publicatie downloaden

n u m m e r 2 z o m e r 2 0 0 4

i n h o u d 

25 Digitaal 

8 Monument 

4 

Heemschut aktief 

22 Wonderbaarlijke 

om op te stampen 

bronnenpakket 

28 Monumentopname 

gemeente Utrecht 

colofon 

14 Monumentaal 

16 

Vrouwengeschiedenis 

12 Wonen 

werken 

vermenigvuldiging 

van... 

30 

nieuwe boeken 

op het platteland 

Afscheid van Peter van den Hoek 

26 Klokkenluiders 

18 Als 

Lieu de mémoire 

32 

15 

de molenaar... 

29 

gm kwadraat is een uitgave van Erfgoedhuis Utrecht, Het Utrechts Archief, de Provinciale Commissie Utrecht van de Bond Heemschut en de sec- 

ties Cultuurhistorie en Monumenten van de gemeente Utrecht en verschijnt 4x per jaar. Het Utrechts Archief Contactpersoon: Nettie Stoppelenburg, 

Alexander Numankade 199-201, 3572 KW Utrecht, tel. 030-2866611 Provinciale Commissie Utrecht Bond Heemschut Contactpersoon: Hein 

Kuiper, Mijzijde 49, 3471 GP Kamerik, tel. 0348-401435 Secties Cultuurhistorie en Monumenten van de gemeente Utrecht Contactpersoon: 

René de Kam, Cultuurhistorie gemeente Utrecht, Zwaansteeg 11, 3511 VG Utrecht, tel. 030-2863990 Redactie Edwin Maes, Fred Vogelzang en 

Jacquelien Vroemen Redactie-adres Herenstraat 28, 3512 KD Utrecht Telefoon 030-2343880 Fax 030-2328624 E-mail fsce@erfgoed-utrecht.nl 

Internet www.erfgoed-utrecht.nl Grafisch ontwerp Ontwerpkantoor Rotterdam, Marjorie Specht Druk PlantijnCasparie Utrecht ISSN 1571-442X 

f o t o o m s l a g : i n t e r i e u r D o m k e r k d o o r P i e t e r S a e n r e d a m

Honderden abonnees hebben gereageerd op onze oproep voor een vrijwillige bijdrage ter 

bestrijding van de portokosten. Deze geweldige respons is voor ons niet alleen reden tot 

dankbaarheid, maar ook steekt het ons een hart onder de riem. We zijn met G M 2 op de 

goede weg. Het blad wordt zeer gewaardeerd, en daar doen we het tenslotte voor. 

De festiviteiten rond het 750-jarig bestaan van de gotische Dom in Utrecht hebben grote 

invloed: niet alleen hebben we een artikel opgenomen over de Utrechtse klokkenluiders, 

maar misschien onbewust hebben twee auteurs zich laten inspireren door deze kerktoren 

in hun columns Lieu de mémoire en Monumentopname. Op moment van schrijven wordt 

hard gewerkt aan de opbouw van het ooit ingestorte middenschip, in de vorm van steiger- 

pijpen. Het jubileum heeft ook nieuwe boeken opgeleverd, die op de achterkant worden 

besproken. 

G M 2 richt zich op het hele erfgoed, dus behalve de Domkerk zijn er ook heel andere 

onderwerpen: de winnaar van het predikaat Boerderij van het Jaar bevindt zich deze keer 

in Woudenberg, we schenken aandacht aan stuifzand en stuifmeel, er is onderzoek gedaan 

naar Breukelse dienstboden dat als voorbeeld kan dienen voor andere historische kringen 

en onze vaste partners vullen hun pagina’s met nieuws over bedreigde monumenten, nieuwe 

inventarissen en onderzoeksmogelijkheden en verrassende archeologische vondsten. Een 

nummer om lekker in de achtertuin in het zonnetje van te genieten! De redactie

A . A . M a n t e n 

Onderzoek in Breukelen 

Na de eerste Wereldoorlog, toen de vraag naar dienstboden in West-Nederland 

veel groter was dan het aanbod, slaagden veel stedelingen er in voor zo’n betrek- 

king een of meer jonge Duitse vrouwen hierheen te krijgen. Na enkele jaren 

kregen ook de dorpen en het platteland in de Randstad hun deel. Handelsrelaties 

speelden in de werving een belangrijke rol. Aan buitenlandse werknemers die 

naar hun zin in Nederland werkten werd gevraagd om via hun correspondentie 

met familie en kennissen ook aan de dienstbodenwerving mee te helpen. 

Vrouwen 

geschiedenis 

f o t o b o v e n D e s a l o n v a n k a s t e e l N i j e n r o d e 

i n 1 9 1 5 . E e n t y p e r e n d v o l g e l a d e n i n t e r i e u r, 

z e e r b e w e r k e l i j k o m s c h o o n t e h o u d e n . 

E n a l s e r g a s t e n w a r e n , m o e s t h e t d i e n s t - 

p e r s o n e e l o n z i c h t b a a r b l i j v e n ( Fo t o H U A ) 

f o t o p a g i n a 5 D e R i j k s s t r a a t w e g b i j 

B r e u k e l e n a a n h e t b e g i n v a n d e 2 0 s t e e e u w. 

E n k e l e b o e r e n d i e n s t e r t j e s a a n d e w a n d e l . 

Een Breukelse groothandelaar in levende vis reisde 

meermalen met een treinlading vis mee naar Duitsland. 

Hij was een van de eersten in zijn dorp die een Duitse 

dienstbode had. Een internationale kaashandelaar en 

een exporteur van bijenhoning kregen eveneens een 

Duitse in dienst. Een bankier met Zwitserse echtgeno- 

te had bijna voortdurend een scala aan Duits huisper- 

soneel op zijn buitenplaats aan de Vecht. De directeur 

van een melkfabriek maakte voor de productie van 

consumptie-ijs gebruik van een Italiaanse ijsbereider. 

Na enige tijd had deze directeur een Italiaanse dienst- 

bode in huis. Toen die na bijna een jaar naar het 

warme zuiden terugkeerde, nam hij er een Duitse met 

al Nederlandse ervaring voor terug, die vijf keer zo 

lang bleef. In 1928 dumpte de heer van Nijenrode zijn 

echtgenote, om een jaar later te hertrouwen met een 

bijna een kwart eeuw jonger baronesje. Toen zij als 

28-jarige uit Den Haag naar het Breukelse kasteel 

kwam, bracht ze een stoet aan persoonlijk dienstper- 

soneel mee, waaronder enige Duitse vrouwen. Dan 

kan je als burgemeester of andere dorpsnotabele ook 

moeilijk achterblijven. 

U proeft het al een beetje: sinds ruim een half jaar 

heeft de Historische Kring Breukelen een project 

4 g m k w a d r a a t n u m m e r 2 z o m e r 2 0 0 4

vrouwengeschiedenis. De belangrijkste aanleiding 

daartoe was sociale rechtvaardigheid. Er zullen min- 

stens zoveel vrouwen als mannen in het werkgebied 

van de vereniging gewoond hebben, maar in de 

inhoud van ons tijdschrift kwam dat niet tot uiting. 

Dus moest er, als dat mogelijk zou blijken, wat bijge- 

stuurd worden in de manuscriptentoevoer. Gelukkig 

bleken vijf vrouwen met zeer verschillende achtergron- 

den (huisvrouw, secretaresse, chemica, advocate, oud- 

onderwijzeres) bereid aan een project vrouwenge- 

schiedenis mee te werken, op een nuchter zakelijke, 

niet emotioneel en ideologisch ingekleurde wijze. 

Er is enig uitzicht op een verdere versterking van het 

team. Een bijkomende overweging was dat ook een 

lokaal historisch tijdschrift niet mag vastroesten. 

Er moet niet alleen ‘meer van hetzelfde’ worden 

gepubliceerd. Zo hier en daar eens een opfrissinkje 

kan nooit kwaad. Daaraan kan worden bijgedragen 

door nieuwe auteurs (want iedere schrijver heeft een 

eigen aanpak en manier van vertellen), andere onder- 

werpen en het aanboren van tot dusver onderbenutte 

informatiebronnen. In die filosofie past een vrouwen- 

werkgroep heel goed. Het grootste onderwerp dat de 

groep tot dusver heeft aangepakt gaat over Duitse 

dienstboden. In 1919-1939, de periode tussen de twee 

wereldoorlogen, hadden Nederlandse vrouwen steeds 

minder zin in het baantje van dienstbode, terwijl veel 

huishoudens maar al te zeer gewend waren aan een 

dergelijke hulp. In Duitsland, dat er na de verloren 

oorlog van 1914-1918 slecht aan toe was, met een geld- 

inflatie die vreselijk huishield, waren veel jonge vrou- 

wen bereid dit gat in de Nederlandse arbeidsmarkt te 

helpen opvullen. In hun kielzog kwamen ook enige 

vrouwen uit andere landen mee hierheen. Over dit 

thema publiceerde Barbara Henkes in 1995 een dik 

en boeiend boek, met als titel Heimat in Holland 

(Uitgeverij Babylon-De Geus, Amsterdam). We vonden 

het een uitdaging om het door haar geschetste beeld 

5

In de bevolkingsregisters staat van een boeren- 

echtpaar gewoonlijk de man als ‘veehouder’ 

of ‘landbouwer’ genoteerd, en blijft in de 

registratie van zijn echtgenote het vakje 

‘beroep’ leeg. 

lokaal-historisch en in meer detail in te kleuren. De 

gehele tegenwoordige gemeente Breukelen kozen we 

als onderzoeksterritoir. Dus moesten de archieven van 

zes toenmalige gemeenten worden geraadpleegd 

(Breukelen-Nijenrode, Breukelen-St. Pieters, Ruwiel, 

Loenersloot, Kockengen, Laag-Nieuwkoop). Begonnen 

werd met het uitpluizen van de bevolkingsregisters op 

buitenlandse werkneemsters. Als de dienstbode daarin 

werd bijgeschreven op het familieblad van het werkge- 

versgezin, vonden we gelijktijdig het een en ander 

over zowel deze jonge vrouw als haar werkkring. De 

(naar verhouding) grootste gemeenten hielden er ech- 

ter aparte dienstbodenregisters op na. Die geven het 

adres van de dienstbode vaak alleen in heel beknopte 

vorm (bijvoorbeeld Wijk B, nr. 32c), terwijl de gewone 

bevolkingsregisters alfabetisch op familienaam zijn 

geordend. Voor die toenmalige gemeenten kost het 

veel inspanning om bij iedere dienstbode haar werk- 

geversgezin te vinden. Daardoor werd een inventarise- 

rende klus ineens een spannende speurtocht en bleek 

hoe fijn het was om zo’n onderzoek met een groep te 

doen. Op een enkel geval na, lijken we er wel uit te 

komen. Het is opmerkelijk hoeveel kennis daarna te 

halen valt uit het op verschillende manieren groepe- 

ren van de bescheiden hoeveelheid gegevens die de 

ogenschijnlijk nogal saaie bevolkingsregisters ons te 

bieden hebben. Die kennis helpt vervolgens om rich- 

ting te geven aan het onderzoek in andere archiefbe- 

standdelen. 

Ons onderzoek werd vooral interessant omdat we in 

het Breukelse gebied naast Duitse dienstboden in 

burgerbetrekkingen (waarover Henkes en anderen al 

schreven) ook veel boerendienstboden hebben gehad 

(waarnaar elders nog nauwelijks onderzoek blijkt te 

zijn gedaan). We hebben al kunnen vaststellen dat er 

tussen deze beide groepen weinig uitwisseling bestond. 

Verder kunnen we in het Breukelse gebied drie sub- 

groepen burgerdienstboden onderscheiden, die werk- 

zaam waren op kastelen, op buitenplaatsen en bij de 

gegoede burgerij. Op dit moment hebben we 158 bui- 

tenlandse dienstboden in ons Breukelen-bestand 

opgenomen, maar van een klein deel hiervan zijn de 

gegevens nog beperkter dan ons lief is (vooral omdat 

we, dat zal u inmiddels duidelijk zijn, diverse gege- 

vens graag statistisch willen kunnen bewerken). 

Duidelijk is al wel dat het vooral om een randstedelijke 

ontwikkeling ging en om een arbeidsmarkt met heel 

wat meer vraag dan aanbod. De verblijfsduur in ons 

gebied schommelde tussen enkele weken en meer 

dan 40 jaar (wat zelfs een koninklijke onderscheiding 

opleverde). De meeste buitenlandse dienstboden heb- 

ben in ons land achtereenvolgens verschillende baan- 

tjes gehad. Daarbij verhuisden vrouwen in burgerbe- 

trekkingen ongeveer even vaak uit de Vechtstreek naar 

een grote stad (waaronder Utrecht) als omgekeerd. 

Als uitzondering hierop ziet het er naar uit dat na 

enige tijd Breukelen als woon- en werkgemeente bij 

hen heel wat meer in trek was dan Hilversum. 

