12.09.2013 Views

Tijdschrift Gezondheid en Politiek jaargang 1987 nr 3

Tijdschrift Gezondheid en Politiek jaargang 1987 nr 3

Tijdschrift Gezondheid en Politiek jaargang 1987 nr 3

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

TIJDSCHRIFT VOOR<br />

THEMA: BEDRIJFS-<br />

GEZONDHEIDSZORG


VI]FDEJAAHGANG,NR. 3, november '87.<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> is e<strong>en</strong><br />

uitgave van de Stichting <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong><br />

<strong>en</strong> Uitgeverij Macula; verschijnt viermaal<br />

per jaar.<br />

ltemredactie: Annet Gerritsma, Kees Hertog,<br />

Dirk Soeters, Jaap Talsma, Boes Willemse met<br />

medewerking van Cor van der Weeie, Peter<br />

Gro<strong>en</strong>eweg<strong>en</strong>.<br />

redactieraad: Guus Bann<strong>en</strong>berg, Gerard<br />

Goudriaan, Peter Gro<strong>en</strong>eweg<strong>en</strong>, Maria Herms<strong>en</strong>,<br />

Erik Heydelberg, Eddy Houwaart, [anita<br />

[anss<strong>en</strong>, Joost van der Meer, Marloes Merkus,<br />

Annemarie Mol, Marcel Post, R<strong>en</strong>é Purgay, Sigrid<br />

Sijthoff, Hugo Smeets, D<strong>en</strong>hard de Srnit,<br />

Hans Spijker, Richard Starmans, Janneke van<br />

Vliet, Rein Vos, Goof van de Wijngaard <strong>en</strong> de<br />

ker<strong>nr</strong>edactie.<br />

ontwerp omslag: Frans Rodermans<br />

zetwerk: Fotozetterij Baptist, Groning<strong>en</strong><br />

drukwerk: Macula<br />

bijdrag<strong>en</strong>: toestur<strong>en</strong> aan het redactiesecretariaat:<br />

postbus 41079, 9701 CBGroning<strong>en</strong>; liefst<br />

vooraf overleg. Copijvell<strong>en</strong> op aanvraag, bijdrag<strong>en</strong><br />

voor het katern 'Kort <strong>en</strong> Goed' naar:<br />

postbus 275, 3500 AG Utrecht<br />

advert<strong>en</strong>ties: Uitgeverij Macula, Postbus 244,<br />

2770 AE Boskoop .. '_" ,.,' ::. ,,'7~'7.<br />

gift<strong>en</strong>: Stichting <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong>, postbus<br />

275, 3500 AG Utrecht, giro<strong>nr</strong>. 1461678<br />

abonnem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: m.i.v. kom<strong>en</strong>d nummer (4<br />

<strong>nr</strong>s.): f 30,- (instelling<strong>en</strong> f 40,-).<br />

abonnem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> m.i.v. kom<strong>en</strong>d nummer waarbij<br />

u het lop<strong>en</strong>de nummer voor f 7,50 inc!.<br />

porto ontvangt (5 <strong>nr</strong>s.): f 37,50 (instelling<strong>en</strong><br />

f47,50).<br />

Stort<strong>en</strong> op giro<strong>nr</strong>. 5441758 t.n.v. Uitgeverij Macula,<br />

Boskoop, o.v.v. Ts. voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong><br />

<strong>Politiek</strong>. (Zonodig aangev<strong>en</strong> met ingang van<br />

welk nummer het abonnem<strong>en</strong>t gew<strong>en</strong>st is.)<br />

losse nummers: f8,50; verkrijgbaar in de<br />

boekhandel of bestell<strong>en</strong> door overmak<strong>en</strong> van<br />

f 11,00 (inc!. porto) aan Uitgeverij Macula.<br />

Oude nummers j7,50 (inc!. porto), daarbij<br />

aangev<strong>en</strong> welk nummer gew<strong>en</strong>st wordt.<br />

adres: Stichting <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong>, Postbus<br />

1584,6501 BNNijmeg<strong>en</strong>.<br />

Opzegging van abonnem<strong>en</strong>t uitsluit<strong>en</strong>d<br />

schriftelijk doorgev<strong>en</strong> aan Uitgeverij Macula.<br />

© Stichting <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong><br />

Uitgeverij Macula<br />

ISSN0 167864.7<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

I N H 0 ij D<br />

Sigrid Sijthoff Tape your doctor 4<br />

Column<br />

Hans Spijker Van Berlijn naar KasseI 5<br />

Het verloop van de Gesundheidstage<br />

EelcoDam<strong>en</strong> Prev<strong>en</strong>tie door controle? 8<br />

Gevar<strong>en</strong> van Aids-scre<strong>en</strong>ing<br />

Eric Verkaar Pho<strong>en</strong>ix <strong>en</strong> de alcoholist 12<br />

Wat maakt zelfhulpgroep<strong>en</strong> succesvol?<br />

Thema Bedrijfsgezondheidszorg 16<br />

R.van Doorn Niet bij arts<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> 18<br />

Verandering<strong>en</strong> in de BGZ<br />

Jan Korff de Gidts Het brandalarm <strong>en</strong> de paperclip 21<br />

<strong>Gezondheid</strong> op het werk<br />

NicoPlomp Tuss<strong>en</strong> de ander<strong>en</strong> 27<br />

De positie van bedrijfsarts<strong>en</strong><br />

Karel HuIshof Uitverkoop van de BGZ 31<br />

Column<br />

Joost van der Meer Ongelijk <strong>en</strong> ongezond 32<br />

Van links naar rechts <strong>en</strong> terug?<br />

HettySchut Mantelzorg: nachtmerrie of realiteit? 35<br />

Column<br />

Anna Old<strong>en</strong>have<br />

Ingrid Baart<br />

HugoSmeets<br />

Toon Kerkhoff<br />

De Waarhed<strong>en</strong> over de overgang 36<br />

De biologie van de overgang 37<br />

Welke biologie, welke overgang? 38<br />

Bet contract 42<br />

Tuss<strong>en</strong> huisarts <strong>en</strong> patiënt<br />

Sociale g<strong>en</strong>eeskunde is ge<strong>en</strong> vak 45<br />

Boek<strong>en</strong> 48<br />

Kort <strong>en</strong> Goed 54


4 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87


Van<br />

Berlijn<br />

naar<br />

Kassei<br />

Vogels van heel diverse pluimage voegd<strong>en</strong> zich in<br />

1980 sam<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> .Bondshrede" Duitse<br />

gezondheidsbeweging, onder het motto "e<strong>en</strong>heidin-verscheid<strong>en</strong>heid".<br />

Langzamerhand is die<br />

e<strong>en</strong>heid zoekgeraakt <strong>en</strong> valt de beweging zowat uit<br />

elkaar: gedeelde onvrede betek<strong>en</strong>t nog ge<strong>en</strong><br />

overe<strong>en</strong>stemming over wat er moet gebeur<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

waarom.<br />

Hans Spijker geeft e<strong>en</strong> overzicht de geschied<strong>en</strong>is<br />

van de beweging aan de hand van haar mijlpal<strong>en</strong>:<br />

de "Gesundheitstage". "Zelfhulp" blijkt e<strong>en</strong><br />

doodlop<strong>en</strong>d politiek spoor te zijn; e<strong>en</strong> lange-marsdoor-de-instituties<br />

levert hier <strong>en</strong> daar wèl succes<br />

op.<br />

HiUIS Spijker<br />

Het verloop<br />

van de<br />

Gesundheitstage<br />

Tijdsc:hriftvoor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 5<br />

Kassel herbergt e<strong>en</strong>s in de vijf jar<strong>en</strong> de "Docum<strong>en</strong>ta", e<strong>en</strong><br />

t<strong>en</strong>toonstelling die bedoeld is om e<strong>en</strong> overzicht te gev<strong>en</strong><br />

van de hed<strong>en</strong>daagse beeld<strong>en</strong>de kunst. Kritiek op de "Docum<strong>en</strong>ta"<br />

van dit jaar was dat e<strong>en</strong>heid in het t<strong>en</strong>toongestelde<br />

ontbrak, het was onduidelijk wat de in de stad verspreide<br />

kunstwerk<strong>en</strong> met elkaar van do<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong>. De organisator<strong>en</strong><br />

hadd<strong>en</strong> voor één thema moet<strong>en</strong> kiez<strong>en</strong>, vond<strong>en</strong><br />

de critici, of op z'n minst voor meer geme<strong>en</strong>schappelijkheid<br />

moet<strong>en</strong> zorg<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> maand voor de op<strong>en</strong>ing van het kunstgebeur<strong>en</strong> was<br />

KasseI het toneel van de vierde Gesundheitstag, e<strong>en</strong> vijfdaagse<br />

bije<strong>en</strong>komst van oppositionel<strong>en</strong> <strong>en</strong> alternatiev<strong>en</strong> in<br />

de westduitse gezondheidszorg. De drie eerdere Gesundheitstagewar<strong>en</strong><br />

in West-Berlijn (1980),Hamburg (1981)<strong>en</strong><br />

Brem<strong>en</strong> (1984). Het lijkt wel of het in de Kasseler lucht of<br />

het kuurwater zat, want dezelfde kritiek als op de "Docum<strong>en</strong>ta"<br />

werd ook geleverd op de Gesundheitstag. Het programma<br />

- opgetek<strong>en</strong>d in e<strong>en</strong> paperback van ruim 300pagina's<br />

- omvatte vijfhonderd bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> veelheid<br />

van onderwerp<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> had wel geprobeerd die rond<br />

e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal thema te conc<strong>en</strong>trer<strong>en</strong>, maar dat thema was zo<br />

ruim gekoz<strong>en</strong> ("gezondheid <strong>en</strong> politiek") dat moeiteloos<br />

onderwerp<strong>en</strong> als Tsjernobyl, anarchisme <strong>en</strong> revolutie in<br />

Spanje, gehandicapt<strong>en</strong> in het verkeer, AIDS <strong>en</strong> zelfhulp,<br />

de vrouw in de psychiatrie <strong>en</strong> privatisering <strong>en</strong> veramerikanisering<br />

van de west-duitse gezondheidszorg e<strong>en</strong> plaats op<br />

de ag<strong>en</strong>da kreg<strong>en</strong>.<br />

"Berlijn"<br />

Die breedheid van onderwerp<strong>en</strong> was ook al k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d<br />

voor de eerste Gesundheitstag in Berlijn. Aanleiding voor<br />

die bije<strong>en</strong>komst was het congres van de officiële westduitse<br />

arts<strong>en</strong>organisatie. E<strong>en</strong> groep jonge Westberlijnse<br />

arts<strong>en</strong>, medicijnstud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> sympathisant<strong>en</strong>, die zich<br />

hadd<strong>en</strong> ver<strong>en</strong>igd in de Gesundheitslad<strong>en</strong> Berlin, wild<strong>en</strong><br />

met e<strong>en</strong> geÜjktijdig te houd<strong>en</strong> alternatief congres protester<strong>en</strong><br />

teg<strong>en</strong> de heers<strong>en</strong>de gezondheidszorg. Teg<strong>en</strong> - zo zei<br />

woordvoerder Ellis Huber to<strong>en</strong> - e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving die<br />

slechts economische <strong>en</strong> politieke belang<strong>en</strong> nastreefde <strong>en</strong><br />

voorbij ging aan de individuele m<strong>en</strong>s in zijn omgeving.<br />

De belangstelling was overdonder<strong>en</strong>d voor de kleine organisatie:<br />

10.000 deelnemers meldd<strong>en</strong> zich aan. Niet alle<strong>en</strong><br />

protest teg<strong>en</strong> het bestaande dreef h<strong>en</strong>, ook het sam<strong>en</strong><br />

werk<strong>en</strong> aan alternatiev<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> betere gezondheidszorg<br />

èn het afrek<strong>en</strong><strong>en</strong> met het nazi-verled<strong>en</strong>. De voorzitter van<br />

de Berlijnse Ärztekammer (de plaatselijke arts<strong>en</strong>organisatie)<br />

<strong>en</strong> gastheer van het officiële congres was lid geweest<br />

van de S.A. <strong>en</strong> dat was aanleiding om het onderwerp "Medizin<br />

und Nationalsozialismus" uit de taboesfeer te hal<strong>en</strong>,<br />

waar het 35 jaar in gezet<strong>en</strong> had. Schaamte over bijvoorbeeld<br />

hetfeit dat in 1935bijna 70% van de Duitse arts<strong>en</strong> lid<br />

was van Hitler's partij zal daaraan niet vreemd geweest<br />

zijn. Tijd<strong>en</strong>s diverse kleinere bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote<br />

forumavond werd de rol van de arts<strong>en</strong> in het Derde Rijk<br />

aangeklaagd. E<strong>en</strong> t<strong>en</strong>toonstelling, die e<strong>en</strong> beeld gaf van de<br />

"experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong>" <strong>en</strong> andere gruwel<strong>en</strong> in de conc<strong>en</strong>tratiekamp<strong>en</strong>,<br />

werd in Berlijn voor het eerst opgesteld <strong>en</strong> zou in<br />

de anderhalf jaar erna alle grote Westduitse sted<strong>en</strong> aando<strong>en</strong>.<br />

Na "Berlijn" was het <strong>en</strong>thousiasme groot. De deelnemers<br />

war<strong>en</strong> afkomstig uit patiën t<strong>en</strong>organisa ties, de vrouw<strong>en</strong> beweging,<br />

de milieu- <strong>en</strong> gezond lev<strong>en</strong>-beweging <strong>en</strong> - opvall<strong>en</strong>d<br />

- uit de "oude" stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong>beweging <strong>en</strong> de daaruit<br />

voortgekom<strong>en</strong> <strong>en</strong> alweer opgehev<strong>en</strong> marxistisch-l<strong>en</strong>inistische<br />

<strong>en</strong> andere extreemlinkse partijtjes. De ti<strong>en</strong>duiz<strong>en</strong>d<br />

van Berlijn vormd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> heterog<strong>en</strong>e groep m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, die<br />

zich als "gezondheidsbeweging" (die term viel daar het<br />

eerst) om uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de red<strong>en</strong><strong>en</strong> stortt<strong>en</strong> op de gezondheidszorg.<br />

Oud links zocht e<strong>en</strong> nieuwe id<strong>en</strong>titeit <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

nieuwe sociale basis. Onw<strong>en</strong>nig, na jar<strong>en</strong>lang uitsluit<strong>en</strong>d<br />

intellectueel <strong>en</strong> problematiser<strong>en</strong>d bezig te zijn geweest


6 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

zocht<strong>en</strong> de gedesillusioneerde activist<strong>en</strong> nu concrete activiteit<strong>en</strong><br />

om hun gevoel van onmacht te bestrijd<strong>en</strong>. De alternatiev<strong>en</strong><br />

uit milieu- <strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong>groep<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />

behoefte aan marxistische analyses van de maatschappij:<br />

hier <strong>en</strong> nu, daar ging het om <strong>en</strong> het persoonlijke was politiek.<br />

Alle<strong>en</strong> de deelnemers die afkomstig war<strong>en</strong> uit de patiënt<strong>en</strong>organisaties<br />

voeld<strong>en</strong> zich verbond<strong>en</strong> met de bestaande<br />

gezondheidszorg; bij h<strong>en</strong> was de behoefte aan alternatiev<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> minder groot. Uit deze organisaties<br />

slot<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> de lichamelijk gehandicapt<strong>en</strong> zich als<br />

strijdbare groep aan bij de beweging.<br />

Het war<strong>en</strong> in Berlijn vooral buit<strong>en</strong>landers die kwam<strong>en</strong><br />

vertell<strong>en</strong> hoe e<strong>en</strong> andere gezondheidszorg eruit zou kunn<strong>en</strong><br />

zi<strong>en</strong>: de anti-psychiaters Cooper <strong>en</strong> Basaglia, verteg<strong>en</strong>woordigers<br />

van de Italiaanse gekk<strong>en</strong>beweging, het<br />

klacht<strong>en</strong>- <strong>en</strong> adviesbureau voor patiënt<strong>en</strong> uit Zürich, het<br />

Vrouw<strong>en</strong>gezondheidsc<strong>en</strong>trum uit Utrecht, in gezondheidsc<strong>en</strong>tra<br />

sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>de huisarts<strong>en</strong> uit Parijs. De<br />

Westduitse gezondheidsbeweging nam de ideeën over <strong>en</strong><br />

m<strong>en</strong> richtte ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> stedelijke gezondheidswinkels op<br />

waar de initiatiev<strong>en</strong> gebundeld werd<strong>en</strong>. Dé noemer<br />

waarop de heterog<strong>en</strong>e groep zich ver<strong>en</strong>igde was zelfhulp.<br />

Onder de gezondheidswinkeliers bleek e<strong>en</strong> <strong>en</strong>orme behoefte<br />

te bestaan aan therapieën op allerlei gebied; m<strong>en</strong><br />

stortte zich op alternatieve g<strong>en</strong>eeswijz<strong>en</strong>, oerschreeuwgroep<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> muësli-dieët<strong>en</strong>. Naar buit<strong>en</strong> gerichte activiteit<strong>en</strong><br />

kwam<strong>en</strong> al snel op de achtergrond te staan.<br />

Volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> folder uit die tijd van het landelijk overleg<br />

van plaatselijke gezondheidswinkels moest<strong>en</strong> de winkels<br />

"c<strong>en</strong>tra voor communicatie <strong>en</strong> informatie" zijn met e<strong>en</strong><br />

driedelige doelstelling:<br />

e<strong>en</strong> aanbod gev<strong>en</strong> van zelfhulpgroep<strong>en</strong> <strong>en</strong> therapieën<br />

aan de eig<strong>en</strong> led<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan geestverwant<strong>en</strong>,<br />

het opzett<strong>en</strong> van advies- <strong>en</strong> informatiec<strong>en</strong>tra voor mondige<br />

patiënt<strong>en</strong> om h<strong>en</strong> zo te ondersteun<strong>en</strong>,<br />

actief zijn op het gebied van de gezondheidspol ii<br />

door het organiser<strong>en</strong> van bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> <strong>en</strong> het pub:<br />

r<strong>en</strong> van kritische tekst<strong>en</strong>.<br />

"Hamburg" <strong>en</strong> "Brem<strong>en</strong>"<br />

Op de tweede Gesundheitstag, die in 1981 in Harnt<br />

werd gehoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar nog meer bezoekers kwa:<br />

(16.000) dan in Berlijn, bleek dat de Westduitse gez(<br />

heidsbeweging vooral e<strong>en</strong> zelfhulpbeweging-voor<br />

zondheidswerkers was geword<strong>en</strong>. Na <strong>en</strong>thousiasme \<br />

"Berlijn" volgde kritiek op "Hamburg". De bije<strong>en</strong>k«<br />

was veel te grootschalig opgezet, de 600deelbije<strong>en</strong>kom·<br />

hadd<strong>en</strong> vaak ge<strong>en</strong> onderling verband of war<strong>en</strong> zelfs tel<br />

strijdig <strong>en</strong> er werd te veel plaats ingeruimd voor "man<br />

<strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong> op zelfhulpeilandjes waar uitsluit<strong>en</strong>d aan<br />

velstar<strong>en</strong> werd gedaan." De kracht van de verscheid<strong>en</strong><br />

bleek te zijn omgeslag<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> veelvormigheid van m.<br />

teloze zelfbevrediging. De duiz<strong>en</strong>d bloem<strong>en</strong> die in Bei<br />

bloeid<strong>en</strong> war<strong>en</strong> overwoekerd door onduidelijke wildg:<br />

Het gezam<strong>en</strong>lijk perspectief ontbrak: de gezondhei ei<br />

weging bleek toch niet de gehoopte nieuwe sociale b·,<br />

ging te zijn die maatschappelijke verandering<strong>en</strong> kor<br />

dwing<strong>en</strong>. <strong>Gezondheid</strong>swerkers die maatschappelijk a'<br />

wild<strong>en</strong> zijn, stroomd<strong>en</strong> door naar de vredes- <strong>en</strong> ant.ik<br />

<strong>en</strong>ergie beweging<strong>en</strong>. Ander<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> actief bij de G<br />

n<strong>en</strong>, waar overig<strong>en</strong>s op het gebied van de sociale Sf<br />

nauwelijks politieke standpunt<strong>en</strong> war<strong>en</strong> ontwikkeld<br />

initiatiefnemers van Berlijn hadd<strong>en</strong> al eerder beslot«<br />

e<strong>en</strong> lange mars door de plaatselijke arts<strong>en</strong>organisatie<br />

te prober<strong>en</strong> daarbinn<strong>en</strong> progressieve standpunt<strong>en</strong> te<br />

wikkel<strong>en</strong>. Daarnaast werd e<strong>en</strong> uitgeverij opgezet ("Vl'<br />

Gesundheit") die publicaties in de geest van 1980 w<br />

uitgev<strong>en</strong> <strong>en</strong> zou geprobeerd word<strong>en</strong> e<strong>en</strong> populair 1<br />

schrift over gezondheid <strong>en</strong> welzijn op de markt te br<strong>en</strong>.<br />

dat in de kiosk tuss<strong>en</strong> de "Bild Zeitung" <strong>en</strong> "der Stern"<br />

ligg<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat à la de Nieuwe Revue in Nederland progi<br />

sieve ideeën onder het volk moest verspreid<strong>en</strong>.<br />

Gezi<strong>en</strong> het inhoudelijke mislukk<strong>en</strong> van "Hambw<br />

werd beslot<strong>en</strong> voorlopig ge<strong>en</strong> nieuwe bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> Dl<br />

te organiser<strong>en</strong>; eerst moest<strong>en</strong> zich maar weer nieuwe ()<br />

wikkeling<strong>en</strong> in de beweging aandi<strong>en</strong><strong>en</strong>. Wanneer de 1<br />

rijp was kon er dan weer e<strong>en</strong> nieuwe Tag georganisc.<br />

word<strong>en</strong>. Na e<strong>en</strong> regionale Beierse Gesundheitstag in l~;<br />

(waar e<strong>en</strong> ger<strong>en</strong>ommeerde Bierkeller de op<strong>en</strong>ings- <strong>en</strong> sl<br />

bije<strong>en</strong>komst steunde <strong>en</strong> waar de Gro<strong>en</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> conceptp<br />

gramma voor de gezondheidszorg ter discussie steld<br />

was het in 1984zo ver. Brem<strong>en</strong> was het toneel van de del<br />

Gesundheitstag. De Gro<strong>en</strong><strong>en</strong> war<strong>en</strong> er promin<strong>en</strong>t in 1,<br />

programma aanwezig <strong>en</strong> daarnaast was de constatem<br />

van de tweede Tag dat "gezondheid" als thema alle<strong>en</strong> ge"<br />

maatschappelijke veranderkracht bezat zo serieus ger,<br />

m<strong>en</strong> dat de Bremer bije<strong>en</strong>komst meer op e<strong>en</strong> congres 0\<br />

"chemie <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving" leek.<br />

Het forum dat de op<strong>en</strong>ingsavond opluisterde zette<br />

mete<strong>en</strong> de toon voor de volg<strong>en</strong>de dag<strong>en</strong>. Verteg<strong>en</strong>woorc:<br />

gers van actiegroep<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> chemisch concern, van<br />

bedrijfsled<strong>en</strong>groep van BASF <strong>en</strong> van de ver<strong>en</strong>iging van<br />

ders van allergische kinder<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> tot de conclusie (j<br />

onze omgeving ons ziek maakt. Actievoer<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> de zu<br />

reg<strong>en</strong> is misschi<strong>en</strong> wel veel belangrijker voor de gezon<br />

heidsbeweging dan het instandhoud<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> klacht<strong>en</strong><br />

bureau voor patiënt<strong>en</strong>.<br />

Rond de strijd van de lichamelijk gehandicapt<strong>en</strong>, "gezondheidszorg<br />

in de Derde Wereld" <strong>en</strong> de gekk<strong>en</strong>beweging<br />

werd hard gewerkt, maar dit bleef aan de rand van het ge-


eur<strong>en</strong>. Voor het overige heerste er verwarring. De discussie<br />

over zelfhulp <strong>en</strong> alternatieve g<strong>en</strong>eeswijz<strong>en</strong> barstte los,<br />

er werd verhit gedebatteerd over de vraag of holisme goed<br />

of slecht is, <strong>en</strong> coryfeeën uit alternatieve kring als Bircher-<br />

B<strong>en</strong>ner blek<strong>en</strong> ook al e<strong>en</strong> nazi-verled<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong>. Wat<br />

bleef was het goede gevoel toch tot één beweging te hor<strong>en</strong>:<br />

al leek e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk actieperspectief te verdwijn<strong>en</strong>, het<br />

was toch prettig om elkaar te ontmoet<strong>en</strong> <strong>en</strong> ervaring<strong>en</strong> uit<br />

te wissel<strong>en</strong>. En het was prettig dat de Gro<strong>en</strong><strong>en</strong> hun ideeën<br />

over gezondheid verder ontwikkeld<strong>en</strong> - met daarbij als<br />

programma "Gesund Sein 2000", de Duitse versie van het<br />

WHO-programma "Health for all" - zodat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die zich<br />

politiek wild<strong>en</strong> bezighoud<strong>en</strong> met gezondheidszorg ook erg<strong>en</strong>s<br />

terecht kond<strong>en</strong>.<br />

Het "Verlag Gesundheit" had inmiddels e<strong>en</strong> omvangrijk<br />

fonds opgebouwd; eerst werd het verslag van de eerste Gesundheitstag<br />

uitgegev<strong>en</strong> in ti<strong>en</strong> del<strong>en</strong>, daarna volgd<strong>en</strong> boek<strong>en</strong><br />

over zak<strong>en</strong> als zelfhulp (Het Grote Zelfhulpboek), "Behinderte<br />

zwisch<strong>en</strong> Vernichtung und Widerstand" <strong>en</strong> "Betrachtung<strong>en</strong><br />

zu alt<strong>en</strong> und neu<strong>en</strong> Heilsystem<strong>en</strong>". De Berlijners<br />

war<strong>en</strong> ondertuss<strong>en</strong> het bestuur van de Ärztekammer<br />

binn<strong>en</strong>gedrong<strong>en</strong> <strong>en</strong> woo~dvoerder-van-het-eerste-uur<br />

Huber was nam<strong>en</strong>s de Alternative Liste s<strong>en</strong>ator geword<strong>en</strong>.<br />

Alle<strong>en</strong> met het publiekstijdschrift "Gesundheit" wilde het<br />

maar niet lukk<strong>en</strong>: geldgebrek. Deze derde Gesundheitstag<br />

bracht daar ge<strong>en</strong> verandering in. De verwachte 10.000bezoekers<br />

kwam<strong>en</strong> niet <strong>en</strong> de wel gekom<strong>en</strong> vijfduiz<strong>en</strong>d slaagd<strong>en</strong><br />

er in grot<strong>en</strong> getale in onbetaald de universiteitsgebouw<strong>en</strong>,<br />

waar de bije<strong>en</strong>komst gehoud<strong>en</strong> werd, te betred<strong>en</strong>. De<br />

gezondheidswinkel Brem<strong>en</strong> bleef met e<strong>en</strong> fikse schuld zitt<strong>en</strong>.<br />

.Kassel" <strong>1987</strong><br />

Het vierde bedrijf van e<strong>en</strong> drama over ideal<strong>en</strong> van de zestiger<br />

<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tiger jar<strong>en</strong> in confrontatie met de werkelijkheid<br />

van de jar<strong>en</strong> tachtig.<br />

<strong>Gezondheid</strong>swinkels bestaan nog steeds, maar hebb<strong>en</strong><br />

zich teruggetrokk<strong>en</strong> op één onderwerp; Hamburg houdt<br />

zich bijvoorbeeld bezig met arbeid <strong>en</strong> gezondheid, Berlijn<br />

met het uitz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> van vrijwilligers naar Midd<strong>en</strong>-Amerika<br />

<strong>en</strong> Münch<strong>en</strong> met de patiënt<strong>en</strong>beweging. Ondanks de autonome<br />

ontwikkeling van de winkels is er nog steeds e<strong>en</strong> landelijk<br />

overleg, waar e<strong>en</strong> aantal ker<strong>en</strong> per jaar "bundesweit"<br />

over de juiste activiteit<strong>en</strong> gedebatteerd wordt. Het<br />

"Verlag Gesundheit" is failliet, "Gesundheit!" komt er definitief<br />

niet <strong>en</strong> Huber is voorzitter van de Berlijnse Ärztekammer<br />

geword<strong>en</strong>. De Gro<strong>en</strong><strong>en</strong> houd<strong>en</strong> zich op landelijk<br />

<strong>en</strong> plaatselijk niveau bezig met gezondheidspolitiek, stimuler<strong>en</strong><br />

GVO-project<strong>en</strong> <strong>en</strong> will<strong>en</strong> regionale organ<strong>en</strong> voor<br />

de volksgezondheid opzett<strong>en</strong>, mèt patiënt<strong>en</strong>participatie.<br />

De meeste klacht<strong>en</strong>bureaus zijn dicht <strong>en</strong> de eerste groepspraktijk<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> door bezuiniging<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong>.<br />

Teg<strong>en</strong> dit sombere decor start<strong>en</strong> de voorbereiding<strong>en</strong><br />

voor e<strong>en</strong> vierde Gesundheitstag. In Kassel heeft e<strong>en</strong> initiatiefgroep<br />

aangekondigd de bije<strong>en</strong>komst in de loop van<br />

<strong>1987</strong> te will<strong>en</strong> organiser<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> gezondheidswinkel bestaat<br />

er in die stad niet, maar die wordt voor deze geleg<strong>en</strong>heid<br />

opgericht (wat overig<strong>en</strong>s wel betek<strong>en</strong>t dat de gezondheidsbeweging<br />

waarvan de kern nog steeds uit gezondheidswinkels<br />

bestaat, de Kasseiaars als buit<strong>en</strong>be<strong>en</strong>tjes beschouwt).<br />

Kritiek op het initiatief is er mete<strong>en</strong>. In het uit kring<strong>en</strong><br />

van kritische stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voortgekom<strong>en</strong> tijdschrift<br />

"Dr.med. Mabuse" - hèt blad van de gezondheidsbeweging<br />

- woedt maand<strong>en</strong>lang e<strong>en</strong> strijd tuss<strong>en</strong> ingezond<strong>en</strong>-stukk<strong>en</strong>-schrijvers.<br />

De redactie vat de kritiek als volgt sam<strong>en</strong>.<br />

De drie voorgaande Gesundheitstage hebb<strong>en</strong> voor de bestaande<br />

machtsverhouding<strong>en</strong> in de gezondheidszorg ge<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong>kel gevolg gehad. Het leek of de bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> op e<strong>en</strong><br />

andere planeet plaatsvond<strong>en</strong>. Oppositionel<strong>en</strong> die er wel in<br />

slaagd<strong>en</strong> het medische bolwerk binn<strong>en</strong> te dring<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong><br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 7<br />

zich ver<strong>en</strong>igd in beweging<strong>en</strong> die slechts zijdelings betrokk<strong>en</strong><br />

war<strong>en</strong> bij gezondheid winkels <strong>en</strong> Gesundheitstage: de<br />

kritische arts<strong>en</strong> (die zich ver<strong>en</strong>igd<strong>en</strong> in de Liste demokratischer<br />

Ärztinn<strong>en</strong> und Ärzte) <strong>en</strong> de Gro<strong>en</strong><strong>en</strong>. De Gesundheitstage<br />

hebb<strong>en</strong> die groep<strong>en</strong> niet e<strong>en</strong>s met ideeën kunn<strong>en</strong><br />

ondersteun<strong>en</strong>.<br />

De bonte m<strong>en</strong>geling van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> initiatiev<strong>en</strong> die de<br />

bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> k<strong>en</strong>merkte <strong>en</strong> die door vel<strong>en</strong> als de kracht<br />

van de gezondheidsbeweging werd beschouwd, heeft ge<strong>en</strong><br />

nieuwe synthese opgeleverd, zo gaat de kritiek verder. Er<br />

zijn ge<strong>en</strong> veranderingsmodell<strong>en</strong> uit voortgekom<strong>en</strong>. Positieve<br />

karakterisering<strong>en</strong> als Bewegung der Vielfalt zou de<br />

redactie graag will<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong> door meer negatieve begripp<strong>en</strong><br />

als heterog<strong>en</strong>iteit, consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gedrag <strong>en</strong> jaarmarktkarakter.<br />

Teg<strong>en</strong>stelling<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> door de bonte verscheid<strong>en</strong>heid<br />

toegedekt, maar zijn ondertuss<strong>en</strong> gewoon<br />

blijv<strong>en</strong> bestaan. Reguliere <strong>en</strong> alternatieve g<strong>en</strong>eeswijz<strong>en</strong><br />

kwam<strong>en</strong> bij voorbeeld ge<strong>en</strong> stap dichter bij elkaar. Nostaligsch<br />

memoreert de Mabuse-redactie de discussie in Berlijn<br />

over Nationaal-Socialisme <strong>en</strong> de politieke e<strong>en</strong>heid<br />

waarmee de discussie werd afgeslot<strong>en</strong> <strong>en</strong> naar buit<strong>en</strong> werd<br />

getred<strong>en</strong>. Zo zoud<strong>en</strong> de Gesundheitstage altijd moet<strong>en</strong><br />

zijn: één thema inhoudelijk uitwerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> kom<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong><br />

geme<strong>en</strong>schappelijk <strong>en</strong> politiek bruikbaar standpunt met<br />

handelingsperspectief.<br />

In e<strong>en</strong> ander artikel in "Dr.med. Mabuse" <strong>en</strong> ook elders<br />

wordt tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> ander belangrijk punt van kritiek herhaald:<br />

het thema "gezondheid" kan nooit de basis zijn voor<br />

e<strong>en</strong> grote sociale beweging. "<strong>Gezondheid</strong>" is of onderdeel<br />

Foto: Evelyne de Leeuw<br />

van e<strong>en</strong> overlevingsstrijd (in de milieu- <strong>en</strong> anti-kern<strong>en</strong>ergiebeweging)<br />

of onderdeel van e<strong>en</strong> emancipatiestrijd (in de<br />

arbeiders- <strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong>beweging). E<strong>en</strong> gezondheidsbeweging<br />

<strong>en</strong> gezondheidswinkels kunn<strong>en</strong> slechts invloed hebb<strong>en</strong>,<br />

wanneer ze onderdeel zijn van e<strong>en</strong> bredere beweging<br />

met e<strong>en</strong> breder actieterrein.<br />

Berlijners-op- mars<br />

De organisator<strong>en</strong> in Kassel zijn aan deze kritiek <strong>en</strong> discussie<br />

voorbijgegaan: m<strong>en</strong> kiest niet voor één thema, maar<br />

voor de "Vielfalt" . Het linkse dagblad Die Tageszeitung-<br />

.inBerlijn nog één van de steunpilar<strong>en</strong> van de Gesundheitstag<br />

- sabelt in e<strong>en</strong> cynisch artikel het resultaat neer. Het<br />

schrijft over de organisatorische chaos: dol<strong>en</strong>de deelnemers<br />

op zoek naar hun lezing hor<strong>en</strong> bij het arriver<strong>en</strong> - te<br />

laat - dat de inleider niet is kom<strong>en</strong> opdag<strong>en</strong>. Het mer<strong>en</strong>deel<br />

van de 5000 bezoekers (de helft van het aantal dat ver-


8 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

wacht werd) laat de Gesundheitstag na e<strong>en</strong> dag vergeefs<br />

zoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> wacht<strong>en</strong> voor gezi<strong>en</strong> <strong>en</strong> stort zich in het gezelligheidscircuit:<br />

de <strong>en</strong>ige duidelijke functie die de bije<strong>en</strong>komst<br />

blijkbaar nog heeft. Enkele bezoekers werk<strong>en</strong> hard<br />

in workshops over de Derde Wereld <strong>en</strong> "Arbeitsmedizin",<br />

de rest vermaakt zich op feest<strong>en</strong>, concert<strong>en</strong> <strong>en</strong> de informatiemarkt,<br />

hernieuwt vri<strong>en</strong>dschapsband<strong>en</strong> <strong>en</strong> maakt waar<br />

wat voorzitter Ellis Huber op de op<strong>en</strong>ingsavond zei: "Ik<br />

hoop dat dit e<strong>en</strong> vrolijke Gesundheitstag zal word<strong>en</strong>." E<strong>en</strong><br />

bezoeker vat het na afloop kernachtig sam<strong>en</strong>: "De m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

verwacht<strong>en</strong> teveel. Het was toch e<strong>en</strong> keurig <strong>en</strong> gezellig familiefeest<br />

met e<strong>en</strong> hoge gebruikswaarde voor de individuele<br />

bezoeker? Dat de familie intuss<strong>en</strong> zo klein is geword<strong>en</strong>,<br />

dat stelt me wel teleur". Verwachting<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> Gesundheitstag<br />

mog<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nelijk niet meer bestaan.<br />

Op nog e<strong>en</strong> andere manier is de beweging terug bij af.<br />

Eén van de onderwerp<strong>en</strong> in Kassel was euthanasie <strong>en</strong> als<br />

publiekstrekker had de organisatie Julius Hackethal uitg<strong>en</strong>odigd.<br />

Hackethal is e<strong>en</strong> omstred<strong>en</strong> figuur in de Bondsrepubliek.<br />

Arts - met e<strong>en</strong> bordje "Vorsicht, Arzt" in z'n<br />

voortuin - één van de promin<strong>en</strong>te sprekers in Berlijn in<br />

1980, <strong>en</strong> voorstander van euthanasie. Maar euthanasie is<br />

direct verbond<strong>en</strong> met de praktijk<strong>en</strong> van de nazi's <strong>en</strong> dus<br />

verwerpelijk, vind<strong>en</strong> vel<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> dacht in 1980 afgerek<strong>en</strong>d<br />

te hebb<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> duister verled<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> voorstander van<br />

euthanasie - hoe progressief hij verder ook mag zijn - is<br />

onaanvaardbaar. De Gro<strong>en</strong><strong>en</strong> weiger<strong>en</strong> helemaal naar<br />

Kassel te kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de Gesundheitstag prober<strong>en</strong> led<strong>en</strong><br />

van gehandicapt<strong>en</strong>groep<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander<strong>en</strong> de bije<strong>en</strong>komst<br />

met Hackethal te verhinder<strong>en</strong>. De emoties laai<strong>en</strong> hoog op.<br />

M<strong>en</strong> vewijt de organisator<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> oog te hebb<strong>en</strong> voor het<br />

Duitse verled<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat van de gezondheidsbeweging <strong>en</strong> de<br />

organisatie gaat voor e<strong>en</strong> dreig<strong>en</strong>de boycot van de andere<br />

programmaonderdel<strong>en</strong> door inleiders <strong>en</strong> bezoekers overstag.<br />

Hacketal mag niet sprek<strong>en</strong> <strong>en</strong> organiseert onder eig<strong>en</strong><br />

verantwoordelijkheid e<strong>en</strong> matig bezochte bije<strong>en</strong>komst.<br />

Van "e<strong>en</strong>heid in verscheid<strong>en</strong>heid" is helemaal ge<strong>en</strong> sprake<br />

meer: er is e<strong>en</strong> splijt<strong>en</strong>d conflict <strong>en</strong> de discussie over de<br />

verhouding met het Nazi-verled<strong>en</strong> kan opnieuw beginn<strong>en</strong>,<br />

nu binn<strong>en</strong> de beweging zelf.<br />

Succesvolle constant<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> de Berlijners-op-mars:<br />

doel is nu de Ärztekammer uit de sfeer van de standspolitiek<br />

te hal<strong>en</strong> <strong>en</strong> de arts<strong>en</strong>organisatie meer te oriënter<strong>en</strong> op<br />

de belang<strong>en</strong> van de patiënt. Tweede doel: landelijk aan de<br />

weg timmer<strong>en</strong>. Dat lukt al e<strong>en</strong> paar wek<strong>en</strong> na "KasseI": op<br />

initiatief van de Demokratische Ärzte discussieert de<br />

Westduitse arts<strong>en</strong>organisatie op haar landelijke congres<br />

over de nazi-tijd. Deze organisatie, die in 1980 in Berlijn<br />

nog niets van het thema moest wet<strong>en</strong>, neemt nu e<strong>en</strong> motie<br />

aan om er verder over te prat<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo af te rek<strong>en</strong><strong>en</strong> met de<br />

duistere rol van arts<strong>en</strong> in het Derde Rijk.<br />

De lange mars - in 1980begonn<strong>en</strong> - zit er voor sommig<strong>en</strong><br />

bijna op: op e<strong>en</strong> foto in de krant bij e<strong>en</strong> verslag van het arts<strong>en</strong>congres<br />

schudd<strong>en</strong> Ellis Huber <strong>en</strong> de Westduitse staatssecretaris<br />

voor gezondheidszorg elkaar glimlach<strong>en</strong>d de<br />

hand. ~~<br />

PreVE<br />

Het in Nederland gevoerde belt'<br />

ter bestrijding van Aids k<strong>en</strong>merkt zie<br />

door redelijkheid <strong>en</strong> nuance. Dit is va<br />

belang om <strong>en</strong>erzijds e<strong>en</strong> zohoog moge-lijk<br />

prev<strong>en</strong>tief effekt te bereik<strong>en</strong> ET<br />

anderzijds onnodige angst <strong>en</strong> stigmatisering<br />

van risikogroep<strong>en</strong> te voorkom<strong>en</strong>.<br />

Dit beleid wordt echter in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de<br />

mate verstoord door e<strong>en</strong> roep<br />

om "krachtiger maatregel<strong>en</strong>". Niet a1le<strong>en</strong><br />

van de zijde van kleine rechtschristelijke<br />

partij<strong>en</strong>, ook de Amsterdamse<br />

PvdA-burgemeester Van Thij:<br />

sluit hardere maatregel<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzie'<br />

van risikogroep<strong>en</strong> zoals heroïne-pres<br />

titueés niet langer uit. 1 Hij uitte zij.'<br />

waarschuwing in juni jongstled<strong>en</strong>, tl<br />

gelijkertijd met het verschijn<strong>en</strong> van ei<br />

Beleidsnotitie Aids van de geme<strong>en</strong>'<br />

Amsterdam.é Deze nota stelt géén ha)<br />

dere maatregel<strong>en</strong> voor, maar volgt ei<br />

in Nederland officieel geld<strong>en</strong>de b:<br />

leidsuitgangspunt<strong>en</strong>, die dit voorja:<br />

nog werd<strong>en</strong> bekrachtigd door Staat<br />

secretaris Dees van Welzijn, Volksg -<br />

zondheid <strong>en</strong> Cultuur. Deze uitgang<br />

punt<strong>en</strong> zijn onlangs uitgewerkt in (<br />

Nota inzake het Aids-Beleid van h.


