Views
5 years ago

Untitled - Holland Historisch Tijdschrift

Untitled - Holland Historisch Tijdschrift

De weeshuisziekte van

De weeshuisziekte van 1566 over de politiek van het regerend stadsbestuur: de doleanten (indieners van het klaagschrift in 1564) onder aanvoering van een zoon van Willem Bardes en andere hervormingsgezin- den. 3 De aanstelling van Pieter Pietersz., een vurige ketterjager met de bijnaam 'Drace- bloet', als opvolger van Willem Bardes bracht uiteraard de partijen geenszins nader tot el­ kaar. En op deze Pieter Pietersz. hadden de wezen het vooral gemunt. De 'sonderlinge passie' van de wezen, zoals een keur uit dat jaar de aandoening noemde, 4 haar mogelijke oorzaken en de rol die zij speelde in de politiek-religieuze strijd van die tijd, is beschreven door tijdgenoten en later door historici, medici en anderen. Jan Wagenaar (1709-1773) was de eerste historicus van Amsterdam die voor zijn - uitvoe­ rige - beschrijving van de weeshuisziekte archiefstukken raadpleegde: keurboeken en reso­ luties van de vroedschap. 5 Volgens hem moesten we de oorzaak van de weeshuisziekte zoeken in een bedwelming van de hersenen of aanstellerij. Hij plaatste de commotie rond de wezen in een politieke en religieuze context en sprak het vermoeden uit dat de gereformeerden de kinderen hadden aangezet tot baldadigheden: 'zij hebben hiermede, ongetwyfeld, in deezen tijd van beroerte, hunne oogmerken gehad'. Deze suggestie viel in slechte aarde bij Johannes ter Gouw (1814-1894), bekend om zijn anti-katholieke gezindheid. 6 Ook hij schreef uitgebreid over de weeshuisziekte en raadpleeg­ de naast de al eerder genoemde bronnen de stadsrekeningen. Hij keerde zich tegen het standpunt van Wagenaar en weigerde de ziekte van de wezen in een politiek-religieus kader te plaatsen; hij meende dat het aan medici overgelaten zou moeten worden om de aard van de ziekte te verklaren. De sociaal-geneeskundige Arie Querido (1901-1983) pakte ruim een halve eeuw later de handschoen op en maakte een studie van de weeshuisziekte. 7 Hij stelde dat de honger groot was in deze periode van schaarste; op grond daarvan gaf hij een voorzichtige diagnose en zocht de acute oorzaak van de ziekte in de voeding van een minderwaardig roggemeel. Door vitaminegebrek ontstond een overgevoeligheid voor giftige stoffen die in dit meel aanwezig waren. Deze zogenaamde moederkorenvergiftiging zou onder andere ergotisme (de 'krie­ belziekte') kunnen veroorzaken. Een andere mogelijkheid zou zijn dat de rogge verontrei­ nigd was met Cannabis indica, oftewel hennep: zowel de rogge als de hennep kwamen in die tijd uit de Oostzeelanden. 8 Uit het kasboek van 1566 van het Burgerweeshuis (een bron die door Querido niet geraadpleegd is) blijkt dat het voedsel van de wezen gedurende de eerste maanden van het jaar vrijwel uitsluitend uit hennepkoeken heeft bestaan. 9 Querido was van mening dat het maatschappelijk kader waarbinnen de ziekte zich ontwikkelde van groot be­ lang is. Evenals Wagenaar kwam hij tot de conclusie dat de gereformeerden de ziekte van de wezen in hun voordeel probeerden te gebruiken. 3 A.J. M. Brouwer Ancher en J.C. Breen, 'De doleantie van een deel der burgerij van Amsterdam tegen den magistraat dier stad in 1564 en 1565', Bijdragen en mededelingen van het Historisch Genootschap 23 (1903) 59-200. 4 Gemeentearchief Amsterdam (GAA), Burgemeestersarchief - Keurboeken (arch.nr 5020), keurboek F, fol. 195v, dd. 1566-01-14. 5 J. Wagenaar, Amsterdam in zyne opkomst, etc, (3 dln; Amsterdam 1760-1767) I, 274-275. 6 J. ter Gouw, Geschiedenis van Amsterdam (Amsterdam 1891) VI, 77-80. 7 A. Querido, Storm in hei weeshuis. De beroering onder de Amsterdamse burgerwezen in 1566 (Amsterdam 1958). 8 A. Querido, 'De beroering onder de wezen in 1566', Maanblad Amstelodamum 46 (1959) 212-213. 9 GAA, arch. Burgerweeshuis (arch.nr 367) inv.nr 194 (rapiamus). 72