Verscheidene Nederlandse burgerjongens trouwden 

met een Duitse dienstbode, maar boerenzonen deden 

dat nauwelijks. Dat eerste bleek voor onze werkgroep 

gunstig, het tweede een tegenvaller. Want de gezins- 

vorming leidde meestal tot nakomelingen en de kin- 

deren van Duitse moeders blijken heel wat meer voor 

ons nuttige informatie te kunnen vertellen dan de kin- 

deren van voormalige werkgevers van buitenlandse 

vrouwen.Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, waren 

de meeste Duitse dienstboden al weer vertrokken. 

Voor de enkele tientallen die bleven, was de oorlog 

een moeilijke tijd, waarin men zich soms nadrukkelijk 

op de achtergrond hield, maar vaker nog steun gaf 

aan Nederlandse illegale activiteiten. Hun integratie 

was geslaagd. 

Een parallelstudie waar de Breukelse vrouwenwerk- 

groep inmiddels mee bezig is, betreft het lot van 

weduwen in het begin van de 20ste eeuw: hoe vingen 


f o t o b o v e n D e K e r k s t r a a t i n B r e u k e l e n r o n d d e 

E e r s t e We r e l d o o r l o g . E e n a a n t a l d i e n s t b o d e n i s 

v o o r d e f o t o g r a a f n a a r b u i t e n g e k o m e n . ( Fo t o H U A ) 

f o t o o n d e r D e D o r p s s t r a a t v a n Te r A a i n 1 9 1 0 . 

E e n d i e n s t e r t j e i s o n d e r w e g . ( Fo t o H U A ) 

zij het verlies van hun man en kostwinner naar beste 

vermogen op? Hertrouwen scoorde bij hen duidelijk 

lager dan bij weduwnaars. Het sociale vangnet was 

vóór 1940 nog niet zo sterk. Wat dan? Daar hopen we 

wat meer over te weten te komen. 

In een onderzoek naar werkende gehuwde vrouwen in 

de eerste 40 jaar van de vorige eeuw is het boeiendste 

eigenlijk wat de openbare archieven nou net niet vermel- 

den. Het lijkt daarin vaak alsof alleen mannen geacht 

werden werk te doen waar geld mee te verdienen viel. 

In de bevolkingsregisters staat van een boerenecht- 

paar gewoonlijk de man als ‘veehouder’ of ‘landbou- 

wer’ genoteerd, en blijft in de registratie van zijn echt- 

genote het vakje ‘beroep’ leeg. Overlijdt echter de 

man, dan komt in dat vakje van zijn weduwe ineens 

wel ‘veehoudster’ of iets dergelijks te staan. 

Meermalen blijkt zij dan vervolgens geruime tijd de 

boerderij zelfstandig te kunnen leiden, wat bewijst dat 

ze tijdens het leven van haar man ook al heel actief bij 

het bedrijf betrokken moet zijn geweest. Iets soortge- 

lijks komen we tegen in bepaalde ambachtelijke bedrijf- 

jes (bijvoorbeeld een schoenmakersweduwe die de 

schoenlapperij voortzet). Uit gesprekken met senioren 

weten we dat er eertijds nogal wat getrouwde vrouwen 

waren die op eigen wijze een bijdrage leverden aan de 

karige gezinsinkomsten, als naaister, wasvrouw, strijk- 

ster of iets dergelijks. De bevolkingsboekhouding uit 

die tijd maakt er hoogst zelden melding van. Vooral 

in de jaren 1930 dreven nogal wat vrouwen een klein 

winkeltje aan huis, maar daar vinden we in de 

gemeentelijke bevolkingsregisters eveneens weinig 

over terug. Of we zien Jan Mulder vermeld staan als 

‘timmermansknecht, kruidenier’ en zijn vrouw als 

‘zonder beroep’, terwijl volgens de oral history het toch 

echt zijn eega was die het kruidenierswinkeltje runde. 

Binnen onze werkgroep proberen we dit verschijnsel 

zo goed als dat kan in beeld te brengen en er ook 

achter te komen waarom zo schimmig werd gedaan 

over deze vrouwenarbeid. • 

7

J a c q u e l i e n Vr o e m e n 

M o n u m e n t 

Nuttig spelen in cultuurhistorisch waardevol landschap 

Tijdens een wandeling door de bossen bij Driebergen of Austerlitz kun je je soms verbazen over de 

opvallende heuvelachtigheid van het terrein. En als je dan door het donkere naaldbos een heuveltje 

oploopt, kan het je overkomen dat je plotseling aan de rand staat van een forse zandvlakte, die 

blinkt in het licht. Een enkele denneboom houdt zich staande in deze miniwoestijn, en biedt met 

zijn grillig gevormde luchtwortels een prachtige speelplek als hut of klimrek. De ontstaansge- 

schiedenis van dit landschap komt hier letterlijk aan de oppervlakte. Je bevindt je in een begroeid 

stuifzandlandschap. 

Ontstaan 

Voor het ontstaan van de stuifzandgebieden zijn drie 

perioden van belang, waarbij zowel het klimaat als de 

mens grote invloed hebben uitgeoefend op de land- 

schapsvorming. Eenvoudig gezegd is stuifzand: dek- 

zand dat door menselijk ingrijpen (opnieuw) is gaan 

stuiven. 

Stuifzandgebieden vinden we in het oosten van de 

provincie Utrecht, op de Utrechtse Heuvelrug. Dit is 

een stuwwal die tijdens de voorlaatste ijstijd, 150.000 

jaar geleden, gevormd is door het landijs dat vanuit 

Scandinavië ons land binnendrong. Langs de randen 

van de ijslobben werden grote massa’s grond opge- 

worpen tot, onder andere, de tientallen meters hoge 

Heuvelrug. In de laatste ijstijd, het Weichselien, is het 

dekzandgebied ontstaan. Deze ijstijd begon ongeveer 

75.000 geleden en eindigde rond 10.000 jaar geleden. 

Het was in deze periode overwegend koud (in juli 

kwam de temperatuur gemiddeld niet boven het vries- 

punt), zodat er niet veel begroeiing mogelijk was. 

Harde westenwinden bliezen zand uit onder andere 

de drooggevallen Noordzee over de poolwoestijn die 

ons land was. Aan de voet van obstakels, waar de 

wind geen vrij spel meer had, werd het zand afgezet. 

De helling van de Heuvelrug was zo’n obstakel. 

Omdat het zand als een deken over het landschap 

werd gelegd, wordt het ook wel dekzand genoemd. 

Na deze laatste ijstijd steeg de temperatuur weer, 

tot het gematigde klimaat dat wij nu kennen. De dek- 

zanden raakten begroeid en het zand stoof niet meer. 

De Heuvelrug was veranderd in een glooiend, bebost 

landschap. 

In de Middeleeuwen kwam hier verandering in. 

Vanaf ongeveer 1000 verdween een groot deel van 

de begroeiing doordat bossen plaats moesten maken 

voor akkers, weilanden en heidegebieden. Door over- 

beweiding, vooral door schapen, kwam het zand weer 

bloot te liggen. En zo herhaalde de geschiedenis zich: 

het zand ging weer stuiven. Het is nu bijna niet meer 

voor te stellen, maar eind 19e eeuw bestond bijna de 

hele Utrechtse Heuvelrug uit een boomloos landschap 

met heidevelden en zandverstuivingen. Maar nu woon- 

den er mensen en die konden dit soort aardkundige 

processen niet erg waarderen. Het stuivende zand 

begon dorpen en landbouwgebieden te bedreigen, en 

wat in de eeuwen daarvoor vanzelf was gegaan, werd 

nu door de mens gedaan: het stuifzandgebied werd, 

in de vorige eeuw, op grootschalige wijze met bos 

beplant. Bijna al het stuivende zand is op die manier 

vastgelegd, maar wie gaat wandelen in de bossen 

rond Den Dolder, Austerlitz en Driebergen, Lage 

Vuursche, Maarn, Bosch en Duin of Leersum, kan 

de geschiedenis van dit landschap nog overal duidelijk 

herkennen: in het reliëf (zandduinen) en in de kale 

zandplekken. En wie écht (actief) stuifzand wil zien, 


o m o p t e s t a m p e n 

E e n f o r t w a s v r o e g e r e e n l a a g g e l e g e n d e e l i n h e t t e r r e i n . D e l a g e d e l e n w a r e n v o c h t i g e r, s o m s z e l f s m o e r a s a c h t i g , z o d a t h i e r b e g r o e i i n g k o n o n t - 

s t a a n . Va n d e h o g e r e e n d r o g e r e d e l e n w e r d v e e l z a n d v e r s t o v e n , d a t w e r d o p g e v a n g e n i n d e b e g r o e i d e d e l e n . Z o w e r d e n d e l a g e g e b i e d j e s o p g e h o o g d 

m e t z a n d , e n d e h o g e r e g e b i e d j e s w e r d e n j u i s t s t e e d s l a g e r. A a n d e b l o o t g e s t o v e n w o r t e l s v a n d e b o o m o p h e t f o r t k u n j e z i e n d a t h i e r l a t e r w e e r 

e r o s i e h e e f t p l a a t s g e v o n d e n . Tu s s e n 1 8 70 e n 1 9 2 0 i s d e g r o v e d e n o p g r o t e s c h a a l a a n g e p l a n t d o o r d e H e i d e m a a t s c h a p p i j . E n e r z i j d s o m s t u i f z a n d - 

g e b i e d e n v a s t t e l e g g e n , a n d e r z i j d s o m d a t z e h e t h o u t k o n d e n g e b r u i k e n v o o r d e L i m b u r g s e k o l e n m i j n e n e n v o o r d e N S . H e t h o u t ( g r e n e n ) w o r d t 

n o g s t e e d s v e e l g e b r u i k t v o o r h u i z e n . f o t o l i n k s o n d e r : H e t o n t s t a a n v a n h e u v e l t j e s b e g i n t v a a k k l e i n . 

kan nog naar het Mollenbos bij Driebergen, het Leer- 

sumse bos, of naar de Korte en Lange Duinen in Soest. 

De Lange Duinen en de Korte Duinen van Soest zijn 

het grootste actieve stuifzandgebied van de Utrechtse 

Heuvelrug. Het zand kan hier nog vrijelijk stuiven, 

waardoor de vormen in het landschap – uitblazings- 

laagten en stuifheuvels (forten) – voortdurend veran- 

deren. Aan de noordoostkant van het gebied wordt 

veel van het zand opgevangen door de begroeiing, 

waardoor een enorme, meters hoge randwal kan ont- 

staan. Als de mens niet ingrijpt, verplaatst deze wal 

zich langzaam het bos in. Aan de andere kant, waar 

de wind vandaan komt, verdwijnt steeds meer zand, 

waardoor daar uiteindelijk weer begroeiing kan ont- 

staan. En zo zal het stuifzandgebied van het zuidwes- 

ten naar het noordoosten wandelen. Dat kan natuur- 

lijk niet. Het actieve stuifzand wordt gekoesterd, maar 

moet toch ook in toom gehouden worden. Daarom 

worden aan de noordoostkant van de duinen steeds 

sikkelvormige wallen aangelegd, die het zand moeten 

afremmen, en wordt aan de andere kant de oprukken- 

de vegetatie steeds verwijderd. 

Aardkundig erfgoed 

De Lange en Korte Duinen zijn in 1997 door de provincie 

Utrecht aangewezen als Aardkundig Monument. Een 

gebied of landschap valt deze eer te beurt als het het 

uniek is en als de ontwikkeling van het gebied over 

honderden of duizenden jaren kan worden gevolgd. 

De term ‘aardkundig monument’ is in 1995 ‘uitge- 

vonden’ door Wim Hoogendoorn, medewerker bij 

de Provincie Utrecht en momenteel voorzitter van de 

Stichting Aardkundige Waarden. Aardkundige waarden 

9 

f o t o : D o r i n e H a v e m a n

zijn die onderdelen van het landschap die iets vertel- 

len over de natuurlijke ontstaanswijze van een gebied. 

Ze zijn van belang omdat de niet-levende natuur grote 

invloed heeft (gehad) op de manier waarop de mens 

Nederland heeft ingericht. Waar dorpen of bosgebie- 

den liggen, hoe het land is verkaveld ten behoeve van 

de turfstekerij. En natuurlijk hebben aardkundige 

waarden invloed op de levende natuur: wat waar 

groeit en leeft. Nu wordt de levende natuur vaak 

beschermd, en de ‘dode’ natuur gemanipuleerd om 

bijvoorbeeld bepaalde soorten planten of dieren weer 

terug te krijgen: het land moet verdrogen of juist nat 

gemaakt, ecologische verbindingszones worden aan- 

gelegd, dijken doorstoken. Maar hierbij kunnen aard- 

kundige objecten worden vernietigd. Er is daarom 

sinds begin jaren ’90 een roep om het beschermen 

van ons aardkundig erfgoed. 

In het Beleidsplan Natuur en Landschap provincie 

Utrecht (BNLU) van 1992 is voor het eerst systema- 

tisch aandacht besteed aan de aardkundige waarden. 

Erkend werd, dat deze een eigen betekenis hebben, 

dat ze onvervangbaar zijn én dat ze bedreigd worden. 