J<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 9<br />

tie door controle?<br />

Foto: Flip Franss<strong>en</strong><br />

ministerie van WVC,waarin alle vorm<strong>en</strong><br />

van hardere maatregel<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

afgewez<strong>en</strong>.'<br />

Niet alle<strong>en</strong> in politieke kring<strong>en</strong> valt<br />

e<strong>en</strong> roep om krachtiger maatregel<strong>en</strong> te<br />

beluister<strong>en</strong>: ook binn<strong>en</strong> de gezondheidszorg<br />

word<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> voorgesteld<br />

die in strijd zijn met het tot<br />

dusver gevoerde beleid. Zo negeerd<strong>en</strong><br />

de chirurg<strong>en</strong> van het Academisch Medisch<br />

C<strong>en</strong>trum in Amsterdam onlangs<br />

het advies van de <strong>Gezondheid</strong>sraad,<br />

door voor te stell<strong>en</strong> patiënt<strong>en</strong> te test<strong>en</strong><br />

op anti-stoff<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> het Aids-virus,<br />

alvor<strong>en</strong>s te operer<strong>en</strong>. Binn<strong>en</strong> het gevang<strong>en</strong>iswez<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> de TBR-kliniek<strong>en</strong><br />

wordt de vraag gesteld of aan de hand<br />

van test-uitslag<strong>en</strong> seropositiev<strong>en</strong> geïsoleerd<br />

di<strong>en</strong><strong>en</strong> te word<strong>en</strong> van seronegatiev<strong>en</strong>.<br />

Deze ontwikkeling<strong>en</strong> roep<strong>en</strong><br />

de vraag op hoe stevig het officiële beleid<br />

in de Nederlandse sam<strong>en</strong>leving<br />

verankerd is. .<br />

Het Nederlands beleid wordt niet<br />

alle<strong>en</strong> bedreigd van binn<strong>en</strong>uit. In diverse<br />

andere land<strong>en</strong> word<strong>en</strong> reeds<br />

krachtiger maatregel<strong>en</strong> uitgevoerd.<br />

C<strong>en</strong>traal in de controverses staat de<br />

Mog<strong>en</strong> arts<strong>en</strong> patiënt<strong>en</strong> routinematig scre<strong>en</strong><strong>en</strong> op AIDS-antistoff<strong>en</strong>? In<br />

de discussie die daarover is losgebarst<strong>en</strong>, blaast e<strong>en</strong> doorgaans<br />

bezadigde instantie als de hoofdinspectie haar partijtje stevig mee.<br />

Eelco Dam<strong>en</strong> kijkt over de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> naar het daar gevoerde beleid <strong>en</strong><br />

zet de pro's <strong>en</strong> contra's nog e<strong>en</strong>s op e<strong>en</strong> rij.Hijsignaleert het gevaar dat<br />

het scre<strong>en</strong><strong>en</strong> als politiek instrum<strong>en</strong>t gebruikt gaat word<strong>en</strong>. Van<br />

prev<strong>en</strong>tie zal in dat geval weinig over blijv<strong>en</strong>. Om afglijd<strong>en</strong> van het<br />

Nederlandse beleid te voorkom<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die in de<br />

gezondheidszorg werk<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>d druk uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> op de politiek.<br />

Eelco Dam<strong>en</strong>, werkzaam bij RIAGG Groning<strong>en</strong> <strong>en</strong> coördinator van de<br />

werkgroep "psychosociale begeleiding" van het AIDS Overleg Noord<br />

Nederland.<br />

Gevar<strong>en</strong> van<br />

AIDS-scre<strong>en</strong>ing<br />

test op de antistoff<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> het Aidsvirus.<br />

Moet het uitgangspunt van terughoud<strong>en</strong>dheid<br />

in het test<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

gehandhaafd, omdat vaccinatiemogelijkhed<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> effektieve g<strong>en</strong>eeswijze<br />

vooralsnog uitblijv<strong>en</strong>? Of moet<br />

op grote schaal <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel verplicht<br />

word<strong>en</strong> getest, t<strong>en</strong>einde besmette person<strong>en</strong><br />

van niet-besmett<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong><br />

scheid<strong>en</strong>? En wie mag wat do<strong>en</strong> met de<br />

resultat<strong>en</strong>, als blijkt dat iemand antistoff<strong>en</strong><br />

teg<strong>en</strong> het virus in het lichaam<br />

heeft? E<strong>en</strong> emotioneel gelad<strong>en</strong> diskussie,<br />

waarin e<strong>en</strong> politiek gebruik van de<br />

test dreigt, t<strong>en</strong> koste van e<strong>en</strong> effektief<br />

prev<strong>en</strong>tiebeleid.<br />

Om de geringe waarde van de test uit<br />

oogpunt van prev<strong>en</strong>tie te verhelder<strong>en</strong>,<br />

ga ik hier eerst in op de feitelijke <strong>en</strong><br />

verme<strong>en</strong>de waarde ervan. Vervolg<strong>en</strong>s<br />

kom<strong>en</strong> de (voorstell<strong>en</strong> voor) hardere<br />

maatregel<strong>en</strong> in diverse land<strong>en</strong> aan de<br />

orde; t<strong>en</strong>slotte wordt bepleit het in<br />

Nederland gevoerde beleid t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />

van de test juist vanuit de gezondheidszorg<br />

te ondersteun<strong>en</strong>.<br />

De test op anti-stoff<strong>en</strong><br />

Sinds <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> is het mogelijke<br />

door middel van e<strong>en</strong> test anti-stoff<strong>en</strong><br />

teg<strong>en</strong> het Aids-virus in het bloed aan<br />

te ton<strong>en</strong>. Deze test bestaat uit twee del<strong>en</strong>:<br />

e<strong>en</strong> scre<strong>en</strong>ingstest én e<strong>en</strong> bevestigingstest,<br />

die moet vaststell<strong>en</strong> of e<strong>en</strong><br />

eerste "positieve" uitslag juist is. Misschi<strong>en</strong><br />

t<strong>en</strong> overvloede: E<strong>en</strong> "positieve"<br />

uitslag, de zog<strong>en</strong>aamde "seropositiviteit"<br />

is e<strong>en</strong> negatief gegev<strong>en</strong>: er zijn<br />

anti-stoff<strong>en</strong> in het bloed aanwezig.<br />

En: de test geeft géén uitslag over aanwezigheid<br />

van het virus.<br />

De test is in eerste instantie ontwikkeld<br />

<strong>en</strong> aangew<strong>en</strong>d om donorbloed <strong>en</strong><br />

bloedprodukt<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> scre<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Besmetting door middel van toedi<strong>en</strong>ing<br />

van bloed of bloedprodukt<strong>en</strong> kan<br />

hierdoor word<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>. Dit test<strong>en</strong><br />

van bloed <strong>en</strong> bloedprodukt<strong>en</strong> is in<br />

e<strong>en</strong> groot aantal land<strong>en</strong>, waaronder<br />

Nederland, inmiddels e<strong>en</strong> standaardprocedure:<br />

besmetting langs deze weg<br />

kan in deze land<strong>en</strong> word<strong>en</strong> uitgeslot<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> belangrijk prev<strong>en</strong>tief resultaat<br />

van de test!


10 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

De test kan echter ook word<strong>en</strong> aangew<strong>en</strong>d<br />

ombij person<strong>en</strong> vast te stell<strong>en</strong>,<br />

of in het bloed anti-stoff<strong>en</strong> aanwezig<br />

zijn. In internationale overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong><br />

van de W.H.O.,in het Nederlands<br />

beleid <strong>en</strong> ook in de Nederlandse praktijk<br />

is sprake van e<strong>en</strong> "terughoud<strong>en</strong>dheid"<br />

of "neutraliteit" t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van<br />

dit test<strong>en</strong> van person<strong>en</strong> om verschill<strong>en</strong>de<br />

red<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

De test geeft ge<strong>en</strong> uitsluitsel over<br />

aanwezigheid van het virus. Voor<br />

zover bek<strong>en</strong>d ontwikkelt zich bij 10-<br />

40% van de seropositieve person<strong>en</strong> op<br />

d<strong>en</strong> duur Aids (waarbij moet word<strong>en</strong><br />

aangetek<strong>en</strong>d dat deze schatting<strong>en</strong> tot<br />

nu toe alsmaar stijg<strong>en</strong>). Aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

wordt, dat seropositieve person<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

hun bloed besmettelijk zijn. De test<br />

br<strong>en</strong>gt di<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gevolge e<strong>en</strong> grote onzekerheid<br />

met zich mee, die kan leid<strong>en</strong><br />

tot ernstige psycho-sociale problematiek<br />

van de betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>. E<strong>en</strong> belangrijke<br />

red<strong>en</strong> voor terughoud<strong>en</strong>dheid<br />

vormt ook het gegev<strong>en</strong> dat de test e<strong>en</strong><br />

mom<strong>en</strong>topname is, e<strong>en</strong> negatieve uitslag<br />

(géénanti-stoff<strong>en</strong> aanwezig) geldt<br />

alle<strong>en</strong> voor het mom<strong>en</strong>t van de test. Na<br />

de test kan iemand alsnog in kontakt<br />

kom<strong>en</strong> met het virus. De test biedt dus<br />

ge<strong>en</strong> bescherming. Niet het test<strong>en</strong>,<br />

maar andere maatregel<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

prev<strong>en</strong>tieve waarde: het vermijd<strong>en</strong><br />

van bloed-bloed <strong>en</strong> bloed-sperma<br />

kontakt, onder andere door "veilig<br />

vrij<strong>en</strong>".<br />

In maatschappelijk opzicht kan de<br />

uitslag van seropositiviteit ongew<strong>en</strong>ste<br />

gevolg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>: Stigmatisering<br />

van ristkogroep<strong>en</strong> waarbinn<strong>en</strong> relatief<br />

veel seropositiev<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong><br />

(homoseksuele <strong>en</strong> biseksuele mann<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> hun partners, intrav<strong>en</strong>euze druggebruikers);<br />

uitsluiting of voorstell<strong>en</strong><br />

daartoe van seropositiev<strong>en</strong> van het<br />

maatschappelijk verkeer: sociale verband<strong>en</strong>,<br />

verzekering<strong>en</strong>, huisvesting,<br />

vrij internationaal verkeer.<br />

Dit wil niet zegg<strong>en</strong>, dat de waarde<br />

van de test volledig beperkt is het<br />

scre<strong>en</strong><strong>en</strong> van bloed <strong>en</strong> bloedprodukt<strong>en</strong>.<br />

Het test<strong>en</strong> van person<strong>en</strong> is van<br />

waarde voor epidemiologisch onderzoek<br />

<strong>en</strong> voor het verkrijg<strong>en</strong> van extra<br />

bevestiging wanneer mogelijke verschijnsel<strong>en</strong><br />

van Aids word<strong>en</strong> gekonstateerd.<br />

Het terughoud<strong>en</strong>de beleid<br />

beperkt zich tot deze mogelijkhed<strong>en</strong>.<br />

Rec<strong>en</strong>t is echter sprake van verschuiving<br />

van het terughoud<strong>en</strong>de beleid<br />

naar e<strong>en</strong> "neutraal" beleid om verschill<strong>en</strong>de<br />

red<strong>en</strong><strong>en</strong>: De test kan ernstige<br />

ongerustheid of onzekerheid van<br />

person<strong>en</strong> wegnem<strong>en</strong> of bevestig<strong>en</strong>; bij<br />

zwanger<strong>en</strong> of par<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> kind w<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> waarbij sprake is van e<strong>en</strong> verhoogd<br />

risiko; kan de test uitwijz<strong>en</strong> of<br />

gevaar van besmetting via de moeder<br />

bestaat (zodat ev<strong>en</strong>tueel tot e<strong>en</strong> abortus<br />

kan word<strong>en</strong> beslot<strong>en</strong>). Tev<strong>en</strong>s wijst<br />

rec<strong>en</strong>t onderzoek onder homoseksuele<br />

mann<strong>en</strong> uit, dat e<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tief effekt<br />

t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van gedragsverandering<br />

uit lijkt te gaan van het op vrijwillige<br />

basis <strong>en</strong> in volstrekte vertrouwelijkheid<br />

test<strong>en</strong>.' Deze konklusie wordt<br />

met de nodige voorzichtigheid gepres<strong>en</strong>teerd,<br />

omdat de voorlichtingscampagne<br />

gericht op homoseksuele mann<strong>en</strong><br />

reeds jar<strong>en</strong> int<strong>en</strong>sief wordt gevoerd.<br />

Ook daaruit zou de gedragsverandering<br />

verklaard kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

Toch vormd<strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong> van dit<br />

onderzoek voor de Landelijke Beleidscoördinatie<br />

Aids aanleiding over te<br />

gaan tot e<strong>en</strong> "neutraal" beleid. Vooralsnog<br />

is echter onduidelijk, waarin<br />

dit neutrale beleid zich zal onderscheid<strong>en</strong><br />

van het gevoerde terughoud<strong>en</strong>de<br />

beleid.<br />

In het algeme<strong>en</strong> blijft echter geld<strong>en</strong><br />

dat de prev<strong>en</strong>tieve waarde van het test<strong>en</strong><br />

van person<strong>en</strong> zeer gering is. Nationaal<br />

<strong>en</strong> internationaal wordt er van uit<br />

gegaan, dat het test<strong>en</strong> van person<strong>en</strong> alle<strong>en</strong><br />

toegestaan is als de betrokk<strong>en</strong>e<br />

ervan op de hoogte is én toestemming<br />

heeft gegev<strong>en</strong>. Verplicht <strong>en</strong>lof onvrijwillig<br />

test<strong>en</strong> br<strong>en</strong>gt naast e<strong>en</strong> overtreding<br />

van de recht<strong>en</strong> van de m<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />

risiko met zich mee t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van<br />

zichtbaarheid <strong>en</strong> controleerbaarheid<br />

van de epidemie: uit angst voor de gevolg<strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> verhoogd<br />

risiko "onderduik<strong>en</strong>"; zij zijn<br />

dan niet meer beschikbaar voor epidemiologisch<br />

onderzoek of toegankelijk<br />

voor op prev<strong>en</strong>tie gerichte voorlichting.<br />

Verplicht <strong>en</strong> onvrijwillig test<strong>en</strong><br />

werkt, uit prev<strong>en</strong>tief oogpunt gezi<strong>en</strong>,<br />

eerder averechts. De test di<strong>en</strong>t alle<strong>en</strong><br />

te word<strong>en</strong> gebruikt vanuit medischprev<strong>en</strong>tief<br />

perspektief.<br />

Hardere maatregel<strong>en</strong><br />

Vanuit de noodzaak verspreiding<br />

van de epidemie te voorkom<strong>en</strong> is de<br />

roep om hardere maatregel<strong>en</strong>, zoals<br />

het verplicht test<strong>en</strong> van risikogroep<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> het isoler<strong>en</strong> van virusdragers, dan<br />

ook verbazingwekk<strong>en</strong>d. In Nederland<br />

gaat het nu nog slechts om e<strong>en</strong> roep: er<br />

is (nog)ge<strong>en</strong> sprake van e<strong>en</strong> Aids-hysterie<br />

<strong>en</strong> het uitgebalanceerde beleid<br />

lijkt effekt te sorter<strong>en</strong>. Diverse onderzoek<strong>en</strong><br />

wijz<strong>en</strong> namelijk uit dat de prev<strong>en</strong>tieve<br />

voorlichting redelijk aanslaat<br />

<strong>en</strong> van stigmatisering lijkt ge<strong>en</strong><br />

sprake te zijn. Niets wijst er op, dat het<br />

Nederlandse beleid niet effektief g<strong>en</strong>oeg<br />

zou zijn in vergelijking met andere<br />

land<strong>en</strong>. Al moet er natuurlijk<br />

word<strong>en</strong> gezocht naar optimalisering<br />

van de prev<strong>en</strong>tie, toch lijkt het er op<br />

dat we ons met het in Nederland gevormde<br />

beleid gelukkig mog<strong>en</strong> prijz<strong>en</strong>.<br />

Want wat in Nederland nog<br />

slechts e<strong>en</strong> roep is, is in sommige andere<br />

land<strong>en</strong> al praktijk, ondanks de internationaal<br />

gedrag<strong>en</strong> beleidsuitgangspunt<strong>en</strong>.<br />

Het in de Westduitse<br />

deelstaat Beier<strong>en</strong> gevoerde beleid leidt<br />

inmiddels al tot uitsluiting van so:<br />

positiev<strong>en</strong> uit arbeidssituaties,<br />

nieuw soort "Berufsverbot". Dit l'<br />

wijl bek<strong>en</strong>d mag word<strong>en</strong> verono.<br />

steld dat besmetting niet plaatsvi L<br />

in de normale dagelijkse orng»:<br />

waartoe zeker arbeid gerek<strong>en</strong>d<br />

word<strong>en</strong>. Het beleid in Beier<strong>en</strong> h»i<br />

ongetwijfeld sam<strong>en</strong> met de politi<br />

kleur van de deelstaat; de dreiging'<br />

de Aids-epidemie reikt e<strong>en</strong> middel<br />

om t<strong>en</strong> strijde te trekk<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> an.<br />

verschijnsel<strong>en</strong> dan het virus zelf<br />

melijk homoseksualiteit <strong>en</strong> dru,<br />

bruik. Alis dit beleid niet k<strong>en</strong>rnerk<br />

voor de gehele Bondsrepubliek, 1.<br />

wordt al met name in Amsterdam.<br />

vreesd voor e<strong>en</strong> trek van homosokl<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> druggebruikers naar het ..'<br />

rantere" Nederland.<br />

Misschi<strong>en</strong> lijkt de Beierse prak<br />

op de korte termijn het meest bed<br />

g<strong>en</strong>d voor het in Nederland gevo.<br />

beleid, gezi<strong>en</strong> de geografische n..<br />

heid. Op langere termijn valt te Vl.<br />

voor het beleid in de Ver<strong>en</strong>igde S1<br />

omdat dit verhoudingsgewijs gel:<br />

kelijker tr<strong>en</strong>dsett<strong>en</strong>d werkt.<br />

De ervaring<strong>en</strong> in Amerika me'<br />

kulturele gevolg<strong>en</strong> van de anti-st»<br />

test werd<strong>en</strong> onlangs beschrev<strong>en</strong><br />

de antropoloog McCombie." Hij<br />

schrijft dat de verhoogde aandat<br />

voor Aids bij het Amerikaanse publier<br />

toe heeft bijgedrag<strong>en</strong> dat de tes<br />

aanvankelijk alle<strong>en</strong> gebruikt t<strong>en</strong> behoeve<br />

van de controle van bloed <strong>en</strong><br />

bloedprodukt<strong>en</strong>, thans door vel<strong>en</strong><br />

wordt gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> belangrijk prev<strong>en</strong>tief<br />

instrum<strong>en</strong>t. Het test<strong>en</strong> van<br />

person<strong>en</strong> uit risikogroep<strong>en</strong>, het herleid<strong>en</strong><br />

van kontakt<strong>en</strong> van seropositiev<strong>en</strong><br />

(getest<strong>en</strong> dus) <strong>en</strong> het scheid<strong>en</strong> van seropositiev<strong>en</strong><br />

van seronegatieve person<strong>en</strong><br />

wordt voorgesteld én uitgevoerd.<br />

In het leger word<strong>en</strong> rekrut<strong>en</strong> gescre<strong>en</strong>d<br />

t<strong>en</strong>einde seropositieve rekrut<strong>en</strong><br />

uit de di<strong>en</strong>st te wer<strong>en</strong>; werkgevers<br />

test<strong>en</strong> werknemers "om te voorkom<strong>en</strong><br />

dat zij later voor hoge medische vergoeding<strong>en</strong><br />

kom<strong>en</strong> te staan" .<br />

Omdat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> bang zijn voor Aids.<br />

<strong>en</strong> adekwate medische antwoord<strong>en</strong><br />

(vaccinatie, g<strong>en</strong>eeswijze) vooralsnog<br />

uitblijv<strong>en</strong>, vind<strong>en</strong> zij dat er "iets moet<br />

gebeur<strong>en</strong>". En test<strong>en</strong> is in ieder geval<br />

iets do<strong>en</strong>: Als de hele bevolking niet<br />

teg<strong>en</strong> Aids gevaccineerd kan word<strong>en</strong>.


dan kan zij toch in ieder geval getest<br />

word<strong>en</strong>?<br />

McCombie verklaart deze tr<strong>en</strong>d niet<br />

alle<strong>en</strong> uit de angst voor Aids,rnaar ook<br />

uit de voortdur<strong>en</strong>de behoefte sociale<br />

-deviantie op te spor<strong>en</strong>: vanuit de normaliteit<br />

van e<strong>en</strong> drugsvrije, heteroseksuele<br />

<strong>en</strong> monogame sam<strong>en</strong>leving<br />

wordt altijd naarstig gezocht naar mogelijkhed<strong>en</strong>,<br />

het afwijk<strong>en</strong>de op te spor<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> in te perk<strong>en</strong>: druggebruik, homoseksualiteit,<br />

prostitutie <strong>en</strong> promiscuïteit.<br />

Zolang het Aids-virus nog niet<br />

wijd verspreid is onder het heteroseksuele,<br />

gehuwde gedeelte van de bevolking,<br />

kan de Aids-test ook in deze behoefte<br />

voorzi<strong>en</strong>. T<strong>en</strong>slotte verwijst<br />

McCombie naar de "ware aard van het<br />

kapitalisme": de fabrikant<strong>en</strong> die de<br />

test producer<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> baat bij het<br />

gebruik van alle mogelijkhed<strong>en</strong> ervan;<br />

ongeacht de ernstige gevolg<strong>en</strong> ervan<br />

voor individu<strong>en</strong>, voor de sam<strong>en</strong>leving<br />

<strong>en</strong> voor de Aids-bestrijding.<br />

Ook in Nederland is dit marktmechanisme<br />

werkzaam: dit voorjaar ontving<strong>en</strong><br />

de Nederlandse huisarts<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

reclamefolder van e<strong>en</strong> partikulier buro,<br />

dat adverteert met e<strong>en</strong> "snelle<br />

test". De huisarts hoeft het bloedmonster<br />

slechts toe te z<strong>en</strong>d<strong>en</strong> waarna de<br />

volg<strong>en</strong>de dag de uitslag volgt. Gelukkig<br />

werd op deze advert<strong>en</strong>tiekampagne<br />

heftig gereageerd.<br />

Effektieve prev<strong>en</strong>tie<br />

De roep om "hardere maatregel<strong>en</strong>"<br />

komt voort uit de angst voor Aids <strong>en</strong><br />

het uitblijv<strong>en</strong> van effektieve medische<br />

mogelijkhed<strong>en</strong> om de epidemie te bestrijd<strong>en</strong>.<br />

Deze roep vergroot het risiko<br />

dat de test op de anti-stoff<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

medisch instrum<strong>en</strong>t verwordt tot e<strong>en</strong><br />

politiek instrum<strong>en</strong>t, dat vooral andere<br />

doel<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t. Aidsprev<strong>en</strong>tie is echter<br />

gebaat bij e<strong>en</strong> zeer zorgvuldige afweging<br />

van het te verwacht<strong>en</strong> effekt van<br />

het gebruik van de test: leidt zij tot<br />

meer of minder controle over de epidemie?<br />

Test<strong>en</strong> op grote schaal (ev<strong>en</strong>tueel<br />

verplicht) leidt tot e<strong>en</strong> vals gevoel van<br />

veiligheid, <strong>en</strong> leidt-de aandacht af. De<br />

(diskussie over) testcampagnes, stigmatisering<br />

<strong>en</strong> separatie van bevolkingsgroep<strong>en</strong><br />

dreigt de aandacht voor<br />

effektieve prev<strong>en</strong>tieve maatregel<strong>en</strong> te<br />

overstemm<strong>en</strong>. Deze' maatregel<strong>en</strong> lig-<br />

g<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> veel lastiger terrein: dat<br />

van de informatievoorzi<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> gedragsbeïnvloeding<br />

t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van<br />

seksualiteit <strong>en</strong> druggebruik. Juist op<br />

dát terrein moet<strong>en</strong> de werkzaamhed<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> geïnt<strong>en</strong>siveerd, om de epidemie<br />

in te damm<strong>en</strong>.<br />

Gezi<strong>en</strong> de geringe prev<strong>en</strong>tieve effektiviteit<br />

van het test<strong>en</strong> valt te hop<strong>en</strong><br />

dat het huidige Nederlandse testbeleid<br />

wordt gehandhaafd. Het tot nu toe gevoerde<br />

beleid verdi<strong>en</strong>t de steun vanuit<br />

de Nederlandse sam<strong>en</strong>leving in brede<br />

zin <strong>en</strong> van haar politiek verantwoordelijk<strong>en</strong>,<br />

maar in het bijzonder vanuit<br />

de gezondheidszorg. Juist in deze sektor<br />

di<strong>en</strong>t medisch <strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tief verantwoord<br />

test<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> b<strong>en</strong>adrukt<br />

<strong>en</strong> politiek gebruik te word<strong>en</strong> afgewez<strong>en</strong>.<br />

Het zijn immers de medici <strong>en</strong> verpleg<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />

die tr<strong>en</strong>dsett<strong>en</strong>d werk<strong>en</strong>,<br />

als het gaat om het gebruik van medische<br />

mogelijkhed<strong>en</strong>. Het voorbeeld<br />

van de chirurg<strong>en</strong> van het AMC die e<strong>en</strong><br />

test voorafgaand aan e<strong>en</strong> operatie bepleit<strong>en</strong>,<br />

geeft aan dat ook in de gezondheidszorg<br />

verschill<strong>en</strong>d wordt gedacht<br />

over het te voer<strong>en</strong> beleid. Dat is<br />

niet zo verwonderlijk, omdat de diversiteit<br />

aan politieke opvatting<strong>en</strong> die in<br />

de sam<strong>en</strong>leving aanwezig is, ook binn<strong>en</strong><br />

de gezondheidszorg e<strong>en</strong> rol speelt.<br />

Ook medici hebb<strong>en</strong> hun norm<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

waard<strong>en</strong> over seksualiteit <strong>en</strong> druggebruik.<br />

Hun verantwoordelijkheid is<br />

echter extra groot waar het het b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong><br />

van medische mogelijkhed<strong>en</strong> betreft:<br />

de doorsnee patiënt is immers<br />

nog steeds g<strong>en</strong>eigd, grote waarde te<br />

hecht<strong>en</strong> aan het advies van "de dokter".<br />

De angst om het eig<strong>en</strong>belang te<br />

schad<strong>en</strong>, weerhoudt m<strong>en</strong>ing pati<strong>en</strong>t<br />

ervan e<strong>en</strong> verzoek of advies van e<strong>en</strong><br />

medicus af te wijz<strong>en</strong>. Zeker wanneer<br />

dit betek<strong>en</strong>t, dat van verdere behandeling<br />

kan word<strong>en</strong> afgezi<strong>en</strong>. De negatieve<br />

gevolg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> positieve testuitslag<br />

word<strong>en</strong> dan gemakkelijk over<br />

het hoofd gezi<strong>en</strong>. De vormgeving van<br />

het beleid di<strong>en</strong>t dan ook niet in de relatie<br />

arts-patiënt, maar in de relatie gezondheidszorg-politiek<br />

te word<strong>en</strong> uitgevocht<strong>en</strong>.<br />

De uitlating van Dr. Coutinho<br />

van de Amsterdamse GG <strong>en</strong> GD,<br />

dat hij vanuit de politiek verplicht test<strong>en</strong><br />

niet tot zijn verantwoordelijkheid<br />

zal nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> in dat geval zal opstapp<strong>en</strong>,<br />

geeft één van de mogelijkhed<strong>en</strong><br />

aan om vanuit de gezondheidszorg<br />

druk op de politiek uit te oef<strong>en</strong><strong>en</strong>."<br />

Daarbij vindt hij de hoogleraar gezondheidsrecht,<br />

prof. Roscam Abbing,<br />

aan zijn zijde. Int<strong>en</strong>sivering van de<br />

Aidsbestrijding is noodzakelijk <strong>en</strong> gew<strong>en</strong>st;<br />

het middel daartoe is voorlichting<br />

<strong>en</strong> het bevorder<strong>en</strong> van<br />

gedragsverandering ..De schaarse middel<strong>en</strong><br />

zull<strong>en</strong> dáár het hoogste r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<br />

oplever<strong>en</strong>. ••<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 11<br />

Not<strong>en</strong><br />

1. Diverse dagblad-artikel<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

T.V.interview in juni <strong>1987</strong>.<br />

2. Beleidsnotitie Aids Amsterdam, juni<br />

<strong>1987</strong>.<br />

3. Nota Inzake het Aids Beleid, ministerie<br />

van WVC, juli <strong>1987</strong>.<br />

4. G.J.P. van Gri<strong>en</strong>sv<strong>en</strong> e.a., seksuele gedragsverandering<br />

in e<strong>en</strong> groep op HIV-antistoff<strong>en</strong><br />

geteste homoseksuele mann<strong>en</strong>, in:<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor Sociale <strong>Gezondheid</strong>szorg<br />

65 (<strong>1987</strong>)<strong>nr</strong>. 11.<br />

5. S.C. McCombie, The cultural compact of<br />

het "Aids-test": The American experi<strong>en</strong>ce.<br />

6. Aids info <strong>nr</strong> 21,<strong>1987</strong> pag. 3.


12 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

Pho<strong>en</strong>ix<br />

<strong>en</strong>de<br />

alcoholist<br />

"Help jezelf dan help je God" is e<strong>en</strong> oud gezegde. Nu steeds minder<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in Hem gelov<strong>en</strong> moet je jezelf help<strong>en</strong> door hulp aan elkaar.<br />

Er zijn zelfhulpgroep<strong>en</strong> voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die verslaafd zijn aan alcohol,<br />

et<strong>en</strong>, rok<strong>en</strong>, medicijn<strong>en</strong>, drugs <strong>en</strong> gokk<strong>en</strong>. Zelfhulpgroep<strong>en</strong> om e<strong>en</strong><br />

verlies te verwerk<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> ontslag. Soms lijkt het wel of er ook zelfhulpgroep<strong>en</strong><br />

zijn voor bijvoorbeeld bur<strong>en</strong> van ouders van homofiele kinder<strong>en</strong>.<br />

Eric Verkaar beschrijft wat e<strong>en</strong> zelfhulpgroep succesvol maakt <strong>en</strong><br />

waarschuwt voor misbruik van zelfhulp door de overheid voor bezuinigingsdoeleind<strong>en</strong>.<br />

Eric Verkaar, is werkzaam bij de studierichting algem<strong>en</strong>e<br />

gezondheidszorg in Rotterdam<br />

Wat maakt<br />

zelfhulpgroep<strong>en</strong><br />

succesvol?<br />

Zelfhulp is e<strong>en</strong> verschijnsel dat<br />

laatste jar<strong>en</strong> sterk in de belangstelt:<br />

staat. Met zelfhulp wordt die vorm \<br />

onderlinge hulpverl<strong>en</strong>ing bedoe<br />

waarbij lotg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> in groep<strong>en</strong> naai<br />

oplossing van de gezamelijk erva:<br />

problematiek zoek<strong>en</strong>, op basis van ,<br />

varingsk<strong>en</strong>nis. Daarbij gaat<br />

meestal om psycho-sociale pro blem i<br />

AA (Anonieme Alcoholist<strong>en</strong>) <strong>en</strong> VIJ<br />

(Vrouw<strong>en</strong> In De Overgang) zijn tv<br />

bek<strong>en</strong>de voorbeeld<strong>en</strong> van zelfhulp'<br />

ganisaties. Ook op het terrein van<br />

lichamelijke gezondheid zijn verschi<br />

l<strong>en</strong>de zelfhulpgroep<strong>en</strong> aktief, bijvoo:<br />

beeld op het gebied van (psycho-socir<br />

Ie) hulpverl<strong>en</strong>ing aan kankerpatiër<br />

t<strong>en</strong>.<br />

Op dit mom<strong>en</strong>t wordt er volop gediskussiëerd<br />

over de vraag of de overheic<br />

deze nieuwe vorm van hulpverl<strong>en</strong>ing<br />

nu wel of niet moet ondersteun<strong>en</strong> er<br />

stimuler<strong>en</strong>, <strong>en</strong> - wat moeilijker is - or<br />

welke manier dat dan wel moet gebeur<strong>en</strong>.'<br />

Dat de overheid zelfhulpinitiatiever.<br />

moet ondersteun<strong>en</strong> staat volg<strong>en</strong>s mij<br />

buit<strong>en</strong> kijf. Zelfhulp heeft reeds lang<br />

haar waardevolheid bewez<strong>en</strong>. Ook rec<strong>en</strong>te<br />

publikaties'' wijz<strong>en</strong> erop dat<br />

zelfhulp e<strong>en</strong> effektleve vorm van hulpverl<strong>en</strong>ing<br />

kan zijn. Het steun gever.<br />

aan zelfhulpinitiatiev<strong>en</strong>, door de overheid<br />

of ander<strong>en</strong>, is echter niet zonder<br />

gevaar. In dit artikel word<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aan-


tal voorwaard<strong>en</strong> aangegev<strong>en</strong> waaronder<br />

deze ondersteuning op e<strong>en</strong> verantwoorde<br />

wijze kan plaats vind<strong>en</strong>. Dat<br />

gebeurt aan de hand van de beschrijving<br />

van de ontwikkeling van twee<br />

zelfhulporganisaties, AA <strong>en</strong> Pho<strong>en</strong>ix.<br />

Deze laatste organisatie richt zich op<br />

medicijnverslaafd<strong>en</strong> in ons land.<br />

Autonome<br />

institutionalisering<br />

Van Harberd<strong>en</strong> beschrijft in zijn<br />

boek "Zelfhulp bij Anonieme Alcoholist<strong>en</strong>"<br />

de ontwikkeling van deze zelfhulporganisatie."<br />

Ik zal kort ingaan op<br />

e<strong>en</strong> aantal aspekt<strong>en</strong> hiervan.<br />

De ontwikkeling van AA is te karakteriser<strong>en</strong><br />

als e<strong>en</strong> proces van autonome<br />

institutionalisering. Dat wil zegg<strong>en</strong><br />

dat rondom de alcoholproblematiek<br />

e<strong>en</strong> hulpverl<strong>en</strong>ingsinstitutie is opgebouwd<br />

door de probleemdragers zelf,<br />

zonder noem<strong>en</strong>swaardige hulp van<br />

buit<strong>en</strong> af. Onder e<strong>en</strong> institutie wordt<br />

in dit verband e<strong>en</strong> sociaal handelings<strong>en</strong><br />

middel<strong>en</strong>patroon rondom e<strong>en</strong> bepaald<br />

probleem verstaan.t<br />

In 1935 kom<strong>en</strong> twee alcoholist<strong>en</strong><br />

(Bill <strong>en</strong> dr. Bob) in de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong><br />

tot de ontdekking dat het mogelijk is<br />

om door onderlinge steun de fles te lat<strong>en</strong><br />

staan. Hiermee begint de historie<br />

van AA, want vanaf dit mom<strong>en</strong>t ontstaan<br />

er in de VS vele AA zelfhulpgroep<strong>en</strong>.<br />

Na de tweede wereldoorlog<br />

Foto: Jan Lankveld<br />

verspreidt AA zich buit<strong>en</strong> de VS <strong>en</strong> in<br />

1948 k<strong>en</strong>t Nederland zijn eerste groep.<br />

Anno 1986 schatte m<strong>en</strong> dat AA wereldwijd<br />

anderhalf miljo<strong>en</strong> led<strong>en</strong> telt,<br />

verspreid over 118land<strong>en</strong>, in meer dan<br />

60.000 groep<strong>en</strong>. Daarbij bleek dat het<br />

mogelijk was om door onderlinge<br />

steun van de drank af te blijv<strong>en</strong>: de onderlinge<br />

hulpverl<strong>en</strong>ing bleek effektief.<br />

AA had dan ook binn<strong>en</strong> korte tijd e<strong>en</strong><br />

hulpverl<strong>en</strong>ingsdoktrine waarin de<br />

help<strong>en</strong>de mechanism<strong>en</strong> war<strong>en</strong> vastgelegd:<br />

de zgn. Twaalf Stapp<strong>en</strong>. Met het<br />

feit dat er e<strong>en</strong> suksesvolle hulpverl<strong>en</strong>ingsdoktrine<br />

was ontwikkeld die gericht<br />

was op e<strong>en</strong> <strong>en</strong>orme groep probleemdragers<br />

had AA (onbewust) voldaan<br />

aan wat in de literatuurv" wel de<br />

eerste voorwaarde g<strong>en</strong>oemd wordt<br />

voor e<strong>en</strong> suksesvol institutionaliseringsproces:<br />

de probleemkonditie.<br />

E<strong>en</strong> tweede voorwaarde voor e<strong>en</strong><br />

suksesvolle institutionalisering is de<br />

steun vanuit de maatschappelijke omgeving.<br />

AA heeft van begin af aan op<br />

deze steun van haar omgeving kunn<strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Veel medici, psychotherapeut<strong>en</strong>,<br />

kerk<strong>en</strong>, bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> massamedia<br />

ondersteund<strong>en</strong> AA op <strong>en</strong>igerlei<br />

wijze. Volg<strong>en</strong>s Van Harberd<strong>en</strong> komt<br />

dat doordat dit· zelfhulpinitiatief<br />

nauw aansloot bij de Amerikaanse<br />

kultuur waarin de traditie om zich in<br />

klubs <strong>en</strong> ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> te organiser<strong>en</strong>,<br />

het pragmatisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, het wantrouw<strong>en</strong><br />

in gevestigd gezag <strong>en</strong> het antihe-<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 13<br />

donisme e<strong>en</strong> belangrijke rol speeld<strong>en</strong>.<br />

Mede hierdoor kon AA rek<strong>en</strong><strong>en</strong> op veel<br />

goodwill vanuit de Amerikaanse sam<strong>en</strong>leving.<br />

Door e<strong>en</strong> konkrete <strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudige<br />

doelstelling (het onthoud<strong>en</strong> van elke<br />

vorm van drankgebruik) <strong>en</strong> door het<br />

feit dat deze doelstelling door veel led<strong>en</strong><br />

(zelf) gerealiseerd werd, groeide<br />

AA snel uit tot e<strong>en</strong> grote organisatie.<br />

Met name het feit dat deze vorm van<br />

hulpverl<strong>en</strong>ing door de probleemdragers<br />

zelf gedrag<strong>en</strong> werd <strong>en</strong> wordt, is<br />

e<strong>en</strong> belangrijke voorwaarde voor de<br />

suksesvolle institutionalisering geweest.<br />

Alle<strong>en</strong> hierdoor was e<strong>en</strong> optimale<br />

overdracht van ervaringsk<strong>en</strong>nis<br />

mogelijk. AA bezat namelijk iets wat<br />

ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele andere hulpverl<strong>en</strong>ing voor<br />

alcoholverslaafd<strong>en</strong> had: de eig<strong>en</strong> ervaring<br />

met alcoholverslaving én de persoonlijke<br />

k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> ervaring om hieraan<br />

te ontsnapp<strong>en</strong>. Het feit dat de achterban<br />

(alcoholverslaafd<strong>en</strong>) zelf de organisatie<br />

vormde is e<strong>en</strong> van de belangrijkste<br />

kondities geweest waaronder<br />

AA tot e<strong>en</strong> suksesvolle hulpverl<strong>en</strong>ingsinstantie<br />

kon uitgroei<strong>en</strong>.<br />

Bij de ontwikkeling van AA heeft met<br />

name één van de oprichters (Bill) e<strong>en</strong><br />

belangrijke rol als leider vervuld. Hij<br />

heeft in belangrijke mate (mede) vorm<br />

gegev<strong>en</strong> aan AA. De aanwezigheid van<br />

e<strong>en</strong> dergelijke leidersfiguur heeft ook<br />

e<strong>en</strong> positieve bijdrage aan het institutionaliseringsproces<br />

van AA geleverd.<br />

Ev<strong>en</strong>als het feit dat AA vanaf het begin<br />

het belang van kommunikatie<br />

heeft erk<strong>en</strong>d om haar boodschap te<br />

verspreid<strong>en</strong>. Zij heeft dan ook <strong>en</strong>orme<br />

hoeveelhed<strong>en</strong> publikaties op haar<br />

naam staan <strong>en</strong> heeft talloze mal<strong>en</strong><br />

vruchtbaar gebruik gemaakt van verschill<strong>en</strong>de<br />

massamedia.<br />

Geanticipeerde institutionalisering<br />

Pho<strong>en</strong>ix is e<strong>en</strong> betrekkelijk jong<br />

zelfhulpini tiatief voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die verslaafd<br />

zijn aan tranquillizers. De ontwikkeling<br />

van deze vorm van zelfhulp<br />

is <strong>en</strong>igszins te kontraster<strong>en</strong> met de<br />

reeds geschetste ontwikkeling van AA.<br />

Het gaat hierbij om e<strong>en</strong> voorbeeld van<br />

wat Peper" geanticipeerde institutionalisering<br />

noemt: aan de ontwikkeling<br />

van Pho<strong>en</strong>ix is in belangrijke mate<br />

door derd<strong>en</strong> bijgedrag<strong>en</strong>. Dit in teg<strong>en</strong>stelling<br />

tot de ontwikkeling van AA<br />

die geheel door de probleemdragers<br />

zelf is gedrag<strong>en</strong>.<br />

In 1972 gaat in Eindhov<strong>en</strong> e<strong>en</strong> eerste<br />

zelfhulpgroep voor medicijnverslaafd<strong>en</strong><br />

van start, onder leiding van Elly<br />

Lambooy, die zich in het tijdschrift<br />

"M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van Nu" als kontaktpersoon<br />

voor lotg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> had opgeworp<strong>en</strong>. Het<br />

sukses van deze groep leidt ertoe dat<br />

de led<strong>en</strong> nieuwe groep<strong>en</strong> in heel Nederland<br />

will<strong>en</strong> gaan opzett<strong>en</strong>. Met medewerking<br />

van radio- <strong>en</strong> televisiepro-


14 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong>· november '87<br />

gramma's word<strong>en</strong> led<strong>en</strong> <strong>en</strong> kontaktperson<strong>en</strong><br />

voor deze groep<strong>en</strong> geworv<strong>en</strong>.<br />

Als organisatorisch kader voor deze<br />

groep<strong>en</strong> werd gekoz<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> Stichting<br />

onder de naam "M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van Nu".<br />

E<strong>en</strong> lang lev<strong>en</strong> was deze Stichting echter<br />

niet beschor<strong>en</strong> want organisatorische<br />

<strong>en</strong> financiële problem<strong>en</strong> rond de<br />

verwerking van de vele hulpvrag<strong>en</strong><br />

leid<strong>en</strong> in 1976tot de opheffing ervan."<br />

Na het verdwijn<strong>en</strong> van "M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van<br />

Nu" ging<strong>en</strong> mevrouw Lambooy <strong>en</strong> <strong>en</strong>kele<br />

ander<strong>en</strong> door met kleine zelfhulpgroep<strong>en</strong><br />

op verscheid<strong>en</strong>e plaats<strong>en</strong> in<br />

het land. In het najaar van 1981 verschijnt<br />

het boekje "In plaats van pill<strong>en</strong>"<br />

van de hand van Elly Lambooy,"<br />

waarin deze de hulpverl<strong>en</strong>ingsmethode<br />

beschrijft die zè de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong><br />

in de groep<strong>en</strong> heeft ontwikkeld.<br />

Deze methode geeft aan hoe het mogelijk<br />

is om door kontakt met lotg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong><br />

aan de afhankelijkheid van tranquillizers<br />

te ontkom<strong>en</strong>.<br />

Om de reakties die door deze publikatie<br />

werd<strong>en</strong> opgeroep<strong>en</strong> op te vang<strong>en</strong>,<br />

zett<strong>en</strong> Elly Lambooy <strong>en</strong> e<strong>en</strong> medewerkster<br />

van het Provinciaal Opbouworgaan<br />

Noord-Brabant (PON)<br />

e<strong>en</strong> werkgroep op. Al snel trekt mevrouw<br />

Lambooy zich om persoonlijke<br />

red<strong>en</strong><strong>en</strong> terug. Desalnietemin wordt<br />

eind 1982 door de stuw<strong>en</strong>de kracht<br />

vanuit het PON de Stichting Pho<strong>en</strong>ix<br />

e<strong>en</strong> feit. Het opbouworgaan heeft voor<br />

ruimte, ondersteuning <strong>en</strong> subsidies gezorgd.<br />

In het kader van de WVMmaatregel<br />

word<strong>en</strong> twee part-time medewerksters<br />

aangesteld, met name<br />

voor het verricht<strong>en</strong> van organisatorische<br />

werkzaamhed<strong>en</strong>, Vanaf 1982zijn<br />

er 33 groep<strong>en</strong> van start gegaan. Eind<br />

1985war<strong>en</strong> er daarvan nog vijf aktief.<br />

Zoals ik elders" reeds vermeld heb<br />

k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> Pho<strong>en</strong>ix-groep<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal<br />

problem<strong>en</strong>, naast het feit dat ze ook<br />

e<strong>en</strong> aantal positieve resultat<strong>en</strong> boek<strong>en</strong>."<br />

Wat de problem<strong>en</strong> betreft doel ik<br />

op het feit dat ervaringsk<strong>en</strong>nis e<strong>en</strong> te<br />

geringe rol speelt in het hulpverl<strong>en</strong>ingsproces<br />

<strong>en</strong> op het feit dat hierdoor<br />

de resultat<strong>en</strong> gering zijn. Ik b<strong>en</strong> dan<br />

ook van m<strong>en</strong>ing dat er sprake is van<br />

e<strong>en</strong> moeizaam institutionaliseringsproces.<br />

Aan de hand van de reeds bek<strong>en</strong>deinstitutionaliseringsvoorwaard<strong>en</strong><br />

zal ik aangev<strong>en</strong> hoe dit verklaard<br />

kan word<strong>en</strong>.<br />

Medicijnverslaving is in Nederland<br />

e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk probleem. Hoewel de<br />

cijfers niet erg nauwkeurig zijn, schat<br />

m<strong>en</strong> dat er in Nederland één miljo<strong>en</strong><br />

frequ<strong>en</strong>te gebruikers zijn <strong>en</strong> dat tweehonderdduiz<strong>en</strong>d<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> daarvan min<br />

of meer verslaafd zijrr'", Alles wijst er<br />

dan ook op dat er wat dit betreft e<strong>en</strong><br />

goede basis is voor e<strong>en</strong> zelfhulpinitiatief<br />

als Pho<strong>en</strong>ix. Ook de vele reakties<br />

die de vroegere Stichting M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van<br />

Nu te verwerk<strong>en</strong> kreeg versterk<strong>en</strong> dit<br />

vermoed<strong>en</strong>. Pho<strong>en</strong>ix-groep<strong>en</strong> mak<strong>en</strong><br />

volg<strong>en</strong>s de organisatie gebruik van de<br />

Pho<strong>en</strong>ix-methode, welke in 1981door<br />

Elly Lambooy in haar boekje "In<br />

plaats van pill<strong>en</strong>" werd geïntroduceerd.<br />

Het blijkt echter dat er in de<br />

groep<strong>en</strong> maar heel weinig van deze<br />

methode gebruik gemaakt wordt. 8 ,11<br />

Deze bron van ervaringsk<strong>en</strong>nis blijft<br />

dan ook nag<strong>en</strong>oeg onaangesprok<strong>en</strong>. Ik<br />

d<strong>en</strong>k dat hier e<strong>en</strong> eerste knelpunt ligt<br />

m.b.t. het institutionaliseringsproces.<br />

De zelfhulpinitiatiev<strong>en</strong> Pho<strong>en</strong>ix <strong>en</strong><br />

M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van Nu hebb<strong>en</strong> van begin af<br />

aan steun ondervond<strong>en</strong> vanuit de Nederlandse<br />

sam<strong>en</strong>leving. Onder andere<br />

de steun van het PON, de aandacht in<br />

de diverse media <strong>en</strong> de subsidies zijn<br />

hier bewijz<strong>en</strong> van. Het zelf oploss<strong>en</strong><br />

van problem<strong>en</strong> past natuurlijk ook in<br />

e<strong>en</strong> kultuur van emancipatie <strong>en</strong> (meer<br />

rec<strong>en</strong>telijk) privatisering. Boze tong<strong>en</strong><br />

bewer<strong>en</strong> daarnaast dat de bezuiniging<strong>en</strong><br />

op de gezondheids- <strong>en</strong> welzijnszorg,<br />

e<strong>en</strong> welwill<strong>en</strong>de houding jeg<strong>en</strong>s<br />

zelfhulp bepaald niet in de weg staan.<br />

Aan de andere kant kan van de professionele<br />

zorg niet gezegd word<strong>en</strong> dat ze<br />

zelfhulp initiatiev<strong>en</strong> met op<strong>en</strong> arm<strong>en</strong><br />

ontvangt. Uit deze hoek zijn dan ook<br />

nogal wat skeptische geluid<strong>en</strong> te hor<strong>en</strong><br />

geweest, ook over M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van Nu <strong>en</strong><br />

Pho<strong>en</strong>ix. Wat zelfhulp in zijn algeme<strong>en</strong>heid<br />

betreft stell<strong>en</strong> Van Harberd<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> Raymakers" dat er sprake is<br />

van e<strong>en</strong> welwill<strong>en</strong>de, doch afwacht<strong>en</strong>de<br />

houding vanuit de Nederlandse<br />

sam<strong>en</strong>leving. E<strong>en</strong> ontbrek<strong>en</strong>d overheidsbeleid<br />

past dan ook in dit plaatje.<br />

Ik me<strong>en</strong> echter dat deze situatie g'<br />

remm<strong>en</strong>de invloed heeft gehad op<br />

institutionaliseringsproces van Ph<br />

nix. Dit gezi<strong>en</strong> de grote hoeveell.<br />

steun die m<strong>en</strong> wél heeft ondorvon.<br />

Misschi<strong>en</strong> heeft Pho<strong>en</strong>ix wel te<br />

steun uit haar omgeving ontvanger<br />

Zoals eerder reeds aan de orde i:<br />

weest, is de steun vanuit de achtel<br />

e<strong>en</strong> noodzakelijke institutiona<br />

ringsvoorwaarde. In teg<strong>en</strong>stelling<br />

AA wordt Pho<strong>en</strong>ix-zelfhulp slech:<br />

zeer beperkte mate door lotg<strong>en</strong><br />

(d.w.z. ex-medicijnverslaafd<strong>en</strong>)<br />

drag<strong>en</strong>. Nadat mevrouw Larrib<br />

zich had teruggetrokk<strong>en</strong>, bleef o:<br />

de organisatie van Pho<strong>en</strong>ix slechtex-verslaafde<br />

over. Wanneer Ir<br />

hierbij het feit voegt dat het PON;<br />

belangrijke rol bij de totstandkom ;<br />

<strong>en</strong> ontwikkeling van Pho<strong>en</strong>ix heeft,<br />

speeld, ook in initiër<strong>en</strong>de zin, dan r:<br />

de vraag in hoeverre dit initiatief d..<br />

de eig<strong>en</strong> achterban gedrag<strong>en</strong> wore<br />

Het ontstane bouwwerk wordt in b<br />

langrijke mate gedrag<strong>en</strong> door niet-lo<br />

g<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>, in vele gevall<strong>en</strong> (semi-) pr<br />

fessionele hulpverl<strong>en</strong>ers <strong>en</strong> andere<br />

die uit de professionele zorgwereld a: .<br />

komstig zijn.<br />

Door dit gebrek aan steun vanuit c:<br />

achterban is er e<strong>en</strong> tekort aan ervs.ringsk<strong>en</strong>nis<br />

op het gebied van ontworsteling<br />

aan de medicijnverslavin;<br />

waardoor e<strong>en</strong> groot deel van de reec<br />

g<strong>en</strong>oemde inhoudelijke problem<strong>en</strong>:<br />

verklar<strong>en</strong> zijn.


