11.09.2013 Views

Kruitmolen 'De Eendracht' - Stichting Wijk Dauwendaele

Kruitmolen 'De Eendracht' - Stichting Wijk Dauwendaele

Kruitmolen 'De Eendracht' - Stichting Wijk Dauwendaele

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

“<strong>Kruitmolen</strong> ‘De Een-<br />

dracht’, zoals weerge-<br />

geven op de kaart van<br />

Hattinga (ca. 1750)”<br />

W a l c h e r s e A r c h e o l o g i s c h e D i e n s t<br />

<strong>Kruitmolen</strong> ‘ De Eendracht ’<br />

B<br />

uskruit en de opkomst van de kruitmolens<br />

He t e e r s t e b u s k r u i t w e r d e n i g s z i n s t o e v a l l i g o n t d e k t d o o r<br />

C h i n e s e a l c h e m i s t e n ( p r o t o - b u s k r u i t ) e n h a d n o g w e i n i g<br />

e x p l o s i e v e k r a c h t . Pa s h a l v e r w e g e d e 1 3 e e e u w r a a k t e d e<br />

j u i s te s a m e n s telling b e ke n d ( 7 5 % s a l p e ter, 1 0 % z w avel e n<br />

15 % houtsko ol ) en werd het buskruit door de Mongolen en<br />

d e A r a b i e r e n v i a d e h a n d e l , h e t i n t e l l e c t u e l e c i r c u i t e n d e<br />

o orlo g svo ering naar Eu ropa overgedra gen.<br />

In de loop van de 17e en 18 e eeuw kende Nederland een g rote<br />

economische bloei, mede dankzij de successen van de VO C en<br />

WIC . Er ontstond een g rote v ra a g naar buskruit en door de<br />

open route naar Bengalen wa s het ook makkelijk om aan g rote<br />

hoeveelheden salpeter te komen. He t i s dan o ok i n deze tijd<br />

dat een groot aantal buskruitfabrieken werden opgericht. Rond<br />

Middelburg ware n d at e r d rie, ` De Gre n adier ’, ` De Gouden


‘De Eendracht’ en ‘De<br />

Grenadier’ op de Bon-<br />

nebladen uit 1912.<br />

Beide molens zijn dan<br />

al een tijd in gebruik als<br />

boerderij.<br />

K r u i t m o l e n ‘ D e E e n d r a c h t ’<br />

Dra ak’ en `De Eendra g t’.<br />

D e b l o e i t i j d v a n d e k r u i t m o l e n s h i e l d g e l i j k e t r e d m e t d e<br />

economie en i n de loop van de 19 e eeuw l iep hu n a ant al sterk<br />

terug. E e n g ro ot a a nt a l verdween onder d e slooph a mer, e e n<br />

a a nt a l smolten s a men tot g ro tere b e d rijven e n k re gen i n d e<br />

loop der tijd andere f u nc ties als wo onhu i s of b o erderij . Ook<br />

kruitmolen `De E endracht’ werd omge vormd tot b o erderij en<br />

opeenvolgend bewoond door de families Osté, Tak, Dingemanse<br />

en als laatste de familie de Vi sser. De b o erderij bleef tot a an<br />

de inu ndaties van 1944 in gebruik en werd daarna vervangen<br />

door een noodgeb ouw.<br />

Productiepro ces van buskruit<br />

De ba sisstappen d ie nodig waren om tot het eindpro duct te<br />

komen, kunnen herleid worden tot drie grote fases:<br />

Eerst was er een voorbereidende fase, waarbij de drie bestanddelen<br />

van buskruit (salpeter, zwavel en houtskool) werden behandeld.<br />

Salpeter en zwavel werden ontdaan van alle onzuiverheden en<br />

hout, vo ornamelijk sprokkel- of mu sterhout, werd i n hopen,<br />

ke t e l s , o v e n s e n / o f c i l i n d e r s v e r b r a n d t o t h o u t s ko o l . Vo o r