Wie erfgoed wil beschermen, zoekt meestal de publi- 

citeit. De gedachte hierachter is simpel: hoe meer 

mensen doordrongen zijn van het belang van dit erf- 

goed, hoe beter ze er op zullen passen. Bovendien zal 

het voor beleidsmakers moeilijker worden dit erfgoed 

te veronachtzamen of zelfs te vernietigen. Immers, 

‘het volk’ zal ervoor op de bres staan. En eigenaren, 

zoals natuurmonumenten, kunnen attent gemaakt 

worden op de aardkundige waarden in hun gebied, 

zodat ze niets ‘per ongeluk’ kunnen beschadigen als 

ze in hun gebieden ingrijpen ten behoeve van de 

levende natuur. 

l i n k s D e L a n g e D u i n e n i n S o e s t r e c h t s h e t i n f o r m a t i e p a n e e l b i j d e i n g a n g v a n d e L a n g e D u i n e n , 

g e s c h o n k e n t e r g e l e g e n h e i d v a n h e t u i t r o e p e n t o t A a r d k u n d i g M o n u m e n t . 

Ook voor de bescherming van het aardkundig erfgoed 

wordt deze lijn gevolgd. De aanwijzing van Aardkundige 

monumenten is behalve een zekere garantie voor hun 

bescherming, ook een mooie publiciteitsstunt. De Lange 

en Korte Duinen zijn ‘onthuld’ door de Commissaris van 

de Koningin en de eigenaar van het monument (de 

gemeente Soest) kreeg informatiepanelen, posters en 

folders. In 1997 is door de Provincie ook een diaserie 

‘aardkundige waarden in de provincie Utrecht’ gemaakt, 

voor het voortgezet onderwijs. Inmiddels zijn er vijf 

aardkundige monumenten. Een aantal daarvan is in 

bezit van provinciale landschappen, zoals de Plantage 

Willem II van het Utrechts Landschap. 

De vraag is natuurlijk, of de gekozen strategie ook 

werkt. Volgens Wim Hoogendoorn wel. Hij weet te 

melden dat aardkundige waarden in het huidige 

concept-streekplan dat in het najaar uitkomt, al vaak 

genoemd worden. ‘Het wordt steeds meer meegeno- 

men in het beleid, aardkundige waarden worden een 

gegeven waar men rekening mee houdt. En, iets waar 

we erg trots op mogen zijn: inmiddels is het een begrip 

in heel Nederland, terwijl wij er hier in Utrecht mee 

begonnen zijn.’ Grondeigenaren, zoals het Utrechts 

Landschap, zijn inmiddels doordrongen van het 

belang van aardkundige waarden. 

HUL heeft bijvoorbeeld verschillende beheersmaatre- 

gelen getroffen om de open heideterreinen te behou- 

den, omdat ze een afspiegeling zijn van het historisch 

grondgebruik in de provincie. Bovendien zijn er ook 

planten en dieren die alleen hier kunnen leven, zoals 

het heideblauwtje en de zandhagedis. De vergrassing, 

die altijd al op de loer ligt, wordt de laatste tijd ook 

nog eens gestimuleerd door verzuring en vermesting 

vanuit de atmosfeer. 

Op Breeveen en de Plantage Willem III lopen runde- 

ren en paarden om de opslag van grassen en bomen 

tegen te gaan. Op Heidestein en de Kozakkenput 

doen schapen dit werk. En de mens wordt ingezet om 

delen van de heideterreinen af te plaggen. Een deel 

van de bovengrond wordt dan samen met de voe- 

dingsstoffen verwijderd. Dit gebeurt meestal eens in 

de twintig jaar. Op de W.A. Hoeve en Breeveen is in 

2001 een deel van de sterk vergraste heide geplagd. 

Op landgoed Heidestein zijn ook Drentse Heideschapen 

ingezet en er is een schaapskooi, ingericht als infor- 

matiecentrum. Maar ook recreanten dragen door hun 

betreding bij aan het tegengaan van ongewenste 

begroeiing. Vandaar dat de genodigden bij de opening 

1 0 g m k w a d r a a t n u m m e r 2 z o m e r 2 0 0 4

Meer informatie kunt u vinden op: www.aardkundigewaarden.nl of www.utrechtslandschap.nl 

f o t o b o v e n D e L a n g e D u i n e n i n S o e s t f o t o u i t e r s t l i n k s 

S t u i f z a n d l a n d s c h a p p e n h e b b e n e e n h o g e r e c r e a t i e v e w a a r d e 

f o t o l i n k s w a l a a n d e n o o r d o o s t k a n t v a n d e L a n g e D u i n e n 

f o t o d a a r o n d e r d e s o n d a n k s s t u i f t e r n o g v e e l z a n d h e t b o s i n . 

van het Aardkundig Monument De Lange en Korte 

Duinen werd verteld dat op het monument gerust 

gestampt mocht worden. 

De stichting aardkundige waarden heeft volgens Wim 

Hoogendoorn zijn doel, het promoten van aardkundige 

waarden, bereikt en wordt in de loop van dit jaar opge- 

heven. Het uit de stichting voortgekomen Platform 

Aardkundige Waarden zal zich blijven inzetten voor 

het behoud, beheer en ontwikkeling van ons aardkundig 

erfgoed. • 

Literatuur: A. A. Brombacher en W. Hoogendoorn, Aardkundige waarden in de provincie Utrecht, Provincie Utrecht, december 1997. 

De brochure Een wandeling door de Lange Duinen is te verkrijgen bij de VVV Soest, evenals de wandelroute Natuurpad De Soester Duinen 

(over de flora en fauna in het gebied). 

1 1

P a u l Ve s t e r s 

De eigenaren, de familie Ploeg-Van Manen, hebben 

de afgelopen jaren kosten noch moeite gespaard om 

boerderij en erf de oorspronkelijke negentiende-eeuw- 

se sfeer te laten uitstralen. Daarin zijn ze zo goed 

geslaagd dat het lijkt of boerderij en erf zijn ontsnapt 

aan de tijd. 

Kloostermoppen 

Wonen werken ontwikkelen 

De geschiedenis van hoeve De Beek gaat terug tot 

1395 wanneer de boerderij voor het eerst wordt ver- 

meld in een akte. Destijds behoorde de boerderij tot 

het goed Davelaar en heette Cleijn Davelaar. Uiteraard 

gaat het hierbij om een ander gebouw dan het huidige 

dat uit 1880 dateert en is gebouwd na een verwoesten- 

de brand. Onder de huidige brandmuur tussen deel 

(stal) en woongedeelte liggen nog kloostermoppen uit 

de veertiende of vijftiende eeuw. Het huidige gebouw 

is een zogenaamde langhuisboerderij, een type dat 

op het pla 

De Boerderijenstichting Utrecht timmert al meer dan 15 jaar aan de weg. Een jaarlijks 

terugkerend evenement is de uitreiking van de onderscheiding Boerderij van het Jaar. 

Dit jaar viel de keuze van de jury op hoeve De Beek in Woudenberg. 

veel voorkomt in de Gelderse Vallei. De voorkant van 

de boerderij is gericht op de Lunterse Beek en niet 

zichtbaar vanaf de weg. In de voorgevel is aan de 

noord-oost kant (de koude kant) een kelderraampje te 

zien dat de aanwezigheid van een kaaskelder verraadt. 

De achterzijde van de boerderij wordt gedomineerd 

door grote baanderdeuren. Op de deel is de knechten- 

kamer nog te zien. Het bakhuisje, dat tegenwoordig 

met de boerderij is verbonden, stond oorspronkelijk 

vanwege brandgevaar los van het hoofdgebouw. Het 

interieur van de boerderij ademt de sfeer uit van lang 

vervlogen tijden. De heerd, de woonkamer, wordt 

gedomineerd door een grote schouw met negentien- 

de-eeuwse tegeltableaus. De moderne tijd is in de 

keuken alleen te herkennen aan het stromend water. 

Er wordt op petroleum gekookt. Het erf heeft alle ken- 

merken van een boerenerf in dit deel van de provincie 

Utrecht: naast een tweetal kapbergen, een kleine 


tteland 

D e v o o r m a l i g e k n e c h t e n k a m e r, d e k a m e r l a g t e g e n d e b r a n d m u u r, 

n a b i j d e s c h o u w e n b o v e n d e k o e i e n : l e k k e r w a r m . 

schuur, het bakhuis, een wagenschuur en een veld- 

oventje staan op het erf een aantal hoogstamfruit- 

bomen en liggen aan de voorkant van de boerderij 

een prachtige sier- en moestuin, afgescheiden door 

een haag. De leilinden beschermen de voorgevel 

tegen weer en wind. Rondscharrelende kippen 

completeren het geheel. 

Quilts 

Tot voor een aantal jaren had de boerderij nog een 

agrarische functie. De melk van de zestien koeien 

werd verwerkt tot karnemelk, boter en dergelijke en 

met de opbrengst van de boomgaard en moestuin op 

de deel verkocht. Vanwege ziekte moest de eigenaar 

deze activiteiten stoppen. Dit betekende niet dat de 

ontwikkeling van boerderij en erf stil is komen te liggen. 

Slechts het accent is veranderd. Tegenwoordig is de 

boerderij een belangrijke halteplaats in de Knapzak- 

route, een fietsroute door de Gelderse Vallei en de 

Utrechtse Heuvelrug. Het Oudenhorsterpad, een 

D e e i g e n a r e n b i j h u n b o e r d e r i j . I n 2 0 0 3 i s d e b o e r d e r i j 

v o o r z i e n v a n e e n n i e u w r i e t e n d a k . 

klompenpad dat gedeeltelijk het tracé van de oude 

spoorlijn Amersfoort-Kesteren en de Liniedijk van de 

Grebbelinie volgt, doet eveneens hoeve De Beek aan. 

De verkoop van kaas en groente op de deel heeft 

plaatsgemaakt voor verkoop van quilts en stoffen in 

de zogenaamde Amish-stijl en er worden workshops 

en quiltcursussen gegeven. 

Nota’s en Agenda’s 

In het vorige nummer van GM 2 stond een artikel over 

heggen en houtwallen met daarin opgenomen een uit- 

snede van een historische en hedendaagse topografi- 

sche kaart van de gemeente Woudenberg. De twee 

kaarten laten duidelijk zien dat het houtwallenland- 

schap zoals dat aan het begin van de twintigste eeuw 

nog prachtig aanwezig was, grotendeels is verdwenen. 

De zaag is rigoureus ter hand genomen. Op de histo- 

rische kaart is te zien dat hoeve De Beek geheel omslo- 

ten wordt door houtwallen. Tegenwoordig is het 

omliggende landschap kaal. De houtwallen zijn gro- 

tendeels verdwenen of vervangen door prikkeldraad. 

In de recent verschenen Nota Ruimte en Agenda 

Vitaal Platteland van de rijksoverheid wordt aange- 

geven dat provincie en gemeenten een grote verant- 

woordelijkheid krijgen ten aanzien van de ontwikke- 

ling en inrichting van het landelijk gebied. Het rijk 

hecht grote waarde aan de natuurlijke, culturele, 

gebruiks- en belevingskwaliteit van het landschap en 

reikt een aantal instrumenten aan waarmee een en 

ander op lokaal niveau kan worden gestimuleerd. 

Zo subsidieert het rijk voor 70% landschapsontwikke- 

lingsplannen. Hoeve De Beek laat nu al zien dat cultu- 

rele vernieuwing en recreatieve toegankelijkheid zeer 

wel samen kunnen gaan. Door herstel van houtwallen 

zou de ruimtelijke afwisseling en daarmee de beleving 

van het gebied, een impuls kunnen krijgen. Voor het 

behoud van het agrarisch karakter zijn boeren echter 

onmisbaar. Daar kan geen nota of agenda tegenop. • 

Hoeve De Beek is geopend op dinsdag en zaterdag en na telefonische afspraak (033-2772557, http//:knapzakroute.fateback.com) 

1 3

M o n i q u e Wa r m e r 

Monumentaal 

werken 

Ze zitten aan houten tafels in een middeleeuwse zaal in kasteel Duurstede: grote jongens 

in brede jassen en met stoere petten. Het zijn leerlingen van de opleiding VM BO techniek. 

Ze doen mee aan het project ‘Monumentaal Werk’. 

Een project speciaal geschreven voor ‘de jongens van 

de techniek’. Hierin worden onderdelen van school- 

vakken zoals metselen, (hout)verbindingen en funde- 

ringen gecombineerd met een cultureel object. Via 

technische vragen komen de leerlingen vanzelf terecht 

bij de culturele waarde van de gebouwen en objecten. 

In Wijk bij Duurstede worden Kasteel Duurstede en 

de straat ‘Langs de Wal’ onderzocht door de experts 

uit het VMBO onder leiding van een monumenten- 

wachter. 

De leerlingen maken opdrachten over metselwerk, 

verzakkingen en dakbedekking. Ondertussen vertelt 

de monumentenwachter iets over de geschiedenis en 

de functie van het kasteel vroeger. De jongens zijn 

enthousiast. Zij hebben op school al sites bekeken 

van het kasteel en van de monumentenwacht. Zij 

herkennen onderdelen van het verhaal en willen goed 

laten merken dat zij verstand van zaken hebben. 