Foto: Harry Meijer<br />

Tot slot nog <strong>en</strong>kele opmerking<strong>en</strong><br />

over leiderschap <strong>en</strong> kommunikatie.<br />

Elly Lambooy trok de kar van de<br />

Stichting M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van Nu <strong>en</strong> vervulde<br />

hiermee zowel e<strong>en</strong> funktioneel als<br />

symbolisch leiderschap. Zij was de<br />

c<strong>en</strong>trale figuur <strong>en</strong> drijv<strong>en</strong>de kracht.<br />

To<strong>en</strong> zij besloot niet langer bij de oprichting<br />

van Pho<strong>en</strong>ix betrokk<strong>en</strong> te<br />

will<strong>en</strong> zijn, viel er e<strong>en</strong> niet onbelangrijke<br />

randvoorwaarde voor institutionaliseringweg.<br />

Zij bleef echter wel via<br />

haar boek<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke voorbeeld-figuur<br />

voor veel groepsled<strong>en</strong>.<br />

Dezepositie heeft echter nooit e<strong>en</strong> formeel<br />

beslag gekreg<strong>en</strong>. Mevrouw Lambooy<br />

zelf had graag e<strong>en</strong> adviser<strong>en</strong>de<br />

funktie naar het bestuur toe will<strong>en</strong><br />

vervull<strong>en</strong>. Om e<strong>en</strong> aantal onduidelijke<br />

red<strong>en</strong><strong>en</strong> is dat echter nooit gebeurd.<br />

Daarmee heeft Pho<strong>en</strong>ix de kans gemist<br />

e<strong>en</strong> belangrijke leidster voor haar organisatie<br />

te behoud<strong>en</strong>, al was het maar<br />

in symbolische zin. Wat de mogelijkhed<strong>en</strong><br />

tot kommunikatie betreft heeft<br />

Pho<strong>en</strong>ix weinig problem<strong>en</strong> ondervond<strong>en</strong>.<br />

Pho<strong>en</strong>ix heeft verscheid<strong>en</strong>e folders<br />

<strong>en</strong> affiches verspreid via verschill<strong>en</strong>de<br />

kanal<strong>en</strong> <strong>en</strong> regelmatig verschijn<strong>en</strong><br />

er in dag- <strong>en</strong> weekblad<strong>en</strong> artikel<strong>en</strong><br />

over Pho<strong>en</strong>ix-zelfhulp. Tot nu toe is er<br />

bewust gekoz<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> lokale <strong>en</strong> regionale<br />

verspreiding, daar waar groep<strong>en</strong><br />

aanwezig war<strong>en</strong> of waar ze opgezet<br />

kond<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Dit om e<strong>en</strong> herhaling<br />

van de toeloop zoals bij M<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

van Nu te voorkom<strong>en</strong>.<br />

De overheid <strong>en</strong> de zaakwaarnemer<br />

Van Harberd<strong>en</strong> konkludeert dat AA<br />

aan alle belangrijke institutionaliseringsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

heeft voldaan <strong>en</strong> dat<br />

hierdoor deze vorm van zelfhulp e<strong>en</strong><br />

groot sukses kon word<strong>en</strong>. Wat Pho<strong>en</strong>ix<br />

betreft ligt dat wat anders, maar dat is<br />

gezi<strong>en</strong> het feit dat het om e<strong>en</strong> betrekkelijk<br />

jong initiatief gaat niet erg verontrust<strong>en</strong>d.<br />

Het is echter wel noodzakelijk<br />

om lering te trekk<strong>en</strong> uit de inmiddels<br />

opgedane k<strong>en</strong>nis omtr<strong>en</strong>t het<br />

eig<strong>en</strong> funktioner<strong>en</strong>. Kort sam<strong>en</strong>gevat<br />

heb ik de volg<strong>en</strong>de knelpunt<strong>en</strong> gesignaleerd:<br />

Allereerst wordt er te weinig<br />

gebruik gemaakt van e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>sluid<strong>en</strong>de<br />

probleemoploss<strong>en</strong>de methode,<br />

hoewel deze wel voor hand<strong>en</strong> is. Daarnaast<br />

berust het initiatief te weinig op<br />

de steun vanuit de achterban: niet lotg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> wel erg grote rol<br />

gespeeld bij de ontwikkeling van<br />

Pho<strong>en</strong>ix. T<strong>en</strong>slotte heeft Pho<strong>en</strong>ix kans<strong>en</strong><br />

lat<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> om het symbolisch leiderschap<br />

van Elly Lambooy te behoud<strong>en</strong>.<br />

Uit de vergelijking tuss<strong>en</strong> de institutionaliseringsprocess<strong>en</strong><br />

van AA <strong>en</strong><br />

Pho<strong>en</strong>ix zijn e<strong>en</strong> aantal konklusies te<br />

trekk<strong>en</strong> over de rol van de overheid <strong>en</strong><br />

de zaakwaarnemer bij anticipering op<br />

(toekomstige) institutionaliseringsprocess<strong>en</strong><br />

van zelfhulpinitiatiev<strong>en</strong>.<br />

Onder e<strong>en</strong> zaakwaarnemer wordt in<br />

dit verband e<strong>en</strong> persoon of organisatie<br />

verstaan die opkomt voor de belang<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> bepaalde groep in onze sam<strong>en</strong>leving,<br />

zonder zelf tot die groep te behor<strong>en</strong><br />

of zelfs zonder door die groep te<br />

zijn aangesteld.P In het voorafgaande<br />

kan bijvoorbeeld het PON als e<strong>en</strong><br />

zaakwaarnemer word<strong>en</strong> gek<strong>en</strong>merkt.<br />

Wanneer in de toekomst de overheid of<br />

e<strong>en</strong> zaakwaarnemer (nieuwe)<br />

zelfhulpinitiatiev<strong>en</strong> wil ondersteun<strong>en</strong>,<br />

dan zal m<strong>en</strong> er in elk geval op moet<strong>en</strong><br />

lett<strong>en</strong> of er voldo<strong>en</strong>de draagkracht (in<br />

figuurlijke zin) bij de achterban aanwezig<br />

is. Wanneer dat niet het geval is<br />

dan di<strong>en</strong>t m<strong>en</strong> in elk geval deze achterban<br />

te mobiliser<strong>en</strong> alvor<strong>en</strong>s tot andere<br />

aktiviteit <strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>. Het kan echter<br />

ook zinvol zijn de vraag te stell<strong>en</strong> of<br />

zelfhulp wel e<strong>en</strong> geschikte oplossing is<br />

voor e<strong>en</strong> probleem. Wanneer de achterban<br />

niet te mobiliser<strong>en</strong> blijkt dan is<br />

zelfhulp beslist ge<strong>en</strong> mogelijkheid om<br />

het probleem het hoofd te bied<strong>en</strong>! Het<br />

zijn namelijk <strong>en</strong>kel <strong>en</strong> alle<strong>en</strong> de (ex-)<br />

lotg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> die de noodzakelijke ervaringsk<strong>en</strong>nis<br />

bezitt<strong>en</strong> om de c<strong>en</strong>trale<br />

problematiek op te loss<strong>en</strong> op de voor<br />

zelfhulp zo karakteristieke manier.<br />

Bij e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele steunverl<strong>en</strong>ing is het<br />

natuurlijk ook zinvol de andere g<strong>en</strong>oemdeinstitutionaliseringsvoorwaard<strong>en</strong><br />

(grootte van de doelgroep; de<br />

aanwezigheid van e<strong>en</strong> hulpverl<strong>en</strong>ingsdoktrine;<br />

steun vanuit de omgeving;<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 15<br />

leiderschap <strong>en</strong> kommunikatie) in<br />

og<strong>en</strong>schouw te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> zonodig<br />

mede tot ontwikkeling te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />

T<strong>en</strong>slotte moet het begrip steun ook<br />

als steun opgevat word<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> zaakwaarnemer<br />

of de overheid moet niet -<br />

al dan niet uit eig<strong>en</strong>belang - het initiatief<br />

gaan drag<strong>en</strong>. Want in dat geval is<br />

het zelfhulpinitiatief t<strong>en</strong> dode opgeschrev<strong>en</strong>.<br />

Steunpunt<strong>en</strong><br />

Door te stell<strong>en</strong> dat steun aan zelfhulpinitiatiev<strong>en</strong><br />

noodzakelijk is maar<br />

di<strong>en</strong>t te gebeur<strong>en</strong> onder e<strong>en</strong> aantal<br />

randvoorwaard<strong>en</strong>, heb ik nog niet<br />

aangegev<strong>en</strong> hoe dat dan di<strong>en</strong>t te gebeur<strong>en</strong>.<br />

Naar mijn m<strong>en</strong>ing di<strong>en</strong>t de<br />

overheid e<strong>en</strong> twee-spor<strong>en</strong> beleid te<br />

volg<strong>en</strong>. Aan de <strong>en</strong>e kant direkte financiële<br />

steunverl<strong>en</strong>ing aan zelfhulpinitiatiev<strong>en</strong><br />

om aktiviteit<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong><br />

ontplooi<strong>en</strong> <strong>en</strong> anderzijds financiële<br />

steunverl<strong>en</strong>ing aan zgn. steunpunt<strong>en</strong><br />

of clearinghouses. Vanuit zo'n steunpunt<br />

zoud<strong>en</strong> nieuwe zelfhulpinitiatiev<strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> ontstaan <strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> bestaande<br />

zelfhulpinitiatiev<strong>en</strong> geholp<strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bij allerlei problem<strong>en</strong><br />

die zich voordo<strong>en</strong>. In België, Duitsland,<br />

Engeland <strong>en</strong> Australië bestaan<br />

dergelijke steunpunt<strong>en</strong> reeds <strong>en</strong>ige<br />

tijd. Bij het ontwikkel<strong>en</strong> van dergelijke<br />

steunpunt<strong>en</strong> kan de keuze gemaakt<br />

word<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> landelijke, regionale<br />

of lokale steunpunt<strong>en</strong>. Ik d<strong>en</strong>k<br />

dat deze keuze niet wez<strong>en</strong>lijk is, maar<br />

dat het veel belangrijker is dat op e<strong>en</strong><br />

dergelijk steunpunt ervaring aanwezig<br />

is met het opzett<strong>en</strong> van zelfhulpinitiatiev<strong>en</strong>.<br />

Steunpunt<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> m.i.<br />

door bestaande <strong>en</strong> goed-funktioner<strong>en</strong>de<br />

zelfhulporganisaties gedrag<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> dan kan het eig<strong>en</strong><br />

karakter van zelfhulp tot zijn<br />

recht kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> nieuwe initiatiev<strong>en</strong><br />

kans van slag<strong>en</strong>. Steunpunt<strong>en</strong><br />

waar bijvoorbeeld professionele of<br />

wet<strong>en</strong>schappelijke belang<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote<br />

rol spel<strong>en</strong>, lijk<strong>en</strong> mij garant te staan<br />

voor e<strong>en</strong> inkapseling van zelfhulp in<br />

die belang<strong>en</strong>.<br />

Op dit mom<strong>en</strong>t zijn er vanuit bestaande<br />

zelfhulpgroep<strong>en</strong> al <strong>en</strong>ige initiatiev<strong>en</strong><br />

ontwikkeld om nieuwe kollega-groep<strong>en</strong><br />

te help<strong>en</strong>. Het is alleszins<br />

zinvol om deze initiatiev<strong>en</strong> te ondersteun<strong>en</strong>.<br />

Tot slot nog e<strong>en</strong> waarschuwing.<br />

Wanneer de overheid of e<strong>en</strong><br />

andere instantie overgaat tot (met<br />

name financiële) steunverl<strong>en</strong>ing aan<br />

e<strong>en</strong> zelfhulporganisatie, dan zal zij<br />

zeer voorzichtig moet<strong>en</strong> zijn met het<br />

stell<strong>en</strong> van voorwaard<strong>en</strong>. Ook van e<strong>en</strong><br />

nieuw zelfhulpinitiatief kan niet het<br />

onmogelijke verwacht word<strong>en</strong>. Eis<strong>en</strong><br />

vanuit de financier, bijvoorbeeld op<br />

het gebied van resultat<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

natuurlijk institutionaliseringsproces<br />

in de weg staan, doordat de organisa-


16 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

tie geforceerd allerlei aktiviteit <strong>en</strong> gaat<br />

ontwikkel<strong>en</strong> die m<strong>en</strong> feitelijk nog niet<br />

aankan. Pho<strong>en</strong>ix is hierdoor bijvoorbeeld<br />

e<strong>en</strong> beroep gaan do<strong>en</strong> op niet-ervaringsdeskundig<strong>en</strong><br />

voor het begeleid<strong>en</strong><br />

van haar groep<strong>en</strong>, omdat de eig<strong>en</strong><br />

achterban nog niet voldo<strong>en</strong>de was gemobiliseerd.<br />

Het mag dus onder ge<strong>en</strong><br />

beding zo zijn dat de financier (al dan<br />

niet direkt) invloed uitoef<strong>en</strong>d op de<br />

aktiviteit <strong>en</strong> <strong>en</strong> het beleid van e<strong>en</strong> zelfhulporganisatie,<br />

omdat hierdoor hoe<br />

dan ook het eig<strong>en</strong> karakter van zelfhulp<br />

- <strong>en</strong> daarmee de help<strong>en</strong>de kracht<br />

- verlor<strong>en</strong> gaat. ••<br />

Not<strong>en</strong><br />

1. Harberd<strong>en</strong>, P. van, Zelfhulp bij Anonieme<br />

Alcoholist<strong>en</strong>. Groning<strong>en</strong>, Wolters-<br />

Noordhof, 1986, pag. 251 e.v.<br />

2. Geel<strong>en</strong>, K., Zelfhulp onder de loep. IVA,<br />

Tilburg, <strong>1987</strong>. .<br />

3. idem als 1. pag. 25-47.<br />

4. Peper, A., Vorming van welzijnsbeleid ..<br />

Boom, Meppel, 1972,pag. 39 e.v.<br />

5. Voord<strong>en</strong>, W. van, Institutionalisering<strong>en</strong><br />

arbeidsmarktbeleid. 1975.<br />

6. Dong<strong>en</strong>-Liebregts, J. van, De Stichting<br />

M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van Nu. In: P. van Harberd<strong>en</strong> <strong>en</strong> R.<br />

Lafaille, Zelfhulp e<strong>en</strong> nieuwe vorm van<br />

hulpverl<strong>en</strong>ing. VUGA, D<strong>en</strong> Haag, 1978.<br />

7. Lambooy-Clabbers, E., In Plaats van<br />

pill<strong>en</strong>. Zomer <strong>en</strong> Keuning, Ede, 1981.<br />

8. Verkaar, E., Het funktioner<strong>en</strong> van Pho<strong>en</strong>ix-zelfhulpgroep<strong>en</strong>.<br />

In: <strong>Tijdschrift</strong> voor<br />

Alcohol, Drugs <strong>en</strong> andere Psychotrope stoff<strong>en</strong>,<br />

jrg. 12, 1986,<strong>nr</strong>. 3. pag. 108-114.<br />

9. Verkaar, E. <strong>en</strong> J. Versteijn<strong>en</strong>, Lev<strong>en</strong>sverhal<strong>en</strong><br />

als toetsste<strong>en</strong>. In: Welzijnsmaandblad,<br />

jrg. 40, 1986,<strong>nr</strong>. 8, pag. 14-19.<br />

10. Lambooy-Clabbers, E., De Pho<strong>en</strong>ixgroep<strong>en</strong>.<br />

In: R. Lafaille, Zelfhulptechniek<strong>en</strong>.<br />

Van Loghum Slaterus, Dev<strong>en</strong>ter/Antwerp<strong>en</strong>,<br />

1983.<br />

11. Repriëls, F. <strong>en</strong> A. Ste<strong>en</strong>brink, Het<br />

Pho<strong>en</strong>ix-projekt: zelfhulpgroep<strong>en</strong> voor<br />

medicijnverslaafd<strong>en</strong>. PON, Tilburg, <strong>1987</strong>.<br />

12. Harberd<strong>en</strong>, P. van <strong>en</strong> T. Raymakers,<br />

Zelfhulp: de overheid <strong>en</strong> de zaakwaarnemer.<br />

In: Welzijnsmaandblad, jrg. 39, 1985,<br />

<strong>nr</strong>. 11.,pag. 2-7.<br />

13. Köbb<strong>en</strong>, A., De Zaakwaarnemer. In:<br />

intermediair, jrg. 19, 1983, <strong>nr</strong>. 16, pag. 1-7.<br />

14. Swartelé, F. Zelfhulp heeft de steun<br />

van e<strong>en</strong> platform nodig. In: Welzijnsmaandblad,<br />

jrg. 38, 1984,<strong>nr</strong>. 11/12,pag. 25-<br />

31.<br />

BEDRIJF:<br />

De bedrijfsgezondheidszorg is e<strong>en</strong> verget<strong>en</strong><br />

hoek van de gezondheidszorg. Bedrijfsarts<strong>en</strong><br />

mak<strong>en</strong> deel uitvan e<strong>en</strong> situatie<br />

die ze niet beheers<strong>en</strong>: zowel de bedrijfsleiding<br />

als de werknemers zijn beter<br />

georganiseerd dan de BGZ.De overheid<br />

heeft zich beperkt tot het verplicht<br />

stell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> bedrijfsgezondheidsdi<strong>en</strong>st<br />

voor e<strong>en</strong> aantal grotere bedrijv<strong>en</strong>.<br />

Met de inhoud van de zorg bemoeit de<br />

overheid zich niet of nauwelijks.<br />

Op twee front<strong>en</strong> heeft de BGZ het<br />

moeilijk. Het eerste probleem is dat bedrijv<strong>en</strong><br />

verschill<strong>en</strong>de pakkett<strong>en</strong> zorg in<br />

kunn<strong>en</strong> hur<strong>en</strong>. De omvang <strong>en</strong> aard van<br />

die pakkett<strong>en</strong> kan aanleiding tot discussie<br />

zijn <strong>en</strong> leidt ook tot steeds meer concurr<strong>en</strong>tie.<br />

Zo word<strong>en</strong> de lucratieve onderdel<strong>en</strong><br />

van de bedrijfsgezondheidszorg<br />

soms door commerciële onderneming<strong>en</strong><br />

aangebod<strong>en</strong>. Dit bedreigt de<br />

continuïteit van de werkzaamhed<strong>en</strong> van<br />

deBGD'<strong>en</strong>.<br />

Daarnaast is de inhoud van de bedrijfsgezondheidszorg<br />

sterk veranderd<br />

door e<strong>en</strong> verbreding van het begrip gezondheid.<br />

Daaronder vall<strong>en</strong> nu ook zak<strong>en</strong><br />

als m<strong>en</strong>tale belasting <strong>en</strong> risico's van<br />

het werk<strong>en</strong> met chemische stoff<strong>en</strong>. De<br />

medicus is daar niet bij uitstek voor opgeleid,<br />

daarom word<strong>en</strong> ook ander<strong>en</strong> zoals<br />

bedrijfshygiënist<strong>en</strong> ingehuurd. De<br />

arts wordt in die situatie steeds meer manager<br />

dan iemand die zorg verstrekt.<br />

E<strong>en</strong> ontwikkeling die zich op dit og<strong>en</strong>blik<br />

overig<strong>en</strong>s ook in andere sector<strong>en</strong><br />

van de gezondheidszorg voltrekt.<br />

Kortom:op het gebied van de bedrijfsgezondheidszorg<br />

is veel aan de hand.<br />

E<strong>en</strong> red<strong>en</strong> om er in e<strong>en</strong> aantal artikel<strong>en</strong>


<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 17<br />

GEZONDHEIDS-<br />

.ZORG aandacht<br />

aan te bested<strong>en</strong>. De aard van<br />

de gezondheidsbedreiging<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />

daarbij in dit nummer niet aan de orde,<br />

hoewel er ook over dat aspect van de arbeid<br />

<strong>en</strong> gezondheid veel te zegg<strong>en</strong> valt.<br />

D<strong>en</strong>k aan nieuwe technologische ontwikkeling<strong>en</strong>,<br />

de gevar<strong>en</strong> van chemische<br />

stoff<strong>en</strong> <strong>en</strong> de toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> werkdruk.<br />

Welke uitbreiding heeft de bedrijfsgezondheidszorg<br />

ondergaan <strong>en</strong> welke<br />

verschuiving vindt er plaats in de tak<strong>en</strong><br />

die ze uitvoert? Rein van Doom, zelf nietmedicus<br />

in e<strong>en</strong> BGD,gaat in op de terreinverbreding<br />

van de BGZ.Hijlaat zi<strong>en</strong><br />

dat arts<strong>en</strong> meer <strong>en</strong>· meer moet<strong>en</strong> toestaan<br />

dat ander<strong>en</strong> dit terrein betred<strong>en</strong>.<br />

Bedrijfsarts<strong>en</strong> zat<strong>en</strong> toch al tuss<strong>en</strong><br />

twee vur<strong>en</strong>, de werkgevers <strong>en</strong> de werknemers.<br />

Aan de hand van onderzoek onder<br />

bedrijfsarts<strong>en</strong> laat Nico Plomp zi<strong>en</strong><br />

dat ze het daar moeilijk mee hebb<strong>en</strong>. Hij<br />

raadt h<strong>en</strong> aan strategischer te operer<strong>en</strong><br />

in het bedrijfstoernooi.<br />

In e<strong>en</strong> bedrijf zijnm<strong>en</strong>s<strong>en</strong> niet primair<br />

cliënt<strong>en</strong> of patiënt<strong>en</strong>, maar werknemers.<br />

Als werknemers zijn ze beter georganiseerd<br />

dan de meeste patiënt<strong>en</strong>, maar<br />

toch hebb<strong>en</strong> zijhet moeilijk als het erom<br />

gaat hun gezondheidsbelang te verdedig<strong>en</strong>.<br />

Jan Kor!! de Gidts laat dat zi<strong>en</strong>, aan<br />

de hand van zijn ervaring<strong>en</strong> als kursusleider<br />

arbeid <strong>en</strong> gezondheid.<br />

Karel Hulshoft<strong>en</strong>slotte kraakt e<strong>en</strong> kritische<br />

noot over de commercialisering<br />

van de bedrijfsgezondheidszorg, waaruit<br />

blijkt dat de bedrijfsgezondheidszorg<br />

zèlf steeds meer e<strong>en</strong> "bedrijf' wordt.


18 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

Niet bij arts<strong>en</strong> alle<strong>en</strong><br />

De bedrijfsarts is er allang niet meer alle<strong>en</strong> om de slachtoffers van<br />

bedrijfsongevall<strong>en</strong> te verzorg<strong>en</strong>. Prev<strong>en</strong>tieve activiteit<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

belangrijk deel uit van de bedrijfsgezondheidszorg. Het werk van de<br />

BGDis veranderd, er zijn andere deskundig<strong>en</strong> bijgekom<strong>en</strong>. Rein van<br />

Doom laat zi<strong>en</strong> dat bijvoorbeeld bedrijfshygiënist<strong>en</strong> bij de<br />

bedrijfsgezondheidszorg betrokk<strong>en</strong> zijn geraakt. Toch ligt de leiding<br />

nog in hand<strong>en</strong> van de arts<strong>en</strong>. Is het nog slechts e<strong>en</strong> kwestie van tijd dat<br />

de leiding in dit kleine medisch bolwerk door ander<strong>en</strong> wordt<br />

overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>?<br />

Rein van Doorn, toxicoloog, is werkzaam bij de BGDMidd<strong>en</strong>-Ijssel.<br />

Verandering<strong>en</strong> in de DGZ<br />

<strong>Gezondheid</strong>szorg in de Nederlandse<br />

industrie kwam voort uit "de nood der<br />

arbeiders". In het begin van deze eeuw<br />

war<strong>en</strong> de arbeidsomstandighed<strong>en</strong><br />

slecht, kwam<strong>en</strong> er veel ongevall<strong>en</strong><br />

voor <strong>en</strong> werd<strong>en</strong> veel arbeiders het<br />

slachtoffer van tuberculose. Medici -<br />

zoals Samuel Coronel - verrichtt<strong>en</strong><br />

baanbrek<strong>en</strong>d werk door daarover te<br />

rapporter<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> hygiëne<br />

te bepleit<strong>en</strong>. Sommige "sociale"<br />

bedrijv<strong>en</strong> nam<strong>en</strong> arts<strong>en</strong> in di<strong>en</strong>st. Het<br />

acc<strong>en</strong>t lag sterk op curatieve werkzaamhed<strong>en</strong><br />

zoals ongevalsbehandeling<br />

<strong>en</strong> tuberculosebestrijding. Verbetering<br />

van de gezondheid bleek zowel<br />

goed voor de arbeider als voor het bedrijf.<br />

In 1928werd de eerste bedrijfsg<strong>en</strong>eeskundige<br />

di<strong>en</strong>st opgericht bij Philips in<br />

Eindhov<strong>en</strong>. Later ontstond<strong>en</strong> ook bij<br />

andere grote bedrijv<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aamde<br />

<strong>en</strong>kelvoudige di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>. De bedrijfsarts<strong>en</strong><br />

hield<strong>en</strong> zich behalve met curatieve<br />

tak<strong>en</strong> ook bezig met het arbeidsmilieu.<br />

Onderzoek voerde m<strong>en</strong> uit in<br />

sam<strong>en</strong>werking met technische afdeling<strong>en</strong><br />

van de bedrijv<strong>en</strong>. Daar beschikte<br />

m<strong>en</strong> immers over meetmogelijkhed<strong>en</strong><br />

voor zak<strong>en</strong> als lawaai <strong>en</strong> stof<br />

op de werkplek. In navolging van de<br />

<strong>en</strong>kelvoudige di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> vooral<br />

na de Tweede Wereldoorlog zog<strong>en</strong>aamde<br />

gezam<strong>en</strong>lijke di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> opgericht.<br />

E<strong>en</strong> aantal veelal kleinere bedrijv<strong>en</strong><br />

nam gezam<strong>en</strong>lijk e<strong>en</strong> of meerdere<br />

arts<strong>en</strong> in di<strong>en</strong>st voor g<strong>en</strong>eeskundigezak<strong>en</strong>.<br />

Overal waar arts<strong>en</strong> werkzaam zijn<br />

verschijn<strong>en</strong> korte tijd later verpleegkundig<strong>en</strong>.<br />

Bedrijfsverpleegkundig<strong>en</strong><br />

(bvk's) werd<strong>en</strong> inmiddels ook al zo'n<br />

vijftig jaar geled<strong>en</strong> geled<strong>en</strong> voor. het<br />

eerst aangesteld in de industrie. Het<br />

werk bestond in eerste instantie uit het<br />

assister<strong>en</strong> van de bedrijfsarts. Routinekluss<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> minder aantrekkelijk<br />

werk werd doorgeschov<strong>en</strong> naar de<br />

bvk. Destijds was het verschil tuss<strong>en</strong><br />

werk<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> ziek<strong>en</strong>huis <strong>en</strong> werk<strong>en</strong><br />

bij de BGD nog niet zo groot. De verhouding<strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> arts <strong>en</strong> bvk war<strong>en</strong><br />

hiërarchisch <strong>en</strong> het acc<strong>en</strong>t van het<br />

werk lag op de ongevalsbehandeling.<br />

Gaandeweg voltrok zich e<strong>en</strong> acc<strong>en</strong>tverschuiving<br />

van curatieve naar prev<strong>en</strong>tieve<br />

gezondheidszorg. Tuberculose<br />

kwam bijna niet meer voor in de<br />

bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> de ongevalsbehandeling<br />

verplaatste zich naar de ziek<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong>.<br />

De verpleegkundige kreeg e<strong>en</strong><br />

groei<strong>en</strong>de zelfstandige taak via werkplekbezoek<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> onderzoek van arbeidsomstandighed<strong>en</strong>.<br />

De naam "bedrijfsg<strong>en</strong>eeskundige<br />

di<strong>en</strong>st" maakte plaats voor "bedrijfsgezondheidszorg"<br />

om aan te gev<strong>en</strong> dat<br />

veel belang werd gehecht aan prev<strong>en</strong>tieve<br />

tak<strong>en</strong>.


Eind zev<strong>en</strong>tiger jar<strong>en</strong> trad e<strong>en</strong><br />

sterke kwantitatieve groei op in de bedrijfsgezondheidszorg.<br />

De bedrijfstak<br />

bouwnijverheid sloot zich collectief<br />

aan. Alle bouwvakkers kunn<strong>en</strong> sindsdi<strong>en</strong><br />

gebruik mak<strong>en</strong> van de di<strong>en</strong>st<strong>en</strong><br />

van de BGD in hun regio. Er ontstond<br />

e<strong>en</strong> landelijk sluit<strong>en</strong>d netwerk van ongeveer<br />

honderd bedrijfsgezondheidsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>.<br />

Ongeveer vier op de ti<strong>en</strong><br />

werknemers g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>teel bedrijfsgezondheidszorg.Bedrijfsgezondheidsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong><br />

in Nederland verzorg<strong>en</strong><br />

ieder voor zich e<strong>en</strong> populatie<br />

van 10.000 tot 30.000 werknemers.<br />

Traditioneel zijn industriële bedrijv<strong>en</strong><br />

sterk verteg<strong>en</strong>woordigd. Alle<strong>en</strong> voor<br />

bedrijv<strong>en</strong> met meer dan 500 werknemers<br />

bestaat e<strong>en</strong> wettelijke verplichting<br />

zich aan te sluit<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> BGD (of<br />

er zelf e<strong>en</strong> op te richt<strong>en</strong>). Veleklein bedrijv<strong>en</strong><br />

mak<strong>en</strong> op vrijwillige basis gebruik<br />

van de di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> van BCD'<strong>en</strong>.<br />

Meestal wordt door de aangeslot<strong>en</strong><br />

bedrijv<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ver<strong>en</strong>iging gevormd<br />

waarin de BGD wordt ondergebracht.<br />

Het bestuur van de ver<strong>en</strong>iging bestaat<br />

uit verteg<strong>en</strong>woordigers van werkgevers<br />

<strong>en</strong> werknemers. M<strong>en</strong> stelt e<strong>en</strong> led<strong>en</strong>prijs<br />

vast (circa 150 guld<strong>en</strong> per<br />

werknemer per jaar) waarmee de BGD<br />

gerund kan word<strong>en</strong>. Met e<strong>en</strong> begroting<br />

van 2 tot 5 miljo<strong>en</strong> per jaar wordt personeel<br />

aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, huisvesting betaald<br />

<strong>en</strong> apparatuur aangeschaft.<br />

E<strong>en</strong> zaak voor techneut<strong>en</strong><br />

De kwalitatieve aspect<strong>en</strong> van bedrijfsgezondheidszorg<br />

hebb<strong>en</strong> zich<br />

lange tijd vrijwel autonoom ontwikkeld.<br />

In de Arbeidsomstandighed<strong>en</strong>wet<br />

(Arbowet), waar e<strong>en</strong> opsomming<br />

wordt gegev<strong>en</strong> van tak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> bedrijfsgezondheidsdi<strong>en</strong>st,<br />

wordt het<br />

aan de BGD zelf overgelat<strong>en</strong> hoe invulling<br />

wordt gegev<strong>en</strong> aan "de bescherming<br />

<strong>en</strong> bevordering van de gezondheid<br />

van de werk<strong>en</strong>de m<strong>en</strong>s". Dat<br />

heeft ertoe geleid dat mom<strong>en</strong>teel e<strong>en</strong><br />

scala van di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> wordt aangebod<strong>en</strong><br />

aan de bedrijv<strong>en</strong>. De onderlinge ver-<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 19<br />

schill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> BGD'<strong>en</strong> zijn vrij groot.<br />

De werkzaamhed<strong>en</strong> die vrijwel overal<br />

word<strong>en</strong> uitgevoerd zijn:<br />

aanstellingsonderzoek<br />

spreekuur<br />

werkplekbezoek<br />

werkplekonderzoek<br />

periodiek onderzoek<br />

- begeleiding van langdurig ziek<strong>en</strong><br />

Hoewel er in de arbeidsomstandighed<strong>en</strong>wet<br />

alle<strong>en</strong> sprake is van de bedrijfsarts,<br />

is de tijd van éénpersoonsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong><br />

lang voorbij. Zoals meestal<br />

loopt wetgeving achter bij de praktijk.<br />

E<strong>en</strong> moderne BGD maakt op grote<br />

schaal gebruik van multidisciplinaire<br />

sam<strong>en</strong>werking. Volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> ruwe<br />

schatting is e<strong>en</strong>-derde van het BGDpersoneel<br />

bedrijfsarts. We treff<strong>en</strong> administratief<br />

<strong>en</strong> laboratoriumpersoneel<br />

aan, maar ook bedrijfsverpleegkundig<strong>en</strong>,<br />

maatschappelijk werkers, arbeidshygiënist<strong>en</strong>,<br />

toxicolog<strong>en</strong>, sociolog<strong>en</strong>,<br />

veiligheidskundig<strong>en</strong> <strong>en</strong> psycholog<strong>en</strong>.<br />

De intrede van de diverse gezondheidswerkers<br />

is e<strong>en</strong> uitvloeisel<br />

van het strev<strong>en</strong> naar deskundigheid <strong>en</strong><br />

Foto: Jan Everhard


20 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

kwaliteit. De "alwet<strong>en</strong>de" dokter<br />

heeft wellicht eerder dan zijn cliëntele<br />

ingezi<strong>en</strong> dat er gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> zijn aan zijn/<br />

haar k<strong>en</strong>nis. De bedrijfsgezondheidsdi<strong>en</strong>st<br />

di<strong>en</strong>t deskundig te zijn t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />

van de volg<strong>en</strong>de zak<strong>en</strong>:<br />

arbeidsomstandighed<strong>en</strong>onderzoek<br />

<strong>en</strong> -advies<br />

medisch onderzoek<br />

organisatieadviez<strong>en</strong><br />

Vooral op het gebied van het arbeidsomstandighed<strong>en</strong>onderzoekvoltrokk<strong>en</strong><br />

zich ingrijp<strong>en</strong>de verandering<strong>en</strong>.<br />

De bedrijfsverpleegkundige is de<br />

voorpost <strong>en</strong> "het gezicht" van de BGD<br />

op de werkplek. Hij/zij signaleert<br />

knelpunt<strong>en</strong> <strong>en</strong> is dikwijls e<strong>en</strong> vraagbaak<br />

voor werknemers. E<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander<br />

kan leid<strong>en</strong> tot het met<strong>en</strong> van klimaat,<br />

lawaai, trilling<strong>en</strong>, chemicaliën, straling,<br />

ergonomische adviez<strong>en</strong> <strong>en</strong> adviez<strong>en</strong><br />

over persoonlijke beschermingsmiddel<strong>en</strong>.<br />

Oriënter<strong>en</strong>d-onderzoek met<br />

e<strong>en</strong>voudige meetappparatuur levert<br />

echter niet altijd de gew<strong>en</strong>ste informatie.<br />

Al in het begin van deze eeuw ontstond<br />

in de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> e<strong>en</strong> technisch/medische<br />

discipline die zich bezighield<br />

met signaler<strong>en</strong>, met<strong>en</strong> <strong>en</strong> evaluer<strong>en</strong><br />

van fysisch-chemische belastingsvorm<strong>en</strong><br />

op de werkplek: "industrial<br />

hygi<strong>en</strong>e". Afgezi<strong>en</strong> van <strong>en</strong>kele<br />

bedrijfshygiënist<strong>en</strong> in de (chemische)<br />

industrie k<strong>en</strong>d<strong>en</strong> wij tot voor kort deze<br />

functionaris niet. Eig<strong>en</strong>lijk werd het<br />

werkplekonderzoek beschouwd als<br />

e<strong>en</strong> zaak voor techneut<strong>en</strong>, zoals veiligheidstechnici.<br />

Maar hoe kan de bedrijfsarts<br />

de gezondheid van werknemers<br />

bescherm<strong>en</strong> als hij/zij niet weet<br />

welke zak<strong>en</strong> de gezondheid bedreig<strong>en</strong>?<br />

De ervaring leerde dat het onderzoek<br />

van technici (voor zover aanwezig in<br />

de bedrijv<strong>en</strong>) onvoldo<strong>en</strong>de inzicht gaf<br />

in de risico's van het werk. Vooral door<br />

de ervaring<strong>en</strong> van de BGD West-Brabant<br />

die vier zog<strong>en</strong>aamde arbeidshygiënist<strong>en</strong><br />

in di<strong>en</strong>st nam voor arbeidsomstandighed<strong>en</strong>onderzoek<br />

<strong>en</strong> -advies,<br />

werd eind zev<strong>en</strong>tiger jar<strong>en</strong> de noodzaak<br />

voor BGD'<strong>en</strong> om over dergelijke<br />

deskundig<strong>en</strong> te beschikk<strong>en</strong> steeds<br />

meer erk<strong>en</strong>d. Deze hygiënist<strong>en</strong> legg<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> verband tuss<strong>en</strong> meetgegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong><br />

gezondheid. Inmiddels k<strong>en</strong>t Nederland<br />

zo'n honderd voornamelijk academisch<br />

opgeleide arbeidshygiënist<strong>en</strong>,<br />

die grot<strong>en</strong>deels werkzaam zijn<br />

voor BGD'<strong>en</strong>.<br />

Gro<strong>en</strong>e aanslag<br />

De belangrijkste red<strong>en</strong> dat d~ arbeidshygiëne<br />

zo populair is bij bedrijfsgezondheidsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong><br />

is dat het<br />

e<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tiële schakel vormt in de<br />

werkzaamhed<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> BGD. Voor<br />

e<strong>en</strong> goede aansluiting tuss<strong>en</strong> werkplekbezoek<br />

<strong>en</strong> medisch onderzoek van<br />

werknemers is arbeidshygiënisch<br />

werkplekonderzoek onmisbaar. E<strong>en</strong><br />

voorbeeld uit e<strong>en</strong> grafisch bedrijf kan<br />

dit wellicht verduidelijk<strong>en</strong>. Tijd<strong>en</strong>s<br />

e<strong>en</strong> werkplekbezoek b<strong>en</strong>aderde e<strong>en</strong><br />

werknemer de bedrijfsverpleegkundige<br />

met de vraag of de gro<strong>en</strong>e aanslag<br />

die tijd<strong>en</strong>s het hardsolder<strong>en</strong> besloeg<br />

op zijn bril, schadelijk kon zijn voor de<br />

gezondheid. Het materiaal dat op zijn<br />

bril kwam, kwam immers waarschijnlijk<br />

ook in zijn long<strong>en</strong> terecht. De<br />

werkplekinv<strong>en</strong>tarisatie leerde dat bij<br />

het hardsolder<strong>en</strong> gebruik werd gemaakt<br />

van zilverpoeder. De werkzaamhed<strong>en</strong><br />

werd<strong>en</strong> verricht in één<br />

grote ruimte. Kopergaas met watermerk<br />

werd om e<strong>en</strong> grote cilinder gespann<strong>en</strong>.<br />

Op de rand<strong>en</strong> van het kopergaas<br />

werd met e<strong>en</strong> kwastje bevochtigd<br />

zilverpoeder aangebracht. Vervolg<strong>en</strong>s<br />

werd<strong>en</strong> de rand<strong>en</strong> met behulp van e<strong>en</strong><br />

soldeerbrander aan elkaar gehecht.<br />

Hierbij trad rookontwikkeling op.<br />

Allereerst was het zaak om informatie<br />

in te winn<strong>en</strong> bij de leverancier van<br />

het zilverpoeder. De sam<strong>en</strong>stelling<br />

van poeder bepaalt immers de sam<strong>en</strong>stelling<br />

van de rook. Dat bleek verre<br />

van e<strong>en</strong>voudig. De leverancier wist<br />

niet precies hoe het poeder was sam<strong>en</strong>gesteld<br />

<strong>en</strong> verwees naar e<strong>en</strong> produc<strong>en</strong>t<br />

in Duitsland. Na herhaald aandring<strong>en</strong><br />

was de Duitse produc<strong>en</strong>t bereid om de<br />

informatie te verstrekk<strong>en</strong>. Inmiddels<br />

had de BGD het poeder lat<strong>en</strong> analyser<strong>en</strong>.<br />

De analyse kwam goed overe<strong>en</strong><br />

met de opgave van de produc<strong>en</strong>t. Het<br />

zilverpoeder bestond grot<strong>en</strong>deels uit<br />

cadmium met daarnaast zilver <strong>en</strong> koper.<br />

Cadmium is aanwezig als vloeimiddel<br />

(het kookpunt van cadmium is<br />

veel lager dan van zilver of koper)<br />

wanneer het poeder wordt gesmolt<strong>en</strong><br />

verdampt cadmium gemakkelijk. Dit<br />

betek<strong>en</strong>t dat de rook die bij het solder<strong>en</strong><br />

vrijkomt grot<strong>en</strong>deels uit cadmium(oxyd<strong>en</strong>)<br />

bestaat. De BGD deed<br />

meting<strong>en</strong> (personal sampling), waaruit<br />

bleek dat tijd<strong>en</strong>s het solder<strong>en</strong> de<br />

gr<strong>en</strong>swaarde voor cadmium vele mal<strong>en</strong><br />

werd overschred<strong>en</strong>.<br />

De bevinding<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> rijtje<br />

gezet <strong>en</strong> het bedrijf werd dring<strong>en</strong>d<br />

geadviseerd om na te gaan of er vervangingsmiddel<strong>en</strong><br />

bestaan, op korte<br />

termijn locale afzuiging toe te pass<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> onderzoek uit te voer<strong>en</strong> naar<br />

ev<strong>en</strong>tuele gezondheidsschade bij de<br />

werknemers. Uit vervolgmeting<strong>en</strong><br />

bleek dat de aangebrachte afzuiging<br />

effectief functioneerde. Het medisch<br />

onderzoek gaf aan dat er sprake was<br />

van verhoogde cadmiumconc<strong>en</strong>traties<br />

in de nier<strong>en</strong> van één van de werknemers;<br />

schade aan de gezondheid was<br />

echter niet aantoonbaar. Dit voorbeeld<br />

vormt e<strong>en</strong> (zeer)beknopt verslag<br />

van arbeidshygiënisch onderzoek <strong>en</strong><br />

leert het volg<strong>en</strong>de:<br />

- alle<strong>en</strong> bij voldo<strong>en</strong>de k<strong>en</strong>nis van<br />

werkplek <strong>en</strong> produktieproces is gericht<br />

medisch onderzoek mogelijk<br />

- verbetering van arbeidsomstandighed<strong>en</strong><br />

vereist inzicht in de risico's<br />

van het werk<br />

prev<strong>en</strong>tieve gezondheidszorg in de<br />

bedrijv<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t meer adviser<strong>en</strong><br />