De weeshuisziekte van 1566 Over de weeshuisziekte is de laatste tijd nieuw bronnenmateriaal gevonden. 10 Hierdoor is het mogelijk het beeld van de gebeurtenissen rond de wezen uit te breiden en te nuanceren, waarbij we tot een andere conclusie komen dan Wagenaar en Querido. Een grote rol in de commotie rond de wezen speelde het toen levende geloof in hekserij en toverij. De invloed daarvan op de gebeurtenissen was groter dan tot nu toe werd aangenomen. In hun onderlin­ ge strijd gebruikten zowel gereformeerden als katholieken de aanklacht van hekserij om hun doel te bereiken en elkaar in diskrediet te brengen. Het magisch denken in deze tijd was in het algemeen nog erg groot. Door veel mensen werd gedacht dat rampen en plagen met voortekenen vergezeld gingen, terwijl ongewoon gedrag van kinderen (ook wanneer hekserij geen rol speelde) als een voorteken werd opgevat. Een chroniqueur uit die tijd, de Gentse Marcus van Vaernewijck, schreef hierover: Men zecht ghemeenlic, alsser eenighe veranderinghe van tijde zal geschien ofte eenighe plaghen regneren, dat Godt dat pleecht met zeker teekenen in den hemel of in der eerden te vertooghen, ja somtijds met onnoosel creatueren als onder die kinderen. 11 Omdat bij het beschrijven van een verschijnsel als de weeshuisziekte Dichtung und Wahrheit nogal eens door elkaar heen lopen, is het nuttig de gebeurtenis te reconstrueren op grond van de beschikbare archiefstukken: resoluties van de vroedschap, keuren, confessieboeken, stadsrekeningen, rekeningen van de schout aan de Grafelijkheidsrekenkamer en het huis­ houdelijke in- en uitgavenboek over 1566 van het Burgerweeshuis. 12 Daarbij kijken we naar wat tijdgenoten hebben opgetekend over de aandoening. Vervol­ gens nemen we de politiek-maatschappelijke positie van de betrokkenen onder de loep en gaan we in op hun onderlinge relaties. Ten slotte zullen we zien hoe de verschillende historie­ schrijvers van Amsterdam de ziekte van de wezen hebben beschreven. 10 S. A.C. Dudok van Heel maakte mij opmerkzaam op een verhoor in de confessieboeken naar aanleiding van de weeshuisziekte; daarnaast vestigde hij mijn aandacht op het belang van de genealogische relaties tussen de verschillende personen die betrokken waren bij de commotie rond de wezen. Ook blijkt er een schoolzang van Antonius Duetus te zijn waarin de ziekte beschreven wordt. Querido werd hierop gewezen nadat hij zijn studie gepubliceerd had en heeft deze bron dus niet bij zijn onderzoek kunnen betrekken. Ik kom nog uitgebreid op deze bronnen terug. 11 Marcus van Vaernewijck, Van die beroerlicke tijden (Gent 1872-1881). Geciteerd door J. Z. Kannegieter, 'De wees­ huisziekte van 1566', Maandblad Amstelodamum 46 (1959) 112-117. Van Vaernewijck merkt op dat de kinderen in zijn stad voor het uitbreken van een pestepidemie 'begrafenisje' spelen en met denkbeeldige lijken zingend door de straten lopen. Wanneer er van oorlogsdreiging sprake is spelen de kinderen 'oorlogje'. In het voorjaar van 1566 droegen de Gentse kinderen op straat missen op en aanbaden op blasfemische wijze plaatjes, die ze tegen de muren plakten. 12 Een ander en voor dit onderwerp belangrijk onderdeel van het archief van het Burgerweeshuis zijn de kinder­ boeken, waarin de ingekomen kinderen werden genoteerd. In deze boeken is geen duidelijke verwijzing te vin­ den naar de weeshuisziekte. Het eerste kinderboek dateert van oktober 1567. Wat betreft gegevens over de inge­ komen en uitgegane kinderen in de periode daarvoor zijn er 15 katernen met het opschrift Namen van de weeskin­ deren op may A 1565 uit het weeshuys gegaen: ende van de weeskinderen welke alsdoen in 't weeshuys bleven wonende. Dit opschrift dekt de inhoud niet. Geregistreerd staan de namen van 99 jongens die, traditiegetrouw op de eerste zondag in mei, in 1566 zijn vertrokken; in dat jaar zi jn acht kinderen ingekomen. Vervolgens staan de namen van 105 meisjes genoteerd die in 1565 zijn uitgegaan. Een verwijzing naar de weeshuisziekte kan de vermelding zijn bij vijf van de uitgegane jongens in 1566 dat ze zonder verlof zijn vertrokken. Een van die jongens, Willem Cornelisz., wordt ook genoemd: siecke Willem. GAA, arch. Burgerweeshuis (arch.nr 367) inv.nr 615 (kinder­ boek), 1566. 73

download de pdf - Holland Historisch Tijdschrift
download de pdf - Holland Historisch Tijdschrift
download de pdf - Holland Historisch Tijdschrift
download de pdf - Holland Historisch Tijdschrift
download de pdf - Holland Historisch Tijdschrift
download de pdf - Holland Historisch Tijdschrift
download de pdf - Holland Historisch Tijdschrift
download de pdf - Holland Historisch Tijdschrift
download de pdf - Holland Historisch Tijdschrift
Uitgeverij Verloren - Holland Historisch Tijdschrift
download de pdf - Holland Historisch Tijdschrift
download de pdf - Holland Historisch Tijdschrift
download de pdf - Holland Historisch Tijdschrift
Uitgeverij Verloren - Holland Historisch Tijdschrift
download de pdf - Holland Historisch Tijdschrift