Een andere groep speurt door het straatje ‘Langs de 

Wal’ naast het kasteel. Zij zoeken mankementen bij 

gebouwen, hekken en goten. Met elkaar bespreken 

ze de waarde van een pand. ‘Zou jij dit muurtje recht- 

zetten?’ ‘Nee joh, dit muurtje is niks waard, doen we 

niet. Kost veel te veel geld’. 

De schooldocenten prikkelen de jongens nog extra. 

Zij halen lesstof van hun eigen vak erbij: ‘Jongens, 

hoe heet zo’n afwateringssysteem?’ Als laatste beoor- 

delen de leerlingen een pand. Aan de hand van een 

rapport, dat gebruikt wordt door de monumenten- 

wacht, bekijken ze of het pand in een goede, matige 

of slechte staat is. De docent prikt ter illustratie zijn 

pen in het houtwerk. ‘Als boter’, roept een jongen en 

somt daarna op wat de eigenaar kan doen om zijn 

houtwerk te herstellen. Helaas is er niemand thuis 

om de tips in ontvangst te nemen. 

Het project ‘Monumentaal Werken’ is op maat 

geschreven door Erfgoedhuis Utrecht in nauwe 

samenwerking met vakdocenten van het college 

Maarsbergen. Het project bestaat uit twee schoolles- 

sen, door de vakdocenten zelf verzorgd en een bezoek 

aan een monument onder leiding van een monumen- 

tenwachter. De leerlingen zijn actief bezig met opdrach- 

ten in en rond het monument. Zij krijgen op deze 

manier ook de kans om het werk van monumenten- 

wachter goed te onderzoeken. Wie weet hoeveel 

monumentenwachters er in de toekomst uit 

Maarsbergen komen… • 



Peter heeft het timmermansvak geleerd op het Centrum 

Vakopleiding voor Volwassenen. ‘Ik heb daarna 17 jaar 

bij een aannemer gewerkt en heel veel geleerd. We 

deden alles met de hand – we hadden één zaagmachi- 

ne – en we deden ook vaak restauratiewerk. Toen het 

bedrijfje dreigde opgedoekt te worden, heb ik gesolli- 

De Monumentenwacht is een particuliere instelling die eigenaren 

van monumenten helpt hun bezit voor verval te behoeden. Zij doet 

dit door het regelmatig inspecteren van de monumenten van haar 

abonnees, zodat eventuele gebreken snel verholpen kunnen worden. 

De Monumentenwacht is een landelijke organisatie met afdelingen 

in elke provincie. 

Senior wachter Peter van den Hoek heeft na twintig arbeidzame jaren als eerste wachter 

bij de Monumentenwacht, in april afscheid genomen. Hij gaat genieten van zijn vrije tijd 

als VUTter en zich volledig wijden aan zijn grote passie: het bouwen van (schitterende) 

maquettes van... monumenten. 

Afscheid 

‘We voelden ons pioniers’ 

na 20 jaar 

citeerd bij de Monumentenwacht Utrecht. Ik werd met- 

een eerste wachter; en toen ik er een tijdje zat, dacht 

ik: had ik dit maar tien jaar eerder gedaan! Ik voelde 

me bevoorrecht. Het bezig zijn met het behoud van 

het cultureel erfgoed, de mooie dingen die je ziet; het 

is een prachtig beroep.’ 

Bij een afscheid hoort een terugblik. Is er veel veran- 

derd in de afgelopen twintig jaar? 

‘Er zijn bepaalde vernieuwingen, waar ik me niet 

geheel prettig bij voel. Dat is vooral de ARBO-wetgeving, 

die is erg ingrijpend. Je mag nog maar zo weinig. Niet 

dat ze vroeger onveilig werkten, helemaal niet. Maar 

bijvoorbeeld: boven de 2,5 m moet je altijd aangelijnd 

zijn. Dat kan dus niet overal, met als gevolg dat je 

bepaalde dingen niet kunt verhelpen omdat je er niet 

bij kan: je kán er wel bij, maar het mág niet. Dan moet 

je onverrichterzake weggaan en dat vind ik vreselijk! 

Wij voelden ons destijds pioniers, alle kleine manke- 

menten verhielpen we zelf en daar is het gebouw mee 

gebaat, je spaart het als je meteen lekkages verhelpt. 

Daar word je nu te veel in beperkt.’ 

Peter heeft in april meegewerkt aan het project in Wijk 

bij Duurstede (zie pagina hiernaast). ‘Onderwijs is erg 

belangrijk, en het is leuk om dingen aan jonge men- 

sen door te geven. Nadat ik dat project in Wijk had 

gehad, was ik op zondag aan het fietsen bij Wouden- 

berg en toen werd ik herkend door zo’n stoere jongen 

op een brommer. Dat is toch mooi, zoiets?’ • 

1 5

M a a r t e n L e m m e n s 

aktief 

Heemschut 

Meldingen 

www.heemsc 

Hoe werkt Heemschut? Hoe gaat dat beschermen van monumenten (en hun 

omgeving!) nu precies in zijn werk? Het leek ons aardig en verhelderend 

om dat aan de hand van een praktijkvoorbeeld te verduidelijken. 

Een belangrijke bron van informatie zijn de meldingen 

die we van ‘gewone burgers’ krijgen, dat wil zeggen 

van mensen die niet beroepsmatig met monumenten 

te maken hebben. Het kan zijn dat ze in hun regionale 

krant hebben gelezen, of anderszins te horen hebben 

gekregen dat er plannen zijn met een gebouw, een 

straat, molen of boerderij in hun regio van mogelijk 

historisch of architectonisch belang. Ook al weten de 

melders niet alle details over een bepaalde kwestie, 

we stellen toch veel prijs op hun melding; iedere 

inlichting is voor ons van belang en kan ons op het 

spoor zetten van een kwestie waar we misschien 

anders ongemerkt aan voorbij zouden gaan. 

Meldingen komen binnen via de post of per telefoon, 

maar sinds een jaar ook steeds meer via onze websi- 

te. Op www.heemschut.nl/meldpunt/index.htm. kun- 

nen meldingen aan ons worden opgestuurd, zonder 

dat de melder in de pen hoeft te klimmen of de tele- 

foon hoeft te pakken. Als verhelderend voorbeeld kan 

het nu volgende verhaal dienen. 

Casus Emmalaan 2 

Op 25 februari tipte een buurtbewoner van de Emma- 

laan in Driebergen ons over aanstaande verbouwplan- 

nen van een rijksmonument op nummer 2. Het 

betreft een monumentale Jugendstil villa van rond 

1900. Op dit moment is dit pand in gebruik als 

dependance van zorginstelling De Zonnenberg. 

Een dergelijke opzet voorziet kennelijk in een grote 

behoefte, want er is een grote uitbreiding gepland in 

de vorm van een geheel nieuwe, twee verdiepingen 

hoge aanbouw aan de achterzijde. Helaas zal deze 

nieuwbouw inbreuk maken op het monumentale karak- 

ter van het pand en de sfeervolle tuin. Wel dient ver- 

meld te worden, dat het monument als zodanig geen 

schade zal ondervinden van de aanbouwplannen. 

Wat gebeurt er met een melding? 

Allereerst gaan we meestal kijken of het betreffende 

pand in ons oog monumentale waarde heeft. 

Het kan op het eerste gezicht weinig spectaculair 

ogen, maar misschien is het in zijn omgeving wel 

degelijk van architectonisch of historisch belang. 

Vervolgens gaan we na of het op de gemeentelijke 

monumentenlijst staat. Let wel: een plaats op de 

monumentenlijst wil niet automatisch zeggen dat een 

gebouw of omgeving wettelijke bescherming geniet! 

Het betekent dat de gemeente het architectonische 

belang ervan inziet, maar verder kunnen er geen rech- 


hut.nl/utrecht 

ten aan worden ontleend. Het blijft dus ook in dat 

geval oppassen. Staat het pand niet op de lijst, maar 

vinden we dat het daar op zou moeten staan, dan 

sturen we een brief naar de gemeente waarin we 

ar gumenten aandragen waarom dat ons inziens wel 

terecht zou zijn. 

Wat is er vervolgens gebeurd? De Provinciale 

Commissie heeft in overleg met de melder getracht 

wegen te zoeken om de plannen te wijzigen, dan wel 

te verhinderen. We waren, na het bekijken van de 

bouwtekeningen, niet erg ingenomen met de geplan- 

de aanbouw, die noch in stijl, noch in ontwerp aan- 

sloot bij het bestaande gebouw. In een brief aan de 

gemeente hebben we dit laten weten, en ook gepleit 

voor een passende uitbreiding. Gezien het maat- 

schappelijk belang van de plannen – het voorziet 

immers in een grote behoefte – hebben wij uiteindelijk 

besloten van verdere acties af te zien. 

Conclusie 

Iedere melding wordt serieus genomen en grondig 

onderzocht. Bij ieder geval maken we de afweging of 

het zinvol is om stappen te ondernemen, en welke 

het doel het beste zouden kunnen dienen. Zoals uit 

bovenstaand verhaal blijkt, is het niet altijd mogelijk 

om de melder volledig tevreden te stellen, maar we 

houden bij ons besluit ook rekening met maatschap- 

pelijke belangen en ontwikkelingen die aanpassingen 

en wijzigingen noodzakelijk maken. En ook al zijn we 

met de vorm van de uitbreiding niet erg gelukkig, het 

monument zelf blijft gelukkig ongeschonden. 

In kort bestek 

Stationskoffiehuis Maarsbergen in verval 

Het voormalige stationskoffiehuis ‘De Grote Bloem- 

heuvel’ in Maarsbergen verkeert in staat van verval. 

Het als rijksmonument aangemerkte gebouw is niet 

meer in gebruik en wordt ook niet onderhouden. 

De gemeente Maarn is op deze kwestie gewezen, en 

is hopelijk bereid het betreffende cultuurhistorisch 

belangrijke gebouw van de ondergang te redden. 

Zichtas op Slot Zeist verder belemmerd 

In de vorige GM 2 maakten we melding van onze 

bedenkingen over het planten van bomen langs de 

Slotlaan in Zeist. Helaas zet de gemeente haar plan- 

nen ongewijzigd door, zodat het zicht op Slot Zeist 

nog verder belemmerd zal worden. • 

Wilt u reageren, dan kunt u schrijven naar onze secretaris, dhr. H. Kuiper, Mijzijde 49, 3471 GP, Kamerik of mailen naar kuiper.duijnker@wxs.nl. 

Of bezoek onze website op www.heemschut.nl/utrecht U kunt ook bellen naar ons landelijk kantoor op 020- 622 52 92. 

1 7

F r e d Vo g e l z a n g 

Een nieuwe molen 

De molenaar bekleedde een belangrijke positie in de lokale samenleving, want de 

molen was een hoofdschakel in het economische leven. Brood was het volksvoedsel 

bij uitstek en in het proces van graan naar brood speelde de molen een hoofdrol. 

Molenaars meenden zich dan ook veel te kunnen veroorloven. Dat bleek weer eens 

bij een onderzoek naar IJsselstein in de 18de eeuw. 

Al sinds Willem de Zwijger bevond IJsselstein zich 

in een bijzondere positie: de stad en de baronie, 

bestaande uit de schoutambten van IJsselstein, 

Benschop en Noord-Polsbroek, werden direct 

bestuurd door de stadhouders uit het huis van 

Oranje. In 1731 schonk de toenmalige stadhouder 

Willem IV aan zijn moeder de baronie IJsselstein 

als ‘weduwgoed’. Marie Louise van Hessen Kassel, 

die uit genegenheid de bijnaam Marijke Meu kreeg 

(Tante Marijke), bemoeide zich intensief met haar 

onderdanen in IJsselstein, al verbleef ze meestentijds 

aan het hof in Leeuwarden. Het dagelijks bestuur liet 

ze over aan een drost. Zij bleef echter degene die de 

beslissingen moest goedkeuren en daarom was zij 

degene die toestemming gaf om de stadskorenmolen, 

die in de zuidwesthoek op de stadsmuur stond, rond 

1735 te vervangen. 

De bestaande molen was een houten wipkorenmolen. 

Niet alleen was hij flink versleten, hij was ook een 


Als de molenaar schept 

en de bakker nept... 

gevaar voor zijn omgeving. De wieken hadden al twee- 

maal een nietsvermoedende voorbijganger geschept. 

In één geval met dodelijke afloop, terwijl het tweede 

slachtoffer zo’n dreun had gekregen, dat zijn hoofd 

blijvend werd ontsierd door een enorm litteken. 

Daarom werd besloten de nieuwe molen in steen op 

te trekken en op een stelling op de muur te plaatsen. 

Zijn wieken draaiden 20 voet (ongeveer 6 meter) 

boven de grond en de molen stak hoog boven de 

omliggende bebouwing uit. Naast de kerktoren was 

het het hoogste gebouw in de stad, zoals duidelijk op 

afbeeldingen te zien is. 