(<strong>en</strong> daarvoor is inzicht in risico's <strong>en</strong><br />

risicobeheersing nodig) <strong>en</strong> minder<br />

keur<strong>en</strong>.<br />

Touwtrekkerij<br />

De arbeidshygiëne is e<strong>en</strong> wcri.<br />

rein, dat zowel door bedrijfsgez«<br />

heidsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>, als door bedrijfsvci<br />

heidsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> wordt geclaimd.<br />

NVVK (Nederlandse Ver<strong>en</strong>iging'<br />

Veiligheidskundig<strong>en</strong>) stelt zich d..<br />

bij uiterst kortzichtig <strong>en</strong> formeel<br />

Zij beroept zich op de taakornsch<br />

ving van de bedrijfsveiligheidsdi:<br />

in de arbeidsomstandighed<strong>en</strong>wet.<br />

derdaad wordt daar het arbeidsm iI:<br />

e<strong>en</strong> aandachtsgebied van de veil<br />

heidsdi<strong>en</strong>st g<strong>en</strong>oemd. Maar dit ge!<br />

ev<strong>en</strong>zeer voor de bedrijfsgezondheir<br />

di<strong>en</strong>st. In plaats van te strev<strong>en</strong> n.<br />

e<strong>en</strong> zinloze monopolisering van<br />

beidsomstandighed<strong>en</strong>onderzoek<br />

wi<strong>en</strong>s belang is dat?) zou de NV'<br />

zich beter kunn<strong>en</strong> bezighoud<strong>en</strong> n<br />

mogelijkhed<strong>en</strong> tot sam<strong>en</strong>werking<br />

taakverdeling. De NVVA (Ned,<br />

landse Ver<strong>en</strong>iging voor Arbeidsl<br />

giëne)<strong>en</strong> de NVAB(Nederlandse V(<br />

<strong>en</strong>iging voor Arbeids- <strong>en</strong> Bedrijf SI,<br />

neeskunde do<strong>en</strong> dit gelukkig wel. M<br />

onderk<strong>en</strong>t daar het belang van veil,<br />

heidskunde. Steeds meer BGD'<strong>en</strong> 1<br />

m<strong>en</strong> veiligheidsdeskundig<strong>en</strong> in di<strong>en</strong><br />

Hierdoor kan e<strong>en</strong> integratie van cl,<br />

kundige di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> ontstaan, waarin<br />

diverse deskundighed<strong>en</strong> goed tot 1,<br />

recht kom<strong>en</strong>. Het arbeidsomstand<br />

hed<strong>en</strong>onderzoek is één van de<br />

dachtsterrein<strong>en</strong> waar de bedrijf s:<br />

zondheidszorg haar gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> bereik'<br />

Hoewel minder stormachtig zijr,<br />

ook duidelijk ontwikkeling<strong>en</strong> op<br />

cho-sociaal gebied. Steeds meer I<br />

drijv<strong>en</strong> in de di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing slur<br />

zich aan bij de BGD. In dergelijke i<br />

drijv<strong>en</strong> speelt de arbeidshygiëne (<br />

geringe rol. Er zijn daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> we<br />

nodige problem<strong>en</strong> met betrekking<br />

werksfeer, stress <strong>en</strong> communie»<br />

Wanneer dat leidt tot ziekte of<br />

beidsverzuim, word<strong>en</strong> stellingnam<br />

adviez<strong>en</strong> van de BGD verwacht<br />

bedrijv<strong>en</strong> do<strong>en</strong> e<strong>en</strong> groter beroej<br />

psychosociale deskundigheid. S,<br />

mige BGD'<strong>en</strong> overweg<strong>en</strong> om bedr.<br />

maatschappelijk werk/bedrijfsj:<br />

chologie aan te bied<strong>en</strong> aan hun Ier:<br />

Ander<strong>en</strong> do<strong>en</strong> dat al.<br />

Deze ontwikkeling<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> ge\<br />

g<strong>en</strong> voor de positie van de bedrij fsa:<br />

De traditionele "huisarts aan het<br />

drijf" wordt organisatieadviseur, ir<br />

industriële bedrijv<strong>en</strong> vooral ondsteund<br />

door arbeidshygiënist<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

kantoorbedrijv<strong>en</strong> door maatschapp<br />

lijk werk <strong>en</strong> psycholog<strong>en</strong>. Wellicht cl<br />

in de toekomst de vraag beantwcoi<br />

wordt of g<strong>en</strong>eeskunde de meest gi<br />

schikte opleiding is voor de takt<br />

waarvoor de "bedrijfsarts" wordt gi<br />

steld .••


<strong>Gezondheid</strong> op het werk is ge<strong>en</strong> zaak waar de overheid hard voor<br />

loopt. Eén ding is er in elk geval onderhand wel geregeld: werknemers<br />

mog<strong>en</strong> voor hun eig<strong>en</strong> gezondheidsbelang opkom<strong>en</strong>. De overheid laat<br />

het hierbij afwet<strong>en</strong>, de werknemers moet<strong>en</strong> het zelf do<strong>en</strong>. Daarbij<br />

kunn<strong>en</strong> ze best e<strong>en</strong> steun in de rug gebruik<strong>en</strong>.<br />

Scholing van ondernemingsraadsled<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> manier om de<br />

weerbaarheid te vergrot<strong>en</strong>. Opkom<strong>en</strong> voor eig<strong>en</strong> gezondheidsbelang<br />

is volg<strong>en</strong>s Jan Korff de Gidts iets wat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> moeite kost, zelfs in de<br />

werkorganisatie, waar m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> toch gew<strong>en</strong>d zijn voor hun belang<strong>en</strong> op<br />

te kom<strong>en</strong>. Daarbij moetelt meer weerstand<strong>en</strong> word<strong>en</strong> overwonn<strong>en</strong> dan<br />

die van de werkgevers alle<strong>en</strong>.<br />

Jan KorU de Gidts, chemicus, is zes jaar aktief in de scholing van<br />

vakbonds- <strong>en</strong> ondernemingsraadsled<strong>en</strong> in het Instituut voor<br />

Medezegg<strong>en</strong>schap in Drieberg<strong>en</strong>.<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 21<br />

Het brandalarm<br />

<strong>en</strong> de paperclip<br />

<strong>Gezondheid</strong><br />

op het werk<br />

De paperclip<br />

Juni <strong>1987</strong>. Op de kursus van de ondernemingsraad<br />

van e<strong>en</strong> groot chemisch<br />

bedrijf komt de apparatuur aan<br />

de orde, die aanwezig is in de c<strong>en</strong>trale<br />

regelkamer. Er kom<strong>en</strong> klacht<strong>en</strong> van<br />

operators naar vor<strong>en</strong> die betrekking<br />

blijk<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong> op het brandalarm.<br />

Op de gekste mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gaat het alarm<br />

over, terwijl e<strong>en</strong> controle telk<strong>en</strong>s oplevert<br />

dat het loos alarm is. Maar toch<br />

knap vervel<strong>en</strong>d als je werkt in e<strong>en</strong> bedrijf<br />

met ti<strong>en</strong>duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> tonn<strong>en</strong> brandgevaarlijke<br />

chemicaliën in huis. En<br />

extra belast<strong>en</strong>d als je in de krant lees<br />

over de brand<strong>en</strong> <strong>en</strong> explosies op de<br />

Shell raffinaderij in Zuid Frankrijk <strong>en</strong><br />

in de EN! opslagtanks van Napels.<br />

E<strong>en</strong> operator wist wel raad to<strong>en</strong> herhaalde<br />

melding<strong>en</strong> bij chef <strong>en</strong> bedrijfsleiding<br />

ge<strong>en</strong> soelaas bov<strong>en</strong>. Hij klemde<br />

e<strong>en</strong> paperclipje tuss<strong>en</strong> de alarmknop<br />

<strong>en</strong> het paneel, waardoor het alarm<br />

werd uitgeschakeld. Eén van de cursusdeelnemers<br />

zei daarop dat dit nou<br />

e<strong>en</strong> goed voorbeeld was van "welzijn<br />

op de werkplek".<br />

Welzijn! De spijker op de kop geslag<strong>en</strong>:<br />

hoe krijg je als operator die paperclip<br />

van je regelpaneel. Je wordt er<br />

toch voor betaald om je werk goed te<br />

kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong>?<br />

De paperclip vere<strong>en</strong>voudigt het welzijnsbegrip.<br />

Wie geeft in het bedrijf<br />

opdracht voor de reparatie van het<br />

brandalarmsysteem? Wat heb je als


22 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong><br />

operator te besliss<strong>en</strong>? Hoe krijg je verbetering<strong>en</strong><br />

in de werksituatie gerealiseerd?<br />

In dit artikel besteed ik aandacht<br />

aan (actuele). kwesties op het gebied<br />

van veiligheid, gezondheid <strong>en</strong> welzijn<br />

in bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> de beperkte betek<strong>en</strong>is<br />

van de Arbowet vanuit de invalshoek<br />

van ondernemingsrad<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> breed terrein<br />

De afgelop<strong>en</strong> h<strong>en</strong> à twaalf jaar is de<br />

belangstelling voor kwesties rond veiligheid,<br />

gezondheid <strong>en</strong> welzijn (VGW)<br />

in bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> instelling<strong>en</strong> behoorlijk<br />

gegroeid. In de zev<strong>en</strong>tiger jar<strong>en</strong> bleek<br />

dat vooral uit de berichtgeving in<br />

krant<strong>en</strong> <strong>en</strong> via radio <strong>en</strong> I.v, Spectaculaire<br />

brand<strong>en</strong> <strong>en</strong> explosies in petrochemische<br />

bedrijv<strong>en</strong> (DSM, Shell, Akzo)<br />

zorgd<strong>en</strong> voor stevig wat aandacht voor<br />

de veiligheid van dergelijke grootschalige<br />

complex<strong>en</strong> dicht bij de bewoonde<br />

wereld. Tegelijkertijd werd<br />

discussie gevoerd over de interne veiligheid<br />

in bedrijv<strong>en</strong>. Met name het jag<strong>en</strong><br />

tijd<strong>en</strong>s de revisiestops werd daarbij<br />

bekritiseerd. Onderzoek naar de<br />

oorzak<strong>en</strong> van grote ongelukk<strong>en</strong> met<br />

brandbare stoff<strong>en</strong> leverde op dat m<strong>en</strong><br />

vrijwel altijd met betere technische<br />

voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> minder haast de<br />

ramp had kunn<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>.<br />

Giftige chemische stoff<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong><br />

in het nieuws vanwege de lange termijn<br />

effect<strong>en</strong> van jar<strong>en</strong>lange blootstelling.<br />

Kanker als beroepsziekte van<br />

asbestisoleerders op scheepswerv<strong>en</strong><br />

haalde in 1976zelfs het NOS-journaal.<br />

De eerste t.v.-beeld<strong>en</strong> van de maanmannetjes<br />

die met gifmaskers de Lekkerkerkse<br />

b<strong>en</strong>ze<strong>en</strong>vat<strong>en</strong> uit de achtertuin<strong>en</strong><br />

moest<strong>en</strong> opgrav<strong>en</strong> maakt<strong>en</strong><br />

grote indruk op werknemers bij DSM<br />

die zelf zonder gifmaskers tot hun <strong>en</strong>kels<br />

in het giftige èn kankerverwekk<strong>en</strong>de<br />

b<strong>en</strong>ze<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> gewerkt. Hun<br />

reaktie: Als dat spul zo gevaarlijk <strong>en</strong><br />

giftig is, waarom heeft de bedrijfsleiding<br />

ons dan nooit ingelicht?<br />

Gevar<strong>en</strong> van chemische stoff<strong>en</strong><br />

vormd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ware katalysator voor<br />

vakbondsled<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun bestuurders om<br />

in aktie te kom<strong>en</strong>. Op drukbezochte<br />

studieconfer<strong>en</strong>ties van vakbond<strong>en</strong><br />

werd<strong>en</strong> vele onhoudbare werksituaties<br />

aan de orde gesteld. In bedrijv<strong>en</strong><br />

startt<strong>en</strong> vakbondsled<strong>en</strong> met eigerronderzoek,<br />

veelal ondersteund door stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schappers die met de<br />

Industriebond<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werkt<strong>en</strong>. Er<br />

kwam<strong>en</strong> handzame boekwerkjes als<br />

"Veilig op je werk" <strong>en</strong> "Beter werk".<br />

E<strong>en</strong> nieuw tijdschrift voor arbeid <strong>en</strong><br />

gezondheid, het "Risikobulletin" versche<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> creëerde e<strong>en</strong> nieuw circuit<br />

onder de onderzoekers. Ook collegavakbond<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> ondernemingsrad<strong>en</strong><br />

werd<strong>en</strong> aktief <strong>en</strong> vroeg<strong>en</strong> om e<strong>en</strong><br />

nieuwe wetgeving.<br />

TNO vond bij één op de twee industriearbeiders<br />

tek<strong>en</strong><strong>en</strong> van gehoorschade.<br />

Honderdduiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> arbeiders<br />

werkt<strong>en</strong> onder e<strong>en</strong> veel te hoog lawaainivo.<br />

Als wettelijke norm, zo zeid<strong>en</strong><br />

wet<strong>en</strong>schappers, moet 80 decibel<br />

word<strong>en</strong> aanvaard. Lawaaidoofheid<br />

moest bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> nu e<strong>en</strong>s als beroepsziekte<br />

word<strong>en</strong> erk<strong>en</strong>d. Ook de slaap<strong>en</strong><br />

gezinsproblem<strong>en</strong> die de volcontinuedi<strong>en</strong>st<br />

veroorzaakt<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> in<br />

diskussie. En er werd zelfs mede voor<br />

het realiser<strong>en</strong> van de 5-ploeg<strong>en</strong>di<strong>en</strong>st<br />

in de chemie gestaakt. Andere zak<strong>en</strong><br />

war<strong>en</strong> ziekteverzuim, hoge werkdruk,<br />

onveilige machines, etc. etc...<br />

Vele Kamervrag<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> er gesteld,<br />

ook over het functioner<strong>en</strong> van de<br />

Arbeidsinspectie. Kontakt<strong>en</strong> binn<strong>en</strong><br />

de bedrijv<strong>en</strong> blek<strong>en</strong> door de Arbeidsinspectie<br />

vooral met de direktie, bedrijfsarts<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> veiligheidsfunctionariss<strong>en</strong><br />

te word<strong>en</strong> gelegd. Onaangekondigde<br />

bedrijfsbezoek<strong>en</strong> vond<strong>en</strong> nauwelijks<br />

plaats <strong>en</strong> er was weinig kon-<br />

takt tuss<strong>en</strong> werknemers <strong>en</strong> functionariss<strong>en</strong><br />

van de Arbeidsinspectie. Klacht<strong>en</strong><br />

van werknemers bij deze overheidsinstantie<br />

leverd<strong>en</strong> weinig resultaat<br />

op. Binn<strong>en</strong> de di<strong>en</strong>st bleek dat<br />

ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> zelf ook onvrede hadd<strong>en</strong><br />

met de wettelijke mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

het functioner<strong>en</strong> van de Arbeidsinspectie.<br />

Vele mal<strong>en</strong> is de vinger gericht geweest<br />

op "D<strong>en</strong> Haag" om met nieuwe<br />

wettelijke regeling<strong>en</strong> <strong>en</strong>ige orde op zak<strong>en</strong><br />

te stell<strong>en</strong>. Wat heeft de Arbowet 7<br />

jaar na totstandkoming voor werknemers<br />

opgeleverd?<br />

Arbowet: ge<strong>en</strong> breekijzer<br />

Minister Albeda heeft bij de verdediging<br />

van de Arbowet in de Kamer het<br />

wetsontwerp e<strong>en</strong> voor bedrijv<strong>en</strong> revolutionaire<br />

verandering toegeschrev<strong>en</strong>.


Toch heeft de Arbowet in mijn og<strong>en</strong><br />

ge<strong>en</strong> breekijzerfunktie vervuld. Integ<strong>en</strong>deel.<br />

De Arbowet heeft bij de totstandkoming<br />

de verwachting<strong>en</strong> gewekt<br />

dat het nu wel e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong>voudiger<br />

zou word<strong>en</strong> om slechte arbeidsomstandighed<strong>en</strong><br />

in het bedrijf aan te pakk<strong>en</strong>.<br />

Maar de praktijk leerde anders.<br />

In honderd<strong>en</strong> kursuss<strong>en</strong> voor vakbondsled<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> ondernemingsrad<strong>en</strong> is<br />

de Arbowet op de ag<strong>en</strong>da geweest <strong>en</strong><br />

heeft hij tot ontnuchtering geleid. Bij<br />

de behandeling ervan bleek telk<strong>en</strong>s<br />

weer dat de Arbowet als raam- of kaderwet<br />

niet meer beschreef dan e<strong>en</strong><br />

aantal lijn<strong>en</strong>, die de leiding van het bedrijf<br />

of de instelling zou moet<strong>en</strong> volg<strong>en</strong><br />

om het Arbobeleid tot stand te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />

(art. 4). Zij di<strong>en</strong>d<strong>en</strong> dit te do<strong>en</strong><br />

door middel van voorlichting (art. 6),<br />

werknemersverplichting<strong>en</strong> (art. 12)<strong>en</strong><br />

verslaglegging (art. 10).(zie kader)<br />

De voorzichtige gefaseerde <strong>en</strong> door<br />

werkgeversorganisaties <strong>en</strong> minister<br />

vertraagde invoering van de Arbowet<br />

Foto: R<strong>en</strong>é de Wit<br />

versterkte het idee dat de wet e<strong>en</strong> wass<strong>en</strong><br />

neus is. In 1980zegde minister AIbeda<br />

e<strong>en</strong> geleidelijke invoering toe in 4<br />

fases van in totaal 8 jaar; we mog<strong>en</strong><br />

blij zijn dat dit jaar de 2e fase van<br />

kracht wordt.<br />

De belangrijkste pluspunt<strong>en</strong> in de<br />

wet zijn geleg<strong>en</strong> in de nieuwe verbin-,<br />

ding<strong>en</strong> die mogelijk zijn geword<strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> ondernemingsraad <strong>en</strong> Arbeidsinspectie,<br />

met name door middel van<br />

het verzoek tot wetstoepassing (art.<br />

40).De ondernemingsraad kan bij verschil<br />

van m<strong>en</strong>ing met de bedrijfsleiding<br />

de Arbeidsinspectie vrag<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

uitspraak te do<strong>en</strong>. Na het hor<strong>en</strong> van<br />

beide partij<strong>en</strong> kan de Arbeidsinspectie<br />

nu ook e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aamde aanwijzing<br />

gev<strong>en</strong> aan het bedrijf, waaraan ze e<strong>en</strong><br />

beoordeling geeft van de te nem<strong>en</strong><br />

maatregel<strong>en</strong>.<br />

De praktijk van de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong><br />

heeft echter lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat er nauwelijks<br />

ondernemingsrad<strong>en</strong> zijn die tot<br />

e<strong>en</strong> dergelijke procedure durv<strong>en</strong> over<br />

De kern van de Arbowet<br />

november '87 23<br />

* De directie moet e<strong>en</strong> Arbobeleid<br />

ontwikkel<strong>en</strong> op basis van zowel de<br />

opgedane ervaring<strong>en</strong> in het bedrijf<br />

als de opvatting<strong>en</strong> over de stand van<br />

wet<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> techniek <strong>en</strong> de bedrijfsgezondheidszorg.<br />

* De voorgeschrev<strong>en</strong> middel<strong>en</strong> zijn:<br />

• vastlegg<strong>en</strong> bevoegdhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> verantwoordelijkhed<strong>en</strong><br />

van leiding,<br />

chefs <strong>en</strong> werknemers<br />

• opstell<strong>en</strong> van veiligheidsvoorschrift<strong>en</strong><br />

• voorlichting gev<strong>en</strong> aan werknemers<br />

• meldingsplicht voor ongevall<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong><br />

• mak<strong>en</strong> van Arbojaarverslag voor<br />

het bedrijf<br />

• opstell<strong>en</strong> van Arbojaarplan (verplicht<br />

in de 3e fase 1989?<br />

* Alle werknemers moet<strong>en</strong> zich houd<strong>en</strong><br />

aan de voorschrift<strong>en</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele<br />

gevar<strong>en</strong> e.d. meld<strong>en</strong> bij hun<br />

baas. Als dè directeur zich aan de<br />

wettelijke verplichting<strong>en</strong> houdt <strong>en</strong><br />

er gebeurt toch wat, dan kan e<strong>en</strong><br />

werknemer of juist zijn baas erop<br />

word<strong>en</strong> aangesprok<strong>en</strong>.<br />

* Directie <strong>en</strong> OR moet<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>:<br />

d.w.z.Ondernemingsbesluit<strong>en</strong><br />

met VGW-aspect<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> aan de<br />

ORword<strong>en</strong> voorgelegd.<br />

* De OR/VGW-commissie krijgt tijd<br />

om eig<strong>en</strong> onderzoek te do<strong>en</strong> in het<br />

bedrijf, op kursus te gaan, alsmede<br />

de geleg<strong>en</strong>heid om de Arbeidsinspectie<br />

onder 4 og<strong>en</strong> te sprek<strong>en</strong>.<br />

De OR heeft tev<strong>en</strong>s het recht om de<br />

Arbeidsinspectie te verzoek<strong>en</strong> voor<br />

e<strong>en</strong> bepaalde kwestie de wet toe te<br />

pass<strong>en</strong>.<br />

* De Arbowet is e<strong>en</strong> kaderwet. Veel<br />

uitvoeringsbesluit<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> nog te<br />

wacht<strong>en</strong> op concrete invulling.<br />

te gaan. Het in het verled<strong>en</strong> danig gedeukte<br />

imago van de Arbeidsinspectie<br />

heeft hier nog veel mee te mak<strong>en</strong>. De<br />

Arbeidsinspectie maakt bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />

zelf weinig .,reklame" met verbetering<strong>en</strong>,<br />

die door de Di<strong>en</strong>st word<strong>en</strong> bereikt,<br />

waarmee ze tev<strong>en</strong>s de mogelijkheid<br />

onb<strong>en</strong>ut laat de toon te zett<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

zelf positie te kiez<strong>en</strong>.<br />

Op het gebied van de uitvoeringsbesluit<strong>en</strong>,<br />

waarmee de Arbowet concreet<br />

voor verschill<strong>en</strong>de onderwerp<strong>en</strong><br />

wordt ingevuld, lat<strong>en</strong> de minister <strong>en</strong><br />

zijn Arbeidsinspectie ook kans<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>.


24 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong><br />

Als lawaainorm is voorlopig tot 85<br />

dB (A)i.p.v. 80 dB (A)vastgesteld. Dit<br />

als gevolg van druk van werkgeverskant<br />

in verband met de economische<br />

haalbaarheid. De sanering in het gebruik<br />

van chemische stoff<strong>en</strong> komt<br />

vooral van de kant van e<strong>en</strong> ander ministerie,<br />

namelijk van de milieukant<br />

(VROM)<strong>en</strong> lijkt bij Sociale Zak<strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong>kele prioriteit te hebb<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> loopt<br />

mee in de langzaam draai<strong>en</strong>de mol<strong>en</strong><br />

van de EEG.<br />

Wanneer er Kamervrag<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

gesteld over de zwaarte van in de industrie<br />

toegepaste 50 kg.-zakk<strong>en</strong>,<br />

geeft de minister niet thuis. Het nodige<br />

onderzoek dat nog verricht moet word<strong>en</strong>,<br />

di<strong>en</strong>t als excuus. Deze blunder<br />

van de minister, ingefluisterd door<br />

zijn eig<strong>en</strong> Arbeidsinspectie, wordt<br />

duidelijk als de gezam<strong>en</strong>lijke bedrijfsarts<strong>en</strong><br />

uit de bouw protester<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

vaststell<strong>en</strong> dat dit onderzoek reeds is<br />

geschied <strong>en</strong> e<strong>en</strong> 25 kg.-zak het maximum<br />

mag zijn. E<strong>en</strong> half jaar later staat<br />

de minister met zijn gehele di<strong>en</strong>st in<br />

zijn hemd wanneer tuss<strong>en</strong> werkgevers-<br />

<strong>en</strong> werknemersorganisaties in de<br />

bouw e<strong>en</strong> CAO wordt afgeslot<strong>en</strong><br />

waarin de 50 kg.-zak wordt uitgebann<strong>en</strong>.<br />

Het wacht<strong>en</strong> is ook nog steeds op het<br />

van kracht word<strong>en</strong> van bepaling<strong>en</strong><br />

waarin het recht van werknemers<br />

wordt geregeld op onderzoek <strong>en</strong> advies<br />

van e<strong>en</strong> goede bedrijfsarts. Nog altijd<br />

k<strong>en</strong>t grofweg zo'n 2/3 van de werknemers<br />

ge<strong>en</strong> bedrijfsarts in het bedrijf.<br />

Bij dit alles moet wel gezegd word<strong>en</strong><br />

dat het werk van de ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> van<br />

de Arbeidsinspectie, met name die in<br />

de Buit<strong>en</strong>di<strong>en</strong>st, er niet e<strong>en</strong>voudiger<br />

op is geword<strong>en</strong>. Juist to<strong>en</strong> er <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong><br />

terug uitzicht was op e<strong>en</strong> uitbreiding<br />

van 200 man, werd dat door de<br />

eerste bezuinigingsgolf in ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>land<br />

verhinderd. De uitbreiding<br />

verdwe<strong>en</strong> als sneeuw voor de zon. Met<br />

grote moeite kan nog e<strong>en</strong> deel gerealiseerd<br />

word<strong>en</strong>.<br />

Verder bestond er ti<strong>en</strong> jaar geled<strong>en</strong><br />

al fiks wat o<strong>nr</strong>ust in de geleder<strong>en</strong> over<br />

de autoritaire verhouding<strong>en</strong>, de koninkrijkjes<br />

in de district<strong>en</strong>, de stroeve<br />

communicatie tuss<strong>en</strong> de district<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

D<strong>en</strong> Haag. Anno <strong>1987</strong> lijkt het ondanks<br />

e<strong>en</strong> reorganisatiebeweging er<br />

niet beter op geword<strong>en</strong>. Het Stoomwez<strong>en</strong><br />

wordt geprivatiseerd. Het aantal<br />

district<strong>en</strong> wordt inmiddels van 10<br />

naar 9 <strong>en</strong> binn<strong>en</strong>kort naar 8 teruggebracht.<br />

Vacatures word<strong>en</strong> maand<strong>en</strong>lang<br />

niet vervuld. En het aantal bedrijv<strong>en</strong><br />

per technisch ambt<strong>en</strong>aar is<br />

nauwelijks verminderd, terwijl de tak<strong>en</strong><br />

sterk zijn uitgebreid. Inspekteurs<br />

krijg<strong>en</strong> bijvoorbeeld opdracht ge<strong>en</strong><br />

bijdrag<strong>en</strong> meer te verl<strong>en</strong><strong>en</strong> aan kursuss<strong>en</strong><br />

voor OR/VGW-kommissies,<br />

omdat "het niet hoort bij het tak<strong>en</strong>pakket".<br />

Het is e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong> aan de wand dat de<br />

personeelsverteg<strong>en</strong>woordiging, de<br />

Di<strong>en</strong>stkommissie van de Arbeidsinspectie,<br />

het overleg met de ambtelijke<br />

top heeft opgeschort omdat ze ge<strong>en</strong><br />

uitzicht meer heeft op reëel overleg.<br />

Bij wie moet deze personeelsverteg<strong>en</strong>woordigingzelf<br />

trouw<strong>en</strong>s terecht met<br />

klacht<strong>en</strong> over werkdruk <strong>en</strong> arbeidsomstandighed<strong>en</strong>?<br />

En wat moet er gebeur<strong>en</strong><br />

in de steeds ingewikkelder arbeidssituatie?<br />

Er is alles bij elkaar red<strong>en</strong><br />

g<strong>en</strong>oeg voor e<strong>en</strong> sterker overheidsoptred<strong>en</strong><br />

bij de Arbeidsinspectie.<br />

Nieuwe<br />

t<strong>en</strong><br />

beroepsziek -<br />

Geïsoleerde éénmans-arbeid in het bedrijfslev<strong>en</strong><br />

neemt sterk toe <strong>en</strong> wettelijke<br />

bepaling<strong>en</strong> zijn broodnodig. Dat<br />

geldt zowel voor de 's nachts opgeroep<strong>en</strong><br />

storingsmonteur die e<strong>en</strong> automatisch<br />

alarm in de stroomvoorzi<strong>en</strong>ing<br />

moet zi<strong>en</strong> te verhelp<strong>en</strong> als voor de operator<br />

die in zijn e<strong>en</strong>tje de ronde doet<br />

langs de tanks <strong>en</strong> de apparatuur.<br />

gebeurt er als hem wat overkomt? 1<br />

zelfde geldt voor de nachtwacht<br />

e<strong>en</strong> verpleeghuis. In gevall<strong>en</strong> mo-e<strong>en</strong><br />

norm kom<strong>en</strong> voor de minimale<br />

zetting <strong>en</strong> de technische commun<br />

tiemiddel<strong>en</strong> die ter beschikking st..<br />

om e<strong>en</strong> dam te kunn<strong>en</strong> opwerp<strong>en</strong> tq<br />

besparing<strong>en</strong>.<br />

Rond 1990 zijn er naar schatting -<br />

à 800.000 werknemers <strong>en</strong> werknee<br />

sters aan beeldscherm<strong>en</strong> aan het w.<br />

Juist nu kunn<strong>en</strong> er kwalitatieve ei.'<br />

gesteld word<strong>en</strong> aan de inhoud van<br />

automatisering overgeblev<strong>en</strong> arbeid<br />

plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> de arbeidsomstandigh<br />

d<strong>en</strong> ervan. E<strong>en</strong> vooruitzi<strong>en</strong>d bel.<br />

zou inhoud<strong>en</strong> dat er in de toekom<br />

meer arbeidsplaats<strong>en</strong> dan nu geke!<br />

merkt kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door het uitvo<br />

r<strong>en</strong> van voor werknemers zinvolle c:<br />

complexe tak<strong>en</strong>. En dan is er méér nu<br />

dig dan e<strong>en</strong> voorlichtingsblad ov«<br />

beeldschermapparatuur.<br />

Inmiddels heeft zich reeds de eerstberoepsziekte<br />

onder datatypistes aan-


gekondigd t<strong>en</strong> gevolge van e<strong>en</strong> te hoog<br />

toets<strong>en</strong>bord <strong>en</strong> e<strong>en</strong> verkeerde werkhouding:<br />

e<strong>en</strong> ontsteking van de peesschede<br />

in de onderarm, in de wandelgang<br />

bek<strong>en</strong>d als de "t<strong>en</strong>nisarm"! Zoud<strong>en</strong><br />

er zoveel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> t<strong>en</strong>niss<strong>en</strong>?<br />

Er is op dit punt één wettelijke bepaling<br />

waar ik wel veel van verwacht,<br />

namelijk de wettelijke registratie- <strong>en</strong><br />

meldingsplicht voor ongevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />

Nederland loopt wat dit<br />

betreft vergelek<strong>en</strong> met West- <strong>en</strong><br />

Noord-Europa <strong>en</strong>ige ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> jar<strong>en</strong><br />

achter. (Het laatste bericht over de 2e<br />

fase is overig<strong>en</strong>s dat het toch weer<br />

1988wordt). Het is niet verwonderlijk<br />

dat de aandacht voor beroepsziekt<strong>en</strong><br />

nog altijd spaarzaam is want wat er nu<br />

wordt geregistreerd <strong>en</strong> gemeld is het<br />

topje van e<strong>en</strong> treurige ijsberg. In de<br />

ons omring<strong>en</strong>de land<strong>en</strong> wordt ti<strong>en</strong> à<br />

twintig maal zoveel beroepsziekt<strong>en</strong><br />

gemeld, wanneer we de cijfers vergelijk<strong>en</strong><br />

per miljo<strong>en</strong> werknemers. Het<br />

topje van onze ijsberg wordt bij het<br />

november '87 25<br />

CBS geregistreerd <strong>en</strong> bedraagt 500 à<br />

800 gevall<strong>en</strong> per jaar.<br />

In Zwed<strong>en</strong> zijn drie oorzak<strong>en</strong> verantwoordelijk<br />

voor meer dan 80% van<br />

de gemelde beroepsziekt<strong>en</strong>. Verrass<strong>en</strong>derwijs<br />

is monotone arbeid/foutieve<br />

belasting koploper. Gevolg<strong>en</strong><br />

van chemische stoff<strong>en</strong> <strong>en</strong> asbest, alsmede<br />

de beroepshardhor<strong>en</strong>dheid als<br />

gevolg van lawaai zijn goede tweede<br />

<strong>en</strong> derde. Het Finse register geeft aan<br />

dat 1/3 van de beroepsziekt<strong>en</strong> bij<br />

vrouw<strong>en</strong> huidaando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> betreft,<br />

vooral bij schoonmaaksters <strong>en</strong> keuk<strong>en</strong>personeel,<br />

veroorzaakt door<br />

schoonmaak- <strong>en</strong> afwasmiddel<strong>en</strong>. Beroepshardhor<strong>en</strong>dheid<br />

komt veel meer<br />

voor bij mann<strong>en</strong> dan bij vrouw<strong>en</strong>, terwijl<br />

e<strong>en</strong> serie beroepsziekt<strong>en</strong> t<strong>en</strong> gevolge<br />

van monotone <strong>en</strong> repetitieve arbeid<br />

(t<strong>en</strong>dovaginitis, perit<strong>en</strong>dinitis,<br />

epicondylitis, aha de t<strong>en</strong>nisarm!) bij<br />

vrouw<strong>en</strong> meer voorkom<strong>en</strong>.<br />

In Nederland hebb<strong>en</strong> fysiotherapeut<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> oef<strong>en</strong>therapeut<strong>en</strong> Cesar de<br />

nieuwe markt van beroepsaando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

al ontdekt. Mooie folders kom<strong>en</strong><br />

het laatste jaar meer <strong>en</strong> meer op de directietafels<br />

terecht waarin het aanbod<br />

wordt gedaan met behulp van videobeeld<strong>en</strong><br />

werknemers de juiste werkhouding<br />

aan te ler<strong>en</strong>. Daar is natuurlijk<br />

weinig op teg<strong>en</strong>, maar het wordt<br />

wel te bont wanneer het bij het aanpakk<strong>en</strong><br />

van de poppetjes wordt gelat<strong>en</strong>.<br />

Beter afgestelde apparatuur,<br />

nieuwe <strong>en</strong> dus lagere beeldschermtafels,<br />

lichtere cem<strong>en</strong>tzakk<strong>en</strong>, gewichtloze<br />

heffers <strong>en</strong> andere technische<br />

hulpmiddel<strong>en</strong> zijn brood- <strong>en</strong> broodnodig.<br />

Tiiinstructies bijvoorbeeld in de<br />

bouw of in ziek<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong> zijn lapmiddel<strong>en</strong><br />

geblek<strong>en</strong> wanneer niet tegelijkertijd<br />

naar de organisatie wordt gekek<strong>en</strong>.<br />

Welke verpleegkundig<strong>en</strong> till<strong>en</strong><br />

nog e<strong>en</strong> patiënt met z'n tweeën, zoals is<br />

voorgeschrev<strong>en</strong>. Wat doe je als je er alléén<br />

voor staat? Wordt het ge<strong>en</strong> tijd dat<br />

er e<strong>en</strong> moderne stal<strong>en</strong> verpleegster<br />

wordt ontworp<strong>en</strong>, die ook de zaal nog<br />

in kan?<br />

In Finland is de tr<strong>en</strong>d gesignaleerd<br />

dat er e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame zal optred<strong>en</strong> in het<br />

aantal gediagnostiseerde beroepsziekt<strong>en</strong>,<br />

omdat de k<strong>en</strong>nis over de typ<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

de oorzak<strong>en</strong> van beroepsziekt<strong>en</strong> bij<br />

veel arts<strong>en</strong> <strong>en</strong> paramedici to<strong>en</strong>eemt.<br />

Lezers, maak uw borst maar nat!<br />

Arbowet:<br />

bliksemafleider?<br />

Het zou erop kunn<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> dat ik<br />

alle heil verwacht van wettelijke bepaling<strong>en</strong><br />

uit het Haagse. Dat is niet het<br />

geval. In mijn praktijk als cursusleider<br />

voor ondernemingsrad<strong>en</strong> blijkt dat<br />

dergelijke verwachting<strong>en</strong> wel vaak<br />

bestaan bij werknemers.<br />

Vooral wanneer het hele specifieke<br />

kwesties betreft, b<strong>en</strong> ik g<strong>en</strong>eigd om te


26 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

bezi<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> ondernemingsraad in e<strong>en</strong><br />

wettelijke bepaling steun kan vind<strong>en</strong><br />

om e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> koers in het bedrijf uit te<br />

zett<strong>en</strong>. Ik zet de Haagse discussie dus<br />

op zijn kop: pas bij kwesties die actueel<br />

zijn in het bedrijf <strong>en</strong> die door de<br />

personeelsverteg<strong>en</strong>woordiging word<strong>en</strong><br />

aangepakt is wettelijke steun e<strong>en</strong><br />

extra pluspunt bij het bepal<strong>en</strong> van<br />

prioriteit<strong>en</strong>.<br />

Hèt probleem van ondernemingsrad<strong>en</strong><br />

in e<strong>en</strong> bedrijf is dat ze als serieus<br />

gesprekspartner beschouwd will<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong>. En de Arbowet is daarbij<br />

maar van beperkte waarde: vertrouw<strong>en</strong><br />

in e<strong>en</strong> nieuwe wet leidt niet automatisch<br />

tot verbetering<strong>en</strong> in het bedrijf.<br />

De ORwordt alle<strong>en</strong> serieus g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

als ze vertrouwt" op eig<strong>en</strong> kracht<br />

<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis van het eig<strong>en</strong> bedrijf. E<strong>en</strong><br />

ondernemingsraad die zichzelf serieus<br />

pres<strong>en</strong>teert <strong>en</strong> haar voorstell<strong>en</strong> voor<br />

verbetering met argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> steun<br />

kracht kan bijzett<strong>en</strong>, heeft invloed. En<br />

daarmee is e<strong>en</strong> ORweer terug bij af: ze<br />

zal zelf e<strong>en</strong> positie in het bedrijf moet<strong>en</strong><br />

opbouw<strong>en</strong> op basis van geboekte<br />

resultat<strong>en</strong> <strong>en</strong> afgedwong<strong>en</strong> respekt.<br />

Zo werkt het kracht<strong>en</strong>veld in e<strong>en</strong> bedrijf<br />

nu e<strong>en</strong>maal <strong>en</strong> in deze zin heeft de<br />

Arbowet heel wat jar<strong>en</strong> als bliksemafleider<br />

gewerkt.<br />

Het in de inzet beschrev<strong>en</strong> waargebeurde<br />

verhaal over de paperclip <strong>en</strong> de<br />

organisatie in het bedrijf, geeft aardig<br />

weer waar het om gaat. Er wordt geïmproviseerd,<br />

véél geïmproviseerd in bedrijv<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> instelling<strong>en</strong>. Er staan maar<br />

beperkte middel<strong>en</strong> ter beschikking.<br />

En apparatuur kan net zoals e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<br />

e<strong>en</strong> keer fal<strong>en</strong>. Maar je moet de risiko's<br />

wel verklein<strong>en</strong>, zo je wilt als ORsystematisch<br />

aanpakk<strong>en</strong>: stapp<strong>en</strong> zett<strong>en</strong><br />

wanneer je vindt dat de maat nu vol is.<br />

"Dat e<strong>en</strong> paperclip in e<strong>en</strong> brandalarmsysteem<br />

niet kàn i· e<strong>en</strong> bedrijf <strong>en</strong> dat<br />

het te dol is dat we ons daar nog druk<br />

over moet<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. Kan dit niet snel<br />

geregeld word<strong>en</strong>? U wilt als directeur<br />

toch niet dat we hiervoor de Arbeidsinspectie<br />

opbell<strong>en</strong>? Ze lacht<strong>en</strong> ons uit<br />

<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> verteld<strong>en</strong> ze ons er bij<br />

dat het verbod<strong>en</strong> is volg<strong>en</strong>s art. 12 van<br />

de Arbowet om signalering<strong>en</strong> <strong>en</strong> beveiliging<strong>en</strong><br />

uit te schakel<strong>en</strong>. Maar dat<br />

wist<strong>en</strong> u <strong>en</strong> wij ook wel. Dus, wat wilt<br />

u?"<br />

Initiatiev<strong>en</strong><br />

Het eig<strong>en</strong> initiatief van ondernemingsrad<strong>en</strong><br />

is op het gebied van arbeidsomstandighed<strong>en</strong><br />

de laatste jar<strong>en</strong><br />

sterk toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Met name in de industrie<br />

vormd<strong>en</strong> ondernemingsrad<strong>en</strong><br />

vaste commissies voor veiligheid, gezondheid<br />

el).welzijn (VGW-commissies)<br />

die voorbereid<strong>en</strong>d werk uitvoer<strong>en</strong><br />

voor het overleg met de direktie.<br />

1. De OR van e<strong>en</strong> kantoor van 100<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> opleidingsc<strong>en</strong>trum met<br />

e<strong>en</strong> capaciteit van 200 cursist<strong>en</strong><br />

kaartte de brandprev<strong>en</strong>tie aan. Tweehonderd<br />

extra m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in het gebouw<br />

is e<strong>en</strong> extra risicogroep als er brand<br />

mocht uitbrek<strong>en</strong>. Brandmeldingsprocedures<br />

werd<strong>en</strong> doorgelicht <strong>en</strong> het<br />

aantal EHBO-ers werd uitgebreid.<br />

Voorbereiding<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> getroff<strong>en</strong><br />

voor e<strong>en</strong> ontruimingsoef<strong>en</strong>ing.<br />

2. De regionale OR van de Spoorweg<strong>en</strong><br />

in Rotterdam lukte het in nauwe<br />

sam<strong>en</strong>werking met de Vervoersbond<br />

om met de bedrijfsleiding afsprak<strong>en</strong> te<br />

mak<strong>en</strong> over hoe te handel<strong>en</strong> bij het<br />

werk<strong>en</strong> op emplacem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met vervuilde<br />

grond (meldingsprocedure,<br />

maskers). Belangrijk was ook dat e<strong>en</strong><br />

al langer lev<strong>en</strong>de w<strong>en</strong>s van het personeel,<br />

n.l. e<strong>en</strong> nieuw onderkom<strong>en</strong> met<br />

doucheruimt<strong>en</strong> nu gerealiseerd werd.<br />

Resultaat na bijna 3 jaar trekk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

duw<strong>en</strong> in de grote organisatie van N.S.<br />

3. De OR van e<strong>en</strong> chemicaliënbedrijf<br />

wist gedaan te krijg<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> onderzoek<br />

werd verricht naar de werkomstandighed<strong>en</strong><br />

in e<strong>en</strong> fabriek. Er kwam<strong>en</strong><br />

120punt<strong>en</strong> aan het licht, waarvan<br />

30 punt<strong>en</strong> de toets van de Arbowet <strong>en</strong><br />

het Veiligheidsbesluit Fabriek<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

Werkplaats<strong>en</strong> niet kond<strong>en</strong> doorstaan.<br />

De OR/VGW-commissie bekeek al<br />

deze punt<strong>en</strong> <strong>en</strong> deed e<strong>en</strong> voorstel voor<br />

aanpak aan de direkteur. Afsprak<strong>en</strong><br />

werd<strong>en</strong> gemaakt.<br />

4. De VGW-commissie van e<strong>en</strong> ziek<strong>en</strong>huis<br />

stuitte tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> rondgang<br />

op e<strong>en</strong> gevaarlijke werksituatie in de<br />

bedd<strong>en</strong>c<strong>en</strong>trale. Werd eerst de zaak<br />

gebagatelliseerd, to<strong>en</strong> later de Arbeidsinspectie<br />

achter de VGW-commissie<br />

ging staan <strong>en</strong> de apparatuur afkeurde,<br />

was de kogel door de kerk. Er<br />

staat nu nieuwe apparatuur <strong>en</strong> die<br />

werkt gandioos!<br />

5. De VGW-commissie van e<strong>en</strong> groot<br />

laboratorium ontdekte tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />

cursus dat op andere laboratoria<br />

prima afzuiginstallaties op de prepareerafdeling<strong>en</strong><br />

functioneerd<strong>en</strong>, die op<br />

hun eig<strong>en</strong> lab niet te bek<strong>en</strong>n<strong>en</strong> war<strong>en</strong>.<br />

Ze vroeg de rapportage op waarin het<br />

omgaan met het giftige formaline<br />

werd beschrev<strong>en</strong>. Er werd<strong>en</strong> meting<strong>en</strong><br />

uitgevoerd <strong>en</strong> de afzuiging werd verbeterd.<br />

Op veel plaats<strong>en</strong> zijn OR/VGW-commissies<br />

experim<strong>en</strong>teel aan het uitzoek<strong>en</strong><br />

welke stapp<strong>en</strong> voor verbetering<strong>en</strong><br />

het meeste effect hebb<strong>en</strong>. Het werkterrein<br />

is breed, maar het komt in beweging.<br />

Al is het maar doordat e<strong>en</strong> paperclipje<br />

verwijderd wordt. Wie volgt?.