“De kruitmolen op een<br />

situatieschets naar J.L.<br />

van der Leye uit 1742.<br />

Hoofd- en bijgebouwen<br />

staan gedetailleerd<br />

aangegeven.”<br />

K r u i t m o l e n ‘ D e E e n d r a c h t ’<br />

de kwaliteit van het buskruit wa s het cruciaal dat<br />

salpeter en zwavel goed werden gezuiverd. De kennis<br />

van chemische reac ties wa s daarbij onontb eerl ijk .<br />

In een tweede fase werden de bestanddelen fijngemalen,<br />

gemengd en samengeperst tot een koek. Aanvankelijk<br />

gebeurde dit manueel in een mortier, maar vanaf de<br />

15 e eeuw met behulp van molens, aangedreven door<br />

water-, w i nd- of d ierl ijke kracht en i n de 19 e eeuw<br />

met sto ommachines. Dit hele pro ces werd tot het<br />

einde van de 18 e eeuw i n één operatie u itge vo erd ,<br />

m e t d e n o d i g e o nge v a l l e n tot g e volg, w a a r n a h e t<br />

pro ces u iteindelijk werd opgespl itst i n d rie aparte<br />

operaties.<br />

In d e d e rd e f a s e g e b e u rd e d e a f w e rk i n g . H i e rbij<br />

werd e n d e k ruitko e ke n gedro o gd , gekorre ld voor<br />

e e n t o e n a m e v a n d e e x p l o s i e k r a c h t e n t e n s l o t t e<br />

gepol ijst.<br />

<strong>Kruitmolen</strong>s; opbouw en leefomstandigheden<br />

Va n z e l f s p r e k e n d w e r d e n d e m e e s t e k r u i t m o l e n s u i t<br />

veiligheidsoverwegingen buiten de stadsmuren aangelegd . Ook<br />

d e m olen z e l f werd a a ngepa s t a a n m o g e l i j ke o nge v a l l e n . Z o<br />

werd het geb ouw doorgaans a an 3 zijden voorzien van d i kke,<br />

ste v ige mu ren en b estond de 4 de zijde en het dak u it een l ichte<br />

riet- of houtconstructie die de kracht van een eventuele explosie<br />

kon afleiden. B ovendien werden de vloeren b elegd met z achte<br />

stenen en waren de mu ren met een d i kke laag kalk b e pleisterd<br />

om vonken te vermijden. He t gereedschap wa s vervaard igd u it<br />

koper e n d e a rb e i d e r s m o e s t e n s p e c i a l e n a g e l l o z e s c h o e n e n<br />

aantrekken voor zij het gebouw mochten betreden. Dat al deze<br />

veiligheidsmaatregels niet altijd hielpen, kunnen we concluderen<br />

u it het lot van molen de Grenadier die in 1802 explodeerde.<br />

De kruitmolens stond natuurl ijk n iet alleen maar g ro eide i n<br />

d e loop van d e 1 7 d e e n voora l i n 1 8 d e eeuw u it tot een g ro ot<br />

b e d r i j f m e t o n d e r m e e r b i j g eb o uwen v o o r h e t raff i n e re n v a n


Het testen van buskruit<br />

op een tafel. Van deze<br />

testmethode werd snel<br />

afgestapt.<br />

Het gebruik van een<br />

verticale kruittester.<br />

De paal deed dienst als<br />

maatstaf.<br />

K r u i t m o l e n ‘ D e E e n d r a c h t ’<br />

salpeter en het behandelen van zwavel en houtskool, een<br />

waaghuis, een drooghuis, een zeefhuis, paardenstallen,<br />

o p s l a g p l a a t s e n e n e e n k r u i t m a g a z i j n . M e e s t a l<br />

b eschikte de fabriek daarnaast over lo gementen vo or<br />

de meesterknecht , die de molen beheerde, en een zes<br />

tot negen arbeiders. Het binnenterrein werd gebruikt<br />

vo or d ivers e doeleinden, waar van één het testen van<br />

h e t k r u i t . H i e r v o o r w e rd g e b r u i k g e m a a k t v a n e e n<br />

mortier die met een zorgvuldig afgewogen hoeveelheid<br />

kruit werd geladen. Aan de hand van de door de ko gel<br />

overbrugde afstand kon vervolgens v rij nauwkeurig de<br />

kracht van het buskruit worden b e paald . Va ak werd<br />

als maatstaf een ho ge paal op het binnenterrein van<br />

de kruitmolen gebruikt.


Tekening van boerderij<br />

De Eendracht, maker<br />

onbekend (coll. mevr.<br />

J.J. de Visser)<br />

K r u i t m o l e n ‘ D e E e n d r a c h t ’<br />

<strong>Kruitmolen</strong> ‘ D e Eendracht’<br />

Sp e c i f i e k v o o r ` D e E e n d r a c h t ’, o p g e r i c ht i n 1 7 0 1 , k a n e e n<br />

gedetailleerd e situatieschets van J. L . van d e r L e ye u it 1 7 4 2<br />

o n s m e e r v e r t e l l e n o v e r d e o p b o u w v a n d e z e k r u i t m o l e n .<br />