Een nieuwe kerk 

Johannes Govers werd na een opleiding in Antwerpen 

in 1767 kapelaan in IJsselstein. Drie jaar later volgde 

hij de overleden pastoor Bongaards op. Daarna groei- 

de het aantal katholieken in de stad flink, misschien 

wel door Govers’ populariteit. Zij kerkten in een 

gebouw uit 1695, dat, zoals dat in die tijd verplicht 

was, er niet als een publiek kerkgebouw mocht uit- 

zien. Er kwamen zoveel mensen op de diensten af, 

dat ‘daar door een groot gedeelte derzelve op kerk- 

daagen voor en agter dat gebouw op de publique 

G e z i c h t o p d e m o l e n v a n a f o n g e v e e r d e z e l f d e p l e k a l s 

d e t e k e n i n g u i t 179 9 . D e m o l e n s t a a t e r n o g , i n m i d d e l s 

g e r e s t a u r e e r d . D e p o o r t e n d e w a l z i j n v e r d w e n e n . 

straat tot merkelijke ergernis op hunne knien leggen- 

de derselver godsdienst verricht 1 ’. Het kerkgebouw 

stond aan de Have(n)straat, een meter of 50 van de 

molen vandaan. Tussen de straat en het gebouw was 

nog een stuk open erf, en in 1779 verzocht Govers het 

stadsbestuur om de oude kerk te mogen afbreken en 

op diezelfde plaats een nieuw en groter ‘kerkhuys’ te 

mogen neerzetten. 

De regenten van de stad waren overtuigd van de 

noodzaak van deze ingreep, niet alleen vanwege de 

ergernis over de knielende gelovigen op straat maar 

ook door de ‘slegthijd en bouwvallighijd’ van het 

bestaande onderkomen. Maar de magistraat was blijk- 

baar bang zich aan koud water te branden. Ze schoven 

de beslissing door ‘omdat ons niet onbekent is, wat 

voor precautien deezen aangaende in de Republicq 

plaatse hebben en wij vreesden, dat men zomtijds van 

ons mogten denken, dat wij dit stuk met geen te groote 

omzichtigheid hadden behandeld 2 ’. Liever lieten ze de 

Domeinraad, die de bezittingen van de stadhouder in 

zijn naam bestierde, de beslissing nemen. Waren ze 

bang om beschuldigd te worden van katholieke sym- 

pathieën? De katholieken waren in deze periode ten- 

slotte tweederangs burgers. Ze waren uitgesloten van 

overheidsambten en regeringsposten. Dat was ook te 

merken aan hun sociale en economische positie: veel 

katholieken in IJsselstein woonden in kleine huisjes of 

kameren, waren los arbeider of boerenknecht. 

De Domeinraad was blijkbaar wat geërgerd over de 

bangige opstelling. Wilde het stadsbestuur nu wel of 

niet dat die kerk werd vergroot? Het bestuur haastte 

zich om het nut van een nieuwe katholieke kerk te 

bevestigen. Timmerman Gerrit van Spanjen kreeg 

toen opdracht om een bestek te maken. Van Spanjen 

was een van de weinige katholieken die tot de rijkere 

inwoners behoorde: hij was feitelijk een soort aannemer 

en bezat diverse huizen in IJsselstein. 

Molenaar in de contramine 

De bouw was al een flink eind op streek toen een 

nieuwe hindernis opdoemde. Rentmeester Cornelis 

Johannes van Affelen Codde, die de goederen van de 

stadhouder in IJsselstein beheerde, was door mole- 

1 9

D e B e n s c h o p p e r p o o r t i n 179 9 m e t o p d e a c h t e r g r o n d ’s h e e r e n k o r e n m o l e n . ( t e k e n i n g A . C l a t e r b o s , H U A ) 

naar Gerrit Brouwer aangesproken op het feit, dat het 

nieuwe kerkgebouw niet alleen groter, maar ook hoger 

zou worden. Brouwer kwam met twee getuige-deskun- 

digen, de molenmakers Hijmen van Zijll uit Benschop 

en Jan Theunisse Blanke uit Haastrecht. Die heren 

beweerden dat verhoging van het kerkgebouw met 

12 voet negatieve gevolgen zou hebben voor de 

molen. Pastoor Govers had echter ook bij enkele 

molenaars geïnformeerd. Die waren, misschien niet 

verwonderlijk, veel minder overtuigd van de hinder die 

het verhoogde dak voor de molen zou opleveren. 

Het stadsbestuur zat met een probleem: zij zelf had- 

den niet voldoende kennis van zaken om te kunnen 

beslissen, welk standpunt het juiste was. Ze keken 

nog eens kritisch naar de aangedragen bewijsvoering 

en concludeerden al vrij snel, dat molenaar Brouwer 

de boel had belogen. Ten eerste waren de door hem 

aangehaalde molenmakers nooit in IJsselstein komen 

kijken. Dat was des te ernstiger, omdat de situatie die 

Brouwer hen geschetst had, niet klopte met de werke- 

lijkheid. De molen stond in de zuidwesthoek van de 

stad, de kerk ten noordoosten daarvan. Bij de meest 

voorkomende windrichting, zuidwest, had de molen 

dus weinig van de kerk te vrezen. Alleen bij de veel 

zeldzamere oostenwind kon hij wat hinder ondervin- 

den. Brouwer echter had de relatieve positie van kerk 

en molen verkeerd voorgesteld. Bovendien had hij in 

zijn brief aan de molenmakers het dak van de kerk 

hoger afgeschilderd dan het in werkelijkheid zou wor- 

den. Hij had nog meer leugens verteld: het deel van 

de wieken dat geen wind zou vangen had hij schro- 

melijk overdreven en hij had een heel verhaal over 

gevaarlijke valwinden opgehangen, die gezien de 

afstand tussen kerk en molen, volstrekt uit de lucht 

gegrepen was. 

De regenten waren ontstemd over het feit, dat Brouwer 

pas maanden nadat het bestek was afgerond, bezwaar 

maakte. Gerrit van Spanjen had de kap al bijna klaar. 

Desgevraagd gaf die aan, dat als hij een nieuwe, lage- 

re kap moest bouwen, hij van voren af aan kon begin- 

nen. Al het hout was al gereed en dat kon zo de kachel 

in. Een ingreep nu zou een tegenvaller betekenen van 

dik 1000 gulden. Kosten, die de door de enorme vee- 

sterfte van de laatste jaren, door de sterk verarmde 

katholieke bevolking niet konden worden opgebracht. 

Dat moest dus uit de stadskas komen, geen prettig 

vooruitzicht. 


l i n k s G e z i c h t o p d e s t a d I j s s e l s t e i n i n 174 4 . L i n k s i s d e B e n s c h o p p e r p o o r t z i c h t b a a r, d e m o l e n s t a a t p r o m i n e n t o p d e s t a d s w a l . H e t h u i s d i r e c t 

r e c h t s d a a r v a n , m e t d e t r a p g e v e l , i s d e o u d e s c h u i l k e r k . U k i j k t v a n u i t h e t z u i d w e s t e n . ( Te k e n i n g v a n H . S p i l m a n n a a r J . d e B e y e r, H U A ) 

r e c h t s D e k a t h o l i e k e s c h u i l k e r k i s i n m i d d e l s a f g e b r o k e n : d e v i e r h u i z e n h i e r a a n d e H a v e n s t r a a t v o r m d e n v r o e g e r d e p a s t o r i e v a n d i e k e r k . 

En dan had Brouwer zelf zich ook nog misdragen. 

Toen Govers’ getuige-deskundige molenaars de zaak 

in ogenschouw waren komen nemen, had Brouwer 

‘extremiteiten tegen hen gepleegd 3 ’. Dat gaf geen 

pas. En om Brouwer alle argumenten uit handen te 

slaan boden de katholieken aan, zijn pacht over te 

nemen. Als hij dan zoveel hinder zou ondervinden 

van de kerk en bevreesd was voor onvoldoende 

inkomsten, dan was hij vast wel genegen om de molen 

over te doen. Brouwer moest zich schikken en niet 

lang daarna kon het nieuwe kerkgebouw in gebruik 

worden genomen. 

Stuifmeel 

Een nieuw schandaal kwam in 1791 aan de opper- 

vlakte. Nu waren het de bakkers van IJsselstein die 

te hoop liepen tegen de molenaar. Opnieuw had 

Brouwer zich van de steun van de machtige rentmees- 

ter Van Affelen Codde verzekerd, maar weer zou het 

niet helpen. Wat was het probleem? De boeren van 

IJsselstein waren verplicht hun graan te malen bij 

‘’s heeren molen’, waar Brouwer de pachter van was. 

De bakkers waren verplicht hun meel van de molen te 

betrekken. Boeren en bakkers waren dus afhankelijk 

van de molenaar. Er waren echter al jarenlang klach- 

ten over Brouwers werkwijze. Bij het malen van graan 

kwam het meeste meel in de daarvoor bestemde zak- 

ken terecht, maar een deel werd door de middelpunt- 

vliedende kracht van de draaiende molenstenen naar 

Bronnen 

buiten ‘gestoven’. Dit ‘stuifmeel’ mocht de molenaar 

gebruiken voor eigen consumptie. Eventuele restjes 

mocht hij verkopen. Brouwer zag hier wel brood in. 

Door op een bepaalde manier te malen, kon hij de 

hoeveelheid stuifmeel vergroten. Vervolgens verkocht 

hij dit meel onder de prijs van de bakkers. Dat was 

een winstgevend handeltje, dat niet alleen de bakkers 

maar ook de boeren dupeerde. Die kregen tenslotte 

relatief minder meel voor hun graan. Als ze klaagden, 

dan liepen ze echter het gevaar dat de molenaar hun 

graan ‘verkeerd’ zou malen, met als gevolg meel van 

slechte kwaliteit, dat dus weinig opbracht. Brouwer 

werd er ook van verdacht slecht meel van een eerdere 

maalbeurt aan een boer te leveren die hem niet beviel. 

Controle was lastig, omdat de boeren meestal alleen 

waren met de molenaar. Getuigen waren nauwelijks 

te vinden. Bovendien gaf Brouwer altijd zijn knecht 

de schuld. 

Omdat nu de pacht van de molen vernieuwd moest 

worden, konden de gedupeerde bakkers eindelijk 

optreden. Ondanks een verweerschrift van Brouwer, 

dat bij nader inzien onder dwang door enkele boeren 

was ondertekend, wisten zij het stadsbestuur er van 

te overtuigen, Brouwer te verbieden nog langer meel 

te verkopen. Ze boden hem daarvoor een schadeloos- 

stelling. Ook werd de molenaar verplicht, altijd bij het 

malen aanwezig te zijn. Zo kwam er een einde aan de 

oneerlijke concurrentie. • 

1 Uit Gemeentearchief IJsselstein tot 1811, inv.nr. 701, 17 juli 1779 

2 Familiearchief De Beaufort, inv.nr. 1666, brief van vicedrost Van der Meulen aan Joachim de Beaufort, 27 juli 1779 

3 Gemeentearchief IJsselstein tot 1811, inv.nr 701, 27 april 1780 

Het Utrechts Archief: Familiearchief De Beaufort, Archiefzorg Lopikerwaard, Gemeentearchief IJsselstein tot 1811. 

2 1

K a j v a n V l i e t 

Wonder 

Inventaris Domkapittel en vele andere geheel vernieuwd 

vermenigvuldiging 

Bezoekers van Het Utrechts Archief die 

veel werken met oudere inventarissen, 

kennen ze maar al te goed: zogenaamde 

seriebeschrijvingen onder één nummer, 

waarachter dikwijls lange rijen pakken, 

banden of delen schuilgaan. ‘Crimineele 

stukken etc., 1577–1794. 204 pakken’ – en 

vind dan maar eens het juiste pak. Maar 

dat probleem is binnenkort verleden tijd, 

wanneer alle inventarissen van de nodige 

deelbeschrijvingen zijn voorzien. 

A f l a a t u i t g e g e v e n d o o r p a u s C l e m e n s t e n b e h o e v e v a n 

d e b o u w v a n d e n i e u w e D o m t e U t r e c h t , 2 m e i 1 2 6 5 . 

Volkomen onnoodig 

Voor Samuel Muller, die een eeuw geleden als 

gemeente- en rijksarchivaris in Utrecht de basis legde 

voor het toegangenapparaat van het tegenwoordige 

HUA, was het een uitgemaakte zaak. ‘Serieën moeten 

niet stuksgewijze, maar onder één nummer worden 

beschreven,’ zo stelt hij in paragraaf 42 van de ver- 

maarde Handleiding voor het ordenen en beschrijven 

van archieven uit 1898, die nog altijd als richtingge- 

vend wordt beschouwd door de Nederlandse archivis- 

tiek. ‘Een dergelijke stuksgewijze beschrijving veroor- 

zaakt belangrijk ruimteverlies en is volkomen onnood- 

ig daar de stuksgewijze beschrijving volstrekt niets er toe 

brengt, om den gebruiker van den inventaris een dui- 

delijker beeld te geven van hetgeen er in een archief 

voorhanden is.’ Mullers inventarissen blinken dan ook 

uit door beknoptheid. Desgewenst wilde hij de afzon- 

derlijke delen of pakken van een serie nog wel een 

eigen nummer toekennen – ‘voor het behoud der orde 

in het archief’ – maar een beschrijving van de onder- 

scheidende kenmerken van deze nummers was voor 

hem taboe. 