Tuss<strong>en</strong> de rader<strong>en</strong><br />

Er heerst malaise bij de bedrijfsgezondheidszorg. Bedrijfsarts<strong>en</strong><br />

bevind<strong>en</strong> zich in e<strong>en</strong> situatie die ze niet gew<strong>en</strong>d zijn. Werkgevers<br />

stell<strong>en</strong> heel uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de eis<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook werknemers verwacht<strong>en</strong> meer<br />

dan vroeger. Elk bedrijf is e<strong>en</strong> toernooiveld met eig<strong>en</strong> karakteristiek<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> de arts staat er wat onw<strong>en</strong>nig tuss<strong>en</strong>. Het ontbreekt de<br />

bedrijfsgezondheidsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> aan duidelijke strategie, betoogt Nico<br />

Plomp. Hij stelt voor dat ze e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> strijddoel formuler<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich<br />

.strategischer opstell<strong>en</strong>. .<br />

Nico Plomp, socioloog, is werkzaam bij de Vakgroep Sociale<br />

G<strong>en</strong>eeskunde van de Vrije Universiteit in Amsterdam.<br />

De positie van<br />

bedrijfsarts<strong>en</strong><br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 27<br />

Wat is er mis met de bedrijfsgezondheidszorg?<br />

Og<strong>en</strong>schijnlijk gaat het de bedrijfsgezondheidszorg<br />

de laatste twee dec<strong>en</strong>nia<br />

voor de wind. Tuss<strong>en</strong> 1913 <strong>en</strong><br />

1985 nam het aantal bedrijfsarts<strong>en</strong> toe<br />

met 90% tot 949. Het aantal werknemers<br />

dat door bedrijfsgezondheidszorg<br />

wordt bereikt, bedraagt nu 1.7<br />

miljo<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> stijging van 65% t<strong>en</strong> opzichte<br />

van 1973. 1 De ARBO-wet (Arbeidsomstandighed<strong>en</strong>wet),<br />

die op 1januari<br />

1983 in werking trad, verbeterde<br />

de rechtspositie van de bedrijfsarts in<br />

de onderneming. De onafhankelijkheid<br />

van de bedrijfsgezondheidsdi<strong>en</strong>st<br />

(BGD) werd tev<strong>en</strong>s versterkt doordat<br />

het verplicht werd van adviez<strong>en</strong> aan<br />

de directie voortaan ook e<strong>en</strong> copie te<br />

z<strong>en</strong>d<strong>en</strong> aan werknemersverteg<strong>en</strong>woordigers<br />

(Ondernemingsraad of<br />

ARBO-commissie). Verder is de gr<strong>en</strong>s<br />

waarbij industriële onderneming<strong>en</strong><br />

verplicht zijn e<strong>en</strong> BGD aan zich te verbind<strong>en</strong><br />

in 1982 van 750 naar 500 werknemers<br />

verlegd <strong>en</strong> valt sinds juni 1985<br />

ook het personeel van overheidsinstelling<strong>en</strong><br />

onder de ARBO-wet.<br />

Toch heerst er ge<strong>en</strong> grote tevred<strong>en</strong>heid<br />

of optimisme onder bedrijfsarts<strong>en</strong>.<br />

Dit bleek ondermeer uit de voordracht<br />

die de vice-voorzitter van de<br />

NVAB (Nederlandse Ver<strong>en</strong>iging voor<br />

Arbeid- <strong>en</strong> Bedrijfsg<strong>en</strong>eeskunde) Lindeboom<br />

hield tijd<strong>en</strong>s de bedrijfsg<strong>en</strong>eeskundige<br />

dag<strong>en</strong> van dit jaar die als<br />

thema hadd<strong>en</strong> "De toekomst van de<br />

bedrijfsgezondheidszorg't.é Hij was<br />

bezorgd, niet zozeer over de kwantitatieve<br />

ontwikkeling van de bedrijfsgezondheidszorg<br />

(BGZ), maar vooral<br />

over de kwaliteit <strong>en</strong> doeltreff<strong>en</strong>dheid<br />

ervan. De di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing moet, zo zei<br />

hij, meer afgestemd word<strong>en</strong> op de behoeft<strong>en</strong><br />

van de afnemers (werkgevers<br />

<strong>en</strong> werknemers); er is sprake van concurr<strong>en</strong>tie<br />

vanuit andere disciplines<br />

(veiligheidskunde, verzekeringsg<strong>en</strong>eeskunde);<br />

er ontbreekt e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal<br />

aanspreekpunt in de BGZ voor werkgevers,<br />

werknemers <strong>en</strong> overheid. T<strong>en</strong>slotte<br />

zoud<strong>en</strong> de in de BGD gebruikelijke<br />

methodiek<strong>en</strong> <strong>en</strong> instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

meer op hun effect <strong>en</strong> doelmatigheid<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> beoordeeld.<br />

In deze bijdrage wil ik ingaan op de<br />

achtergrond<strong>en</strong> van deze crisis van de<br />

BGZ, die wel e<strong>en</strong> id<strong>en</strong>titeitscrisis<br />

wordt g<strong>en</strong>oemd.


28 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

Eis<strong>en</strong> van werkgevers<br />

Ik d<strong>en</strong>k dat de red<strong>en</strong> voor de zelfkritiek<br />

binn<strong>en</strong> de 40-jarige NVAB niet<br />

primair gezocht moet word<strong>en</strong> in dramatisch<br />

kwaliteitsverlies van de BGZ<br />

zelf. Verandering<strong>en</strong> in de omgeving<br />

van de BGZ, <strong>en</strong> met name in de opstelling<br />

van de werkgevers, op nationaal<br />

<strong>en</strong> bedrijfsniveau, zijn belangrijker.<br />

De werkgevers hebb<strong>en</strong> zich teg<strong>en</strong>over<br />

de BGZ jar<strong>en</strong>lang met gematigde<br />

welwill<strong>en</strong>dheid 'opgesteld, al sprak<strong>en</strong><br />

sommig<strong>en</strong> liever over onverschilligheid.<br />

Maar de economische recessie<br />

van de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> in het bedrijfslev<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> het klimaat van wat wel de<br />

"nieuwe zakelijkheid" of meer populair<br />

de "no-nons<strong>en</strong>se aanpak" wordt<br />

g<strong>en</strong>oemd, leidt bij de werkgevers tot<br />

e<strong>en</strong> scherper oog voor de kost<strong>en</strong>-bat<strong>en</strong>-balans<br />

van de BGZ, waarvan zij<br />

nog steeds de volledige kost<strong>en</strong> drag<strong>en</strong>.<br />

Wat betreft de bat<strong>en</strong>kant moet er kritischer<br />

gekek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> naar de rol die<br />

e<strong>en</strong> BGD kan spel<strong>en</strong> bij het bestrijd<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> begeleid<strong>en</strong> van ziekteverzuim <strong>en</strong> de<br />

bijdrage die de BGD's kunn<strong>en</strong> lever<strong>en</strong><br />

aan de uitvoering van de ARBO-wet <strong>en</strong><br />

de Wet Arbeid Gehandicapte Werknemers<br />

(WAGW).De BGZ moet, volg<strong>en</strong>s<br />

e<strong>en</strong> nota van de Algeme<strong>en</strong> Werkgevers<br />

Ver<strong>en</strong>iging, "e<strong>en</strong> instrum<strong>en</strong>t zijn tot<br />

het ontwikkel<strong>en</strong> van sociaal beleid dat<br />

moet inspel<strong>en</strong> op vernieuwing van de<br />

technische <strong>en</strong> commerciële kant van<br />

de onderneming. Dit houdt in dat rek<strong>en</strong>ing<br />

gehoud<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong> met de<br />

belang<strong>en</strong> van de onderneming<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

dat m<strong>en</strong> bereid moet zijn, als de situatie<br />

dat vraagt alternatieve oplossing<strong>en</strong><br />

aan te reik<strong>en</strong>'L' De werkgeversver<strong>en</strong>iging<br />

stelt dat er meer aandacht besteed<br />

moet word<strong>en</strong> aan het managem<strong>en</strong>t<br />

van de BGD (ook ander<strong>en</strong> dan<br />

arts<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> deel uit moet<strong>en</strong> mak<strong>en</strong><br />

van de leiding van BGD's); er is bezwaar<br />

teg<strong>en</strong> basispakett<strong>en</strong> die bedrijv<strong>en</strong><br />

contractueel van BGD's moet<strong>en</strong><br />

afnem<strong>en</strong>; commerciële instanties die<br />

zich aanbied<strong>en</strong> op de BGZ-markt<br />

(vaak voor het do<strong>en</strong> van keuring<strong>en</strong>)<br />

moet<strong>en</strong> met rust word<strong>en</strong> gelat<strong>en</strong>.<br />

Ook de overheid is de laatste jar<strong>en</strong><br />

minder g<strong>en</strong>eigd de bedrijfsgezondheidszorg<br />

te bescherm<strong>en</strong> <strong>en</strong> te propager<strong>en</strong>.<br />

Het Directoraat G<strong>en</strong>eraal van<br />

de Arbeid stelt kwaliteitsbevordering<br />

van de BGD's voorop.' Uitbreiding<br />

van de werkingssfeer van de ARBOwet<br />

<strong>en</strong> de gefaseerde invoering van de<br />

ARBO-wet blijv<strong>en</strong> uit of gaan veel<br />

langzamer dan aanvankelijk toegezegd.<br />

Verschill<strong>en</strong>de roll<strong>en</strong><br />

Ook uit mijn onderzoek naar ervaring<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> verwachting<strong>en</strong> met BGD's<br />

binn<strong>en</strong> onderneming<strong>en</strong> bleek e<strong>en</strong> kritische<br />

opstelling van werkgevers teg<strong>en</strong>over<br />

de BGZ. 5 Bedrijv<strong>en</strong> zijn min-<br />

der bereid te do<strong>en</strong> "wat de dokter<br />

zegt"; m<strong>en</strong> wil zich meer bezighoud<strong>en</strong><br />

met de wijze waarop de BGZ wordt<br />

uitgevoerd. De verwachting<strong>en</strong> t<strong>en</strong><br />

aanzi<strong>en</strong> van de BGZ lop<strong>en</strong> per bedrijf<br />

nogal uite<strong>en</strong>. Hetzelfde geldt trouw<strong>en</strong>s<br />

de gezondheid kundige problematiek<br />

<strong>en</strong> de omstandighed<strong>en</strong> waarbinn<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> BGD moet functioner<strong>en</strong>.<br />

Er zijn bedrijv<strong>en</strong> waar m<strong>en</strong> bedrijfsarts<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> zeer beperkte taak toed<strong>en</strong>kt:<br />

zij di<strong>en</strong><strong>en</strong> zich bezig te houd<strong>en</strong><br />

met aanstellingskeuring<strong>en</strong>, medische<br />

problem<strong>en</strong> rond het functioner<strong>en</strong> van<br />

werknemers <strong>en</strong> vooral met verzuimbegeleiding<br />

(-bestrijding). Dit alles op de<br />

manier die het bedrijf het beste toeschijnt.<br />

Bemoei<strong>en</strong>is met werkomstandighed<strong>en</strong>,<br />

laat staan beleid, wordt niet<br />

op prijs gesteld <strong>en</strong> in één bedrijf w<strong>en</strong>ste<br />

m<strong>en</strong> zelfs ge<strong>en</strong> BGD-verteg<strong>en</strong>woordigers<br />

toe te lat<strong>en</strong> in de veiligheidscommissie<br />

("als er iets medisch<br />

is, dan vrag<strong>en</strong> we het de dokter wel").<br />

K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d voor deze bedrijv<strong>en</strong> is de<br />

sterke nadruk die wordt gelegd op de<br />

hiërarchische lijn<strong>en</strong>. Het zijn vooral<br />

bedrijv<strong>en</strong> waar massa-productie<br />

plaatsvindt, met relatief laag geschoold<br />

personeel. K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d is ook<br />

e<strong>en</strong> relatief hoog ziekteverzuim <strong>en</strong><br />

personeelsverloop, terwijl e<strong>en</strong> sociaal<br />

beleid ontbreekt of sterk op beheersing<br />

is gericht.<br />

Er zijn echter ook bedrijv<strong>en</strong> waar<br />

e<strong>en</strong> zeer brede inbr<strong>en</strong>g van de BGD<br />

wordt verwacht. Bij reorganisaties,<br />

investering<strong>en</strong> <strong>en</strong> milieukwesties<br />

wordt e<strong>en</strong> opinie verwacht. De BGD<br />

di<strong>en</strong>t te participer<strong>en</strong> in allerlei overlegvorm<strong>en</strong><br />

tot aan het managem<strong>en</strong>tteam<br />

toe: het managem<strong>en</strong>t vindt veilige<br />

<strong>en</strong> gezonde omstandighed<strong>en</strong> belangrijk.<br />

Deze bedrijv<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

meestal relatief hoog geschoold personeel<br />

én laag verzuim. Er zijn vaak toxicologische<br />

risico's. Aan het eindproduct<br />

word<strong>en</strong> doorgaans hoge kwalitatieve<br />

eis<strong>en</strong> gesteld. De betrokk<strong>en</strong>heid<br />

<strong>en</strong> belangstelling van het managem<strong>en</strong>t<br />

bij de bedrijfsgezondheidszorg komt<br />

niet primair voort uit de drang naar<br />

kost<strong>en</strong>beheersing, maar vooral uit het<br />

besef dat veiligheid <strong>en</strong> gezondheid bij<br />

e<strong>en</strong> verantwoord lange termijn beleid<br />

belangrijke items zijn in deze bedrijv<strong>en</strong>.<br />

Deze bedrijv<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> voor de<br />

BGD e<strong>en</strong> gunstige omgeving.<br />

In de beide zojuist geschetste ideaaltypische<br />

bedrijfssituaties hadd<strong>en</strong> bedrijfsarts<strong>en</strong><br />

moeite met hun rol, zo<br />

bleek uit mijn onderzoek. Waar slechts<br />

e<strong>en</strong> beperkte inbr<strong>en</strong>g werd verwacht,<br />

achtte m<strong>en</strong> zich beknot in zijn mogelijkhed<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> werd bemoei<strong>en</strong>is met het<br />

BGD-werk als inbreuk beschouwd op<br />

de eig<strong>en</strong> professionele autonomie.<br />

Waar e<strong>en</strong> ruime inbr<strong>en</strong>g van de BGD<br />

verwacht werd, voeld<strong>en</strong> bedrijfsarts<strong>en</strong><br />

zich tekort schiet<strong>en</strong> in hun k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong><br />

deskundigheid <strong>en</strong> wild<strong>en</strong> zij zich ge<strong>en</strong><br />

verantwoordelijkheid lat<strong>en</strong> opdring<strong>en</strong><br />

voor zak<strong>en</strong> die vooral het man a!','<br />

aanging<strong>en</strong>. In beide gevall<strong>en</strong> vondat<br />

m<strong>en</strong> zich te zeer met het b.-.<br />

belang moest id<strong>en</strong>tificer<strong>en</strong>.<br />

Malaise<br />

Juist in situaties waarin de afn<br />

van de BGZ, werkgevers ma:'<br />

werknemers, zich gaan inter«<br />

voor of bemoei<strong>en</strong> met de inhoud<br />

richting van de aangebod<strong>en</strong> zorj;<br />

d<strong>en</strong> e<strong>en</strong> tweetal dilemma's duid"<br />

Allereerst is er het dilemma I<br />

de professionele oruifhankelijkh i'<br />

m<strong>en</strong> in acht di<strong>en</strong>t te nem<strong>en</strong>.<br />

di<strong>en</strong>stbaarheid jeg<strong>en</strong>s werkgov.<br />

werknemers, waarmee het nut,<br />

lang van BGZ wordt gerechtvan<br />

De autonomie-aansprak<strong>en</strong> \.<br />

bedrijfsarts zijn gebaseerd op cl,<br />

cifieke deskundigheid die hem<br />

toegeschrev<strong>en</strong> (<strong>en</strong> die lek<strong>en</strong> nu,<br />

b<strong>en</strong>) <strong>en</strong> op de ethische standaard'<br />

hij bij zijn beroepsmatig handel<br />

acht di<strong>en</strong>t te nem<strong>en</strong>. Het dilem:<br />

niet waarneembaar wanneer bf''''<br />

arts<strong>en</strong> <strong>en</strong> cliënt<strong>en</strong> hetzelfde nas:<br />

of wanneer de cliënt het aan d,<br />

(professional) overlaat wat er rn.<br />

beur<strong>en</strong>. Maar wanneer cliënt<strong>en</strong><br />

gevers <strong>en</strong> werknemers) in to<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

mate zèlf will<strong>en</strong> aangev<strong>en</strong> wat I<br />

daan moet word<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe, <strong>en</strong><br />

daarbij naast gezondheidkundun<br />

andere motiev<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, wordt b<br />

lemma zichtbaar. Duidelijk word'<br />

dat gezondheid niet slechts<br />

waarde op zich heeft, maar ook<br />

economische waarde, <strong>en</strong> dat het t.<br />

werkgevers <strong>en</strong> werknemers e<strong>en</strong> \<br />

werp van onderhandeling kan zij!<br />

Bedrijfsarts<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> het<br />

moeilijk hun positie te bepal<strong>en</strong> "<br />

neer hun werk inzet wordt van te<br />

stelling<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> werkgever <strong>en</strong> \,.<br />

nemer, ze zijn g<strong>en</strong>eigd zich afzijd<br />

houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich te beroep<strong>en</strong> op hu:<br />

tonomie, Zij vermijd<strong>en</strong> het doer:<br />

uitsprak<strong>en</strong> over zak<strong>en</strong> die gevoelie<br />

g<strong>en</strong>, of schipper<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de vers,<br />

l<strong>en</strong>de verwachting<strong>en</strong> die aan h<strong>en</strong><br />

steld word<strong>en</strong>. Gevolg is onduideli<br />

heid bij hun rolpartners in het bed<br />

over wat van e<strong>en</strong> BGD te verwach<br />

is <strong>en</strong> wat zij kan, zodat niemand<br />

BGD meer erg<strong>en</strong>s op kan aanspreke<br />

Het tweede dilemma waarvoor<br />

drijfsarts<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> te staan wann<br />

werkgevers (<strong>en</strong> ook werknemers) ;Cl<br />

aktiever t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van h<strong>en</strong> gaan 0:<br />

stell<strong>en</strong> is dat tuss<strong>en</strong> de beperkte k<strong>en</strong>',<br />

waarover zij beroepshalve beschi kk.<br />

<strong>en</strong> de complexiteit <strong>en</strong> omvang van<br />

zeer uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de problernatici<br />

waarvoor van h<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bijdrage word<br />

verwacht. Bedrijfsarts<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

geconfronteerd met vrag<strong>en</strong> al-<br />

"wat zijn de effect<strong>en</strong> van stof X op de<br />

lange termijn", "hoe di<strong>en</strong><strong>en</strong> wij hei<br />

verzuim aan te pakk<strong>en</strong>", "zijn deze<br />

machines gezondheidkundig verantwoord",<br />

vrag<strong>en</strong> waarmee zij op grond


'.<br />

van hun k<strong>en</strong>nis ge<strong>en</strong> raad wet<strong>en</strong>. Ze<br />

kunn<strong>en</strong> niet de zekerheid bied<strong>en</strong> die<br />

van h<strong>en</strong> verwacht wordt.<br />

Beide dilemma's vorm<strong>en</strong> de achtergrond<br />

van het malaise gevoel dat in de<br />

bedrijfsgezondheidszorg is waar te nem<strong>en</strong>.<br />

Duidelijk blijkt dit ook uit het<br />

onderzoek van Winter <strong>en</strong> Dijkstra, die<br />

ruim 500bedrijfsarts<strong>en</strong> <strong>en</strong>quêteerd<strong>en</strong>;<br />

de meest<strong>en</strong> bracht<strong>en</strong> niet regelmatig<br />

adviez<strong>en</strong> uit aan hun directies, <strong>en</strong> meer<br />

dan de helft was niet tevred<strong>en</strong> over het<br />

resultaat van de adviez<strong>en</strong>. De zwakte<br />

van bedrijfsarts<strong>en</strong> is geleg<strong>en</strong> in hun<br />

gebrek aan inzicht in veranderingsstrategisch<br />

handel<strong>en</strong>, concludeerd<strong>en</strong><br />

de beide onderzoekers."<br />

Het bedriifstoemooi<br />

Hoe lastig <strong>en</strong> mogelijk deprimer<strong>en</strong>d<br />

de bemoei<strong>en</strong>is <strong>en</strong> kritiek van werkgevers<br />

<strong>en</strong> werknemers ook mag zijn, zeker<br />

wanneer deze niet geheel is ingegev<strong>en</strong><br />

door edele, gezondheidkundige<br />

motiev<strong>en</strong>, het is hun goed recht. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />

me<strong>en</strong> ik dat uiteindelijk e<strong>en</strong><br />

actieve betrokk<strong>en</strong>heid van werkgevers<br />

èn werknemers de effectiviteit <strong>en</strong> de<br />

kwaliteit van de BGZ t<strong>en</strong> goede kan<br />

kom<strong>en</strong>, wanneer de BGZ dit t<strong>en</strong>minste<br />

kan zi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> uitdaging <strong>en</strong> erin<br />

slaagt e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> opstelling <strong>en</strong> id<strong>en</strong>titeit<br />

te bepal<strong>en</strong>.<br />

In plaats van iemand die verscheurd<br />

wordt door tweestrijd, of die aangeslag<strong>en</strong><br />

is door de dilemma's die hem belag<strong>en</strong>,<br />

di<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> bedrijfsarts zich op te<br />

stell<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> deelnemer aan e<strong>en</strong> toernooi<br />

waarin hij het moet opnem<strong>en</strong> teg<strong>en</strong><br />

ander<strong>en</strong> (werkgevers <strong>en</strong> werknemers),<br />

<strong>en</strong> waarbij ieder zijn eig<strong>en</strong>,<br />

deels onderling strijdige doeleind<strong>en</strong>,<br />

nastreeft: Het gaat er in het toernooi<br />

om dat ieder zoveel mogelijk zijn eig<strong>en</strong><br />

doelstelling<strong>en</strong> realiseert maar het bijzondere<br />

van de speelsituatie is, dat<br />

m<strong>en</strong> de hulp <strong>en</strong> ondersteuning van ander<strong>en</strong><br />

nodig heeft voor het bereik<strong>en</strong><br />

van het eig<strong>en</strong> doel. Dus voor e<strong>en</strong> BGD<br />

geldt dat deze streeft naar e<strong>en</strong> zo groot<br />

mogelijke gezondheidkundige invloed<br />

op de gang van zak<strong>en</strong> in het bedrijf.<br />

Anders dan de werkgever heeft e<strong>en</strong><br />

bedrijfsarts echter vrijwel ge<strong>en</strong> formele<br />

beslissingsmacht in de organisatie.<br />

Toch kunn<strong>en</strong> bedrijfsarts<strong>en</strong> wel<br />

invloed krijg<strong>en</strong>, namelijk door te ton<strong>en</strong><br />

dat hun professionele deskundigheid<br />

belangrijk is bij problem<strong>en</strong> die in<br />

het bedrijf door beide partners van belang<br />

word<strong>en</strong> geacht. Behalve probleemgericht<br />

<strong>en</strong> deskundig moet de<br />

bedrijfsarts ook op de hoogte zijn van<br />

wat er speelt in e<strong>en</strong> bedrijf <strong>en</strong> wat de<br />

regels <strong>en</strong> juiste mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn om zak<strong>en</strong><br />

aan de orde te stell<strong>en</strong>. Wanneer de<br />

arts bijvoorbeeld weet dat er r<strong>en</strong>ovatieplann<strong>en</strong><br />

zijn voor e<strong>en</strong> fabriekshal,<br />

<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> projectgroep is geïnstalleerd<br />

om dit voor te bereid<strong>en</strong>, dan is het van<br />

belang daar op e<strong>en</strong> vroeg mom<strong>en</strong>t sug-<br />

gesties voor arbeidsplaatsverbetering<br />

in te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> dergelijke opstelling van e<strong>en</strong><br />

BGD noem ik probleemgericht strategisch<br />

handel<strong>en</strong>. Arts<strong>en</strong> die deze kunst<br />

beheers<strong>en</strong> lukt het veel beter invloed<br />

in bedrijv<strong>en</strong> uit te oef<strong>en</strong><strong>en</strong>, dan hun<br />

collega's. De BGZ wordt ook meer<br />

geapprecieerd.<br />

K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van deze probleemgerichte,<br />

strategische opstelling, in vergelijking<br />

met de meer traditionele,<br />

zijn:<br />

- Verschill<strong>en</strong> in belang<strong>en</strong> <strong>en</strong> verantwoordelijkheid<br />

van werkgevers,<br />

werknemers <strong>en</strong> bedrijfsarts<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

erk<strong>en</strong>d <strong>en</strong> bepal<strong>en</strong> de manier van optred<strong>en</strong><br />

in hoge mate. Juist de verschill<strong>en</strong><br />

in verwachting jeg<strong>en</strong>s de bedrijfsarts,<br />

bied<strong>en</strong> de ruimte om e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />

koers te var<strong>en</strong>." Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t<br />

het dat e<strong>en</strong> bedrijfsarts zich niet voor<br />

álles verantwoordelijk weet in het bedrijf,<br />

maar zich scherper bewust is van<br />

de eig<strong>en</strong> taak <strong>en</strong> verantwoordelijkheid.<br />

De arts is deskundige <strong>en</strong> pleitbezorger<br />

voor gezondheidkundige zak<strong>en</strong>,<br />

verantwoordelijk voor zijn adviez<strong>en</strong>,<br />

maar niet voor wat m<strong>en</strong> ermee<br />

doet.<br />

- Problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> vanuit het bedrijf<br />

(werknemers <strong>en</strong> werkgevers) zijn<br />

uitgangspunt voor het BGZ-programma<br />

<strong>en</strong> -optred<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> standaardprogramma<br />

speelt e<strong>en</strong> kleinere rol. Dit<br />

maakt het voor BGZ niet gemakkelijker<br />

(eerder zal het tekort aan k<strong>en</strong>nis<br />

blijk<strong>en</strong>) maar uiteindelijk wel interessanter<br />

<strong>en</strong> uitdag<strong>en</strong>der. Per probleem<br />

<strong>en</strong> situatie zull<strong>en</strong> bedrijfsarts<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />

aangev<strong>en</strong> wat zij op grond van hun<br />

k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> inbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> wat zij gegev<strong>en</strong> hun pro-<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november 'S7 29<br />

fessionele ethiek voor hun verantwoording<br />

will<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> probleemgerichte<br />

opstelling is e<strong>en</strong> stimulans<br />

voor het ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbeter<strong>en</strong><br />

van de methodiek<strong>en</strong>. Uiteindelijk<br />

verhoogt dit de professionele status.<br />

Beide k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> tot grotere<br />

duidelijkheid over wat de rol van de<br />

bedrijfsarts is of kan zijn, wat wel <strong>en</strong><br />

wat niet van hem kan word<strong>en</strong> verwacht.<br />

Hiervoor is het van belang dat<br />

e<strong>en</strong> BGD ook periodiek op<strong>en</strong>baar verslag<br />

doet van haar bevinding<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

werkzaamhed<strong>en</strong>, <strong>en</strong> plann<strong>en</strong> van activiteit<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> voor de toekomst<br />

pres<strong>en</strong>teert.<br />

Infrastructuur<br />

Wil de BGZ de uitdaging waarvoor<br />

zij staat aankunn<strong>en</strong>, dan di<strong>en</strong>t haar organisatie<br />

drastisch te word<strong>en</strong> verbeterd.<br />

Zowel op bedrijfs- als nationaal<br />

niveau. Dit is het meest urg<strong>en</strong>te knelpunt,<br />

<strong>en</strong> het bestaat uit verschill<strong>en</strong>de<br />

onderdel<strong>en</strong>:<br />

1 BGD's van waaruit de BGZ voor bedrijv<strong>en</strong><br />

wordt verzorgd, zijn over het<br />

algeme<strong>en</strong> monodisciplinair sam<strong>en</strong>gesteld<br />

<strong>en</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> zich door e<strong>en</strong> losse<br />

structuur die in veel opzicht<strong>en</strong> vergelijkbaar<br />

is met "maatschapp<strong>en</strong>"<br />

waarin curatieve arts<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>.<br />

Het is vooral de individuele bedrijfsarts<br />

die de inhoud <strong>en</strong> het gezicht<br />

van de BGZ naar het bedrijf toe bepaalt,<br />

daarin bijgestaan door verpleegkundig<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> soms door e<strong>en</strong> arbeidshygiënist.<br />

De omvang <strong>en</strong> de complexiteit<br />

van problem<strong>en</strong> die zich voordo<strong>en</strong><br />

mak<strong>en</strong> e<strong>en</strong> dergelijke losse<br />

"maatschap-structuur" volstrekt ontoereik<strong>en</strong>d.<br />

De talrijke problem<strong>en</strong> die<br />

zich rond de leiding van BGD's voordo<strong>en</strong>,<br />

zijn hiervan e<strong>en</strong> duidelijke aanwijzing.<br />

E<strong>en</strong> BGD moet t<strong>en</strong>minste kunn<strong>en</strong><br />

beschikk<strong>en</strong> over arbeidshygiënische<strong>en</strong><br />

epidemiologische expertise <strong>en</strong><br />

hulpmiddel<strong>en</strong>, <strong>en</strong> di<strong>en</strong>t haar di<strong>en</strong>st<strong>en</strong><br />

aan te bied<strong>en</strong> in op bedrijv<strong>en</strong> toegesned<strong>en</strong><br />

pakkett<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> in e<strong>en</strong><br />

bepaalde hoeveelheid arts<strong>en</strong>tijd. Rapportage<br />

naar bedrijv<strong>en</strong> van bevinding<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> activiteit<strong>en</strong> moet veel meer<br />

aandacht krijg<strong>en</strong>. Protocoll<strong>en</strong> voor<br />

veel voorkom<strong>en</strong>de activiteit<strong>en</strong>, zoals<br />

aanstellingskeuring<strong>en</strong>, periodiek g<strong>en</strong>eeskundig<br />

onderzoek <strong>en</strong> werkplekbezoek<br />

zijn belangrijk. "Medical Audit"<br />

(e<strong>en</strong> manier om kwaliteit te evaluer<strong>en</strong>)<br />

rond deze activiteit<strong>en</strong> is gebod<strong>en</strong><br />

om de effectiviteit te waarborg<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> te verbeter<strong>en</strong>. Zo'n meer marktgerichte<br />

wijze van operer<strong>en</strong> vraagt e<strong>en</strong><br />

krachtiger managem<strong>en</strong>t. Leiding van<br />

BGD's di<strong>en</strong>t geselecteerd te word<strong>en</strong> op<br />

leidinggev<strong>en</strong>de capaciteit<strong>en</strong>.<br />

2 De BGZ is in Nederland vrijwel<br />

alle<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong> in de BGD's die di<strong>en</strong>st<strong>en</strong><br />

aan bedrijv<strong>en</strong> lever<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> orgaan<br />

op nationaal- of bedrijfstakniveau


30 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

ontbreekt. Zo'n orgaan zou zich stur<strong>en</strong>d<br />

of beleidsmatig met de inhoud<br />

van de BGZ moet<strong>en</strong> bezighoud<strong>en</strong>; de<br />

BGZ wordt nu op zeer uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de<br />

wijz<strong>en</strong> uitgevoerd <strong>en</strong> is sterk afhankelijk<br />

van bedrijv<strong>en</strong>, niet alle<strong>en</strong> financieel,<br />

maar ook wat betreft haar mogelijkhed<strong>en</strong>,<br />

faciliteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> taakstelling.<br />

De sam<strong>en</strong>hang van de BGZ als (inter-<br />

)discipline wordt hierdoor bedreigd.<br />

De afhankelijkheid van bedrijv<strong>en</strong> kàn<br />

de ontwikkeling van de BGZ ondermijn<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> behoorlijke spreiding<br />

over de werk<strong>en</strong>de bevolking belemmer<strong>en</strong>.<br />

In bedrijv<strong>en</strong> met de meeste sociale<br />

<strong>en</strong> gezondheidkundige problem<strong>en</strong>,<br />

zijn de mogelijkhed<strong>en</strong> voor de BGZ het<br />

geringst, zo blijkt uit mijn onderzoek.<br />

Daarom is het van groot belang dat er<br />

nationaal, maar bij voorkeur per bedrijfstak,<br />

organ<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> waarin met<br />

werkgevers <strong>en</strong> werknemers afsprak<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> gemaakt over organisatie,<br />

(minimum)faciliteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> kwaliteit<br />

voor de BGZ in hun bedrijfstak, over<br />

de verplichtstelling <strong>en</strong> financiering.<br />

Ook zoud<strong>en</strong> deze organ<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> arbitrer<strong>en</strong><br />

in geval van conflict tuss<strong>en</strong><br />

BGD's <strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong>.<br />

3 T<strong>en</strong> derde zijn c<strong>en</strong>tra voor opleiding<br />

<strong>en</strong> onderzoek hard nodig. Het is<br />

bek<strong>en</strong>d dat bedrijfsgezondheidszorg<br />

in de universiteit misdeeld is. Er is behoefte<br />

aan toepassingsgericht onderzoek,<br />

gericht op het ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

toets<strong>en</strong> van methodiek<strong>en</strong> die in de<br />

BGZ kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gebruikt. De bedrijfsgezondheidszorg<br />

wordt vrijwel<br />

uitsluit<strong>en</strong>d bedrev<strong>en</strong> door g<strong>en</strong>eralist<strong>en</strong><br />

die k<strong>en</strong>nis toepass<strong>en</strong>; specialist<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> produc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van k<strong>en</strong>nis zijn in dit<br />

veld onmisbaar om ook in de toekomst<br />

als "discipline" te blijv<strong>en</strong> bestaan.<br />

Dergelijk praktijk-gerichte institut<strong>en</strong><br />

van onderzoek <strong>en</strong> ontwikkeling kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> beheerd door organ<strong>en</strong> van<br />

werkgevers <strong>en</strong> werknemers. Daarbij is<br />

aansluiting of sam<strong>en</strong>werking met uitvoeringsorgan<strong>en</strong><br />

van de sociale wetgeving<br />

volg<strong>en</strong>s mij e<strong>en</strong> aantrekkelijke<br />

optie, niet alle<strong>en</strong> vanwege de financieringsmogelijkhed<strong>en</strong>.<br />

De opleiding van bedrijfsarts<strong>en</strong> zal<br />

ook bij interdisciplinaire BGD's e<strong>en</strong><br />

zaak van de beroepsgroep moet<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>,<br />

maar de huidige structuur van de<br />

opleiding is onvoldo<strong>en</strong>de. De volledige<br />

financiering van bedrijfsarts<strong>en</strong> in opleiding<br />

door de afzonderlijke werkgevers<br />

leidt tot concessies aan de kwaliteit<br />

<strong>en</strong> grondigheid. Opleidingsplaats<strong>en</strong><br />

in de BGZ, die vergelijkbaar zijn<br />

met die van specialist<strong>en</strong>, <strong>en</strong> opleidingsinstitut<strong>en</strong><br />

die zijn geïntegreerd<br />

binn<strong>en</strong> universiteit<strong>en</strong> (<strong>en</strong> die niet volledig<br />

afhankelijk zijn van cursusgeld<strong>en</strong>),<br />

zoud<strong>en</strong> veel beter zijn.<br />

Uitdaging aannem<strong>en</strong><br />

Ev<strong>en</strong>als de curatieve gezondheidszorg,<br />

is de bedrijfsgezondheidszorg de<br />

laatste jar<strong>en</strong> in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de mate geconfronteerd<br />

met kost<strong>en</strong>beheersing <strong>en</strong><br />

vrag<strong>en</strong> naar haar effectiviteit. E<strong>en</strong> belangrijk<br />

verschil met de curatieve sector<br />

is ev<strong>en</strong>wel dat haar financiers, de<br />

afzonderlijke bedrijv<strong>en</strong>, tev<strong>en</strong>s afnemer<br />

zijn van de BGZ waardoor zij veel<br />

meer rechtstreeks invloed kunn<strong>en</strong> uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

op de inhoud <strong>en</strong> omvang ervan.<br />

De actieve bemoei<strong>en</strong>is van buit<strong>en</strong>af<br />

met de BGZ, (die overig<strong>en</strong>s niet alléén<br />

door kost<strong>en</strong>beheersing is ingegev<strong>en</strong>),<br />

heeft onder bedrijfsg<strong>en</strong>eeskundig<strong>en</strong><br />

geleid tot verwarring <strong>en</strong> bezorgdheid.<br />

M<strong>en</strong> voelt zich bedreigd in autonomie<br />

<strong>en</strong> professionele id<strong>en</strong>titeit, <strong>en</strong>-heeft tegelijk<br />

het gevoel dat m<strong>en</strong> moeilijk aan<br />

de verwachting<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>af kan<br />

voldo<strong>en</strong>.<br />

Het risico is inderdaad aanwezig dat<br />

de BGZ te zeer ondergeschikt wordt<br />

gemaakt aan werkgeversbelang<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

haar geloofwaardigheid <strong>en</strong> gezond-<br />

heidkundig vernieuwingsstrev<strong>en</strong> verliest.<br />

Aan de andere kant is de actieve<br />

betrokk<strong>en</strong>heid van de afnemers<br />

(werkgevers èn werknemers) e<strong>en</strong> uitdaging<br />

aan de BGZ die juist kan leid<strong>en</strong><br />

tot verbetering van de effectiviteit <strong>en</strong><br />

kwaliteit. Voorwaarde is dan wel dat<br />

de BGZ erin slaagt zich beter te organiser<strong>en</strong><br />

zodat zij in staat is e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />

id<strong>en</strong>titeit <strong>en</strong> wervingskracht te behoud<strong>en</strong>.<br />

Ze moet ler<strong>en</strong> beter bij te drag<strong>en</strong><br />

aan de oplossing van specifieke problem<strong>en</strong><br />

die zich aandi<strong>en</strong><strong>en</strong> .••<br />

Not<strong>en</strong><br />

l. Jonkers, A.H., P.E.M. Lindeman<br />

quet. Het bestand van <strong>en</strong> vacatures '<br />

arts<strong>en</strong> <strong>en</strong> verpleegkundig<strong>en</strong> bij bedrut<br />

neeskundige di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> op 01-08-<br />

T.Soc.<strong>Gezondheid</strong>szorg 64 (1986) 13.<br />

2. Lindeboom, R.D. NVAB steekt har.<br />

eig<strong>en</strong> boezem, de macht van de "arts" ,..<br />

macht van "de baas". Arbeidsomstar<br />

hed<strong>en</strong> 63 (<strong>1987</strong>) 7/8,<br />

3, Algem<strong>en</strong>e Werkgevers Ver<strong>en</strong>iging<br />

drijfsgezondheidszorg nader bek<br />

Haarlem, 1985<br />

4. Willems, J.H.B.M. Enige bespiegclir<br />

over (de toekomst van) de bedrijfsar<br />

Nederland. Arbeidsomstandigheder<br />

(<strong>1987</strong>) 7/8.<br />

5. Plomp, H.N. Bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> bedrij:<br />

zondheidsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> studie naar hel<br />

loop <strong>en</strong> de determinant<strong>en</strong> van professi '<br />

liserings-process<strong>en</strong> in organisaties.<br />

Uitgeverij, Amsterdam, <strong>1987</strong>.<br />

6. Plomp, H.N. Werknemers <strong>en</strong> bedrij l-.<br />

zondheidsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> studie naar dl<br />

stemming van vraag <strong>en</strong> aanbod in ddrijfsgezondheidszorg.<br />

vu- Uitgev<br />

Amsterdam, 1985.<br />

7. Tanke, G.M.N. Beeld van de BGZ.<br />

kele observaties betreff<strong>en</strong>de taak var,<br />

bedrijfsgezondheidszorg in 7 arbeidsor.,<br />

nisaties. Scriptie CORVU-opleiding, Ar<br />

sterdam, 1985,<br />

8, Winter, C,A., A. Dijkstra. De bedriit<br />

arts over zijn werk. NIPG, Leid<strong>en</strong>, 1984.<br />

9, Vliert, E. van de. De vrijheidsgr<strong>en</strong>zrr:<br />

van de beklemde bedrijfsarts, e<strong>en</strong> organ<br />

satiepsychologische visie.<br />

T,Soc.<strong>Gezondheid</strong>szorg 64 (1986) 22,


<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 31


32 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

Ongelijk<br />

<strong>en</strong><br />

Ongezond<br />

Er bestaat e<strong>en</strong> verband tuss<strong>en</strong> inkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> gezondheid. Begrijpelijk als<br />

je bed<strong>en</strong>kt dat sommige bejaard<strong>en</strong> met alle<strong>en</strong> AOW door lang in bed te<br />

blijv<strong>en</strong> bezuinig<strong>en</strong> op de stookkost<strong>en</strong> om zo te kunn<strong>en</strong> kiez<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> bezoekje aan de specialist <strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuwe, warme trui.<br />

Sinds kort heeft "de politiek" zich op ongelijke gezondheid gestort,<br />

getuige e<strong>en</strong> studiedag <strong>en</strong> e<strong>en</strong> rapport van de Wet<strong>en</strong>schappelijke Raad<br />

voor het Regeringsbeleid. Joostvan der Meer bespreekt het rapport <strong>en</strong><br />

wijst op de gevar<strong>en</strong> van deze plotselinge politieke aandacht.<br />

Progressiev<strong>en</strong> blijk<strong>en</strong> niet meer de <strong>en</strong>ig<strong>en</strong> te zijn die het over ongelijke<br />

gezondheidskans<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Zal de huidige regering dit item net zo<br />

gemakkelijk in haar rechts-confessionele beleid inpass<strong>en</strong> als de<br />

mantelzorg?<br />

Joost van der Meer<br />

Van links<br />

naar rechts<br />

<strong>en</strong> terug?<br />

Voor het eerst sinds de Tweede W<br />

reldoorlog heeft de wandluis zich wcop<br />

de mur<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> Rotterdams da:<br />

verblijf g<strong>en</strong>esteld. De kinderarts Bil<br />

dew konstateerde al <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> gd.<br />

d<strong>en</strong> in Volkskrant e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame van cl<br />

armoedeziekt<strong>en</strong> rachitis <strong>en</strong> tbc ond:<br />

zijn patiënt jes. Met alle<strong>en</strong> lager onder<br />

wijs is de kans op het krijg<strong>en</strong> van e("<br />

chronische ziekte tweemaal zo gro()<br />

als met e<strong>en</strong> universitaire bul opzak<br />

De welvaart in ons land stijgt, maa<br />

gezondheidsverschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> gnll'<br />

p<strong>en</strong> met lage inkom<strong>en</strong>s <strong>en</strong> de beter br:<br />

taald<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> toe. Gegev<strong>en</strong>s uit N,<br />

derlands epidemiologisch onderzooi<br />

<strong>en</strong> de cijfers over het arbeidsverzu ip<br />

<strong>en</strong> de WAO ton<strong>en</strong> aan, dat er ook "<br />

Nederland aanwijsbare verschill<strong>en</strong><br />

sterfte <strong>en</strong> vóórkom<strong>en</strong> van ziekte zij:<br />

wanneer m<strong>en</strong> de gegev<strong>en</strong>s indeelt na"<br />

opleiding, beroep of inkom<strong>en</strong>. De/<br />

verschill<strong>en</strong> zijn vrijwel steeds in h.<br />

nadeel van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> lage pos'<br />

tie op de maatschappelijke Iadd«:<br />

Simpel gezegd: hoe lager het inkomc:<br />

des te slechter iemands gezondhei<br />

Arts<strong>en</strong> aan het begin van deze eeu -,<br />

hadd<strong>en</strong> oog voor dergelijke gegev<strong>en</strong><br />

Bij de dokters van nu ontbreekt<br />

aandacht voor sociaal-ekonornisbepaalde<br />

gezondheidsverschill<strong>en</strong>, si,<br />

naleerde Frits Muller onlangs in ei<br />

tijdschrift.' "Ze zi<strong>en</strong> het gewoon ni.<br />

die klinici in mijn omgeving", aldus e'<br />

hoogleraar sociale g<strong>en</strong>eeskunde Lep:<br />

<strong>en</strong>.<br />

Des te verheug<strong>en</strong>der is het, dat,<br />

sinds <strong>en</strong>kele maand<strong>en</strong> e<strong>en</strong> heus ovo:<br />

heidsrapport bestaat met als titel ,T<br />

ongelijke verdeling van gezondheid'<br />

De bundel is e<strong>en</strong> neerslag van e<strong>en</strong> ko:<br />

fer<strong>en</strong>tie, die het Ministerie van WV,<br />

<strong>en</strong> de Wet<strong>en</strong>schappelijke Raad VOl)<br />

het Regeringsbeleid (WRR) belegde:<br />

op 16 <strong>en</strong> 17 maart van dit jaar. Do,<br />

van de bije<strong>en</strong>komst was e<strong>en</strong> analyse 1.<br />

mak<strong>en</strong> van gezondheidsverschill<strong>en</strong> ,:<br />

relatie tot sociaal economische status<br />

<strong>en</strong> alle person<strong>en</strong> <strong>en</strong> partij<strong>en</strong> bije<strong>en</strong> 1,<br />

br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> die bij het probleem betrokk<strong>en</strong><br />

zoud<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> zijn. E<strong>en</strong> aride:<br />

doel was het aanbied<strong>en</strong> van beleidsvoornem<strong>en</strong>s<br />

<strong>en</strong> oplossing<strong>en</strong> voor d.:<br />

gesignaleerde problem<strong>en</strong>; tot slo i<br />

wilde m<strong>en</strong> aanbeveling<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> onderzoeksprogramma<br />

over gezondheidsverschill<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong> iTI<br />

maatschappelijke status.<br />

Het rapport zet de tot nu toe bek<strong>en</strong>de<br />

schaarse Nederlandse gegev<strong>en</strong>s<br />

over gezondheidsverschill<strong>en</strong> op e<strong>en</strong><br />

rij, <strong>en</strong> geeft e<strong>en</strong> overzicht van gegev<strong>en</strong>s<br />

uit het buit<strong>en</strong>land. E<strong>en</strong> speciale plaats<br />

is daarbij ingeruimd voor Zwed<strong>en</strong>, dat<br />

sinds kort e<strong>en</strong> beleid k<strong>en</strong>t dat gericht<br />

is op het reducer<strong>en</strong> yan gezondheidsverschill<strong>en</strong><br />

op <strong>en</strong>kele, specifieke terrein<strong>en</strong>.<br />

Ook de Zweedse regering signaleert<br />

e<strong>en</strong> vergroting van sociaalekonomische<br />

gezondheidsverschill<strong>en</strong><br />

bij het to<strong>en</strong>em<strong>en</strong> van de welvaart.