O p d e v o o r g r o n d z i e n w e h e t h o o f d g e b o u w m e t h a l f r o n d e<br />

to e g ang spoort en toren. De bijgeb ouwen vormen een U-vorm<br />

rond een binnenplein. Centra al staat vermoedelijk de locatie<br />

v a n d e m o r t i e r o f d e p a a l w e e r g e g e v e n . He t h e l e t e r re i n i s<br />

omgeven door een muur met toegangshekken en grachten. Deze<br />

opbouw is ook herkenbaar op de kaart van Hattinga, opgemaakt<br />

in dezelfde periode. Dat deze opbouw no g lang bleef bestaan,<br />

zelfs nadat het gebouw zijn functie als kruitmolen had verloren,<br />

lezen we in een getuigenis van Jan de Visser in `De geschiedenis<br />

van <strong>Dauwendaele</strong>’: “...O m de gehele b oe rde r ij lage n nog steeds<br />

de g rachte n welke dest ijds de k r uit mole n h adde n omgeve n e n op<br />

h et b inne nte r re in lag ee n p rachtige moest uin annex boomgaard .<br />

Tijde ns het ploege n kwame n nog wel ee ns houtskoolconce ntraties<br />

naar bove n , waarschijnlijk ove rblij fsele n van wat ee n s de plaats<br />

wa s waar het mu ste rhout tot houtsk ool we rd gebrand...”


K r u i t m o l e n ‘ D e E e n d r a c h t ’<br />

Van kaart tot op graving<br />

Tijdens de planvorming vo or de Mortiere werd archeolo g ie<br />

i n e e n v ro e g s t adium b e t rokke n . Gemeente Middelburg e n<br />

het consortium Mortiere stelden de nodige fondsen ter b e -<br />

s chikking e n i n overleg met de prov i ncie e n de WAD werd<br />

een plan van a anpak opgesteld . In eerste i n stantie werd een<br />

i nvent arisatie gemaakt op ba sis van b ekende gege vens, z oals<br />

h i storische en geomorfolo g i s che kaarten, gekende vondsten<br />

en v indplaatsen, ( lucht)foto g rafische document atie, archief -<br />

materiaal, etc... Om de betrouwbaarheid van deze gegevens te<br />

testen werd vervolgens een uitgebreid booronderzoek verricht<br />

d at to e l i e t a l l e ( m o g e l i j ke) a rcheolo g i s che v i n d plaatsen i n<br />