Praktische overwegingen dwingen de archivaris van 

vandaag de dag echter tot een andere keuze op dit 

punt. Waar het aantal strekkende meters archief en 

het volume van het studiezaalbezoek tegenwoordig 

van een volstrekt andere grootheid zijn dan in de 

dagen van Muller, worden veel hogere eisen gesteld 

aan de inrichting van de depots en de vindbaarheid 

van de stukken. Om al die kilometers archief in korte 

tijd op een adequate wijze in de studiezaal beschik- 

baar te kunnen stellen, is het onvermijdelijk dat ieder 

bestanddeel van een eigen kenmerk èn een eigen 

be schrijving wordt voorzien. Vandaar dat Het Utrechts 

Archief drie jaar geleden is begonnen met het zoge- 

naamde specificatieproject, een project met één simpel 


aarlijke 

K a a r t j e v a n e e n o n b e k e n d p e r c e e l m e t e e n b o e r d e r i j u i t h e t b e g i n v a n d e 17 e e e u w. H e t a r c h i e f v a n h e t D o m k a p i t t e l b e v a t v e e l 

m a t e r i a a l o v e r d e l a n d e r i j e n d i e e i g e n d o m w a r e n v a n h e t k a p i t t e l , z o a l s p a c h t r e g i s t e r s e n k a a r t e n . D e b o e r d e r i j o p d i t k a a r t j e 

i s g e b o u w d v a n l e e m e n v o o r z i e n v a n e e n r i e t e n d a k . E r i s s l e c h t s é é n b e r g , d u s e r h o o r d e n i e t v e e l w e i l a n d b i j h e t b e d r i j f . D e 

b o e r v e r b o u w d e w e l f r u i t e n h i j h i e l d e e n d e n . ( A r c h i e f v a n h e t D o m k a p i t t e l , i n v. n r. 1 4 3 9 . ) 

doel: alle serie- of verzamelbeschrijvingen in de 

bestaande inventarissen waar nodig te voorzien 

van deelbeschrijvingen. 

30.000 nieuwe beschrijvingen 

Voorwaar een gigantische klus! Maar liefst 180 toe- 

gangen moesten onder handen worden genomen, 

waarbij de toegangen in veel gevallen eerst via de 

computer moesten worden ingevoerd, alvorens de 

bestaande beschrijvingen konden worden aangepast. 

Vele duizenden nieuwe (sub-)nummers moesten wor- 

den toegevoegd om alle bestanddelen in deze toegan- 

gen van een eigen kenmerk te voorzien. En dat bete- 

kende niet alleen werk voor de inventarisator en de 

beheerder van het archiefbeheersysteem maar ook 

voor de verpakkers, waar oude verpakkingseenheden 

niet meer voldeden of nieuwe etiketten moesten wor- 

den aangebracht. Soms bleek de bewerking van een 

toegang zo ingrijpend dat voor een complete vernum- 

mering werd gekozen. En passant werden ook tal van 

2 3

handgeschreven wijzigingen en aanvullingen in de 

diverse toegangen verwerkt. Al deze handelingen kon- 

den alleen dankzij de inzet van vele mensen achter de 

schermen worden gerealiseerd, en dat alles onder de 

enthousiaste leiding van Annelot Vijn. 

Nu het einde van het project in zicht komt, beginnen 

de resultaten op de studiezaal duidelijk zichtbaar te 

worden. In totaal zijn er al ca. 30.000 nieuwe beschrij- 

vingen vervaardigd. Tientallen toegangen zijn inmid- 

dels vervangen door een nieuwe versie en vele andere 

zullen volgen in de tweede helft van dit jaar. 

Daaronder bevinden zich belangrijke inventarissen als 

die van het stadsarchief (SA) en de bij het stadsarchief 

bewaarde archieven (BA) en een aantal van de even- 

eens in druk gepubliceerde gebundelde inventarissen 

van het Gemeentearchief. Daarnaast is ook veel werk 

verricht aan de inventarissen van de Utrechtse kapit- 

tels. Van het kapittel van St. Pieter was al eerder een 

aangepaste versie op de studiezaal verschenen, maar 

in het kader van dit project komen nu ook de inventa- 

rissen van de vier andere grote kapittels aan bod. 

Domkapittel 

De grootste daarvan, die van het Domkapittel, een 

inventaris met meer dan 4400 inventarisnummers, 

is inmiddels door de inzet van Theo van de Sande 

geheel voltooid. Niet zonder gevoel van weemoed is 

onlangs de oude gedrukte inventaris van K. Heeringa 

uit 1929 van de studiezaal verwijderd, om plaats te 

maken voor een geheel herziene versie met meer dan 

11.000 beschrijvingen! Een deel van de nieuwe num- 

mers is ontleend aan de specificaties en bijschrijvin- 

gen in de oorspronkelijke inventaris, een ander deel 

aan de al eerder aan de inventaris toegevoegde lijst 

van charters en kaarten. Daarnaast werden ook veel 

nieuwe deelbeschrijvingen vervaardigd. Al deze deel- 

beschrijvingen zijn nu, elk met een eigen subnummer, 

geïntegreerd in de bestaande inventaris. Tegelijkertijd 

is de tekst van de oude gedrukte inventaris gemoder- 

niseerd en zijn de beschrijvingen van Heeringa waar 

nodig aangepast aan de hedendaagse archivistische 

conventies. Bovendien zijn alle aanvullingen en wijzi- 

gingen op de inventaris, zowel degene die in 1951 

door Ph.J.G.G. van Hinsbergen tezamen met de index 

in druk waren gepubliceerd als de latere bijschrijvin- 

gen in het studiezaalexemplaar, in de nieuwe versie 

van de inventaris verwerkt. Een geweldige verbetering 

kortom van de inventaris uit 1929, waar de gebruiker 

veel genoegen en gemak van zal hebben. Later dit jaar 

zal ook van de inventarissen van de kapittels van Oud- 

munster, St. Jan en St. Marie een nieuwe, actuele ver- 

sie op de studiezaal verschijnen. 

Ook op internet 

H e t a r c h i e f v a n h e t D o m k a p i t t e l 

i s v o o r h e t e e r s t e g e ï n v e n t a r i s e e r d 

d o o r d e r i j k s a r c h i v a r i s s e n d r. P. J . 

Ve r m e u l e n e n m r. S . M u l l e r F z n . 

M u l l e r z i t o p d e z e f o t o i n h e t 

a r c h i e f k a m e r t j e v a n d e D o m 

g e b o g e n o v e r d e s t u k k e n . 

Al deze inspanningen bieden de bezoeker nog een 

ander groot voordeel. Dankzij alle bewerkingen die in 

het kader van het specificatieproject zijn verricht, kun- 

nen de digitale bestanden van deze toegangen nu 

zonder problemen worden geconverteerd en beschik- 

baar gesteld via het internet. In een aantal gevallen is 

die stap reeds gezet, maar in de loop van 2004 en 

2005 zullen ook alle andere inventarissen aan de 

beurt komen. Zo zal binnenkort reeds een aanvang 

worden gemaakt met de conversie van de inventaris 

van het Domkapittel. Naar verwachting zullen de meer 

dan 11.000 beschrijvingen uit deze inventaris in het 

najaar via de website van HUA beschikbaar zijn. • 


N e t t i e S t o p p e l e n b u r g 

Digitaal 

bronnenpakket 

over de stad Utrecht in de Tweede Wereldoorlog 

Sinds kort vindt u op de site van Het Utrechts Archief 

een digitaal bronnenpakket over de stad Utrecht in de 

Tweede Wereldoorlog. Dit pakket biedt 69 gescande 

afbeeldingen en documenten, die u door middel van 

een zoomfunctie goed kunt bekijken op uw computer- 

scherm. Hierbij moet u denken aan foto’s, affiches, 

spotprenten, distributiebonnen, illegale kranten, per- 

soonsbewijzen, verordeningen van de bezetter en 

brieven. Deze bronnen zijn afkomstig uit Het Utrechts 

Archief. Het onderwerp is onderverdeeld in vijf the- 

ma’s, namelijk dagelijks leven, collaboratie, propagan- 

da en censuur, Jodenvervolging en verzet. Leerlingen 

kunnen thuis of op school zelfstandig onderzoek doen 

naar dit onderwerp. Door het beantwoorden van vra- 

gen bij de verschillende bronnen kunnen ze een werk- 

stuk samenstellen. 

Het bronnenpakket is met name bedoeld als lespak- 

ket voor het vak geschiedenis voor leerlingen van de 

derde klas van HAVO en VWO, maar is voor geïnte- 

resseerden in de geschiedenis van Utrecht (1940-1945) 

zeker de moeite van het bekijken waard. Zo vindt u bij- 

voorbeeld foto’s van de beroemde fotograaf Nico Jesse. 

Het digitale bronnenpakket Utrecht in de Tweede 

Wereldoorlog werd gemaakt door Mieke Heurneman 

in opdracht van Het Utrechts Archief. • 

www.hetutrechtsarchief.nl 

2 5


Jubil 

Het Utrechts Klokkenluiders Gilde (U KG) is 25 jaar gele- 

Klokken 

den opgericht door een aantal padvinders, die bevreesd 

Het nukkige touw rukt 

waren dat de aloude traditie van het handluiden verloren 

zou gaan. Toentertijd was er weinig waardering voor dit 

soort oude tradities en juist bij tradities wil het U KG 

aansluiting vinden. 

Dat zien we al terug in de naamgeving: het woord 

gilde roept associaties op met middeleeuwse hand- 

werkslieden en oude ambachten. De klokken werden 

in het verleden geluid door burgers van de stad, een 

eigen gilde was er niet. De gildegedachte is echter wel 

een leidraad geweest voor de oprichters: zij hebben 

oude gebruiken die met gilden samenhingen, zoals 

de onderlinge saamhorigheid, gedeeld vakmanschap 

en gildemaaltijden, een voorname plaats gegeven. 

Het 25-jarig bestaan wordt onder meer gevierd met 

het laten gieten van een eigen Gildeklok. Deze Bertken- 

klok zal komende winter in de Buurtoren komen te 

hangen en dan geluid worden ter ere van speciale 

gildegelegenheden. 

Arie Noordermeer (42) is sinds een jaar secretaris 

van het bestuur van het UKG. Vol enthousiasme leidt 

hij mij rond in het ‘werkvertrek’ van de klokkenluiders, 

de klok aarzelend in gang. 

Pure trekkracht brengt het 

krakende gewicht in kadans. 

Slag na slag worden 

de vibraties uit het 

eeuwenoude bronzen 

lichaam geslagen. 

Tot een volle galm 

de toren verlaat, 

een klankvolle echo 

boven de stad zweeft. 

Eberhard C. Roest, 

lid van het U KG 

de luidzolder in de Domtoren. In de klokkenzolder, 

een verdieping hoger, wijst hij naar de touwen en 

noemt de namen van de bijbehorende klokken en 

maakt al pratend enkele geroutineerde luidmeesters- 

gebaren. De luidmeester is de baas van het luiden. 

Hij bepaalt de combinaties van de klokken en hoe 

lang elke klok geluid wordt. Er zijn verschillende ‘luid- 

schema’s’, die vaak te maken hebben met de tijd van 

het jaar. Zo wordt in de Mariamaand altijd de klok 

met de naam ‘Maria’ meegeluid. Zo’n schema is geen 

echte partituur, zoals bij een carillion. Klokken worden 

gewoon enkele minuten geluid. Soms, bij speciale fes- 

tivals, wordt er een complexer luidschema opgezet. 

‘Maar dan heeft nog maar iets van een excell-bestandje.’ 

De luidmeester moet niet alleen een muzikaal gehoor 

hebben. Hij of zij let ook op of alle klokken wel op de 

goede sterkte worden geluid. Als iemand te zacht luidt, 

‘hoor je wel bim maar geen bam’ en als iemand te hard 


eum 

voor het Utrechts Klokkenluiders Gilde 

f o t o ’s o p d e l i n k e r p a g i n a , b o v e n : A r i e g e e f t h e t s e i n ‘s t o p p e n m e t l u i - 

d e n ’. D e l u i d m e e s t e r b e d i e n t z i c h v a n g e b a r e n t a a l o m d e l u i d e r s a a n t e 

s t u r e n . o n d e r : A r i e g e e f t h e t s e i n ‘s t o p p e n e n a f r e m m e n ’. r e c h t s : e e n 

d e e l v a n d e h o u t e n k l o k k e n s t o e l , m e t e e n s t u k v a n e e n o p h a n g b a l k – t o t 

A r i e s g r o t e s p i j t i s d e z e v a n s t a a l e n n i e t v a n h o u t g e m a a k t . D e k l o k - 

k e n s t o e l i s b e g i n 2 0 e e e u w v e r n i e u w d . H e t h o u t v a n d e o u d e k l o k k e n - 

s t o e l i s g e b r u i k t v o o r h e t m e u b i l a i r i n d e M i c h a e l s k a p e l o p d e e e r s t e 

v e r d i e p i n g v a n d e D o m t o r e n . f o t o ’s o p d e r e c h t e r p a g i n a , l i n k s : A r i e m e t 

d e k l e p e l – h e t a f g e k l o v e n a p p e l m o d e l – v a n d e S a l v a t o r, d e g r o o t s t e 

k l o k i n d e D o m t o r e n . r e c h t s : A r i e m e t h e t l u i d s c h r i f t v a n d e l u i d m e e s - 

t e r. b o v e n : e e n v a n d e k l e i n e r e k l o k k e n , g e g o t e n i n 1 9 8 2 . 