Daarnaast ruimt de bundel plaats in<br />

voor gezondheidsverschill<strong>en</strong> in relatie<br />

tot ziekteverzuim <strong>en</strong> arbeidsongeschiktheid,<br />

gezondheidsverschill<strong>en</strong> in<br />

de klinische praktijk, <strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> ekonomische<br />

beschouwing over gelijkheid<br />

in gezondheidzorg. E<strong>en</strong> konkrete<br />

onderzoeksstrategie, gevolgd door e<strong>en</strong><br />

aanzet tot beleidsvorming t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />

van sociale verschill<strong>en</strong> in gezondheid<br />

sluit<strong>en</strong> het rapport af.<br />

Wie zich al voor het onderwerp interresseerde,<br />

k<strong>en</strong>t de grote lijn van dit<br />

rapport waarschijnlijk al: gezondheid<br />

wordt niet alle<strong>en</strong> bepaald door gezondheidszorg;<br />

er zijn te weinig gegev<strong>en</strong>s<br />

in Nederland over sociaal-economische<br />

gezondheidsverschill<strong>en</strong>, <strong>en</strong> e~<br />

moet dus meer onderzoek naar gedaan<br />

word<strong>en</strong>; dit onderzoek moet 'zich niet<br />

beperk<strong>en</strong> tot gezondheidszorg, maar<br />

ook de gezondheidseffekt<strong>en</strong> van andere<br />

beleidsterrein<strong>en</strong> onderzoek<strong>en</strong>.<br />

Toch bevat het rapport ook veel gedetailleerde<br />

gegev<strong>en</strong>s, voor de ècht ingewijde<br />

wellicht ook oude koek, juist<br />

omdat de Nederlandse cijfers zo<br />

schaars zijn.<br />

Goed bedoeld zijn de poging<strong>en</strong> om<br />

niet te blijv<strong>en</strong> hang<strong>en</strong> in de roep om<br />

meer onderzoek, <strong>en</strong> met de weinige gegev<strong>en</strong>s<br />

toch e<strong>en</strong> begin te mak<strong>en</strong> met<br />

beleidsvoorstell<strong>en</strong>. Vooralsnog kom<strong>en</strong><br />

die neer op het z<strong>en</strong>d<strong>en</strong> van rapport<strong>en</strong><br />

aan de regering, het steun<strong>en</strong> van meer<br />

onderzoek naar gezondheidsverschill<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> het voornem<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vervolgkonfer<strong>en</strong>tie<br />

te organiser<strong>en</strong>. Het meest<br />

konkreet is het voorstel van de Rotterdamse<br />

hoogleraar Sociale <strong>Gezondheid</strong>szorg<br />

Van der Maas. Hij poneert<br />

e<strong>en</strong> kompleet uitgewerkte zes-jarige<br />

onderzoeksstrategie.<br />

Kritische kanttek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

Het instemm<strong>en</strong>d knikk<strong>en</strong> zal bij de<br />

meeste lezers de overhand hebb<strong>en</strong> bij<br />

het doorblader<strong>en</strong> van het rapport. E<strong>en</strong><br />

globale bespreking van het rapport<br />

zou neerkom<strong>en</strong> op het overschrijv<strong>en</strong><br />

van het themanummer "Ongelijk-Ongezond"<br />

van dit tijdschrift." Daarom<br />

e<strong>en</strong> paar kritische kanttek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>.<br />

Eén van de oorzak<strong>en</strong> voor maatschappelijk<br />

bepaalde gezondheidsverschill<strong>en</strong><br />

is de zog<strong>en</strong>aamde innovatievoorsprong<br />

van groep<strong>en</strong>, die het maatschappelijk<br />

voor de wind gaat. Zij<br />

zoud<strong>en</strong>, zo wil e<strong>en</strong> theorie, van voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

het eerst gebruik mak<strong>en</strong>. Dit<br />

zou de to<strong>en</strong>ame van de verschill<strong>en</strong> bij<br />

het stijg<strong>en</strong> van de welvaart verklar<strong>en</strong>.<br />

Dit "innovatiegedrag" zou dan geleidelijk<br />

moet<strong>en</strong> doordruppel<strong>en</strong> naar<br />

groep<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> lagere sociaal-economische<br />

status. Gewez<strong>en</strong> wordt onder<br />

meer op het feit d'at het hartinfarkt,<br />

e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> "managersziekte", nu het<br />

meest voorkomt bij m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit lagere<br />

sociale milieus. Red<strong>en</strong>, waarom e<strong>en</strong><br />

van de inleiders van de konfer<strong>en</strong>tie het<br />

woord welvaartsziekte in deze kontekst<br />

"misleid<strong>en</strong>d" noemt. Mog<strong>en</strong>welvaartsziektes<br />

dan nu eindelijk binn<strong>en</strong><br />

het bereik van de massa zijn, voor gezondheid<br />

is dat allerminst duidelijk.<br />

In de Derde Wereld heeft de "trickle<br />

down" theorie, waarbij de ekonomische<br />

vooruitgang van e<strong>en</strong> land via de<br />

elite vanzelf zou doorvloei<strong>en</strong> naar de<br />

massa, haar onjuistheid bewez<strong>en</strong>. Nu<br />

is Europa de Derde Wereld niet, maar<br />

e<strong>en</strong> kritische beschouwing van e<strong>en</strong><br />

dergelijke theorie was zeker op zijn<br />

plaats geweest.<br />

Het valt op, dat het rapport relatief<br />

weinig aandacht besteedt aan gezondheidsverschill<strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> mann<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

vrouw<strong>en</strong>, immers e<strong>en</strong> belangrijk<br />

maatschappelijk bepaald gezondheidsverschil.<br />

Eén van de verklaring<strong>en</strong><br />

uit het rapport zelf is, dat vrouw<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> betere lev<strong>en</strong>sverwachting hebb<strong>en</strong><br />

dan mann<strong>en</strong>. "War<strong>en</strong> het de vrouw<strong>en</strong><br />

geweest, die naast e<strong>en</strong> achterstandpositie<br />

op andere terrein<strong>en</strong> ook nog in gezondheid<br />

e<strong>en</strong> achterstand hadd<strong>en</strong>, dan<br />

was dit gezondheidsverschil waarschijnlijk<br />

allang onderwerp van onderzoek<br />

<strong>en</strong> beleid geweest". Wat meer<br />

expliciete aandacht voor de verschuiving<br />

van de sexegebond<strong>en</strong> gezondheidsverschill<strong>en</strong><br />

zou op haar plaats<br />

geweest zijn. De algem<strong>en</strong>e verklaring<br />

voor het ongezonder word<strong>en</strong> van vrouw<strong>en</strong><br />

is, dat zij maatschappelijk meer<br />

gelijk aan de man word<strong>en</strong> <strong>en</strong> dus ook<br />

di<strong>en</strong>s gezondheidsrisiko's lop<strong>en</strong>. De<br />

plaats van de feminisering van de armoede,<br />

het to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>d aantal bijstandsmoeders,<br />

krijgt in het rapport te<br />

weinig aandacht.<br />

De verandering<strong>en</strong> in maatschappelijke<br />

verhouding<strong>en</strong> <strong>en</strong> de konsekw<strong>en</strong>ties<br />

voor de method<strong>en</strong> van onderzoek<br />

naar sociaal-ekonomische gezondheidsverschill<strong>en</strong><br />

kom<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s nauwelijks<br />

aan bod. De sociaal-economische<br />

status wordt in veel studies nog<br />

bepaald aan de hand van het beroep<br />

van de VADER van e<strong>en</strong> GEZIN. De<br />

.Jiuwelijkscarriêre'' van vrouw<strong>en</strong><br />

wordt afgemet<strong>en</strong> aan het beroep van<br />

de echtg<strong>en</strong>oot <strong>en</strong> aan het beroep van de<br />

vader in plaats van aan haar eig<strong>en</strong>,<br />

werk of carrière. In hoeverre dergelijke<br />

onderzoeksmethod<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />

verander<strong>en</strong> komt niet aan de orde. Het<br />

zal er wel niet e<strong>en</strong>voudiger op word<strong>en</strong>,<br />

maar bij e<strong>en</strong> bespreking van de complexiteit<br />

van het onderzoeksterrein<br />

had ik e<strong>en</strong> dergelijke diskussie verwacht.<br />

Van marxistisch tot liberaal<br />

Meer tot nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> stemt het verschijn<strong>en</strong><br />

van het rapport zelf, op e<strong>en</strong><br />

tijdstip dat de commissie Dekker haar<br />

voorstell<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d maakt <strong>en</strong> het kabinet<br />

de <strong>en</strong>e bezuiniging op de zorg na de<br />

andere uit de hoed tovert. Het Engelse<br />

"Black Report" over sociale gezondheidsverschill<strong>en</strong><br />

versche<strong>en</strong> onder de<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 33<br />

conservatieve regering van Margaret<br />

Thatcher. E<strong>en</strong> Zweeds rapport over dit<br />

onderwerp versche<strong>en</strong> in opdracht van<br />

de to<strong>en</strong>malige liberaal- konservatieve<br />

coalitie. En ook dit rapport verschijnt<br />

onder e<strong>en</strong> regering waarvan de ministers<br />

zich niet hebb<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> als<br />

steunpilar<strong>en</strong> voor sociale gelijkheid.<br />

Historisch is het thema ongelijkheid in<br />

gezondheid e<strong>en</strong> thema uit linkse kring<strong>en</strong>,<br />

maar dit is al <strong>en</strong>ige tijd niet meer<br />

zo. Ook voor de christelijk conservatiev<strong>en</strong><br />

is de zorg voor de sociaal ongelijke<br />

medem<strong>en</strong>s immers van belang.<br />

Ook de liberal<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> met het<br />

thema overweg, aldus Wijnberg <strong>en</strong> Joling<br />

in Medisch Contact: "Voor de liberal<strong>en</strong><br />

moet het wegnem<strong>en</strong> van ongelijkhed<strong>en</strong><br />

in gezondheid <strong>en</strong> de zorg politiek<br />

interressant zijn uit het oogpunt<br />

dat door gerichte maatregel<strong>en</strong> de<br />

weerbaarheid van de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in de sam<strong>en</strong>leving<br />

<strong>en</strong> de verantwoordelijkheid<br />

voor hun eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> gezondheid<br />

kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gestimuleerd. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />

is het uit r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>tsoverweging<strong>en</strong><br />

van belang, dat de zorg daar terechtkomt<br />

waar ze het meest effektief<br />

is".3 Ook van der Maas signaleert:<br />

"Vijfti<strong>en</strong> jaar geled<strong>en</strong> zou zo'n onderzoek<br />

marxistisch g<strong>en</strong>oemd word<strong>en</strong>, nu<br />

is het e<strong>en</strong> kunst fout als je gegev<strong>en</strong>s<br />

over sociale verschill<strong>en</strong> niet in je onderzoek<br />

betrekt". 4<br />

Op zich is alle aandacht voor sociaal-economisch<br />

bepaalde gezondheidsverschill<strong>en</strong><br />

toe te juich<strong>en</strong>. Toch<br />

houdt het ook e<strong>en</strong> waarschuwing in<br />

voor progressieve d<strong>en</strong>kers over (gezondheids)zorg.<br />

Het is al meer voorgekom<strong>en</strong><br />

dat begripp<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> aanvankelijk<br />

vernieuw<strong>en</strong>de betek<strong>en</strong>is geleidelijk<br />

werd<strong>en</strong> opgeget<strong>en</strong> door rechts,<br />

onherk<strong>en</strong>baar verwerkt in het nieuwe<br />

christelijk-conservatieve gerecht van<br />

de stelselherzi<strong>en</strong>ing. De begripp<strong>en</strong><br />

"zelfzorg" <strong>en</strong> "mantelzorg" hebb<strong>en</strong> in<br />

de loop der jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong> totaal andere<br />

smaak gekreg<strong>en</strong>, eig<strong>en</strong> verantwoordelijkheid<br />

betek<strong>en</strong>t teg<strong>en</strong>woordig eig<strong>en</strong><br />

schuld. E<strong>en</strong> dergelijke begripsverwarring<br />

kan ook makkelijk op het gebied<br />

van ongelijkheid in gezondheid gaan<br />

optred<strong>en</strong>. Zo me<strong>en</strong>t Rutt<strong>en</strong> in het<br />

WRR-rapport dat het wegnem<strong>en</strong> van<br />

financiële drempels zeker ge<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de<br />

voorwaarde is om gelijkheid in<br />

gezondheid te bereik<strong>en</strong> - waarschijnlijk<br />

terecht. Het omdraai<strong>en</strong> van die bewering,<br />

namelijk dat eig<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong><br />

ge<strong>en</strong> ongelijkheid in de hand werk<strong>en</strong>,<br />

volgt onmiddelijk daarop. De juistheid<br />

van deze stelling is op zijn zachtst<br />

gezegd controversieel. Later moet<br />

Rutt<strong>en</strong> toegev<strong>en</strong>, dat de gezondheidseffekt<strong>en</strong><br />

van de door hem g<strong>en</strong>oemde<br />

maatregel<strong>en</strong> zich waarschijnlijk zull<strong>en</strong><br />

conc<strong>en</strong>trer<strong>en</strong> in de laagste inkom<strong>en</strong>sgroep<strong>en</strong>.<br />

Toch ziet hij ge<strong>en</strong> red<strong>en</strong>,<br />

af te zi<strong>en</strong> van eig<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong>. Erg<strong>en</strong>s<br />

moet e<strong>en</strong> gemiddelde te vind<strong>en</strong> zijn<br />

waar effici<strong>en</strong>cy <strong>en</strong> gelijkheid elkaar


34 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong><br />

ontmoet<strong>en</strong>, vindt Rutt<strong>en</strong>. Hoe dat<br />

moet in e<strong>en</strong> situatie waarin nu al<br />

sprake is van het zichtbaar word<strong>en</strong><br />

van tevor<strong>en</strong> onzichtbare verschill<strong>en</strong><br />

(bijvoorbeeld het weer opduik<strong>en</strong> van<br />

"armoedeziekt<strong>en</strong>") maakt Rutt<strong>en</strong> niet<br />

duidelijk. Hier treedt waarschijnlijk<br />

al e<strong>en</strong> spraakverwarring op rond het<br />

begrip gelijkheid. Hij k<strong>en</strong>t zes verschill<strong>en</strong>de<br />

soort<strong>en</strong> gelijkheid waarvan<br />

de eerste <strong>en</strong> de zesde in de woord<strong>en</strong><br />

van Rutt<strong>en</strong> de grootste kost<strong>en</strong> met zich<br />

mee zull<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> in term<strong>en</strong> van<br />

doelmatigheid. "Afhankelijk van de<br />

vraag, of je wel of niet rek<strong>en</strong>ing wilt<br />

houd<strong>en</strong> met individuele voorkeur<strong>en</strong>,<br />

kies je e<strong>en</strong> bepaald gelijkheidsconcept<br />

als politieke doelstelling", aldus de<br />

econometrist.<br />

Some animals are more equal than<br />

other anirnals?<br />

Op de politieke ag<strong>en</strong>da<br />

De grote vraag blijft, wat er van de<br />

beleidsaanbeveling<strong>en</strong> uit het rapport<br />

terecht zal kom<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> kabinet dat<br />

huursubsidie vermindert, bezuinigt op<br />

onderwijs, <strong>en</strong> eig<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> wil.<br />

Deze bundel is niet onder tafel gewerkt,<br />

zoals indertijd met het "Black<br />

Report" gebeurde. Het gevaar bestaat<br />

wel, dat dit e<strong>en</strong> éénmalige uiting van<br />

gevoel voor sociale (on)gelijkheid is.<br />

De bundel zelf konstateert zorgelijk,<br />

dat dit onderwerp de neiging vertoont<br />

geruisloos van de politieke ag<strong>en</strong>da te<br />

verdwijn<strong>en</strong>. De sam<strong>en</strong>stellers zi<strong>en</strong> als<br />

e<strong>en</strong> van de oorzak<strong>en</strong> daarvan het ontbrek<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> echte pressiegroep.<br />

"Zo lang m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> bepaalde<br />

groep of van e<strong>en</strong> bepaalde sociaal-<br />

De zes gelijkhed<strong>en</strong> van Rutt<strong>en</strong><br />

1. Gelijkheid van uitgav<strong>en</strong> per<br />

hoofd<br />

t (prijsverschill<strong>en</strong>)<br />

2. Gelijkheid van inputs per hoofd<br />

t (verschill<strong>en</strong> in morbiditeit)<br />

3. Gelijkheid van inputs naar behoefte<br />

t (verschill<strong>en</strong> in spreiding,<br />

etc.)<br />

4. Gelijke toegankelijkheid naar<br />

behoefte<br />

t (verschill<strong>en</strong> in prefer<strong>en</strong>ties,<br />

tijdprijz<strong>en</strong>, etc.)<br />

5. Gelijk gebruik naar behoefte<br />

t (comp<strong>en</strong>satie)<br />

6. Gelijke gezondheidstoestand<br />

ekonomische status zich er niet van<br />

bewust zijn, dat hun slechtere gezondheid<br />

niet berust op individuele fluctuaties,<br />

maar e<strong>en</strong> karakteristiek is van<br />

de groep waarin ze verker<strong>en</strong>, zal er<br />

nooit e<strong>en</strong> politieke belang<strong>en</strong>groep zijn<br />

om in dit grijze gebied de ongelijkheid<br />

in gezondheid te lat<strong>en</strong> prevaler<strong>en</strong> bov<strong>en</strong><br />

belang<strong>en</strong> van andere partij<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong>leving moet besluit<strong>en</strong> of ongelijkhed<strong>en</strong><br />

in gezondheid e<strong>en</strong> aanvaardbaar<br />

bijverschijnsel zijn van<br />

meer algeme<strong>en</strong> politiek beleid. Wil die<br />

afweging ooit gemaakt kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

dan zull<strong>en</strong> sociaal-economische<br />

verschill<strong>en</strong> op de politieke ag<strong>en</strong>da<br />

moet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>".<br />

Niet alle<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit (lagere) sociaal-economische<br />

groep<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> hun<br />

stem moet<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> hor<strong>en</strong>. Onderzoekers<br />

zoud<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> konstater<strong>en</strong>, maar er ook op<br />

moet<strong>en</strong> att<strong>en</strong>der<strong>en</strong>. Van der Maas doet<br />

in de bundel al e<strong>en</strong> eerste aardige sug-<br />

gestie: het mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> vo.<br />

breed publiek toegankelijk I·<br />

over sociaal-economische gl'<br />

heidsverschill<strong>en</strong> in Nederland.<br />

De diskussie moet op straa<br />

bracht word<strong>en</strong>. Onderzoekers ku<br />

daaraan meewerk<strong>en</strong> door zich<br />

als aktiegroep te gaan gedrag"l<br />

kwestie steeds weer opnieuw. Cl<br />

liefst op ongeleg<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

de aandacht van publiek <strong>en</strong> pi.<br />

br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. De stelselherzi<strong>en</strong>ing<br />

voorstell<strong>en</strong> van de commissie D,<br />

kunn<strong>en</strong> bekek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> op hu:<br />

zondheidseffekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> deze berd, \<br />

g<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> uitgebreid in de meel<br />

bracht word<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> tijd, waa<br />

afruil tuss<strong>en</strong> gelijkheid <strong>en</strong> doel!'<br />

heid steeds meer in de richting \',<br />

laatste verschuift, zull<strong>en</strong> sociaa<br />

nomische gezondheidsverschilJc.'<br />

hot item moet<strong>en</strong> zijn.<br />

De roep om e<strong>en</strong> beleid ter vr<br />

ning van deze verschill<strong>en</strong> klin<br />

nauwelijks hoorbaar in de Kam«.<br />

staan in het tor<strong>en</strong>tje van Lubber<br />

Not<strong>en</strong><br />

1. Muller, F. Ongelijke kans<strong>en</strong> op<br />

heid. <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> . :<br />

tiek 1985<strong>nr</strong> 1<br />

2. TGP 1985<strong>nr</strong> 1<br />

3. Medisch contact <strong>nr</strong> 28,10 juli<br />

4. TGP 1985<strong>nr</strong> 1<br />

5. Wet<strong>en</strong>schappelijke Raad voor hl!<br />

ringsbeleid. De ongelijke verdeling<br />

zondheid. 's Grav<strong>en</strong>hage, Staats lil ;<br />

<strong>1987</strong>.


<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 35


36 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

De Waarhed<strong>en</strong><br />

over de overgang<br />

intake gesprek van e<strong>en</strong> groep "Vrouw<strong>en</strong> in de overgang" Foto: Berti<strong>en</strong> van Mane;<br />

In het vorige nummer van dit tijdschrift besprak Ingrid Baart het<br />

boek "Het zal de overgang wel zijn"van Anna Old<strong>en</strong>have <strong>en</strong><br />

Miem Baart-Gregory. Ze had veel lof, maar ook kritiek: de<br />

auteurs do<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s haar teveel alsof ze dé waarheid, de<br />

biologische waarheid, over de overgang te pakk<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong>. Anna Old<strong>en</strong>have reageert hieronder <strong>en</strong> zet haar<br />

ideeën over de overgang nader uite<strong>en</strong>, terwijl Ingrid Baart op<br />

haar beurt haar kritiek uitgebreid toelicht.<br />

Old<strong>en</strong>have <strong>en</strong> Baart zijn het er over e<strong>en</strong>s dat gangbare<br />

ideeën over de overgang voor veel vrouw<strong>en</strong> niet gunstig zijn.<br />

Maar ze stell<strong>en</strong> niet dezelfde oplossing<strong>en</strong> voor <strong>en</strong> dat komt<br />

omdat ze de overgang heel verschill<strong>en</strong>d b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>. Voor<br />

Anna Old<strong>en</strong>have is de overgang niets bijzonders: e<strong>en</strong> natuurlijk<br />

verschijnsel waar helaas sommig<strong>en</strong> last van hebb<strong>en</strong> maar dat<br />

vooral niet opgeblaz<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong>. Integ<strong>en</strong>deel, het is in het<br />

belang van vrouw<strong>en</strong> dat de overgang wordt "uitgekleed" tot<br />

het biologisch gebeur<strong>en</strong> dat het is. Ingrid Baart br<strong>en</strong>gt daar<br />

teg<strong>en</strong> in dat we niet moet<strong>en</strong> pret<strong>en</strong>der<strong>en</strong> ooit te wet<strong>en</strong> waf de<br />

overgang "is": alle ideeën daarover zijn m<strong>en</strong>selijke maaksels.<br />

Zijis erteg<strong>en</strong> dat welk maaksel dan ook wordt uitgeroep<strong>en</strong> tot<br />

dé waarheid over de overgang: dat doet ge<strong>en</strong> recht aan de<br />

grote verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de lev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> overgang<strong>en</strong> van vrouw<strong>en</strong>.<br />

Vergelijk<strong>en</strong> van de beide b<strong>en</strong>adering<strong>en</strong> is overig<strong>en</strong>s niet ZG<br />

e<strong>en</strong>voudig, doordat de twee tekst<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk niet over<br />

hetzelfde onderwerp gaan: Old<strong>en</strong>have heeft het over "de<br />

biologische overgang" <strong>en</strong> Baart over "het d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> sprek<strong>en</strong><br />

over de overgang". Vanuit de positie die Ingrid Baart daarbij<br />

kiest blijk<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong> met Anna Old<strong>en</strong>have zich uit te<br />

strekk<strong>en</strong> over biologie, filosofie, sociale wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

politiek.<br />

Wat moet er gebeur<strong>en</strong> aan de overgang? De politieke optie van<br />

Old<strong>en</strong>have is het inmiddels vertrouwde "vrouw<strong>en</strong> sam<strong>en</strong><br />

sterk": voor de overgang als normaal onderdeel van<br />

vrouw<strong>en</strong>lev<strong>en</strong>s. Baart ziet hier wel iets in, maar wil het niet als<br />

dé oplossing beschouw<strong>en</strong>. Vrouw<strong>en</strong> zijn verschill<strong>en</strong>d, situaties<br />

zijn verschill<strong>en</strong>d, <strong>en</strong> ook oplossing<strong>en</strong> voor problem<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>. "De "overgang moet niet zozeer word<strong>en</strong><br />

omgevormd als wel verdwijn<strong>en</strong>. Met als doel, dat vele<br />

overgang<strong>en</strong> bloei<strong>en</strong>.<br />

Is er dan nog iets dat vrouw<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>bindt? Of kunn<strong>en</strong> we<br />

beter ophoud<strong>en</strong> daarnaar te zoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> het vecht<strong>en</strong> voor<br />

verschill<strong>en</strong> als nieuw doel voor de<br />

vrouw<strong>en</strong>(gezondheids)beweging zi<strong>en</strong>?<br />

Cor van der Weele


De biologie<br />

van<br />

de<br />

overgang<br />

IAnna Old<strong>en</strong>have, onderzoekster bij<br />

. vrouw<strong>en</strong>studies in de faculteit Sociale<br />

I Wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> in Leid<strong>en</strong><br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 37<br />

Hierbij wil ik graag reager<strong>en</strong> op de rec<strong>en</strong>sie van Ingrid<br />

Baart op ons boek "Het zal de overgang wel zijn" in het vorige<br />

nummer van dit tijdschrift. Voor ik inga op de kritische<br />

vrag<strong>en</strong> die in deze gedeg<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>sie word<strong>en</strong> opgeworp<strong>en</strong><br />

beschrijf ik kort de overgang <strong>en</strong> roep ik de conclusies<br />

van ons onderzoek in herinnering.<br />

De overgang als e<strong>en</strong> fysiologisch proces van onvruchtbaar<br />

word<strong>en</strong> komt bij iedere vrouw op natuurlijke wijze<br />

voor als er niet met g<strong>en</strong>eesmiddel<strong>en</strong> (hormoonpreparat<strong>en</strong>,<br />

o.a. de pil) of operatief (baarmoeder <strong>en</strong>lof eierstokverwijdering)<br />

wordt ingegrep<strong>en</strong>. De overgang wordt gek<strong>en</strong>merkt<br />

door verandering<strong>en</strong> in <strong>en</strong> later het uitblijv<strong>en</strong> van de m<strong>en</strong>struatie<br />

<strong>en</strong> door verandering<strong>en</strong> in dehormoonspiegels. Dit<br />

fysiologische proces is voor de meeste vrouw<strong>en</strong> weinig belast<strong>en</strong>d.<br />

Het kan echter gepaard gaan met klacht<strong>en</strong> die<br />

kunn<strong>en</strong> variër<strong>en</strong> in ernst. Zo kunn<strong>en</strong> problem<strong>en</strong> rond de<br />

m<strong>en</strong>struatie, opvliegers <strong>en</strong> e<strong>en</strong> droge vagina voorkom<strong>en</strong>.<br />

Wij constater<strong>en</strong> in ons boek dat m<strong>en</strong>struatieproblem<strong>en</strong><br />

in de vorm van hevig vloei<strong>en</strong> in de periode voor de m<strong>en</strong>opauze<br />

veel voorkom<strong>en</strong>, zowel volg<strong>en</strong>s de ondervraagde<br />

vrouw<strong>en</strong> als volg<strong>en</strong>s gynaecologische handboek<strong>en</strong> <strong>en</strong> artikel<strong>en</strong>.<br />

Deze m<strong>en</strong>struatiestoorniss<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in de meeste<br />

gevall<strong>en</strong> veroorzaakt door de hormonale verandering<strong>en</strong><br />

vóór de m<strong>en</strong>opauze. Ze hang<strong>en</strong> dus wez<strong>en</strong>lijk met de overgang<br />

sam<strong>en</strong>, maar zijn in onderzoek naar overgangskIacht<strong>en</strong><br />

niet of nauwelijks onderk<strong>en</strong>d, laat staan onderzocht.<br />

Wij vermoed<strong>en</strong> dat hevig m<strong>en</strong>strueel bloedverlies bij e<strong>en</strong><br />

deel van de vrouw<strong>en</strong> in de periode voor de m<strong>en</strong>opauze (de<br />

prém<strong>en</strong>opauze) oorzaak is voor hetvaker voorkom<strong>en</strong> van<br />

"vage" klacht<strong>en</strong> als moeheid, lusteloosheid <strong>en</strong> geïrriteerdheid.<br />

Depressies blijk<strong>en</strong> in teg<strong>en</strong>stelling tot wat vel<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>,<br />

niet vaker voor te kom<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de overgang.<br />

Universele biologie<br />

Ook bij vrouw<strong>en</strong>, stell<strong>en</strong> wij in ons boek, heerst veel verwarring<br />

ovèr de overgang. En daarop richt zich de kritiek<br />

van Ingrid Baart; zij stelt: "Als er bij h<strong>en</strong> verwarring bestaat,<br />

kunn<strong>en</strong> ze dan nog wel iets waars zegg<strong>en</strong>? En hoe<br />

moet e<strong>en</strong> onderzoeker beoordel<strong>en</strong> welke uitspraak waar is<br />

<strong>en</strong> welke niet?" Zij vindt dat wij teveel de (nog vast te stell<strong>en</strong>)<br />

"waarheid van de biomedische wet<strong>en</strong>schap" hanter<strong>en</strong><br />

om deze problem<strong>en</strong> op te loss<strong>en</strong>.<br />

Dit was inderdaad één van de moeilijkste aspect<strong>en</strong> van<br />

ons onderzoek. We wild<strong>en</strong> persé de uitsprak<strong>en</strong> van vrouw<strong>en</strong><br />

serieus nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> hiermee integer omgaan. Er is echter<br />

e<strong>en</strong> verschil tuss<strong>en</strong> het serieus nem<strong>en</strong> van de uitsprak<strong>en</strong><br />

van vrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> het accepter<strong>en</strong> als "waar" van hun verklaring<strong>en</strong><br />

voor de oorzaak van hun ev<strong>en</strong>tuele problem<strong>en</strong> of<br />

klacht<strong>en</strong>. Verklaring<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong>, hypothes<strong>en</strong> opstell<strong>en</strong>, is<br />

het werk van e<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schapper die meer overzicht heeft<br />

over het gebied dan elke vrouw apart...<br />

Ingrid Baart schrijft in haar rec<strong>en</strong>sie: "De echte waarheid<br />

over de over,gangis voor de schrijfsters e<strong>en</strong> (nog precies<br />

vast te stell<strong>en</strong>) universele biologische waarheid, die<br />

alle g<strong>en</strong>oemde psychosomatische klacht<strong>en</strong> zal verklar<strong>en</strong>".<br />

Dit is slechts gedeeltelijk juist. Wij will<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> prober<strong>en</strong><br />

te verklar<strong>en</strong> waardoor die gemiddelde verhoging van psychosomatische<br />

klacht<strong>en</strong> in de prém<strong>en</strong>opauze wordt veroorzaakt.<br />

Maar ik d<strong>en</strong>k inderdaad wel dat er e<strong>en</strong> universele<br />

biologische beschrijving van de overgang mogelijk is;<br />

wij hebb<strong>en</strong> hiertoe de overgang will<strong>en</strong> "uitkled<strong>en</strong>". De<br />

overgang overkomt namelijk alle vrouw<strong>en</strong> die hiervoor<br />

oud g<strong>en</strong>oeg word<strong>en</strong>, ongeacht huidskleur, geloof, seksuele<br />

voorkeur of burgerlijke staat, <strong>en</strong> ongeacht de vraag of ze<br />

wel of ge<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> heeft, wel of ge<strong>en</strong> baan, arm of rijk is,<br />

dik of dun, dom of slim <strong>en</strong> wel of niet tevred<strong>en</strong> met allerlei<br />

aspect<strong>en</strong> van haar leefsituatie.<br />

Pechvogels<br />

Wij zett<strong>en</strong> daarmee inderdaad, zoals Ingrid Baart stelt,<br />

de sociale wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> in de hoek. We d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> namelijk


38 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

dat de sociale wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> die gemiddelde verhoging<br />

van psychosomatische klacht<strong>en</strong> in de prem<strong>en</strong>opauze niet<br />

zull<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> verklar<strong>en</strong>. Wem<strong>en</strong><strong>en</strong> dat vrouw<strong>en</strong> in de prem<strong>en</strong>opauze<br />

niet vaker problematische leefsituaties zull<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> dan ervoor of erna (andere onderzoekers hebb<strong>en</strong><br />

dit ook niet vast kunn<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>). Wel zull<strong>en</strong> allerlei problem<strong>en</strong><br />

in de leefsfeer tot meer klacht<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> leid<strong>en</strong>,<br />

maar dit geldt ongeacht de fase waarin e<strong>en</strong> vrouw verkeert,<br />

d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> wij.<br />

Dan is er het probleem van de culturele stereotyp<strong>en</strong> bij<br />

de symtoomrapportage. Ingrid Baart heeft gelijk als ze<br />

stelt dat de antwoord<strong>en</strong> van vrouw<strong>en</strong>, als ze wet<strong>en</strong> dat het<br />

onderzoek over de overgang gaat, gekleurd zoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

zijn door het stereotype beeld dat de overgang e<strong>en</strong> periode<br />

is waarin vrouw<strong>en</strong> slecht functioner<strong>en</strong>. Dit is vaak moeilijk<br />

te voorkom<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> vervolgonderzoek dat wij op dit<br />

mom<strong>en</strong>t in Ede uitvoer<strong>en</strong> draagt wel de neutrale naam<br />

"<strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> welzijn bij vrouw<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de 40 <strong>en</strong> 60".<br />

Toch weet m<strong>en</strong> dat het over de overgang gaat, want twee<br />

eerdere onderzoek<strong>en</strong> in deze geme<strong>en</strong>te ging<strong>en</strong> over de<br />

overgang <strong>en</strong> ons onderzoek werd aangekondigd als e<strong>en</strong><br />

vervolg hierop. Doordat we echter ook vrag<strong>en</strong> of m<strong>en</strong> het<br />

idee heeft in de overgang te zijn kunn<strong>en</strong> we bekijk<strong>en</strong> of<br />

vrouw<strong>en</strong> die m<strong>en</strong><strong>en</strong> in de overgang te zijn (maar dit niet<br />

zijn volg<strong>en</strong>s onze definitie) inderdaad meer klacht<strong>en</strong> aangev<strong>en</strong>.<br />

De hypothese die we in Ede will<strong>en</strong> toets<strong>en</strong> is de hypothese<br />

van ons boek, die luidt dat hevig m<strong>en</strong>strueel bloedverlies<br />

bij e<strong>en</strong> deel van de o<strong>nr</strong>egelmatig m<strong>en</strong>struer<strong>en</strong>de<br />

vrouw<strong>en</strong> leidt tot e<strong>en</strong> gemiddelde verhoging van "vage"<br />

klacht<strong>en</strong>. Deze verband<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gedistilleerd uit<br />

gegev<strong>en</strong>s van vrouw<strong>en</strong>, die we binn<strong>en</strong> het kader van onze<br />

theorie gaan bestuder<strong>en</strong>. Mocht onze hypothese uitkom<strong>en</strong>,<br />

dan kan dat dus betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat wij e<strong>en</strong> andere "waarheid"<br />

vind<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de oorzaak van de klacht<strong>en</strong> van<br />

vrouw<strong>en</strong> dan de cultureel geaccepteerde <strong>en</strong> door sommige<br />

vrouw<strong>en</strong> zo beleefde waarheid. Voor andere vrouw<strong>en</strong> zal<br />

hun "waarheid" mogelijk bevestigd word<strong>en</strong>: als je hevig<br />

vloeit voel je je minder goed <strong>en</strong> die problem<strong>en</strong> hor<strong>en</strong> - naast<br />

opvliegers - bij de biologische overgang voor de pechvogels<br />

onder ons. E<strong>en</strong> meerderheid van de vrouw<strong>en</strong> zal hun ervaring<br />

mogelijk bevestigd kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat de overgang ge<strong>en</strong><br />

periode is waarin je als vrouw psychisch <strong>en</strong> lichamelijk<br />

slechter functioneert.<br />

Stabiele vrouw<strong>en</strong><br />

Ons doel is om te achterhal<strong>en</strong> wat er wel of niet bij de<br />

overgang hoort <strong>en</strong> te verklar<strong>en</strong> hoe het komt dat o<strong>nr</strong>egelmatig<br />

m<strong>en</strong>struer<strong>en</strong>de vrouw<strong>en</strong> gemiddeld meer klacht<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> dan regelmatig of niet meer m<strong>en</strong>struer<strong>en</strong>de vrouw<strong>en</strong>.<br />

Dan pas kun je goed zicht krijg<strong>en</strong> op problem<strong>en</strong> die<br />

óók tijd<strong>en</strong>s de overgang kunn<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>, maar er niets<br />

mee te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, <strong>en</strong> waarvoor dus e<strong>en</strong> andere oplos-<br />

-singgevond<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong>. De overgang uitkled<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong><br />

biologisch f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong>, waarvan sommige vrouw<strong>en</strong> bepaalde<br />

klacht<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> geeft duidelijkheid, iets waar<br />

vrouw<strong>en</strong> van deze leeftijd mee gedi<strong>en</strong>d zijn. Mijn idee is<br />

dat de overgang slechts één aspect is van de middelbare<br />

leeftijd <strong>en</strong> in de meeste gevall<strong>en</strong> één van de onbelangrijkste<br />

aspect<strong>en</strong>. Als vrouw<strong>en</strong> van deze leeftijd plezier, klacht<strong>en</strong><br />

of problem<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, dan zal dat in de meeste gevall<strong>en</strong><br />

niets met de overgang te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />

Sociale wet<strong>en</strong>schappers kunn<strong>en</strong> zich bezighoud<strong>en</strong> met<br />

de beeldvorming rond de overgang. Belangrijker is echter<br />

dat zij zich met de echt wez<strong>en</strong>lijke kant<strong>en</strong> van de middelbare<br />

leeftijd bezighoud<strong>en</strong>, via scherp omschrev<strong>en</strong> onderzoek<br />

onder andere naar specifieke kans<strong>en</strong> <strong>en</strong> problem<strong>en</strong><br />

van vrouw<strong>en</strong> op middelbare leeftijd, haar onderdrukte positie<br />

<strong>en</strong> de ondergewaardeerde rol van deze veelal zeer stabiele<br />

vrouw<strong>en</strong> die m<strong>en</strong> vaak alle<strong>en</strong> nodig heeft om gratis,<br />

via onder andere het vrijwilligerswerk, de maatschappij<br />

tot e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aamde "zorgzame sam<strong>en</strong>leving" te mak<strong>en</strong> .••<br />

Welke<br />

biologie<br />

welk<br />

overgang<br />

Ilngrid Baart, onderzoeksmedewerkster<br />

Vrouw<strong>en</strong>gezondheidsc<strong>en</strong>trum in Utrecht


Wij zi<strong>en</strong> de ding<strong>en</strong> niet zoals ze zijn, maar zoals wij ze zi<strong>en</strong>.<br />

(Succesag<strong>en</strong>da, september <strong>1987</strong>)<br />

"Ik d<strong>en</strong>k inderdaad dat er e<strong>en</strong> universele biologische beschrijving<br />

van de overgang mogelijk is; wij hebb<strong>en</strong> de overgang<br />

hiertoe will<strong>en</strong>" uitkled<strong>en</strong>"."<br />

Laat ik de dialoog met Old<strong>en</strong>have beginn<strong>en</strong> door op deze<br />

uitspraak van haar te reager<strong>en</strong>. Zij vormt volg<strong>en</strong>s mij de<br />

kern van haar betoog, <strong>en</strong> geeft aan dat Old<strong>en</strong>have e<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tialistisch<br />

standpunt heeft over de m<strong>en</strong>s als biologisch<br />

wez<strong>en</strong>. Dat wil zegg<strong>en</strong> dat voor haar de m<strong>en</strong>s in het bezit is<br />

van vastligg<strong>en</strong>de biologische eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>, die de m<strong>en</strong>selijke<br />

mogelijkhed<strong>en</strong> universeel bepal<strong>en</strong>. Er valt op dat<br />

standpunt nogal wat af te ding<strong>en</strong>. Ik zal dat hier do<strong>en</strong> in<br />

dialoog met de tekst van Old<strong>en</strong>have én met e<strong>en</strong> imaginaire<br />

lezer/es die "ook zo" over biologie d<strong>en</strong>kt. Dezer lezer/es<br />

betrek ik in de discussie omdat het ess<strong>en</strong>tialistische d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />

diep verankerd is in de (vrouw<strong>en</strong>)gezondheidsbeweging<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> omdat ik hoop met 'e<strong>en</strong> breder opgezet betoog te<br />

kunn<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> welke theoretische <strong>en</strong> practisch-politieke<br />

bezwar<strong>en</strong> er aan dit perspectief klev<strong>en</strong>.<br />

Old<strong>en</strong>have's uitspraak (<strong>en</strong> het biologisch ess<strong>en</strong>tialisme<br />

in het algeme<strong>en</strong>) bevat e<strong>en</strong> aantal elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die ik hier kritisch<br />

onder de loep zal nem<strong>en</strong>:<br />

- Er is e<strong>en</strong> universele biologie van de m<strong>en</strong>s (in dit geval één<br />

biologische overgang, waardoor onder andere e<strong>en</strong> o<strong>nr</strong>egelmatig<br />

m<strong>en</strong>struatiepatroon kan ontstaan).<br />

- Deze biologie is te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> te beschrijv<strong>en</strong>.<br />

De geleefde "overgang" is uit te kled<strong>en</strong> tot die biologische<br />

beschrijving.<br />

Universele biologie?<br />

Iedere vrouw die er oud g<strong>en</strong>oeg voor wordt krijgt te mak<strong>en</strong><br />

met dé overgang, zo betoogt Old<strong>en</strong>have. Ongeacht<br />

huidskleur, geloof, seksuele voorkeur... etcetera. Maar<br />

hoezo dé overgang? Is er dan één model voor dat lichamelijke<br />

proces dat voor iedere<strong>en</strong> geldt? Is er dan maar één<br />

"biologie", <strong>en</strong> is die onafhankelijk van "het sociale"? Diverse<br />

auteurs die zich de laatste jar<strong>en</strong> in het sociobiologiedebat<br />

gem<strong>en</strong>gd hebb<strong>en</strong>, beschouw<strong>en</strong> zo'n statische opvatting<br />

van "biologie" als achterhaald. "Biologie" <strong>en</strong> "omgeving"<br />

vloei<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> in elkaar over <strong>en</strong> dan niet voor<br />

hele soort<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> uniforme manier, maar voor ieder individu<br />

weer anders.'<br />

Xatuurlijk zijn er wel algem<strong>en</strong>e ding<strong>en</strong> over de overgang<br />

te zegg<strong>en</strong>. maar daarmee is de overgang van mevrouw A<br />

nog niet die van mevrouw B. Of e<strong>en</strong> vrouw nog e<strong>en</strong> baarmoeder<br />

of eierstokk<strong>en</strong> heeft, maakt in het door Old<strong>en</strong>have<br />

gehanteerde overgangsmodel verschil. Daarmee bestaat er<br />

dus al meer dan één model van de overgang als biologisch<br />

proces: met <strong>en</strong> zonder eierstokk<strong>en</strong>. Maar zoud<strong>en</strong> we bijvoorbeeld<br />

niet ook de voedingsgeschied<strong>en</strong>is van e<strong>en</strong> vrouw<br />

moet<strong>en</strong> insluit<strong>en</strong> in het biologische model van de overgang?En<br />

misschi<strong>en</strong> hor<strong>en</strong> er nog meer factor<strong>en</strong> in het lev<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> vrouw tot het biologische proces "overgang" ...Wat<br />

te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> van "geluk" of .xmgeluk"? Er zijn weinig onderzoek<strong>en</strong><br />

gedaan die e<strong>en</strong> causale relatie vind<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> verandering<strong>en</strong><br />

in omgevingsfactor<strong>en</strong> <strong>en</strong> verandering<strong>en</strong> in lichaamsstoff<strong>en</strong>.<br />

Maar ze zijn er wel.~En weet niet iedere<br />

vrouw dat haar m<strong>en</strong>struatiecyclus van ritme kan verander<strong>en</strong><br />

door "geluk" of "ongeluk"'fl Lat<strong>en</strong> we ..geluk" <strong>en</strong> "ongeluk"<br />

ook insluit<strong>en</strong> in het biologische model.<br />

Dan heb je het toch niet meer over de biologie, Dan ga je<br />

het over de psyche hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> over sociale factor<strong>en</strong>. En hoe<br />

die van invloed zijn op de biologie ... Wat is nog de biologie.<br />

als je haar niet afgrfnst ...<br />

Old<strong>en</strong>have br<strong>en</strong>gt inderdaad e<strong>en</strong> scherpe scheiding aan<br />

tuss<strong>en</strong> de biologische overgang <strong>en</strong> de sociale wereld. De<br />

"problem<strong>en</strong> in de leefsfeer" vorm<strong>en</strong> voor haar het universum<br />

van de sociale wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>. En zeer waarschijnlijk,<br />

zegt Old<strong>en</strong>have, heeft de gemiddelde verhoging van psy-<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 39<br />

chosomatische klacht<strong>en</strong> in de prem<strong>en</strong>opauze niets met<br />

deze leefsfeerproblem<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong>.<br />