kaart te brengen. Wa ar het kon werden deze ge v rijwaard i n<br />

de planvorming. Waar echter geen behoud mogelijk was, werd<br />

verder onderzoek u itge vo erd door m iddel van g rondradar en<br />

pro efsleuven om d e b e waring sto e stand e n d e precieze a ard<br />

van de v i ndplaatsen i n kaart te brengen. O p ba sis van deze<br />

gegevens en in het kader van de Walcherse onderzoeksagenda<br />

werd u iteindelijk b esloten de locatie van de kruitmolen `De<br />

E endracht’ aan nader onderzoek te onderwerpen in de vorm<br />

van een opgrav i ng. De meeste kruitmolens zijn i m mers i n de<br />

loop der tijd verdwenen en tot op heden is er no g geen arche-<br />

ologisch onderzoek naar deze molens gebeurd . We hopen dan<br />

o ok door dit onderzoek niet alleen een aanv u l l i ng te bieden<br />

op de geschreven bronnen rond het productieproces, maar ook<br />

informatie te verkrijgen over de woon- en leefomstandigheden<br />

van de werklui in de kruitfabriek<br />

Op graving van kruitmolen ‘ D e Eendracht’<br />

Op basis van het vooronderzoek was duidelijk waar de kruit -<br />

molen onge veer gesitueerd moest word e n . O m d e pre c ieze<br />

l igging en b e g renzing van de fabriek met g racht , hoofd- en<br />

bijgebouwen in kaart te brengen is ervoor gekozen eerst twee<br />

lange sleuven in kruisvorm over het terrein te graven. Eens de<br />

begrenzing is vastgesteld , wordt het hele terrein systematisch<br />

a an de hand van 10 meter brede werkputten opgegraven. In<br />

eerste i n stantie wordt daarbij gefo c u st op het hoofdgeb ouw<br />

en vervolgens de bijgeb ouwen. In een laatste fase wordt het


Weergave van een<br />

deel van de sporen in<br />

werkput 182 uit het<br />

proefsleuvenonderzoek<br />

(ADC Archeoprojec-<br />

ten).<br />

K r u i t m o l e n ‘ D e E e n d r a c h t ’<br />

binnenterrein aangepakt.<br />

Ti j d e n s h e t o n d e r z o e k p r o b e r e n w e i n z i c h t<br />

t e k r i j g e n i n d e f u n c t i e v a n d e a a n g e t r o ffe n<br />

spore n e n hu n pl a ats i n het pro ductiepro ce s .<br />

Chemische analyses van grondmonsters moeten<br />

een b e ter l icht werpen op de gebruikte stoffen<br />

en de mo gelijk schadelijke ge volgen ervan voor<br />

de arb eiders . Ook hopen we a an de hand van<br />

het vondstmateriaal en de vul-ling van gedempte<br />

k u i l e n , w a ter- e n b e e r p u tten, d i e i n d e re g e l<br />

w e g g e g o o i d g e b r u i k s w a a r e n v o e d s e l r e s t e n<br />

b e v a t t e n , z i c h t t e k r i j g e n o p d e a c t i v i t e i t e n ,<br />

statu s , m ateriële c u ltuur e n voedseleconomie<br />

van deze werklieden.<br />

D e o p g r a v i n g w o r d t u i t g e v o e r d d o o r A D C<br />

Archeoprojecten u it Amersfo ort onder leiding<br />

van d rs . J. Va n d e n B orre e n geb e u r t g ro ten-<br />

deels digitaal. Met behulp van een total station<br />

word e n a l l e spore n d i re c t i n het veld met d e<br />

g ro otste precisie d igitaal i ngemeten en i ngepa st<br />

i n h e t l a n d e l i j k e c o ö r d i n a t e n s t e l s e l . O p d i e m a n i e r z i j n<br />

deze tekeningen meteen i n het veld b eschikbaar en kunnen<br />

analys es, na koppeling met de velddat aba s e, vo or een deel al<br />

tijdens het veldwerk plaatsv i nden.<br />

Al deze resultaten zullen gepubliceerd worden in een weten-<br />

s chappelijk rapport en een publ ieksboek . He t vondstmate -<br />

riaal gedeponeerd worden in het Prov i nciaal Archeolo g i s ch<br />

De p ot van Zeeland


Walcherse Archeologische Dienst<br />

( Midde lburg, Vee re & Vliss ingen)<br />

drs B . Me ijlink & drs B . Si l k e n s<br />

Zee uws Archie f<br />

Postbus 70<br />

4330 AB Midde lburg<br />

0118 - 67 88 03<br />

06-52552925<br />

b.me ijlink@midde lburg. n l<br />

b. s i l k e n s @ midde lburg. n l<br />

K r u i t m o l e n ‘ D e E e n d r a c h t ’<br />

L iteratuur<br />

J. A . v a n d e Pu t t e . D e g e s c h i e d e n i s v a n D a u w e n d a e l e e n a n d e r e<br />

pl a atsen e n h ofsteden ten Z - O v a n Middelburg. Wa l chere n re e k s<br />

n r. 3. Middelburg, 1931, pp. 27-31.<br />

E . van <strong>Wijk</strong> . Molens in Middelburg. Geschiedenis der plaatselijke<br />

molens i n de loop der eeuwen. Alphen a an de Rijn, 1985, pp. 129-<br />

138.<br />

L . Hol lestelle. Walchers e weggetj es. E endrachtsweg, Middelburg.<br />

In: De We te, 2005, jrg. 34, nr. 2, pp. 29-32.<br />

J. R as. Aanvullende Archeologische Inventarisatie bestemmingsplan<br />

Mortiere, Middelburg. SOB-rapport. Heinenoord , 2001.<br />

J. R a s . Wa a r d e r e n d A r c h e o l o g i s c h O n d e r z o e k Vi n d p l a a t s 1 , 9 ,<br />

1 1 , 1 4 , 1 5 , 1 8 , 2 2 , 2 3 , b e stemming splan Mortiere. S OB-rapport.<br />

Heinenoord , 2004.<br />

Past2Present Archeologic. Middelburg-Mortiere, Conditie-Archeologie:<br />

Q u ickscan Ri sico’s en beheersing. Wo erden, 2006.<br />

P.C . De B o er & D. A . Gerrits. Middelburg Mortiere. Vi ndplaats 1,<br />

2, 9, 18 en 19. E en i nvent ariserend veldonderzoek a an de hand van<br />

pro efsleuven. AD C -rapport 765. Amersfo ort, 2007, pp. 26-37.<br />

J. Verachtert. E en bl i k op de buskruitindustrie i n de L a ge L anden.<br />

Het buskruit-bedrijf van Maximiliaan en Jacques Blommaert (1738-<br />

1 7 9 8 ) . S c riptie U Gent , 2 0 0 2 . ( http://www. e thesis.net/buskruit/<br />

buskruit_inhoud .htm)

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!