‘Luiden geeft een 

gevoel van macht’ 

luidt is dat ook niet goed voor de klok. De luidmeester 

houdt vanouds in een luidschrift bij welke klokken 

geluid zijn (om ze allemaal evenveel aan bod te laten 

komen), welke luiders er waren en bij welke gelegen- 

heid geluid is. Dat laatste is natuurlijk erg interessant 

voor het nageslacht. De luidschriften gaan eeuwen 

terug en in oude exemplaren, die bewaard worden in 

Het Utrechts Archief, is bijvoorbeeld te vinden met 

welke klokken geluid is voor de dood van Willem van 

Oranje of bij de intocht van Karel V. Voor Arie is het 

een historische sensatie om met diezelfde klokken te 

kunnen luiden. 

Nieuwe historische momenten kunnen ook worden 

aangegrepen om de klokken te luiden. Zo had Arie de 

noodklok willen luiden bij de afsluiting van de demon- 

stratie tegen de uitzetting van asielzoekers, die eindig- 

de op het Domplein. Het stadsbestuur gaf geen toe- 

stemming: nu moesten de mensen met een eigen 

klokje luiden, en dat terwijl daarboven in de Dom... 

Ik leg hem het gedicht (zie linkerpagina) voor. Arie 

reageert: ‘Ja, dat is wel mooi. Het drukt voor mij het 

gevoel uit van de Paasmorgen, als je heel vroeg, om 

half zeven, voor de Paasjubel luidt. Een kwartier lang, 

al die klokken tegelijk, over die stille stad. Dat is heel 

anders luiden dan over een drukke stad, met geluiden 

van auto’s en bussen en mensen.’ 

Het UKG kent belangstellende leden en actieve leden, 

die regelmatig luiden. De actieve luiders mogen tot op 

zekere hoogte hun voorkeur voor een kerk en voor een 

‘luidfrequentie’ aangeven. Arie zelf luidt drie keer maand, 

in alle kerken: de Domtoren, de Jacobikerk, de Geerte- 

kerk en de Buurkerk. 

De actieve luiders komen vijf á zes keer per jaar bijeen 

om praktische zaken te bespreken. Onlangs stond de 

gildekleding op de agenda, nadat zij bij een begrafenis 

van een gildelid in hun knalrode gildetruien aanwezig 

waren geweest. Maar ook worden ervaringen uitgewis- 

seld en kennis gedeeld. 

Hoe is Arie bij het UKG terecht gekomen? ‘Ik vond een 

foldertje van het gilde en het leek me wel leuk. Ik ben 

een zondagochtend mee geweest om te kijken bij het 

luiden. Mijn motivatiebriefje naar het bestuur was blijk- 

baar enthousiast genoeg. Na een jaar adspirant-lid- 

maatschap heb ik het certificaat gekregen en nu ben ik 

gecertificeerd luider.’ 

Wat vindt hij het allermooiste van het luiden? Hij wil 

niet oneerbiedig zijn, maar: ‘het kabaal dat je met één 

touw kunt maken in de stad; letterlijk de touwtjes in 

handen hebben. En met zúlk kostbaar cultuurhistorisch 

erfgoed. Het millennium inluiden om twaalf uur ’s nachts 

met de Salvator. Het klinkt misschien gek, maar dat geeft 

een gevoel van macht.’ • 

Op de website van het UKG kunt u veel informatie vinden over de 

kerken waar geluid wordt, en over de geschiedenis van de klokken: 

www.klokkenluiders.nl 

2 7

De Monumentopname 

van... 

Wim Denslagen, werkzaam bij de Rijksdienst voor 

de Monumentenzorg in Zeist en bijzonder hoogleraar aan de universiteit 

Utrecht in de Theorie en Geschiedenis van de monumenzorg. Hij publiceerde 

onlangs Romantisch mondernisme. Nostalgie in de monumentenzorg. 

Slopen of bewaren?! is een actieve werkvorm die de afdeling Cultuur & School van het Erfgoedhuis al enkele 

jaren met succes gebruikt in het voortgezet onderwijs. De redactie van GMkwadraat wil graag weten hoe 

deze opdracht uitgevoerd wordt door de mensen die verstand van monumenten (zouden moeten) hebben. 

Het meest bewonderde monument 

De domtoren is niet alleen volgens mij, maar waarschijnlijk ook 

voor de meeste inwoners van Utrecht, het mooiste historische 

monument van stad en omstreken. Waarom is dit ontwerp uit de 

veertiende eeuw nog steeds onovertroffen? De toren in Utrecht is 

eigenlijk zelfs mooier dan de Empire State Building, hoewel deze 

de mooiste toren ter wereld heet te zijn. Het ontwerpen van een 

toren is extreem moeilijk en er zijn dan ook maar weinig echte 

indrukwekkende ontwerpen gemaakt. Kijk naar de domtoren van 

een grote afstand, op een moment van de dag dat de zon door de 

achthoekige lantaarn schijnt. Of zie hoe de toren achter de Oude 

Gracht opdoemt als een eerbiedwaardig icoon als je in noordelijke 

richting gaat. Elke keer ben ik weer verbaasd over de zeggings- 

kracht van dit bouwwerk. 

Moet worden beschermd als monument 

Buiten de stad ligt het boerenland en dat is voor menige stedeling 

belangrijk. Voor de boeren ligt dat anders. Onder druk van de markt 

lopen er steeds minder koeien in de wei, wat heel erg is, want zonder 

de koe is het Nederlandse landschap maar een armoedig geheel. 

Daarom moet de koe in de wei worden beschermd. De overheid zou, 

net als bij monumenten, ook hier subsidies kunnen verstrekken. Het 

valt overigens op dat de natuurbescherming over het algemeen wei- 

nig waardering voor de koe kan opbrengen. In een prachtig landgoed 

als Houdringen, dat vlakbij Utrecht ligt, zijn enkele jaren geleden tot 

mijn schrik de weiden vervangen door wild grasland en de koeien 

door allochtoon oervee. Dit parkachtige landschap met weilanden en 

cultuurgrond zou beschermd en gerestaureerd moeten worden. Dit 

landgoed is een historisch monument en leent zich daarom niet voor 

experimenten met oernatuur. 

Moet worden afgebroken 

In Utrecht en omgeving is veel gebouwd dat nooit gebouwd had 

mogen worden. Voor deze categorie gebouwen zou eigenlijk een 

negatieve monumentenlijst moeten worden gemaakt. Op de eerste 

plaats zou dan Hoog Catharijne moeten staan, want dit winkelcen- 

trum heeft een veel te grote hap uit het historische stedelijke weef- 

sel van de stad genomen en daarbij komt nog dat de opzet ervan 

onoverzichtelijk is, zogenaamd gezellig, maar in feite bedrukkend, 

benauwd zelfs en het geheel is uitgevoerd in ruw beton, dat er sme- 

rig uitziet en in het gangenstelsel stinkt het naar heet frituurvet. Je 

schaamt je er gewoon voor. Dat wel het ergste, dat men zich voor 

een gebouw moet schamen. 


H . J . A a l d e r i n k 

Een zware deur, een ietwat geheimzinnige poort in 

een muur, opgetrokken uit kolossale stenen. En daar 

kwam ik als jochie uit de beginjaren van de 20ste 

eeuw een man tegen, kort van stuk met een deuk- 

hoed, die mij vertelde dat die stenen in de muur 

‘kloostermoppen’ werden genoemd! 

Deze man was de heer W. Stooker. Hij nam mij mee 

de ladders af, diep de kleiputten in van opgravingen 

op het Domplein. Men wilde meer te weten komen 

over de beginperiode van Ultratrajectum. En met die 

meneer Stooker beklom ik via hoge stenen treden de 

Domtoren tot in het verste topje tijdens de restauraties. 

Hij was de man die bij mij het vuurtje ontstak dat 

later zou oplaaien tot grote belangstelling voor het 

verleden van Utrecht en mijn latere woonplaats 

Vreeland. 

Lieu de mémoire 

Als Utrechter werd ik lang geleden geboren in die prachtige en interessante stad, middel- 

punt van ons Nederlandje. Mijn vader was daar ambtenaar en werkte in de binnenstad in 

een imposant, historisch gebouw aan ’t Achter Clarenburg. 

Na de Tweede Wereldoorlog, sinds 1953, woon en werk 

ik in dat Vreeland aan de Vecht en ontdekte daar een 

aantal raakpunten tussen beide nederzettingen. 

Utrecht en Vreeland, beiden hadden samen wat! 

Bijvoorbeeld de rivier de Vecht. Uit Utrecht komend 

L i n k s : d e D o m m e t S t M a a r t e n a l s w i n d v a a n , b e s c h e r m h e i l i g e v a n U t r e c h t e n v a n 

Vr e e l a n d . B o v e n : E e n p r o j e c t i e v a n k a s t e e l Vr e e l a n d , z o a l s h e t o o i t o p d e z e p l e k s t o n d . 

Utrecht en Vreeland die twee hadden samen wat... 

slingert deze stroom zich door het Stichtse Veenland 

om halverwege Muiden een flinke bocht te maken bij 

het plaatsje Vreeland. In Utrecht werkte in 1254 bis- 

schop Hendrik van Vianden aan de Domkerk. Een 

jaartje eerder startte hij de bouw van een burcht die 

hij kasteel Vredelant noemde. Om land en handel van 

Utrechts goed van en naar zee in de gaten te laten 

houden. Nog tijdens deze kasteelbouw vestigden zich 

in die Vechtbocht handwerkers, handelslieden en vis- 

serlui. Een nederzetting dus: vanaf 1265 werd er gespro- 

ken van de stad Vredelant. Er waaide een rood-witte 

vlag en de krijgers daar werden ‘mannen van Sint 

Maarten’ genoemd. Beider beschermheilige was in 

afbeelding op het allerhoogst van de Domtoren als 

windvaan te vinden en in Vreeland, 750 jaar later, nog 

in het gemeentewapen aanwezig. Ook op een gevel- 

steen zijn deze Maartensmannen te vinden. In 1528 

werd ‘ons’ kasteel Vredelant afgebroken en gingen al 

zijn kloostermoppen via de Vecht naar Utrecht, voor 

de afbouw van een dwangburcht binnen zijn stads- 

muren, kasteel Vredenburg. Utrecht en Vreeland, die 

twee hebben samen (nog) wat! • 

2 9

H u i b d e G r o o t 

n a r r e n k o p j e 

In 1984 werd in de Bemuurde Weerd, een middeleeuw- 

se voorstad van Utrecht, aan weerszijden van de Vecht, 

een opgraving uitgevoerd waarbij zes ovens tevoorschijn 

kwamen waarin aardewerk en daktegels en plavuizen 

waren gebakken. Dat was geen grote verrassing omdat 

we uit de archieven wisten dat daar tot 1398 pottenbak- 

kers werkzaam waren geweest. 

Wèl een grote verrassing was het toen in april jongst- 

leden tijdens een opgraving aan de Oosterkade twee 

pottenbakkersovens werden gevonden die uit dezelfde 

periode moeten stammen als die uit de Bemuurde 

Weerd. 

D e t w a a l f d e - e e u w s e N i c o l a a s k e r k , d i e t i j d e n s K e r k e n K i j k e n t e b e z i c h t i g e n i s , 

h e e f t a l s e n i g e U t r e c h t s e k e r k n o g z i j n t w e e R o m a a n s e t o r e n s . 

Gidsen gezocht 

voor Kerken Kijken Utrecht! 

Utrecht is een eeuwenoude kerkenstad waar nog veel 

bijzondere kerken bewaard zijn gebleven. Waar in 

Nederland vind je bijvoorbeeld elfde-eeuwse Romaanse 

kerken als de Janskerk en Pieterskerk? Of de pracht van 

de Nicolaaskerk, Geertekerk en Catharijnekerk? Door 

Kerken Kijken zijn ook dit jaar van 5 juli tot en met 

11 september weer elf bijzondere kerken dagelijks te 

bezichtigen. En daar wordt goed gebruik van gemaakt. 

In de afgelopen jaren trok Kerken Kijken maar liefst 

30.000 bezoekers en een belangrijk deel daarvan kwam 

uit het buitenland. Om de openstelling van de kerken 

mogelijk te maken, treden er zo’n 150 vrijwilligers op 

Middeleeuwse pottenbakkers 

in Tolsteeg 

In de directe omgeving van de nu gevonden ovens zijn 

afvalkuilen aangetroffen die vol zaten met misbakken 

aardewerk. Mede daarop gebaseerd worden de ovens 

omstreeks 1400 gedateerd. Het is voor het eerst dat uit 

een opgraving duidelijk wordt dat ook het gebied rond 

als gastheer/-vrouw. Ook voor de 22ste keer Kerken 

Kijken zijn er weer gidsen nodig die mensen ontvangen 

en vertellen over de geschiedenis van kerk en stad. 