Toch is het niet de biologie die dergelijke scheiding<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

afgr<strong>en</strong>zing<strong>en</strong> maakt. Wij bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> ze. De splitsing<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />

lichaam/biologie, psyche <strong>en</strong> sociale omgeving zijn onderdeel<br />

van onze conceptualisering<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>lev<strong>en</strong>s,<br />

ze zijn ge<strong>en</strong> afspiegeling<strong>en</strong> van de werkelijkheid. En ook<br />

niet van de werkelijkheid van individuele vrouw<strong>en</strong> in de<br />

overgang. Dat br<strong>en</strong>gt me op mijn tweede punt.<br />

Is de biologie te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>?<br />

De universele biologie, zegt Old<strong>en</strong>have, is te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

kan beschrev<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Inderdaad wordt ze gek<strong>en</strong>d; door<br />

biolog<strong>en</strong>, door medici ... door wie niet eig<strong>en</strong>lijk? Dat "k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>"<br />

is echter voor meerdere interpretaties vatbaar. Ik<br />

d<strong>en</strong>k dat het voor Old<strong>en</strong>have inhoudt dat er in de natuur<br />

e<strong>en</strong> biologische werkelijkheid aanwezig is die voorafgaat<br />

aan <strong>en</strong> losstaat van de sociale werkelijkheid. Van deze biologie<br />

kan door middel van e<strong>en</strong> voortschrijd<strong>en</strong>d k<strong>en</strong>nisproces<br />

de "waarheid" bloot gelegd word<strong>en</strong> (die correspondeert<br />

met de werkelijkheid). K<strong>en</strong>nistheoretisch heet dit<br />

e<strong>en</strong> naïef (of ontologisch) realistisch uitgangspunt <strong>en</strong> ik<br />

deel dat uitgangspunt niet. Het lichamelijke biologische<br />

proces ontvouwt zich immers niet onmiddelbaar aan e<strong>en</strong><br />

onderzoeker of aan e<strong>en</strong> vrouw. Dat proces wordt "gek<strong>en</strong>d"<br />

<strong>en</strong> "geleefd" <strong>en</strong> dat "k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>" <strong>en</strong> "lev<strong>en</strong>" is altijd e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>selijke<br />

activiteit binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bepaalde sociale sam<strong>en</strong>hang.<br />

De product<strong>en</strong> van dat k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>, de "waarheid" (bijvoorbeeld<br />

de medisch/biologische waarheid over de overgang)<br />

of de "geleefde werkelijkheid" (bijvoorbeeld de psychosomatische<br />

klacht<strong>en</strong> van vrouw<strong>en</strong>), zijn daarom altijd<br />

constructies. Er wordt ge<strong>en</strong> werkelijkheid bloot gelegd of<br />

bloot gegev<strong>en</strong>, maar er wordt e<strong>en</strong> werkelijkheid geconstrueerd.<br />

Het product kan niet los getrokk<strong>en</strong> word<strong>en</strong> van<br />

het proces. Dé biologie pur sang, zal zich nooit aan de m<strong>en</strong>s<br />

ton<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat wat voor ons de biologie "is",-kunn<strong>en</strong> we in<br />

principe niet los mak<strong>en</strong> van hoe er door wie over licham<strong>en</strong><br />

gedacht wordt, hoe er door wie mee geleefd wordt <strong>en</strong> wie<br />

daar wat mee doet." Alle<strong>en</strong> daarom al wil ik de wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

niet opdel<strong>en</strong> in vaste pure speciale wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

aan de <strong>en</strong>e kant <strong>en</strong> vaste pure natuurwet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

aan de andere kant.<br />

Allemaal goed <strong>en</strong> wel dergelijke k<strong>en</strong>nistheoretische debatt<strong>en</strong>.<br />

Maar er bestaat toch gewoon k<strong>en</strong>nis over hoe het lichaam<br />

functioneert <strong>en</strong> dat is vaak hele practische <strong>en</strong> werkzame<br />

k<strong>en</strong>nis. E<strong>en</strong> schildklierafwijking kun je met<strong>en</strong> <strong>en</strong> behandel<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> be<strong>en</strong> kan gezet word<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> zwangerschap<br />

heeft ook e<strong>en</strong> bepaald verloop ...<br />

Wanneer je, zoals ik, e<strong>en</strong> relativistisch k<strong>en</strong>nistheoretisch<br />

standpunt inneemt, werk je natuurlijk ook met gegev<strong>en</strong>s<br />

zoals die op e<strong>en</strong> bepaald mom<strong>en</strong>t volg<strong>en</strong>s wet<strong>en</strong>schappelijke<br />

criteria geld<strong>en</strong>. Je kunt allerlei concept<strong>en</strong> (bloed, hormon<strong>en</strong>)<br />

a-posteribri (achteraf) als "waarhed<strong>en</strong>" hanter<strong>en</strong>,<br />

zonder overig<strong>en</strong>s te ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat het om constructies<br />

gaat. Het gaat er niet om het bestaan van e<strong>en</strong> werkelijkheid<br />

buit<strong>en</strong> onze k<strong>en</strong>nis te ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Het gaat erom te onderk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />

dat onze wet<strong>en</strong>schappelijke k<strong>en</strong>nis nooit sam<strong>en</strong>valt<br />

met die werkelijkheid.<br />

Wat heb je dan aan zo'n k<strong>en</strong>nistheoretische precisie? Het<br />

lijkt wel e<strong>en</strong> spelletje voor intellectuel<strong>en</strong>. Lat<strong>en</strong> we het<br />

e<strong>en</strong>s bij de overgang houd<strong>en</strong>. Is het niet gewoon beter voor<br />

l'Touw<strong>en</strong> als die herleid wordt tot het biologische elem<strong>en</strong>t,<br />

ontdaan van alle mythes ...<br />

Dat ik nogal wat problem<strong>en</strong> heb met de formulering<br />

."hét" biologische elem<strong>en</strong>t, is hierbov<strong>en</strong> wel duidelijk geword<strong>en</strong>.<br />

Van feministische zijde wordt inderdaad vaak<br />

naar vor<strong>en</strong> gebracht dat de natuurlijke, biologische lichaamsprocess<strong>en</strong><br />

van vrouw<strong>en</strong> gemedicaliseerd of gemythologiseerd<br />

word<strong>en</strong>. En dat het goed zou zijn als die natuurlijke<br />

process<strong>en</strong> gelat<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> voor wat ze zijn; ge-


40 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

woon "biologie" <strong>en</strong> niks zieligs of rampzaligs. Het vaststell<strong>en</strong><br />

van de "biologie" van vrouw<strong>en</strong> wordt in dit perspectief<br />

als e<strong>en</strong> goede feministische politiek beschouwd.<br />

Is e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nistheoretisch relativisme dan e<strong>en</strong> filosofisch<br />

spelletje, dat er voor de praktijk <strong>en</strong> de politiek niet zo toe<br />

doet, ja zelfs nihilistisch uitwerkt? Nee, integ<strong>en</strong>deel. Ik wil<br />

hier zelfs bewer<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> zeker relativisme <strong>en</strong> vooral e<strong>en</strong><br />

niet - ess<strong>en</strong>tialistisch standpunt politiek gezi<strong>en</strong> te preferer<strong>en</strong><br />

zijn! Vanuit e<strong>en</strong> relativistische visie bestaat immers de<br />

noodzaak om steeds maar weer constructies van werkelijkhed<strong>en</strong><br />

(bijvoorbeeld van dé overgang, of van "overgang<strong>en</strong>")<br />

<strong>en</strong> de wijze waarop daar bijvoorbeeld machtsrelaties<br />

mee gemoeidzijn, te bezi<strong>en</strong>. Iemand die op deze manier onderzoek<br />

doet naar de overgang zal niet ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat de licham<strong>en</strong><br />

van vrouw<strong>en</strong> verbond<strong>en</strong> zijn met "biologie" <strong>en</strong> dat<br />

dat e<strong>en</strong> rol speelt in het overgangsproces. Ev<strong>en</strong>min zal zij<br />

ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat biomedisch onderzoek van belang kan zijn<br />

voor het verander<strong>en</strong> van "waarhed<strong>en</strong>" over de overgang.<br />

Maar hoe <strong>en</strong> waar op welke manier, dat zou vanuit verschill<strong>en</strong>de<br />

vraagstelling<strong>en</strong> onderzocht moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

Uitsprak<strong>en</strong> over dé biologie, of dé vrouw kunn<strong>en</strong> aan dergelijk<br />

onderzoek niet gauw ontle<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>.<br />

Welke overgang?<br />

Als er ge<strong>en</strong> uitsprak<strong>en</strong> gedaan word<strong>en</strong> over dé overgang,<br />

die herleid wordt tot één biologie, waar heeft dergelijk onderzoek<br />

het dan over? Het kan bijvoorbeeld lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> hoe<br />

er in verschill<strong>en</strong>de periodes, voor verschill<strong>en</strong>de vrouw<strong>en</strong>,<br />

verschill<strong>en</strong>de "overgang<strong>en</strong>" bestaan of bestaan hebb<strong>en</strong>.<br />

Daarbij kan ook word<strong>en</strong> onderzocht welke technische b<strong>en</strong>adering<strong>en</strong><br />

van lev<strong>en</strong>sproblem<strong>en</strong> van vrouw<strong>en</strong> met bepaalde<br />

overgangs-constructies verbond<strong>en</strong> zijn. De constructies<br />

word<strong>en</strong> dus gedé-construeerd. Bell laat bijvoorbeeld<br />

zi<strong>en</strong> hoe in de jar<strong>en</strong> dertig <strong>en</strong> veertig de intellectuele<br />

wortels gelegd zijn voor de medicalisering van de overgang,<br />

waarbij zowel e<strong>en</strong> biologische b<strong>en</strong>adering als e<strong>en</strong><br />

psychologische <strong>en</strong> omgevings-b<strong>en</strong>adering e<strong>en</strong> rol speeld<strong>en</strong>.<br />

Het leek er to<strong>en</strong> ev<strong>en</strong> op alsof de <strong>en</strong>docrinolog<strong>en</strong> zich<br />

het alle<strong>en</strong>recht over de - biologische - definitie van de<br />

overgang zoud<strong>en</strong> verwerv<strong>en</strong>. Maar dokters voeld<strong>en</strong> zich<br />

daardoor bedreigd <strong>en</strong> zag<strong>en</strong> zich al overbodig word<strong>en</strong>.<br />

Vandaar dat zij om het hardst ging<strong>en</strong> roep<strong>en</strong> dat de omgeving<br />

<strong>en</strong> de psyche óók e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong> in het overgangsproces<br />

<strong>en</strong> dat zij als clinici natuurlijk dé person<strong>en</strong> bij uitstek war<strong>en</strong><br />

om vast te stell<strong>en</strong> hoe dat allemaal in elkaar zat. Met de<br />

erf<strong>en</strong>is van omschrijving<strong>en</strong> van de overgang uit die tijd zitt<strong>en</strong><br />

we nog steeds."<br />

Ander<strong>en</strong> do<strong>en</strong> bijvoorbeeld onderzoek naar de overgang<br />

binn<strong>en</strong> modell<strong>en</strong> waarin rek<strong>en</strong>ing wordt gehoud<strong>en</strong> met<br />

veel verschill<strong>en</strong>de factor<strong>en</strong>; zoals de socio-culturele context<br />

waarin vrouw<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>, hun lev<strong>en</strong>s- <strong>en</strong> familiegeschied<strong>en</strong>is,<br />

<strong>en</strong> precieze hormonale bepaling<strong>en</strong> over langere tijd.<br />

En dat alles voor grote populaties vrouw<strong>en</strong>, het liefst in<br />

.longitudinale studies <strong>en</strong> dan ook nog in vergelijking met<br />

ouder word<strong>en</strong>de mann<strong>en</strong>." Deg<strong>en</strong>e die zelf wet<strong>en</strong>schap bedrijft<br />

vanuit e<strong>en</strong> min of meer relativistisch standpunt zal<br />

trouw<strong>en</strong>s ook haar eig<strong>en</strong> activiteit<strong>en</strong> opvatt<strong>en</strong> als constructies.<br />

Zij zal daarmee bijvoorbeeld andere constructies,<br />

<strong>en</strong> de macht die daarmee gemoeid is, will<strong>en</strong> afbrek<strong>en</strong><br />

of omvorm<strong>en</strong>."<br />

Misschi<strong>en</strong> is zulk onderzoek wel preciezer dan onderzoek<br />

waar geprobeerd wordt voor iedere<strong>en</strong> <strong>en</strong> altijd geld<strong>en</strong>de<br />

uitsprak<strong>en</strong> te do<strong>en</strong>. Maar het wordt allemaal wat<br />

fragm<strong>en</strong>tarisch, of dat nu politiek te preferer<strong>en</strong> is,... er is<br />

immers ge<strong>en</strong> e<strong>en</strong>heidsstandpunt meer mogelijk.<br />

Naar mijn idee moet<strong>en</strong> we af van het idee dat er feministische<br />

e<strong>en</strong>heidsstandpunt<strong>en</strong> voor àlle vrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun problem<strong>en</strong><br />

mogelijk zijn. Ik b<strong>en</strong> ervan overtuigd dat we juist<br />

naar verschill<strong>en</strong>de oplossing<strong>en</strong> <strong>en</strong> politieke strategieën<br />

moet<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong>.<br />

Misschi<strong>en</strong> kan ik iets duidelijk mak<strong>en</strong> over praktischpolitieke<br />

consequ<strong>en</strong>ties door te lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> wat er gebeurt<br />

als je, zoals Old<strong>en</strong>have wil, e<strong>en</strong> universele biologische beschrijving<br />

van de overgang geeft. Welke overgang wordt er<br />

dan geconstrueerd? Hoe raakt de overgang dan maatschappelijk<br />

georganiseerd, <strong>en</strong> met welke technische middel<strong>en</strong><br />

zou hij beheerd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>?<br />

- Belicht vanuit dé biologie zijn het overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />

vrouw<strong>en</strong>, <strong>en</strong> niet verschill<strong>en</strong>, die naar vor<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>.<br />

- De scheiding<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> lichaam, geest <strong>en</strong> sociale omg'<br />

ving blijv<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de overgang gehandhar<br />

Teg<strong>en</strong> deze scheiding<strong>en</strong> wordt door veel f'eministr-r<br />

andere critici van de gezondheidszorg niet voor<br />

geageerd. Ze hebb<strong>en</strong> namelijk onaang<strong>en</strong>ame conseqi<br />

ties. Op grond van dé biologie van de overgang kan<br />

d<strong>en</strong> vastgesteld bij wie het proces normaal verloopt<br />

wie er iets biologisch aan de hand is <strong>en</strong> bij wie er wc'<br />

alles aan de hand is, maar zonder biologische verkla I<br />

De norm kan in dit geval word<strong>en</strong> vastgesteld aan de l:<br />

van de relatie tuss<strong>en</strong> m<strong>en</strong>struatieproblem<strong>en</strong> <strong>en</strong> "ps)'c<br />

somatische" klacht<strong>en</strong>. Aan de hand van zo'n norm k<br />

n<strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ingedeeld in categorieën. Wc w«<br />

dan weer precies wie er normaal is <strong>en</strong> wie niet.<br />

- Vervolg<strong>en</strong>s kan er dan gekek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> wie welke c.:<br />

gorie "technisch gaat b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>" of met andere wo.<br />

d<strong>en</strong>; welke hulpverl<strong>en</strong>er er voor welk probleem, op \'<br />

voor manier, ingeschakeld zal word<strong>en</strong>. De dokter zal<br />

wel de "echte biologische problem<strong>en</strong>" krijg<strong>en</strong>. En (<br />

vrouw<strong>en</strong> waarbij de dokter het niet op kan loss<strong>en</strong>, die<br />

de e<strong>en</strong> of andere red<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de norm vall<strong>en</strong>, gaan,<br />

naar de psychiater?<br />

- T<strong>en</strong>slotte: zou de farma-industrie aan de gang kunn.<br />

met e<strong>en</strong> welomschrev<strong>en</strong> biologisch probleem; zoud<br />

damesblad<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> verhal<strong>en</strong> over hét effect van me!<br />

struatieperikel<strong>en</strong> vóór de overgang <strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> zeer v.<br />

vrouw<strong>en</strong> hun ervaring<strong>en</strong> voortaan met die term<strong>en</strong> on'<br />

n<strong>en</strong>.<br />

In Old<strong>en</strong>have's perspektief is de wet<strong>en</strong>schapper (dus;<br />

het voor haar naar w<strong>en</strong>s zou gaan, deg<strong>en</strong>e die straks g<br />

scheid<strong>en</strong> heeft wat aan de biologie toe te schrijv<strong>en</strong> is <strong>en</strong> w<br />

niet) deg<strong>en</strong>e die dé werkelijkheid vanuit haar overzicht<br />

positie kan k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Weliswaar moet die wet<strong>en</strong>schapper (<br />

uitsprak<strong>en</strong> van vrouw<strong>en</strong> over hun overgang serieus neme<br />

<strong>en</strong> integer b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>, maar ze zijn van e<strong>en</strong> ander kalib:<br />

dan de uitsprak<strong>en</strong> van de wet<strong>en</strong>schapper zelf: die hebbe<br />

de waarheid in pacht. Is dat nu werkelijk zo'n andere vel<br />

houding dan die tuss<strong>en</strong> beterwet<strong>en</strong>de medische wet<strong>en</strong><br />

schapper <strong>en</strong> vrouw, waarteg<strong>en</strong> feminist<strong>en</strong> zo ager<strong>en</strong>?<br />

Feministische strategieën<br />

Lop<strong>en</strong> relativist<strong>en</strong> dan niet teg<strong>en</strong> vergelijkbare probiem<strong>en</strong><br />

op?<br />

Wanneer je ess<strong>en</strong>tialisme afwijst, word<strong>en</strong> verschillel<br />

tuss<strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong> b<strong>en</strong>adrukt <strong>en</strong> kan "biologie" niet de bin<br />

d<strong>en</strong>de factor zijn. Er hoeft dan ook niet één juiste oplossin..<br />

te kom<strong>en</strong> van .Jrét overgangsprobleem" , die als het wan<br />

dwing<strong>en</strong>d is voor alle vrouw<strong>en</strong>, omdat zij gefundeerd is in<br />

"dé biologie". Er kunn<strong>en</strong> vele oplossing<strong>en</strong> zijn, voor vele<br />

vrouw<strong>en</strong>, waarbij verschill<strong>en</strong>de factor<strong>en</strong> in het <strong>en</strong>e of het<br />

andere geval van "gewicht" kunn<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> bepaalde<br />

biologische toestand leidt helemaal niet altijd tot<br />

dezelfde klacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> symptom<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> zelfde hoeveelheid<br />

bloedverlies levert bij de e<strong>en</strong> duizeling<strong>en</strong> op, bij de ander<br />

niet; de e<strong>en</strong> gaat er mee naar de dokter, de ander peinst<br />

daar niet over want voor haar heeft het niets met ziekte te<br />

mak<strong>en</strong>. Waarom zoud<strong>en</strong> we al deze overgang<strong>en</strong> tot "dé biologische"<br />

herleid<strong>en</strong>? Zou het niet interessanter zijn om te<br />

prober<strong>en</strong> na te gaan hoe die verschill<strong>en</strong> in elkaar stek<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

welke oplossing<strong>en</strong> er geëig<strong>en</strong>d voor zoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zijn?<br />

Wanneer m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> (naïef) realisme afwijst, heeft niemand<br />

de waarheid in pacht. Zowel de uitsprak<strong>en</strong> van vrouw<strong>en</strong>


i I<br />

over de overgang als de uitsprak<strong>en</strong> van wet<strong>en</strong>schappers<br />

daarover, zijn constructies. Het zijn allebei uitsprak<strong>en</strong> die<br />

in e<strong>en</strong> sociale sam<strong>en</strong>hang gedaan word<strong>en</strong>, binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> netwerk<br />

van k<strong>en</strong>nis- <strong>en</strong> machtspraktijk<strong>en</strong>. Op hun beurt verander<strong>en</strong><br />

deze uitsprak<strong>en</strong> die k<strong>en</strong>nis- <strong>en</strong> machtspraktijk<strong>en</strong>."<br />

Je zou kunn<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> dat zowel de uitsprak<strong>en</strong> van<br />

vrouw<strong>en</strong> als die van medici over "het vrouw<strong>en</strong>lichaam"<br />

aan dezelfde "culturele invloed<strong>en</strong>" onderhevig zijn. Dit<br />

betek<strong>en</strong>t echter niet dat het dezelfde uitsprak<strong>en</strong> hoev<strong>en</strong> te<br />

zijn; wet<strong>en</strong>schappelijke uitsprak<strong>en</strong> zijn aan andere regels<br />

<strong>en</strong> conv<strong>en</strong>ties gebond<strong>en</strong> <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ander gewicht dan<br />

dagelijkse uitsprak<strong>en</strong>.<br />

In het huidige onderzoek naar klacht<strong>en</strong> die gerelateerd<br />

zijn aan de m<strong>en</strong>struatiecyclus, krijgt deze culturele verwev<strong>en</strong>heid<br />

van medische theorieën over vrouw<strong>en</strong>licham<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

de beleving die vrouw<strong>en</strong> zelf van hun lichaam hebb<strong>en</strong>, veel<br />

aandacht. In mijn rec<strong>en</strong>sie van Old<strong>en</strong>have's boek in het vorige<br />

nummer van dit tijdschrift, stipte ik al aan dat uit het<br />

huidige m<strong>en</strong>struatie onderzoek naar vor<strong>en</strong> komt dat zowel<br />

de uitsprak<strong>en</strong> van vrouw<strong>en</strong> over hun m<strong>en</strong>struatie, als de<br />

uitsprak<strong>en</strong> van medici hierover, onderhevig blijk<strong>en</strong> te zijn<br />

aan dezelfde culturele stereotyp<strong>en</strong>. (Ook Old<strong>en</strong>have onderk<strong>en</strong>t<br />

dit nu blijkbaar <strong>en</strong> houdt er in haar vervolgonderzoek<br />

rek<strong>en</strong>ing mee.) In beide soort<strong>en</strong> uitsprak<strong>en</strong> is de m<strong>en</strong>struatie<br />

e<strong>en</strong> gebeurt<strong>en</strong>is die vrouw<strong>en</strong> nogal aangrijpt; ze<br />

zoud<strong>en</strong> er emotioneler van word<strong>en</strong> <strong>en</strong> minder goed kunn<strong>en</strong><br />

d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> handel<strong>en</strong>. De ideë<strong>en</strong> van medici over de overgang,<br />

de klacht<strong>en</strong> die vrouw<strong>en</strong> uit<strong>en</strong> <strong>en</strong> voel<strong>en</strong>, de ervaring<strong>en</strong><br />

die ze vertell<strong>en</strong> <strong>en</strong> de punt<strong>en</strong> die ze aanstrep<strong>en</strong> op vrag<strong>en</strong>lijst<strong>en</strong><br />

die gebruikt word<strong>en</strong> in onderzoek naar symptom<strong>en</strong><br />

tijd<strong>en</strong>s de m<strong>en</strong>struatie - het blijkt allemaal gekleurd<br />

door deze stereotyp<strong>en</strong>.<br />

Culturele stereotyp<strong>en</strong> zijn constructies, <strong>en</strong> wel heel<br />

krachtige. Vijftig jaar onderzoek naar (psychosomatische)<br />

klacht<strong>en</strong> gerelateerd aan de m<strong>en</strong>struatiecyclus heeft géén<br />

uitsluitsel kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> over de vraag of vrouw<strong>en</strong> vóór of<br />

tijd<strong>en</strong>s de m<strong>en</strong>struatie nu echt méér klacht<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> dan<br />

in andere periodes van hun cyclus. Of vrouw<strong>en</strong> al dan niet<br />

(psychosomatische) klacht<strong>en</strong> rapporter<strong>en</strong> in onderzoek<strong>en</strong><br />

blijkt af te hang<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> <strong>en</strong>orme hoeveelheid factor<strong>en</strong>.<br />

Om er <strong>en</strong>kele te noem<strong>en</strong>: het maakt verschil of ze d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />

dat ze in e<strong>en</strong> prém<strong>en</strong>struele fase zijn (zonder dat ze dat echt<br />

zijn), of ze voorlichting hebb<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong> over (pré)m<strong>en</strong>struele<br />

klacht<strong>en</strong> die het bestaan ervan ontk<strong>en</strong>t of bevestigt,<br />

of ze lang of o<strong>nr</strong>egelmatig m<strong>en</strong>struer<strong>en</strong>, of ze het verder<br />

leuk hebb<strong>en</strong> in hun lev<strong>en</strong>, <strong>en</strong>zovoorts. Dat maakt het er natuurlijk<br />

voor onderzoekers die will<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> wat voor<br />

klacht<strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong> nu echt hebb<strong>en</strong>, om dan vervolg<strong>en</strong>s dé<br />

(meestal biologische) oorzaak vast te kunn<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>, niet<br />

gemakkelijker op. Het doet Koeske, e<strong>en</strong> van de bek<strong>en</strong>dste<br />

onderzoekers op dit gebied, verzucht<strong>en</strong>: "Until more elaborate<br />

theories of symptom perception emerge, it is not<br />

clear how much of self-report data is measurem<strong>en</strong>t error,<br />

and how much systematic or meaningful variation". 9<br />

Het zijn met name sociaal-wet<strong>en</strong>schappelijke onderzoekers<br />

die zich bezig houd<strong>en</strong> met theorieën over symptoomperceptie.<br />

Bij Old<strong>en</strong>have lijk<strong>en</strong> ze zich alle<strong>en</strong> te mog<strong>en</strong> bezig<br />

houd<strong>en</strong> met "problem<strong>en</strong> in de leefsfeer". Gelukkig<br />

do<strong>en</strong> ze meer. En ik zou hetge<strong>en</strong> zij te zegg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> op het<br />

gebied van de symptoom-perceptie door m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> (je zou<br />

kunn<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> over de wijze waarop "biologie" iets "sociaals"<br />

wordt) zeker niet graag in de hoek will<strong>en</strong> schuiv<strong>en</strong>.<br />

In je rec<strong>en</strong>sie van Old<strong>en</strong>have's boek staat dat je het e<strong>en</strong><br />

goed idee vindt om na te gaan of de m<strong>en</strong>struatieproblem<strong>en</strong><br />

misschi<strong>en</strong> de veroorzakers war<strong>en</strong> van al die vage klacht<strong>en</strong><br />

die aan de overgang toegeschrev<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ...<br />

Mét Old<strong>en</strong>have b<strong>en</strong> ik van m<strong>en</strong>ing dat de huidige d<strong>en</strong>kbeeld<strong>en</strong><br />

over "dé overgang" niet positief uitwerk<strong>en</strong> voor<br />

vrouw<strong>en</strong>. Ik b<strong>en</strong> er dan ook voor dat daaraan gesjord <strong>en</strong> getrokk<strong>en</strong><br />

wordt. Dat kan onder andere door te kijk<strong>en</strong> naar<br />

de m<strong>en</strong>struatieproblem<strong>en</strong> vóór de m<strong>en</strong>opauze <strong>en</strong> de klach-<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 41<br />

t<strong>en</strong> die daarbij g<strong>en</strong>oemd word<strong>en</strong>. Gemakkelijk zal dat niet<br />

zijn; want wat zegt het eig<strong>en</strong>lijk wanneer er e<strong>en</strong> correlatie<br />

blijkt te bestaan tuss<strong>en</strong> o<strong>nr</strong>egelmatige <strong>en</strong> hevige m<strong>en</strong>struaties<br />

in de prém<strong>en</strong>opauze <strong>en</strong> gemiddeld verhoogde scores<br />

van psychosomatische klacht<strong>en</strong>? Niet meer - <strong>en</strong> ook niet<br />

minder - dan dat vrouw<strong>en</strong> dan veel psychosomatische<br />

klacht<strong>en</strong> rapporter<strong>en</strong>. En niet dat die m<strong>en</strong>struaties, dat de<br />

biologie, die klacht<strong>en</strong> veroorzaakt. E<strong>en</strong> andere (verklar<strong>en</strong>de)<br />

hypothese zou bijvoorbeeld kunn<strong>en</strong> zijn dat veel van<br />

die vage klacht<strong>en</strong> geuit word<strong>en</strong> onder invloed van stereotype<br />

d<strong>en</strong>kbeeld<strong>en</strong> over de overgang.<br />

Er zijn veel manier<strong>en</strong> om te sjorr<strong>en</strong> <strong>en</strong> te trekk<strong>en</strong> aan de<br />

d<strong>en</strong>kbeeld<strong>en</strong> over de overgang. Andere feministische strategieën<br />

dan die van Old<strong>en</strong>have zijn bijvoorbeeld het deconstruer<strong>en</strong><br />

van stereotype overgangsbeeld<strong>en</strong>" <strong>en</strong> het opzett<strong>en</strong><br />

van onderzoek waarin met veel factor<strong>en</strong> wordt rek<strong>en</strong>ing<br />

gehoud<strong>en</strong>." Feministische wet<strong>en</strong>schap bedrijv<strong>en</strong> is<br />

niet die <strong>en</strong>e <strong>en</strong>e weg aflop<strong>en</strong> naar dé waarheid die correspondeert<br />

met dé werkelijkheid van vrouw<strong>en</strong>. Het is het<br />

mak<strong>en</strong> van tal van nieuwe constructies, die het veld van<br />

(medische) k<strong>en</strong>nis- <strong>en</strong> machtspraktijk<strong>en</strong> rondom licham<strong>en</strong><br />

t<strong>en</strong> goede van vrouw<strong>en</strong> verander<strong>en</strong> .••<br />

Not<strong>en</strong><br />

1. Zie hiervoor bijvoorbeeld: R. Lewontin, Human Diversity.<br />

New York (Sci<strong>en</strong>tific American Books Inc.), 1982. L. Birke, Feminism<br />

and Biology. Brighton (Harvester Press) 1986. En: R. Bleier,<br />

Sci<strong>en</strong>ce and G<strong>en</strong>der. New York (Pergamon Press) 1984.<br />

2. Bijvoorbeeld: A. Mazur & T. Lamb, "Testosterone, Status, and<br />

Mood in Human Males", in: Hormones and Behavior, 14, 236-246,<br />

1980. En: M, Me Clintock, "Major Gaps in M<strong>en</strong>strual Cycle Research:<br />

Behavioral and Physiological Controls in a Biological<br />

Context", in: P. Komn<strong>en</strong>ich et. al. (eds.), The M<strong>en</strong>strual Cycle Volume<br />

2. NewYork (Springer), 1980.<br />

3. Zie hiervoor ook Me Clintock <strong>en</strong>: W. Jöchle, "Coitus induced<br />

ovulation", in: Nature, 229,244, 1971.<br />

4. Er is de laatste jar<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de k<strong>en</strong>nistheorie e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>dig debat<br />

gaande over "realisme" <strong>en</strong> "relativisme". Schematisch bezi<strong>en</strong><br />

kun je daarin twee extreme standpunt<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong>: aan de<br />

<strong>en</strong>e kant het naief realistische <strong>en</strong> aan de andere kant e<strong>en</strong> totaal relativistisch<br />

standpunt. Beide uiterst<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk niet voor,<br />

de ideeën <strong>en</strong> m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> beweg<strong>en</strong> zich daartuss<strong>en</strong>. Voor deg<strong>en</strong>e die<br />

geïnteresseerd is in dit debat beveel ik e<strong>en</strong> bundel aan die uitgegev<strong>en</strong><br />

is bij de Rijksuniversiteit Utrecht: B. van Vught Tijss<strong>en</strong>, D.<br />

Rav<strong>en</strong> <strong>en</strong> J. de Wolf, Cognitive relativism and social sci<strong>en</strong>ce. Vakgroep<br />

Culturele Antropologie RUU, <strong>1987</strong>. Verder zijn er belangwekk<strong>en</strong>de<br />

k<strong>en</strong>nissociologische studies gedaan naar natuurwet<strong>en</strong>schappelijke<br />

ontwikkeling<strong>en</strong>. Zie bijvoorbeeld: B. Latour & S.<br />

Woolgar, Laboratory Life: The Social Construction of Sci<strong>en</strong>tific<br />

Facts. London (Sage Publications) 1986. En: K. Knorr-Cetina, The<br />

manufacture of knowiedge. N ew York (Pergamon Press) , 1981.<br />

5. S. Bell, "Changing ideas: The medicalization of M<strong>en</strong>opause' in:<br />

Social Sci<strong>en</strong>ce and'Medicine, 6, 535-542, <strong>1987</strong>.<br />

6. Zie bijvoorbeeld: P. Kaufert, "Anthropology and the m<strong>en</strong>opause:<br />

the developm<strong>en</strong>t of a theoretica I framework", in: Maturitas,<br />

4,181-193, 1982. En: M. Goodman, "Toward a Biology of M<strong>en</strong>opause",<br />

in: Signs, 4,739-753, 1980.<br />

7. Deze visie werk ik verder uit in e<strong>en</strong> artikel dat in het <strong>Tijdschrift</strong><br />

voor Vrouw<strong>en</strong>studies verschijnt: I. Baart, "Kritiek op de dokter.<br />

Feminisme <strong>en</strong> de relatie vrouw<strong>en</strong> / g<strong>en</strong>eeskunde", in Tv V, jrg. 8, 3,<br />

<strong>1987</strong>.<br />

8. De franse filosoof Foucault beschreef het sam<strong>en</strong>spel van macht<br />

<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis als e<strong>en</strong> vertoog, bijvoorbeeld het medische vertoog. Medische<br />

k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> bijvoorbeeld uitsprak<strong>en</strong> van vrouw<strong>en</strong> die hiermee<br />

te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, krijg<strong>en</strong> altijd vorm binn<strong>en</strong> dit vertoog. Zie<br />

hiervoor de werk<strong>en</strong> van Michel Foucault <strong>en</strong> ook onder noot 7.<br />

9. R. Koeske, " Lifting the Curse of M<strong>en</strong>struation: Toward a Femi-<br />

. nist Perspective on the M<strong>en</strong>strual Cycle", in: S. Golub (ed.), Lijting<br />

the Curse of M<strong>en</strong>struation. New York (Harrington Park Press)<br />

1985. Andere artikel<strong>en</strong> waarin het probleem van de symtoomrapportage<br />

besprok<strong>en</strong> wordt zijn bijvoorbeeld: M. Parlee, "The Prem<strong>en</strong>strual<br />

Syndrome", in: Psychological Bulletin, 80, 454-465,<br />

1973. En: D. Ruble, "Prem<strong>en</strong>strual Symptoms: A Reinterpretation",<br />

in: Sci<strong>en</strong>ce, Vol. 197, 291-292,1977.


42 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

Het contract<br />

Psycho-sociale hulp vormt e<strong>en</strong> steeds belangrijker deel van het<br />

huisarts<strong>en</strong>werk, maar huisarts<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> hier vaak moeilijk mee uit de<br />

voet<strong>en</strong>. Huisarts<strong>en</strong> <strong>en</strong> patiënt<strong>en</strong> zijn in de loop van de tijd ook anders<br />

teg<strong>en</strong>over elkaar kom<strong>en</strong> te staan: opvatting<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van de<br />

huisarts zèlf zijn belangrijker geword<strong>en</strong>.<br />

Hugo Smeets ziet mogelijkhed<strong>en</strong> om de resultat<strong>en</strong> van de<br />

psychosociale hulpverl<strong>en</strong>ing te verbeter<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

hulpverl<strong>en</strong>ingscontract tuss<strong>en</strong> patiënt <strong>en</strong> arts is daarbij e<strong>en</strong> belangrijk<br />

instrum<strong>en</strong>t. Is deze poging, de patiënt meer invloed te gev<strong>en</strong>, opnieuw<br />

gedoemd te strand<strong>en</strong> of zet dit voorstel werkelijk zod<strong>en</strong> aan de dijk?<br />

HugoSmeets<br />

tuss<strong>en</strong> huisarts<br />

<strong>en</strong> patiënt<br />

In dit artikel wil ik <strong>en</strong>kele rec<strong>en</strong><br />

ontwikkeling<strong>en</strong> met betrekking tot<br />

psychosociale hulpverl<strong>en</strong>ing in d<br />

huisartsg<strong>en</strong>eeskunde kort bespreke<br />

De verschuiving<strong>en</strong> die er rec<strong>en</strong>telij<br />

zijn opgetred<strong>en</strong> in de k<strong>en</strong>nis over psy<br />

chosociale problem<strong>en</strong> zijn redelij<br />

geabsorbeerd door deze beroepsgroep.<br />

Er zit echter e<strong>en</strong> addertje onder het<br />

gras. De patiënt wordt ook nu weer<br />

verget<strong>en</strong>.<br />

Psychosociale hulpverl<strong>en</strong>ing is voor<br />

de huisarts van teg<strong>en</strong>woordig e<strong>en</strong> vertrouwd<br />

begrip. Door huisarts<strong>en</strong> zelf<br />

gemaakte schatting<strong>en</strong> over hoe vaak er<br />

in e<strong>en</strong> konsult (ook) psychosociale<br />

hulpverl<strong>en</strong>ing plaats vindt, variër<strong>en</strong><br />

van 10-50%: e<strong>en</strong> waarschijnlijk<br />

groei<strong>en</strong>d aantal waar de huisartsg<strong>en</strong>eeskunde<br />

nog onvoldo<strong>en</strong>de op berek<strong>en</strong>dis.<br />

Eén van de problem<strong>en</strong> is, dat er<br />

grote onduidelijkheid heerst over wat<br />

psychosociale hulpverl<strong>en</strong>ing nu precies<br />

is. In de.praktijk zijn zeer uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de<br />

definities terug te vind<strong>en</strong>, wat<br />

m<strong>en</strong>ig huisarts hoofdbrek<strong>en</strong>s oplevert.<br />

Bijvoorbeeld, gaat het over lichamelijke<br />

klacht<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> sociale achtergrond<br />

of is er sprake van e<strong>en</strong> ziekte die<br />

zich in verhevigde mate uit vanwege<br />

psychische bijeffekt<strong>en</strong>? Of kan het ook<br />

e<strong>en</strong> psychosociaal probleem zijn dat<br />

gesomatiseerd (tot e<strong>en</strong> lichamelijk<br />

probleem gemaakt) wordt? Eénduidigheid<br />

in deze is belangrijk; op het<br />

wat schimmige terrein van de psychosociale<br />

therapie van de huisarts lat<strong>en</strong><br />

de resultat<strong>en</strong> van de hulpverl<strong>en</strong>ing in<br />

het algeme<strong>en</strong> te w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> over.<br />

Rulpvrag<strong>en</strong> in de praktijk<br />

Nem<strong>en</strong> we als voorbeeld de psychosociale<br />

hulpverl<strong>en</strong>ing aan etnische<br />

minderhed<strong>en</strong>. Pass<strong>en</strong>de hulp is vaak<br />

moeilijk te lever<strong>en</strong> <strong>en</strong> in de hulpverl<strong>en</strong>ing<br />

ligg<strong>en</strong> de communicatieproblem<strong>en</strong><br />

voor het oprap<strong>en</strong>. De taalbarrière<br />

leidt tot spraakverwarring over het<br />

verband tuss<strong>en</strong> psychosociaal functioner<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> "lichaamssignal<strong>en</strong>". Zo zull<strong>en</strong><br />

huisarts<strong>en</strong> die veel met mediterrane<br />

patiënt<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>, maagklacht<strong>en</strong><br />

als de meest voorkom<strong>en</strong>de klacht bestempel<strong>en</strong>.<br />

De omstandighed<strong>en</strong> waaronder<br />

deze patiënt<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> won<strong>en</strong>,<br />

lat<strong>en</strong> h<strong>en</strong> weinig andere keus dan<br />

hun klacht<strong>en</strong> te somatiser<strong>en</strong>: de problem<strong>en</strong><br />

ligg<strong>en</strong> "als e<strong>en</strong> ste<strong>en</strong> op de<br />

maag" <strong>en</strong> huisarts<strong>en</strong> zull<strong>en</strong>, machteloos,<br />

meestal slechts zuurremmers <strong>en</strong><br />

rust voorschrijv<strong>en</strong>. Maar bov<strong>en</strong>al zijn<br />

er grote misverstand<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> allochton<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> huisarts<strong>en</strong> over het functioner<strong>en</strong><br />

van de gezondheidszorg. E<strong>en</strong><br />

huisarts die e<strong>en</strong> andere vorm van hulp<br />

adviseert, zoals het-maatschappelijk<br />

werk, zal op e<strong>en</strong> berg ongeloof <strong>en</strong> onbegrip<br />

stuit<strong>en</strong> bij zijn patiënt.<br />

Deze communicatieproblem<strong>en</strong> zijn<br />

aanleiding geweest e<strong>en</strong> projekt te start<strong>en</strong><br />

met hulpverl<strong>en</strong>ers van allochtone


I<br />

oorsprong. 1 Zij funktioner<strong>en</strong> als e<strong>en</strong><br />

soort deskundigheidspool <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

gekonsulteerd word<strong>en</strong> door huisarts<strong>en</strong><br />

bij psychosociale problem<strong>en</strong> in de<br />

hulpverl<strong>en</strong>ing aan etnische minderhed<strong>en</strong>.<br />

In het deelprojekt in Utrecht valt<br />

op dat de frekw<strong>en</strong>tie van het gebruik<br />

van deze konsultatiemogelijkheid tuss<strong>en</strong><br />

huisarts<strong>en</strong> sterk verschilt. Twee<br />

huisarts<strong>en</strong> met vergelijkbare praktijk<strong>en</strong><br />

blijk<strong>en</strong> niet in dezelfde mate e<strong>en</strong><br />

beroep te do<strong>en</strong> op assist<strong>en</strong>tie van bijvoorbeeld<br />

de allochtone maatschappelijk<br />

werker. E<strong>en</strong> red<strong>en</strong> hiervoor kan<br />

het eerder aangeroerde punt zijn, namelijk<br />

dat zij psychosociale klacht<strong>en</strong><br />

verschill<strong>en</strong>d definiër<strong>en</strong> <strong>en</strong> interpreter<strong>en</strong>.<br />

En ook hier geldt, e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s neemt<br />

waar, wat hij wil waarnem<strong>en</strong>.<br />

Theoretische verklaring<strong>en</strong><br />

Handboek<strong>en</strong> voor psychosociale<br />

hulpverl<strong>en</strong>ing van huisarts<strong>en</strong> bestaan<br />

niet. In de praktijk is e<strong>en</strong> breed skala<br />

van therapeutisch behandel<strong>en</strong> ontstaan,<br />

waarvan de effekt<strong>en</strong> moeilijk te<br />

achterhal<strong>en</strong> zijn. In feite is de patiënt<br />

overgeleverd aan de vindingrijkheid<br />

van zijn individuele huisarts. Om de<br />

hulpverl<strong>en</strong>ing meer op e<strong>en</strong> lijn te krijg<strong>en</strong><br />

is onderzoek naar de precieze verschill<strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> arts<strong>en</strong> (de zog<strong>en</strong>aamde<br />

.Jnterdoktervariantte") zeer gewild.<br />

Rec<strong>en</strong>t heeft Verhaak onderzocht<br />

waarom huisarts<strong>en</strong> in verschill<strong>en</strong>de<br />

mate psychosociale klacht<strong>en</strong> waarnem<strong>en</strong>",<br />

Het blijkt dat huisarts<strong>en</strong> psychosociale<br />

klacht<strong>en</strong> vooral besprek<strong>en</strong>,<br />

indi<strong>en</strong> de patiënt<strong>en</strong> ze expliciet naar<br />

vor<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. In andere gevall<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> ze meestal g<strong>en</strong>egeerd. Het<br />

kunn<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van de klacht<strong>en</strong><br />

heeft blijkbaar iets te mak<strong>en</strong> met de<br />

kommunikatiestijl van de huisarts.<br />

Verhaak trekt dan ook de konklusie<br />

dat huisarts<strong>en</strong> e<strong>en</strong> psychosociale diagnose<br />

stell<strong>en</strong> op grond van wat zij bij de<br />

patiënt "uitlokk<strong>en</strong>". Dit betek<strong>en</strong>t dat<br />

psychosociale problem<strong>en</strong> pas "zichtbaar"<br />

<strong>en</strong> bespreekbaar word<strong>en</strong>, indi<strong>en</strong><br />

arts <strong>en</strong> patiënt op éénzelfde golfl<strong>en</strong>gte<br />

zitt<strong>en</strong>.<br />

Het inzicht dat deze faktor<strong>en</strong> in de<br />

diagnostiek van psychosociale problem<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong>, heeft lange tijd<br />

ontbrok<strong>en</strong>. Tot voor kort was de diagnostische<br />

methodiek gebaseerd op de<br />

herk<strong>en</strong>ning van symptomatische<br />

klacht<strong>en</strong>; in navolging van Habermas<br />

kan dit de instrum<strong>en</strong>tele periode in de<br />

huisartsg<strong>en</strong>eeskunde word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd<br />

3 • Het ging vooral om het g<strong>en</strong>ez<strong>en</strong><br />

van lichamelijke klacht<strong>en</strong>. K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d<br />

was dat de arts<strong>en</strong> zich in de<br />

eerste plaats op de ziekteverschijnsel<strong>en</strong><br />

richtt<strong>en</strong> met de veronderstelling<br />

dat e<strong>en</strong> ziekte altijd objektief is vast te<br />

stell<strong>en</strong>, mits m<strong>en</strong> over de juiste g<strong>en</strong>eeskundige<br />

k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> medische instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

beschikt. De medische feit<strong>en</strong><br />

verklar<strong>en</strong> dan de klacht<strong>en</strong>. Binn<strong>en</strong><br />

deze kognitieve diagnostiek was het<br />

aandeel van de patiënt zelf in het diagnostisch<br />

proces zeer gering. Hij is de<br />

drager van e<strong>en</strong> ziekte die hem per ongeluk<br />

overkomt.<br />

Van interpretatie naar interaktie<br />

Huisarts<strong>en</strong> zijn sinds de jar<strong>en</strong> vijftig<br />

steeds meer geconfronteerd met psychosociale<br />

problem<strong>en</strong>. De gebruikelijke<br />

diagnostiek bleek hierbij ontoereik<strong>en</strong>d<br />

<strong>en</strong> langzamerhand werd duidelijk<br />

dat de meetbaarheid van ziekt<strong>en</strong><br />

slechts één onderdeel van de diagnostiek<br />

is. Onder de huisarts<strong>en</strong> ontstond<strong>en</strong><br />

verschill<strong>en</strong>de manier<strong>en</strong> om met<br />

deze problem<strong>en</strong> om te gaan. De één zal<br />

tracht<strong>en</strong> lichamelijke afwijking<strong>en</strong> uit<br />

te sluit<strong>en</strong>, terwijl de ander juist zal<br />

prober<strong>en</strong> psychosociale faktor<strong>en</strong> vast<br />

te stell<strong>en</strong>.<br />

De instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die de huisarts in<br />

hand<strong>en</strong> had, leverd<strong>en</strong> onvoldo<strong>en</strong>de gegev<strong>en</strong>s<br />

om klacht<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> verklar<strong>en</strong>.<br />