Bent u geïnteresseerd om tenminste een dag per 

week bezoekers rond te leiden, dan kunt u contact 

opnemen met de organisatie van Kerken Kijken. • 

Aanmelding bij voorkeur schriftelijk aan: 

Kerken Kijken 

Hooghiemstraplein 102, 3514 AX Utrecht 

e-mail: kku@xs4all.nl 

telefoon: 030-2769174 

de Ooster- en Westerkade in de Middeleeuwen een voor- 

stad van Utrecht was waar brandgevaarlijke industrie 

werd geconcentreerd. Archiefonderzoek door Kaj van 

Vliet heeft intussen tot vergelijkbare conclusies geleid. 

Op dit moment hebben we nog geen helder beeld van 

de variatie in producten die hier zijn gemaakt: vele dui- 

zenden scherven moeten daarvoor eerst nog worden 

gewassen en geadministreerd. Maar een eerste indruk 

is wel dat er veel gesmoord grijs aardewerk is gemaakt. 

Het roodbakkend – dat overigens van precies dezelfde 

klei werd gemaakt als het grijze, waarbij de wijze van 

bakken het kleurverschil veroorzaakt – is ver in de min- 

derheid. 

Op een open dag op 29 april kwamen enige honderden 

mensen de ovens en een aantal teruggevonden misbaksels 

bekijken. • 


A r i e n H e e r i n g 

Voor Utrechts ontstaan en voortbestaan als handels- 

centrum was de loop van de Rijn van cruciaal belang. 

Zonder water geen vervoer en dus geen handel. In de 

twaalfde eeuw hebben de Utrechters daarom ter ver- 

vanging van de hier en daar verlandde en afgedamde 

Kromme Rijn een nieuwe verbinding met de Lek gegra- 

ven: de Vaartse Rijn. Daarmee ontstond een doorgaan- 

de scheepvaartroute die via de Oudegracht en de Vecht 

uitkwam in de Zuiderzee. 

Nadat de Vaartse Rijn was gegraven, is de polder langs 

de vaart ontgonnen. De verkaveling daarvan staat lood- 

recht op de vaart en heeft een onregelmatig karakter 

gekregen door de diverse industrietjes die zich daar in 

de loop der eeuwen hebben gevestigd. Dat waren met 

name steen- en pannenbakkerijen, waarvoor de polders 

de grondstof klei leverden. De stad diende als afzetge- 

bied en de Vaartse Rijn als waterweg voor de aan- en 

afvoer. In de daaropvolgende eeuwen groeide er langs 

de vaart een lint van industrie afgewisseld met grote 

huizen voor de ‘ovenheren’ en arbeidershuisjes voor 

de ‘ovenknechten’. 

Vaartse Rijnoever 

fraai industrieel landschap 

Deze geschiedenis is nog steeds duidelijk herkenbaar. 

In de gerestaureerde watertoren uit 1905 bijvoorbeeld, 

die staat te pronken tussen een laatnegentiende-eeuwse 

loods, een rijtje jongere woonhuizen en een woning uit 

1873. En natuurlijk in het UMS/Pastoe-complex met 

aan de vaartkant zijn interessante gevelarchitectuur en 

de mottoren en ketelhuis die typologisch uniek zijn. 

De verroeste silo’s en golfplaten loodsen meer naar het 

zuiden toe doen afbreuk aan het beeld van de Vaartse 

Rijn. Maar achter deze façades gaan zowel in esthetisch 

als in typologisch opzicht twee fraaie gebouwen schuil: 

het pakhuis van de fouragehandel Rijnzicht uit 1919 en 

de machinefabriek De Klop uit 1913. 

Kenmerkend voor Rotsoord is dat de oorspronkelijke 

structuur nog steeds zichtbaar is terwijl elders in 

Nederland dergelijke structuren in de loop van de twin- 

tigste eeuw vaak zijn verdwenen. Bovendien geeft de 

concentratie van het industrieel erfgoed in Rotsoord een 

meerwaarde aan de individuele gebouwen. Rotsoord is 

de enige industriële straat in Utrecht. En dat maakt de 

plek bijzonder en geeft de buurt potentie. Een potentieel 

dat versterkt wordt door de oriëntatie op het water en 

haar ligging tegen het zuidelijke deel van de Utrechtse 

binnenstad aan. Daarnaast is Rotsoord uit cultuurhisto- 

risch oogpunt van belang als middeleeuws industriege- 

biedje buiten de stadswallen en als onderdeel van de 

historische as Vaartse Rijn – Oudegracht – Vecht. 

In de toekomst van Rotsoord kunnen de potenties van 

de nog aanwezige cultuurhistorie zeker in positieve zin 

bijdragen aan de ontwikkelingen. Te hopen is dat de 

bijnaam ‘Rotzooi’ voorgoed moge verdwijnen. • 

f o t o 1 D e w a t e r t o r e n u i t 1 9 0 5 h e e f t s i n d s d e r e s t a u r a t i e v a n e n k e l e j a r e n g e l e d e n e e n u i t s t r a l i n g d i e t o t v e r b u i t e n 

R o t s o o r d r e i k t . G e h e e l l i n k s s t a a t n o g e e n l a a t n e g e n t i e n d e - e e u w s e l o o d s e n h e t w i t t e w o o n h u i s r e c h t s i s u i t 1 8 73 . 

f o t o 2 Vr a c h t s c h e p e n , w o n i n g e n , f a b r i e k s g e b o u w e n e n s c h o o r s t e n e n : h e t ‘ i n d u s t r i ë l e l a n d s c h a p ’ l a n g s d e Va a r t s c h e 

R i j n o m s t r e e k s 1 9 2 0 . f o t o 3 M a c h i n e f a b r i e k D e K l o p g a a t t e g e n w o o r d i g s c h u i l a c h t e r v e r r o e s t e s i l o ’s . M a a r d e p r a c h - 

t i g e h i s t o r i s c h e g e v e l i s n o g g e h e e l i n t a c t . f o t o 4 H e t U M S / P a s t o e - c o m p l e x m e t r e c h t s o p d e v o o r g r o n d h e t g l a z e n 

k e t e l h u i s e n d e m o t t o r e n – w a a r d e m o t ( s c h a a f s e l e n a n d e r h o u t a f v a l ) w e r d o p g e s l a g e n o m v e r v o l g e n s v e r s t o o k t t e 

w o r d e n i n h e t k e t e l h u i s – u i t 1 9 6 8 . Vo o r d e w a t e r t o r e n i s n o g d e k a r a k t e r i s t i e k e f a b r i e k s h a l u i t 1 9 57 z i c h t b a a r w a a r 

t e g e n w o o r d i g h e t d u t c h d e s i g n c e n t r u m g e v e s t i g d i s . 

3 1

F r e d Vo g e l z a n g 

4 nieuwe 

In 1254 werd de eerste steen gelegd van de huidige gotische dom 

in Utrecht en dat zal niemand ontgaan deze zomer. Het in 1672 

door een orkaan tot een puinhoop herschapen middenschip, dat 

pas eeuwen later werd opgeruimd, herrijst vanaf mei in de vorm 

van een geraamte van steigerpijpen. Het 750-jarig bestaan van 

de Dom was bovendien aanleiding tot de uitgave van maar liefst 

twee boekwerkjes. 

De gotische Dom van Utrecht en De Dom van Utrecht. Symboliek 

in steen overlappen elkaar voor een flink deel. Het tweede boekje 

gaat echter diep in op de stenen versieringen. Die zijn volgens de 

auteurs niet toevallig ontstaan of voortgekomen uit de fantasie 

of de smaak van de steenhouwers. Ze hebben een weloverwogen 

symbolische betekenis. Als voorbeeld nemen ze de gedrochtelijke 

waterspuwers, die de harmonie en regelmaat van het gebouw 

lijken te verstoren. Niets is minder waar: op basis van de liturgie 

komen ze tot het inzicht dat regenwater een van de symbolen is 

van de gerechtigheid die de mens van boven heeft te verwachten. 

Juist dit levenbrengend vocht wordt via de monsters naar de 

aarde afgevoerd: ze zijn als het ware door God getemd en ingezet 

voor zijn schepping. De daklijsten en de versieringen rond de 

ramen bestaan uit bloemen, die omhoog streven. Deze stenen 

flora wordt gevoed door dat regenwater en culmineren in een 

kruisbloem bovenaan de pinakels. Die bloem verwijst naar de 

verlossing door Jezus aan het kruis. Het is helaas onmogelijk om 

de bouwers te vragen of dit werkelijk hun bedoeling was. Behalve 

de liturgie dragen de auteurs geen verdere bewijsvoering aan. 

Aan zulke etherische gedachten maken de auteurs van het tweede 

boekje over de Dom, De gotische Dom van Utrecht, zich niet schul- 

dig. Zij geven een meer historisch verhaal over de Dom, ingebed 

in de religieuze geschiedenis van Utrecht. Wel geven ze de Dom 

als geheel een symbolische betekenis: rechtgeaarde Utrechters 

zouden zich onbewust altijd op de Domtoren oriënteren. Beide 

boeken geven een goed beeld van de geschiedenis van de Dom, 

maar leggen de accenten net even anders. 

Een kerktoren, erfgoed dus, als symbool voor de eigen identi- 

teit sluit aan bij het werkje van het Nederlands Centrum voor 

Volkscultuur, Volkscultuur van en voor een breed publiek. Hierin 

probeert het NCV zich van een theoretische basis te voorzien. Er 

zijn nogal wat definities van volkscultuur in omloop, waarbij voor- 

al de afbakening met termen als geschiedenis, traditie en erfgoed 

de boel danig bemoeilijken. Vooral omdat de oude overtuiging, 

dat er vroeger een ‘zuivere’ volkscultuur bestond nu overboord is 

gezet. Volkscultuur is een actief begrip geworden: men moet het 

zich eigen maken. Daarmee komt het ook dicht te liggen bij zulke 

eveneens actieve begrippen als traditie en erfgoed. Bovendien 

zijn deze begrippen allemaal verbonden aan groepen. In onze 

maatschappij is dat lastig, want individuen maken deel uit van 

meerdere groepen. Iedere groep heeft eigen tradities, die niet 

met elkaar in overeenstemming hoeven zijn. Hoe in die veelzij- 

digheid dan tot een samenhangende ‘volkscultuur’ te komen? De 

kleinschalige en veel minder mobiele samenleving waarbinnen 

veel tradities leven bestaan niet meer. Tradities worden tegen- 

woordig vaak uitgevonden maar verdwijnen ook weer snel. En 

bovendien: wat is eigen maken? Het feit dat er een opleving is in 

volksdansgroepen, betekent niet automatisch dat de deelnemers 

deze dansen als ‘hun’ cultuur of hun ‘erfgoed’ beschouwen. Het 

is misschien juist het vreemde, het andere, dat ze er in aantrekt. 

Het feit ook dat het ze niet met de paplepel is ingegoten is bewijs 

genoeg, dat het niet om een ‘eigen’ cultuur gaat. 

Zulke gedachten komen ook boven bij het lezen van De Witte op 

avontuur. Dit boek is gebaseerd op de jeugdherinneringen van 

een Renswoudse aannemer. De historische kring aldaar heeft het 

onlangs, jaren na de dood van de auteur, uitgegeven. Aan de ene 

kant geeft het een herkenbaar verslag van de soms barre leef- 

omstandigheden aan het begin van de 20ste eeuw, waarin hard 

werken voor weinig geld een rode draad vormt en de Nederlandse 

maatschappij nog langs heldere scheidslijnen was ingedeeld. 

Juist de keuze om het verhaal in de derde persoon te gieten en 

de quasi-literaire vorm botst met de meer natuurgetrouwe, in 

dialect gestelde dialogen. In hoeverre heeft het verlangen het 

‘mooi’ op te schrijven de concrete gebeurtenissen gekleurd? Die 

onduidelijk heid wordt nog versterkt doordat de bezorgers behal- 

ve het toevoegen van foto’s uit die periode, geen historisch kader 

om de verhalen hebben geplaatst. De waarheidsgetrouwheid is 

daarmee onduidelijk, terwijl ook niet helder is in hoeverre het 

gaat om speciale of juist heel karakteristieke voorvallen. Wel valt 

op, dat de spannendste verhalen betrekking hebben op de meer 

perifere figuren, zoals zwervers en losvaste arbeiders. Is dat wat 

in het geheugen achterblijft en de herinnering bepaalt? Dat zou 

betekenen dat het gewone het meest gevaar loopt om vergeten te 

worden en daarmee wordt het vaststellen van wat ‘volkscultuur’ 

is nog lastiger. 

K. van Droffelaar, De Witte op avontuur. Renswoudse volks- 

verhalen uit het begin van de 20 e eeuw (Renswoude 2004) 

A.H.M. van Schaik en C. de Boer-van Hoogevest, 

De gotische Dom van Utrecht (Utrecht 2004) 

J.B.A. Terlingen en G.M.J. Engelbregt, De Dom van Utrecht. 

Symboliek in steen (Utrecht 2004) 

A. van der Zeijden, Volkscultuur van en voor een breed publiek. 

Enkele theoretische premissen en conceptuele uitgangspunten 

(Utrecht 2004)

publicatie downloaden - Erfgoed Utrecht

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

publicatie downloaden - Erfgoed Utrecht

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?