De huisarts zal er ook e<strong>en</strong> persoonlijke<br />

beoordeling van moet<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>.<br />

Wanneer de arts allerlei achtergrondgegev<strong>en</strong>s<br />

van de patiënt in zijn<br />

diagnose gaat betrekk<strong>en</strong>, ontstaat de<br />

interpretatieve episode. De kommunikatie<br />

met de patiënt wordt steeds belangrijker.<br />

We k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dit in de praktijk<br />

als het verhelder<strong>en</strong> van de hulpvraag,<br />

waarin de arts ook de psychische<br />

<strong>en</strong> sociale faktor<strong>en</strong> naar vor<strong>en</strong><br />

haalt. De huisarts tracht met de patiënt<br />

de problem<strong>en</strong> achter de klacht<strong>en</strong><br />

te formuler<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t dat het<br />

medisch diagnostisch kader van de<br />

huisarts ingevuld wordt vanuit twee<br />

invalshoek<strong>en</strong>: het medisch onderzoek<br />

levert hem objektieve gegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> de<br />

interpretatie van het patiënt<strong>en</strong>verhaal<br />

geeft hem subjektieve gegev<strong>en</strong>s. De<br />

laatste gegev<strong>en</strong>s zijn niet alle<strong>en</strong> gekleurd<br />

door de wijze waarop de patiënt<br />

vertelt met zijn klacht<strong>en</strong> om te<br />

gaan; de interpretatie van de arts is<br />

mede afhankelijk van zijn betrokk<strong>en</strong>heid'<br />

<strong>en</strong> gesprekstechniek<strong>en</strong>. De huisarts<br />

zelf is zodo<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> extra variabele<br />

in het diagnostisch proces geword<strong>en</strong><br />

die de uiteindelijke diagnose mede<br />

bepaalt. E<strong>en</strong> opvatting die in het huisartsg<strong>en</strong>eeskundig<br />

onderzoek weerspiegeld<br />

wordt, doordat de arts-patiënt<br />

relatie steeds meer c<strong>en</strong>traal is kom<strong>en</strong><br />

te staan". Ziekte is niet langer e<strong>en</strong><br />

toevalsverschijnsel, maar de situatie<br />

van de patiënt is minst<strong>en</strong>s zo belangrijk.<br />

De huisarts heeft zodo<strong>en</strong>de zijn<br />

plaats van onbevang<strong>en</strong> waarnemer in<br />

moet<strong>en</strong> ruil<strong>en</strong> <strong>en</strong> dus zull<strong>en</strong> ook de<br />

diagnos<strong>en</strong> van arts tot arts verschill<strong>en</strong>.<br />

Zo wordt het psychosociale probleem<br />

van de patiënt deels door de interpretaties<br />

van de huisarts gekonstrueerd.<br />

Karakterstiek voor psychosociale<br />

problem<strong>en</strong> is, dat ze moeilijk meetbaar<br />

zijn. In de diagnostiek van huisarts<strong>en</strong><br />

is er dan ook e<strong>en</strong> verschuiving opge-<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 43<br />

tred<strong>en</strong> van het met<strong>en</strong> van de klacht<strong>en</strong><br />

naar het interpreter<strong>en</strong> ervan. Er is<br />

sprake van e<strong>en</strong> interaktie tuss<strong>en</strong> huisarts<br />

<strong>en</strong> patiënt. We sprek<strong>en</strong> van de interaktieve<br />

episode". De interpretatie<br />

van de arts is verbond<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> onderhandeling<br />

tuss<strong>en</strong> hem <strong>en</strong> de patiënt<br />

over de formulering van de klacht<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> het stell<strong>en</strong> van de diagnose. Deze<br />

onderhandeling moet uitmond<strong>en</strong> in<br />

e<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>stemming (cons<strong>en</strong>sus) over<br />

de definitie van de ziekte. Bij onderhandeling<strong>en</strong><br />

spel<strong>en</strong> belang<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol.<br />

Het belang van de patiënt is dat zijn<br />

klacht<strong>en</strong> erk<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>; het belang<br />

van de arts is dat hij e<strong>en</strong> juiste diagnose<br />

wil stell<strong>en</strong>. Daarbij staat de arts<br />

onder invloed van het gezondheidszorgsysteem,<br />

zoals de omstandighed<strong>en</strong><br />

van zijn praktijk <strong>en</strong> de plaatselijke gezondheidszorg,<br />

zijn medische uitgangspunt<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> zijn visie op gezondheid.<br />

Kortom de arts die psychosociale<br />

therapie tot e<strong>en</strong> deel van zijn vak rek<strong>en</strong>t,<br />

zal anders dan zijn kollega de onderhandeling<strong>en</strong><br />

met zijn patiënt ingaan.<br />

In de psychosociale hulpverl<strong>en</strong>ing<br />

hangt veel af v.an de inzet die de patiënt<br />

kan opbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, dus zal het resultaat<br />

van de hulpverl<strong>en</strong>ing beïnvloed<br />

word<strong>en</strong> door de actieve medewerking<br />

van de patiënt. E<strong>en</strong> goede therapeutische<br />

uitgangspositie ontstaat indi<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> cons<strong>en</strong>sus tot stand komt op basis<br />

van gelijkwaardige onderhandeling<strong>en</strong>.<br />

Daartoe di<strong>en</strong><strong>en</strong> beid<strong>en</strong> op de<br />

hoogte te zijn van elkaars int<strong>en</strong>ties,<br />

dat wil zegg<strong>en</strong> dat duidelijk moet zijn<br />

welke impliciet gestelde doel<strong>en</strong> aanwezig<br />

zijn <strong>en</strong> op welke - voor beid<strong>en</strong><br />

verschill<strong>en</strong>de - geldigheidsaansprak<strong>en</strong><br />

die doel<strong>en</strong> terug te voer<strong>en</strong> zijn".<br />

Gelijkwaardigheid is mogelijk als de<br />

achterligg<strong>en</strong>de int<strong>en</strong>ties begrep<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong>. De arts kan door gesprekstechniek<strong>en</strong><br />

de geldigheidsaansprak<strong>en</strong><br />

van de patiënt bov<strong>en</strong> tafel krijg<strong>en</strong>.<br />

Verbetering van het onderwijs voor<br />

huisarts<strong>en</strong> hieromtr<strong>en</strong>t, zoals Verhaak<br />

aanbeveelt is maar één zijde van de<br />

medaille" Tijd<strong>en</strong>s de interaktie zal de<br />

patiënt ook de int<strong>en</strong>ties van de huisarts<br />

te wet<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. Voor de<br />

patiënt vorm<strong>en</strong> de k<strong>en</strong>nis van het<br />

funktioner<strong>en</strong> van de gezondheidszorg<br />

<strong>en</strong> het handel<strong>en</strong> van de huisarts de<br />

keerzijde van de onderhandeling.<br />

De positie van de patiënt<br />

Eerder in dit artikel heb ik in het<br />

voorbeeld over de hulpverl<strong>en</strong>ing aan<br />

Marokkan<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong>, dat og<strong>en</strong>schijnlijk<br />

vooral de taalbarrière de<br />

hulpverl<strong>en</strong>ing in de weg staat. In feite<br />

is er echter sprake van e<strong>en</strong> veel diepgaander<br />

kommunikatiestoornis. Voor<br />

de patiënt staat het verdwijn<strong>en</strong> van de<br />

klacht<strong>en</strong> voorop. Hij zal in de eerste<br />

plaats geïnteresseerd zijn in de betek<strong>en</strong>is<br />

van zijn klacht<strong>en</strong> voor de arts.<br />

De interpretatie van de arts is name-


44 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

lijk bepal<strong>en</strong>d voor. de diagnostische<br />

route <strong>en</strong> het therapeutisch kanaal dat<br />

de patiënt gaat volg<strong>en</strong>".Omde Marokkaanse<br />

patiënt werkelijk te kunn<strong>en</strong><br />

begrijp<strong>en</strong>, zal de arts op de hoogte<br />

moet<strong>en</strong> zijn van de betek<strong>en</strong>is van<br />

klacht<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de Marokkaanse kultuur.<br />

In die kultuur wordt het onderscheid<br />

tuss<strong>en</strong> lichaam <strong>en</strong> psyche niet<br />

geaccepteerd. De Marokkaanse patiënt<br />

zal altijd om e<strong>en</strong> médische behandeling<br />

vrag<strong>en</strong>, omdat hij d<strong>en</strong>kt dat<br />

alle<strong>en</strong> dan zijn maatschappelijk welzijn<br />

aan de orde zal kom<strong>en</strong>". Dat kost<br />

de arts veel tijd <strong>en</strong> taktisch optred<strong>en</strong>.<br />

De Nederlandse arts zal vooral gespitst<br />

zijn op de mogelijkhed<strong>en</strong> die de<br />

Nederlandse gezondheidszorg biedt.<br />

Hij zal aan de hand daarvan zijn eig<strong>en</strong><br />

werkstijl ontwikkel<strong>en</strong>, afgestemd op<br />

de manier waarop hij d<strong>en</strong>kt het beste<br />

hulpverl<strong>en</strong>ingsaanbod te gev<strong>en</strong>. Zo<br />

onderscheid<strong>en</strong> Gerritsma <strong>en</strong> Smal<br />

twee typ<strong>en</strong> van g<strong>en</strong>eeskundig handel<strong>en</strong>",<br />

De groep klinisch geöriënteerde<br />

huisarts<strong>en</strong> ord<strong>en</strong><strong>en</strong> klacht<strong>en</strong> aan de<br />

hand van hypothes<strong>en</strong> die elkaar opvolg<strong>en</strong>.<br />

De groephuisartsg<strong>en</strong>eeskundig<br />

georiënteerd<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> zett<strong>en</strong><br />

meerdere vermoed<strong>en</strong>s op e<strong>en</strong> rij, die zij<br />

volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> meerspor<strong>en</strong>diagnostiek<br />

onderzoek<strong>en</strong>. Zelfs voor experts is het<br />

typer<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong> in werkstijl<br />

ge<strong>en</strong> kleinigheid, voor de patiënt als<br />

leek zull<strong>en</strong> deze verschill<strong>en</strong> nauwelijks<br />

te doorgrond<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> zal hij dus<br />

weinig wet<strong>en</strong> over het refer<strong>en</strong>tiekader<br />

van de arts die voor hem zit.<br />

Onderhandel<strong>en</strong><br />

Zoals duidelijk zal zijn, spel<strong>en</strong> dergelijke<br />

problem<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> in het<br />

kontakt tuss<strong>en</strong> huisarts<strong>en</strong> <strong>en</strong> allochtone<br />

patiënt<strong>en</strong>. Het verloop in dit<br />

voorbeeld stelt me echter in staat e<strong>en</strong><br />

laatste probleem van de psychosociale<br />

hulpverl<strong>en</strong>ing naar vor<strong>en</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />

De huisarts leert steeds beter hoe hij<br />

meer te wet<strong>en</strong> kan kom<strong>en</strong> over zijn patiënt<strong>en</strong>.<br />

In de opleiding kom<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de<br />

techniek<strong>en</strong> daarover aan de<br />

orde. Hij leert over sociale mechanism<strong>en</strong>,<br />

beleving <strong>en</strong> uiting van klacht<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> van kommunikatie om de<br />

patiënt te doorgrond<strong>en</strong>. Het is opvall<strong>en</strong>d<br />

dat, ondanks de erk<strong>en</strong>ning van de<br />

tweezijdigheid van het tot stand kom<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> vaststelling van de klacht<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> wat er aan te do<strong>en</strong>, de opleiding<br />

sterk gericht is op het e<strong>en</strong>zijdig handel<strong>en</strong>.<br />

Alle<strong>en</strong> de onderhandelingspositie<br />

van de arts wordt versterkt. De laatste<br />

positie, die van het interactief handel<strong>en</strong>,<br />

zal in de praktijk tot stand moet<strong>en</strong><br />

kom<strong>en</strong>. Als de deskundigheid van de<br />

arts als <strong>en</strong>ige wordt bevorderd dan<br />

komt er nog niet veel van terecht.<br />

Meer voorlichting gev<strong>en</strong> zou e<strong>en</strong><br />

deel van die achterstand van de patiënt<br />

kunn<strong>en</strong> wegwerk<strong>en</strong> maar het<br />

blijft onvoldo<strong>en</strong>de. Ideaal zou het zijn<br />

als de patiënt voldo<strong>en</strong>de deskundigheid<br />

zou hebb<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komst<br />

te sluit<strong>en</strong> met de arts. E<strong>en</strong> dergelijk<br />

voorstel lijkt onuitvoerbaar door de<br />

veelheid <strong>en</strong> diversiteit van de hulpverl<strong>en</strong>ingskontakt<strong>en</strong><br />

die plaats vind<strong>en</strong>.<br />

Maar gezi<strong>en</strong> alle inspanning<strong>en</strong> is het<br />

misschi<strong>en</strong> gerechtvaardigd om van de<br />

huisarts e<strong>en</strong> hulpverl<strong>en</strong>ingskontrakt<br />

te vrag<strong>en</strong>.<br />

Tijd<strong>en</strong>s de k<strong>en</strong>nismaking zet de arts<br />

zijn werkwijze <strong>en</strong> visie t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van<br />

gezondheidsproblem<strong>en</strong> uite<strong>en</strong>. De patiënt<br />

kan zo door e<strong>en</strong> onderlinge vergelijking<br />

dié arts kiez<strong>en</strong> die past bij<br />

zijn refer<strong>en</strong>tiekader. De patiënt zal<br />

aan de arts zijn probleemlijst voorlegg<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> aangev<strong>en</strong> waar zich zijn<br />

zwakke plekk<strong>en</strong> bevind<strong>en</strong>. De arts kan<br />

vervolg<strong>en</strong>s uitlegg<strong>en</strong> op welke wijze<br />

hij bijvoorbeeld de relatie tuss<strong>en</strong><br />

zwakke plek <strong>en</strong> psychosociale problem<strong>en</strong><br />

bekijkt <strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> of de patiënt<br />

zich daarmee kan ver<strong>en</strong>ig<strong>en</strong>. De startpositie<br />

van de arts-patiënt relatie is<br />

daarmee voor e<strong>en</strong> deel expliciet geword<strong>en</strong>.<br />

In de daadwerkelijke hulpverl<strong>en</strong>ing<br />

zal pas echt onderhandeld<br />

kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, indi<strong>en</strong> de patiënt kan<br />

meebesliss<strong>en</strong> over de hulp die nog is.<br />

Daartoe zull<strong>en</strong> arts èn patiënt op de<br />

hoogte moet<strong>en</strong> zijn van de diverse<br />

hulpverl<strong>en</strong>ingsmogelijkhed<strong>en</strong>.<br />

Het is in de psychosociale hulpver l<strong>en</strong>ing<br />

van belang dat de patiënt gelijkwaardig<br />

met de arts kan onderhandel<strong>en</strong>.<br />

Het resultaat van de hulpverl<strong>en</strong>ing<br />

zal verbeter<strong>en</strong> als de patiënt zijn<br />

eig<strong>en</strong> bijdrage levert in die hulp. Interaktie<br />

over de standpunt<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong><br />

van de patiënt èn de arts is<br />

nodig <strong>en</strong> kan bereikt word<strong>en</strong> doordat<br />

de patiënt meebeslist. In de praktijk<br />

ligg<strong>en</strong> concrete aangrijpinspunt<strong>en</strong> in<br />

de vorm van e<strong>en</strong> hulpverl<strong>en</strong>ingscontract<br />

<strong>en</strong> door sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong><br />

disciplines.<br />

De tijd dat e<strong>en</strong> goed verstaander g<strong>en</strong>oeg<br />

had aan e<strong>en</strong> half woord, hebb<strong>en</strong><br />

huisarts<strong>en</strong> allang achter zich gelat<strong>en</strong>.<br />

Uitgebreid vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> antwoord<strong>en</strong><br />

heeft h<strong>en</strong> echter onvoldo<strong>en</strong>de geholp<strong>en</strong><br />

om psychosociale problem<strong>en</strong> te<br />

kunn<strong>en</strong> interpreter<strong>en</strong>. Er is meer nodig<br />

dan prober<strong>en</strong> elkaars taal te verstaan.<br />

Bij ethnische minderhed<strong>en</strong><br />

wordt duidelijk dat door betere kommunikatie<br />

niet automatisch betere<br />

hulp voorhand<strong>en</strong> is. De interactieve<br />

werkwijze staat nog in de kinderscho<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />

toch is dit dé manier om<br />

meer resultat<strong>en</strong> in de psychosociale<br />

hulpverl<strong>en</strong>ing te behal<strong>en</strong>, ook voor<br />

Marokkan<strong>en</strong> .••<br />

Not<strong>en</strong><br />

1. Projekt psychosociale<br />

aan etnische minderhed<strong>en</strong>:<br />

deel projekt <strong>en</strong> werk<strong>en</strong> aan<br />

heidsbevordering van h,.,·<br />

Utrecht tbv. de groep Marok.: a<br />

2. P. Verhaak. Interpretati •.<br />

ling van psychosociale klachuartspraktijk,<br />

Nivel1986.<br />

3. Habermas, J.: Zur Rekonst:<br />

Historisch<strong>en</strong> Materialismus. Fr<br />

blz. 184, deelt de ontwikkelmg<br />

system<strong>en</strong> in struktuur dir-.<br />

waarop de episod<strong>en</strong> zijn gebast-<br />

4. Touw-Ott<strong>en</strong> F.: Wet<strong>en</strong>sch.,<br />

ning in de huisartsg<strong>en</strong>eeskur-:<br />

1981, blz. 74<br />

5. Habermas J.: Übcrlcgunucn<br />

munikationspathologie, Fr.a.lVl<br />

spreking van de voorwaard<strong>en</strong><br />

gestoorde kommunikatie".<br />

6. Willems, D.: Het zal toch nÜ'1<br />

zijn? TGP 86/4<br />

7. Meer Ph. V.d.: Omgaan mr-t<br />

n<strong>en</strong>. Dev<strong>en</strong>ter 1984.<br />

8. Gerritsma <strong>en</strong> Smal: De werk<br />

huisarts <strong>en</strong> internist, Utrecht 191'


-~<br />

I<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87 45<br />

Sociale<br />

g<strong>en</strong>eeskundeis<br />

ge<strong>en</strong> vak<br />

In het maart-nummer van dit tijdschrift stond de sociale g<strong>en</strong>eeskunde<br />

afgebeeld als e<strong>en</strong> uitgeteerd oud m<strong>en</strong>sje in e<strong>en</strong> grafkist, klaar om zich<br />

neer te vlei<strong>en</strong> <strong>en</strong> het deksel dicht te trekk<strong>en</strong>. Eddy Houwaart <strong>en</strong> Guus<br />

Bann<strong>en</strong>berg betoogd<strong>en</strong> in twee ope<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>de artikel<strong>en</strong> dat het zo<br />

droevig met de sociale g<strong>en</strong>eeskunde is gesteld doordat zij het contact<br />

heeft verlor<strong>en</strong> met haar eig<strong>en</strong>lijke onderwerp: de relaties tuss<strong>en</strong><br />

fysieke <strong>en</strong> maatschappelijke factor<strong>en</strong> <strong>en</strong> gezondheid.<br />

A.H.M.Kerkhoff is het over de malaise-toestand van de sociale<br />

g<strong>en</strong>eeskunde wel met h<strong>en</strong> e<strong>en</strong>s, maar niet over de oorzaak daarvan, <strong>en</strong><br />

droevig vindt hij de situatie ook niet. De sociale g<strong>en</strong>eeskunde heeft<br />

helemaal niet het contact met haar onderwerp verlor<strong>en</strong>, om de simpele<br />

red<strong>en</strong> dat ze ge<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> onderwerp heeft <strong>en</strong> ook nooit gehad heeft.<br />

"Sociale g<strong>en</strong>eeskunde" is e<strong>en</strong>voudig e<strong>en</strong> verzamelnaam die lange tijd<br />

e<strong>en</strong> schijn van e<strong>en</strong>heid gaf aan verschill<strong>en</strong>de takk<strong>en</strong> van wet<strong>en</strong>schap,<br />

stelt hij in deze discussiebijdrage. Het is e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong> van de goede<br />

gezondheid van deze takk<strong>en</strong> dat ze die schijne<strong>en</strong>heid niet meer nodig<br />

hebb<strong>en</strong>.<br />

Is "sociale g<strong>en</strong>eeskunde" dus alle<strong>en</strong> maar e<strong>en</strong> achterhaalde term?<br />

Kan de grafkist word<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong>?<br />

A.KM. Kerkhoo; directeur van de GG & GD in Leid<strong>en</strong>.<br />

Zijn de laatste dag<strong>en</strong> van de sociale g<strong>en</strong>eeskunde<br />

geteld? Deze omineuze<br />

vraag stelde zich E. Houwaart <strong>en</strong>ige<br />

tijd geled<strong>en</strong> in dit tijdschrift.'<br />

Zijn bezorgdheid lijkt alleszins gerechtvaardigd.<br />

Zo is de meer dan e<strong>en</strong><br />

halve eeuw geled<strong>en</strong> opgerichte Algem<strong>en</strong>e<br />

Nederlandse Ver<strong>en</strong>iging voor<br />

Sociale <strong>Gezondheid</strong>szorg do<strong>en</strong>de<br />

zichzelf op te heff<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn de toch al<br />

schaarse leerstoel<strong>en</strong> in de sociale g<strong>en</strong>eeskunde<br />

successievelijk aan het verdwijn<strong>en</strong>.<br />

In het gunstigste geval word<strong>en</strong><br />

zij overgedrag<strong>en</strong> aan (klinische)<br />

epidemiolog<strong>en</strong>, aan besliskundig<strong>en</strong> of<br />

anders aan hoge ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> van het<br />

Ministerie van WVC.<br />

Welhaast ev<strong>en</strong> somber is het beeld<br />

dat G. Bann<strong>en</strong>berg onlangs in deze kolomm<strong>en</strong><br />

heeft geschetst." Deze auteur<br />

ziet <strong>en</strong>ig licht in de vordering<strong>en</strong> op het<br />

terrein van epidemiologie, besliskunde<br />

<strong>en</strong> "health technology assessm<strong>en</strong>t".<br />

Ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s acht hij de to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de<br />

belangstelling voor het gezondheidszorgonderzoek<br />

e<strong>en</strong> gunstige ontwikkeling.<br />

Toch me<strong>en</strong>t ook Bann<strong>en</strong>berg<br />

dat sprake is van e<strong>en</strong> ernstige crisis<br />

in de sociale g<strong>en</strong>eeskunde; de gunstige<br />

ontwikkeling<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong> immers<br />

veeleer "methodologieën" ter ondersteuning<br />

van beslissing<strong>en</strong> op het<br />

terrein van g<strong>en</strong>eeskunde <strong>en</strong> gezondheidszorg<br />

<strong>en</strong> niet de sociale g<strong>en</strong>eeskunde<br />

"zelf".<br />

T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de oorzak<strong>en</strong> van de<br />

malaise is het oordeel van de beide auteurs<br />

e<strong>en</strong>sluid<strong>en</strong>d: de sociale g<strong>en</strong>eeskunde<br />

lijdt aan bloedarmoede, ja zelfs<br />

is zij haar opdracht ontrouw geword<strong>en</strong>.<br />

Met instemming citeert Houwaart<br />

in dit verband de Amsterdamse<br />

hoogleraar Le<strong>en</strong><strong>en</strong>, die op e<strong>en</strong> onlangs<br />

gehoud<strong>en</strong> congres voor op<strong>en</strong>bare gezondheidsregeling<br />

te Rotterdam liet<br />

wet<strong>en</strong> dat de sociaal g<strong>en</strong>eeskundig<strong>en</strong><br />

zich onvoldo<strong>en</strong>de hebb<strong>en</strong> bezig gehoud<strong>en</strong><br />

met "de grote maatschappelijke<br />

problem<strong>en</strong>" .<br />

Tot hier toe valt het niet moeilijk de<br />

beide auteurs in hun betoog te volg<strong>en</strong>.<br />

Inderdaad lijkt het de sociaal g<strong>en</strong>eeskundig<strong>en</strong><br />

wel e<strong>en</strong>s aan maatschappelijke<br />

bewog<strong>en</strong>heid te ontbrek<strong>en</strong> <strong>en</strong> kan<br />

e<strong>en</strong> zekere gezapigheid deze <strong>en</strong> g<strong>en</strong>e<br />

niet word<strong>en</strong> ontzegd. Heel wat moeilijker<br />

valt het recept te aanvaard<strong>en</strong> dat<br />

Houwaart <strong>en</strong> Bann<strong>en</strong>berg teg<strong>en</strong> de<br />

malaise voorschrijv<strong>en</strong>: de sociaal g<strong>en</strong>eeskundig<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> terug naar de<br />

bron, zij moet<strong>en</strong> zich weer gaan bezighoud<strong>en</strong><br />

met de invloed die het materiële<br />

<strong>en</strong> het immateriële milieu op de<br />

gezondheid hebb<strong>en</strong>. Wat hier wordt<br />

gesuggereerd, is dat de sociale g<strong>en</strong>eeskunde<br />

e<strong>en</strong> tak van wet<strong>en</strong>schap, e<strong>en</strong><br />

medisch specialisme of zo m<strong>en</strong> wil e<strong>en</strong><br />

eig<strong>en</strong> vak zou zijn. Dit nu is e<strong>en</strong> fictie<br />

die de discussie slechts vertroebelt.<br />

Naar ik in het navolg<strong>en</strong>de zal tracht<strong>en</strong><br />

aan te ton<strong>en</strong>, is de sociale g<strong>en</strong>eeskunde<br />

ge<strong>en</strong> vak <strong>en</strong> is zij dat ook nooit ge-


46 <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

weest. Zij is wat R<strong>en</strong>é Sand jar<strong>en</strong> geled<strong>en</strong><br />

reeds e<strong>en</strong> visie noemde, e<strong>en</strong> point<br />

de vue, e<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>swijze die niet alle<strong>en</strong><br />

zou moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gedrag<strong>en</strong> door<br />

elke medicus (of deze nu huisarts, verzekeringsg<strong>en</strong>eeskundige<br />

of thoraxchirug<br />

is), maar door alle professionel<strong>en</strong><br />

die zich vanuit welke opleiding dan<br />

ook met g<strong>en</strong>eeskunde <strong>en</strong> gezondheidszorg<br />

bezig houd<strong>en</strong>."<br />

Arts<strong>en</strong> als advocaat<br />

De sociale g<strong>en</strong>eeskunde is ge<strong>en</strong> vak.<br />

Om deze stelling te schrag<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />

wij ons buig<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> vraag die naar<br />

de m<strong>en</strong>ing van sommig<strong>en</strong> overig<strong>en</strong>s al<br />

veel te veel p<strong>en</strong>n<strong>en</strong> in beweging heeft<br />

gebracht: wat is precies de iphoud van<br />

het begrip sociale g<strong>en</strong>eeskunde?<br />

De idee van e<strong>en</strong> sociale g<strong>en</strong>eeskunde<br />

werd gebor<strong>en</strong> in de achtti<strong>en</strong>de eeuw.<br />

Heel duidelijk vindt m<strong>en</strong> haar terug in<br />

de geschrift<strong>en</strong> van J.J. Rousseau. Deze<br />

filosoof me<strong>en</strong>de dat niet alle<strong>en</strong> de<br />

(door de Oud<strong>en</strong> reeds aangewez<strong>en</strong>)<br />

factor<strong>en</strong> in de natuur - bodem, water<br />

<strong>en</strong> lucht - de m<strong>en</strong>s ziek kond<strong>en</strong> mak<strong>en</strong><br />

maar ook de maatschappelijke omstandighed<strong>en</strong><br />

die voortvloei<strong>en</strong> uit<br />

slechte wett<strong>en</strong>, ongezonde regels <strong>en</strong><br />

knell<strong>en</strong>de conv<strong>en</strong>ties. Rousseau sprak<br />

in dit verband van onnatuurlijke ziekt<strong>en</strong>.<br />

In medisch-praktische zin heeft de<br />

grote d<strong>en</strong>ker zijn ideeën nooit nader<br />

uitgewerkt. Wel ded<strong>en</strong> dat arts<strong>en</strong> als<br />

de bek<strong>en</strong>de Johann Peter Frank, die<br />

sterk door Jean Jacques werd<strong>en</strong> beïnvloed.<br />

In zijn beroemd geword<strong>en</strong> inaugurale<br />

rede Ueber d<strong>en</strong> Volksel<strong>en</strong>d<br />

(1790) stelde hij als e<strong>en</strong> der eerst<strong>en</strong> de<br />

"medische" gevolg<strong>en</strong> van armoede <strong>en</strong><br />

ongelijkheid op indrukwekk<strong>en</strong>de<br />

wijze aan de kaak."<br />

Was de idee van e<strong>en</strong> sociale g<strong>en</strong>eeskunde<br />

hiermee gebor<strong>en</strong>, de naamgeving<br />

volgde pas teg<strong>en</strong> het midd<strong>en</strong> van<br />

de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw. Naar met name<br />

Nederlandse leerboek<strong>en</strong> consequ<strong>en</strong>t<br />

vermeld<strong>en</strong>, was het de Parijse chirurg<br />

Jules Guérin die als eerste van e<strong>en</strong><br />

médicine sociale sprak <strong>en</strong> deze definieerde<br />

als "l'<strong>en</strong>semble des rapports<br />

<strong>en</strong>tre la médicine avec la société". 5<br />

Vanzelfsprek<strong>en</strong>d moet<strong>en</strong> zowel deze<br />

naam als de definitie word<strong>en</strong> begrep<strong>en</strong><br />

teg<strong>en</strong> de achtergrond van de to<strong>en</strong>malige<br />

omstandighed<strong>en</strong>. Die war<strong>en</strong> voor<br />

grote del<strong>en</strong> van de bevolking miserabel.<br />

Het Congres van W<strong>en</strong><strong>en</strong> had in<br />

1814 de oude absolutistische regeringsvorm<br />

van voor de revolutie weer<br />

tracht<strong>en</strong> te herstell<strong>en</strong> met als gevolg<br />

dat de kloof tuss<strong>en</strong> hoog <strong>en</strong> laag, tuss<strong>en</strong><br />

arm <strong>en</strong> rijk, zich weer verdiepte.<br />

Met de opkomst van de Industriële Revolutie<br />

werd deze kloof bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> nog<br />

breder; m<strong>en</strong> d<strong>en</strong>ke slechts aan de ell<strong>en</strong>dige<br />

omstandighed<strong>en</strong> waaronder<br />

de arbeiders in de Noordfranse industriested<strong>en</strong><br />

moest<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>.<br />

De groei<strong>en</strong>de teg<strong>en</strong>stelling<strong>en</strong> leidd<strong>en</strong><br />

soms tot felle botsing<strong>en</strong>, waarvan de<br />

Juli-revolutie van 1830 <strong>en</strong> de Februari-revolutie<br />

van 1848 bek<strong>en</strong>de<br />

voorbeeld<strong>en</strong> zijn. Ev<strong>en</strong>zeer leidd<strong>en</strong> zij<br />

echter tot e<strong>en</strong> hernieuwde bezinning<br />

over de structuur van de sam<strong>en</strong>leving,<br />

<strong>en</strong> tot poging<strong>en</strong> tot betere <strong>en</strong> dus ook<br />

gezondere maatschappijvorm<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>.<br />

Met zijn naamgeving trad Guérin aldus<br />

in het voetspoor van mann<strong>en</strong> als<br />

Fourier, Cabet <strong>en</strong> Saint Simon." Hoe<br />

de Parijse chirurg in concreto tot e<strong>en</strong><br />

andere sam<strong>en</strong>leving wilde kom<strong>en</strong>, is<br />

niet zo duidelijk. Zeker is slechts dat<br />

hij zelf in elk geval als officier de liaison<br />

wilde optred<strong>en</strong>, als bemiddelaar<br />

tuss<strong>en</strong> de strijd<strong>en</strong>de partij<strong>en</strong>. Arts<strong>en</strong><br />

war<strong>en</strong> daartoe naar zijn m<strong>en</strong>ing bij<br />

uitstek geschikt, daar zij e<strong>en</strong> belang<br />

di<strong>en</strong>d<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> ieder in gelijke mate<br />

aangaat: de gezondheid." Zeker is ook<br />

dat er in die dag<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eeskundig<strong>en</strong><br />

war<strong>en</strong> die zich heel wat partijdiger opsteld<strong>en</strong>.<br />

In Frankrijk war<strong>en</strong> dat bijvoorbeeld<br />

F. Villermé <strong>en</strong> L. Fodéré, in<br />

Duitsland war<strong>en</strong> het mann<strong>en</strong> als R.<br />

Virchow, R. Leubuscher <strong>en</strong> S. Neumann.<br />

Zij wierp<strong>en</strong> zich op als "die natürlich<strong>en</strong><br />

Anwälte der Arm<strong>en</strong>" <strong>en</strong> verdedigd<strong>en</strong><br />

dier belang<strong>en</strong> desnoods op<br />

de straatbarricad<strong>en</strong>. 8 Ook in eig<strong>en</strong><br />

land zijn - zoals ook Houwaart al heeft<br />

aangegev<strong>en</strong> - goede voorbeeld<strong>en</strong> te<br />

vind<strong>en</strong> van arts<strong>en</strong> die zich sterk maakt<strong>en</strong><br />

voor de zogehet<strong>en</strong> lagere stand -<br />

hetzij als bemiddelaar, als advocaat of<br />

als aanklager. 9<br />

Tuss<strong>en</strong> visie <strong>en</strong> vak<br />

Uit het bov<strong>en</strong>staande moge duidelijk<br />

zijn geword<strong>en</strong> dat in het midd<strong>en</strong> van<br />

de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw sociaal bewog<strong>en</strong><br />

arts<strong>en</strong> opstond<strong>en</strong> die in maatschappelijke<br />

misstand<strong>en</strong> de diepere oorzaak<br />

van tal van ziekt<strong>en</strong> zag<strong>en</strong> <strong>en</strong> die langs<br />

andere dan puur curatief-medische<br />

weg<strong>en</strong> probeerd<strong>en</strong> deze factor<strong>en</strong> te eliminer<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> nieuwe, wet<strong>en</strong>schappelijke<br />

discipline vestigd<strong>en</strong> zij hierbij<br />

niet. Wel hebb<strong>en</strong> hun inspanning<strong>en</strong><br />

bijgedrag<strong>en</strong> aan de totstandkoming<br />

van wett<strong>en</strong> op het terrein van welzijn<br />

<strong>en</strong> gezondheid.<br />

Daarmee werd hun visie echter nog<br />

ge<strong>en</strong> vak. Wat wel gebeurde, is door A.<br />

Querido e<strong>en</strong> aantal jar<strong>en</strong> geled<strong>en</strong><br />

haarfijn uite<strong>en</strong> gezet." Juist to<strong>en</strong> de<br />

belangrijkste "sociale" wett<strong>en</strong> eindelijk<br />

tot stand kwam<strong>en</strong>, zo schrijft deze<br />

Amsterdamse hoogleraar, was de medische<br />

belangstelling voor maatschappelijke<br />

vraagstukk<strong>en</strong> sterk aan het afnem<strong>en</strong>.<br />

Het werk van de Inspecteurs<br />

van het Staatstoezicht (wier taak het<br />

was ziekmak<strong>en</strong>de factor<strong>en</strong> op te spor<strong>en</strong>),<br />

was verzand eri de aandacht der<br />

medici werd welhaast volledig in beslag<br />

g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door de snelle vooruitgangvan<br />

de wet<strong>en</strong>schap. "In feite", aldus<br />

Querido, "is de ontwikkeling van<br />

de sociale g<strong>en</strong>eeskunde zoals wij deze<br />

thans k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> minder gebaseerd op inzicht<br />

<strong>en</strong> belangstelling van g<strong>en</strong>eeskundig<strong>en</strong>,<br />

dan op de consequ<strong>en</strong>ties<br />

van de verschill<strong>en</strong>de wett<strong>en</strong>".<br />

Querido's bewering<strong>en</strong> werp<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

bijzonder licht op de ontwikkeling van<br />

de sociale g<strong>en</strong>eeskunde. Het was niet<br />

zozeer de maatschappelijke bewog<strong>en</strong>heid<br />

als wel de noodzaak van medische<br />

inbr<strong>en</strong>g bij de uitvoering van de<br />

nieuwe, sociale wett<strong>en</strong> die leidde tot<br />

wat thans de sociale g<strong>en</strong>eeskunde<br />

wordt g<strong>en</strong>oemd. Zo was het de Leerplichtwet<br />

(1900)die de aanstelling van<br />

geme<strong>en</strong>telijke schoolarts<strong>en</strong> tot gevolg<br />

had <strong>en</strong> war<strong>en</strong> het de verschill<strong>en</strong>de hygiënische<br />

wett<strong>en</strong> die - naast de Arm<strong>en</strong>wet<br />

- de geme<strong>en</strong>tearts<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bestaansgrond<br />

gav<strong>en</strong>. Van grote betek<strong>en</strong>is<br />

war<strong>en</strong> ook de verschill<strong>en</strong>de ongevall<strong>en</strong>wett<strong>en</strong>.<br />

Deze vroeg<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> geheel<br />

nieuw soort g<strong>en</strong>eeskundige activiteit:<br />

controler<strong>en</strong>. Bij de uitvoering<br />

van de sociale wetgeving was het immers<br />

nodig dat medisch geschoolde<br />

deskundig<strong>en</strong> beoordeeld<strong>en</strong> of de verzekerde<br />

(nog) recht<strong>en</strong> kon do<strong>en</strong> geld<strong>en</strong>.<br />

Het is met name deze verzekeringsg<strong>en</strong>eeskunde<br />

die haar stempel heeft<br />

gedrukt op de verdere sociaal-g<strong>en</strong>eeskundige<br />

ontwikkeling<strong>en</strong> aan de universiteit.<br />

De uitvoering van de ziektewet,<br />

de invaliditeitswet <strong>en</strong> de al g<strong>en</strong>oemde<br />

ongevall<strong>en</strong>wet maakt<strong>en</strong> al ras<br />

duidelijk dat de g<strong>en</strong>eesher<strong>en</strong> onderwez<strong>en</strong><br />

moest<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in de kunst op<br />

adequate wijze om te gaan met de taltijke<br />

titels <strong>en</strong> paragraf<strong>en</strong> der nieuwe<br />

wett<strong>en</strong>. Het behoeft dan ook niet te<br />

verbaz<strong>en</strong> dat de eerste Nederlandse<br />

leerstoel in de sociale g<strong>en</strong>eeskunde<br />

(die in 1918 in Utrecht werd ingesteld)<br />

niet door e<strong>en</strong> bewog<strong>en</strong> maatschappijcriticus<br />

à la Virchow of Villermé werd<br />

bezet, maar door de controler<strong>en</strong>d g<strong>en</strong>eeskundige<br />

van de Rijksverzekeringsbank.<br />

M<strong>en</strong> zou haast concluder<strong>en</strong><br />

dat uit Guérins "rapports" in het Hollands<br />

rapport<strong>en</strong> war<strong>en</strong> geword<strong>en</strong>.<br />

Grote belangstelling, zo meldt Querido,<br />

ontmoette het nieuwe vak bij de<br />

stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> niet. Daar Baart de la Faille<br />

echter e<strong>en</strong> beminnelijk m<strong>en</strong>s was,<br />

sprak<strong>en</strong> de stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> af bij toerbeurt<br />

zijn colleges te volg<strong>en</strong>, opdat de man<br />

niet voor lege bank<strong>en</strong> zou behoev<strong>en</strong> te<br />

sprek<strong>en</strong>. u Daarmee mist<strong>en</strong> de stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

overig<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> unieke kans om met<br />

de sociale aspect<strong>en</strong> van ziekte <strong>en</strong> gezondheid<br />

bek<strong>en</strong>d te rak<strong>en</strong>, want de<br />

verzekeringsg<strong>en</strong>eeskunde was het<br />

<strong>en</strong>ige vak dat op e<strong>en</strong> academische leerstoel<br />

kon bog<strong>en</strong>. De schoolarts<strong>en</strong><br />

moest<strong>en</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> stek aan de alma<br />

mater helemaal ontber<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor de<br />

geme<strong>en</strong>tearts<strong>en</strong> was er niet veel meer<br />

dan e<strong>en</strong> privaatdoc<strong>en</strong>tschap in de "sociale<br />

hygiëne" in Amsterdam (sinds<br />

1908).12Weinig beter ging het met de


oeàn)fsg<strong>en</strong>eeskunde die in de jar<strong>en</strong><br />

tT'illtig opkwam. Het duurde tot 1953<br />

aleer G.C.E. Burger e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>gewone<br />

~toel in de technische hygiëne aan<br />

je TH van Delft kreeg.P<br />

Institut<strong>en</strong><br />

Het is hier niet de plaats uitvoerig in<br />

te gaan op de verdere ontwikkeling<br />

van de verschill<strong>en</strong>de tak<strong>en</strong> aan de universiteit.<br />

Volstaan zij met de constatering<br />

dat ge<strong>en</strong> sprake is geweest van de<br />

ontwikkeling van één sociale g<strong>en</strong>eeskundige<br />

stam waaruit verschill<strong>en</strong>de<br />

vakk<strong>en</strong> ontsprot<strong>en</strong>. Het omgekeerde is<br />

ev<strong>en</strong>min het geval geweest: uit de diverse<br />

disciplines heeft zich ge<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijk<br />

leervak ontwikkeld.<br />

Ook to<strong>en</strong> na de Tweede Wereldoorlog<br />

aan alle universiteit<strong>en</strong> sociaal g<strong>en</strong>eeskundige<br />

institut<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> gevestigd,<br />

is dat niet gebeurd. De institut<strong>en</strong><br />

groeid<strong>en</strong> heel voorspoedig, hetge<strong>en</strong><br />

onder meer tot uitdrukking kwam in<br />

e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong>d aantal medewerkers van<br />

uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de disciplines. Ook die<br />

laatste ontwikkeling leidde echter niet<br />

tot het ontstaan van e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> vak "sociale<br />

g<strong>en</strong>eeskunde". De institut<strong>en</strong><br />

droeg<strong>en</strong> bij aan de ontwikkeling van<br />

nieuwe (inter)disciplines als medische<br />

sociologie <strong>en</strong> medische psychologie <strong>en</strong><br />

aan de verdere groei van de sociaal-g<strong>en</strong>eeskundige<br />

takk<strong>en</strong>. Zelfs vormd<strong>en</strong> zij<br />

in sommige sted<strong>en</strong> de bakermat voor<br />

vakk<strong>en</strong> als de huisarts<strong>en</strong>- <strong>en</strong> de verpleeghuisg<strong>en</strong>eeskunde.<br />

Tot de vorming<br />

van e<strong>en</strong> vak sociale g<strong>en</strong>eeskunde<br />

leidd<strong>en</strong> ze echter nerg<strong>en</strong>s. De visie zelf<br />

is ook aan de academie ge<strong>en</strong> vak geword<strong>en</strong>.<br />

De geschied<strong>en</strong>is van de Algem<strong>en</strong>e<br />

Nederlandse Ver<strong>en</strong>iging voor Sociale<br />

G<strong>en</strong>eeskunde (ANVSG) weerspiegelt<br />

welbeschouwd ge<strong>en</strong> ander beeld. In<br />

1906slot<strong>en</strong> de verzekeringsarts<strong>en</strong> zich<br />

aane<strong>en</strong>, in 1908 de schoolarts<strong>en</strong> <strong>en</strong> in<br />

1919de geme<strong>en</strong>tearts<strong>en</strong>. Aan het einde<br />

van de jar<strong>en</strong> twintig ging<strong>en</strong> de laatstg<strong>en</strong>oemde<br />

twee ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> op in de<br />

ANVSG. Het doel van de nieuwe ver<strong>en</strong>iging<br />

was, anders dan m<strong>en</strong> op grond<br />

van de naam wellicht zou d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, echter<br />

niet het amalgamer<strong>en</strong> van de verschill<strong>en</strong>de<br />

takk<strong>en</strong>. Naar Bergink mededeelt,<br />

wild<strong>en</strong> vooral veel schoolarts<strong>en</strong><br />

van meet af aan liever zelfstandïgblijv<strong>en</strong>.<br />

14 Dat de Algem<strong>en</strong>e Ver<strong>en</strong>ieïng<br />

op het nippertje toch tot stand is<br />

JDI!Iwm<strong>en</strong>,was omdat zij uiteindelijk<br />

~chtt<strong>en</strong> voor het argum<strong>en</strong>t dat één<br />

a=mte ver<strong>en</strong>iging nu e<strong>en</strong>maal meer in-<br />

~ kan uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> dan één of zelfs<br />

~ kleine. De nieuwe ver<strong>en</strong>iging zou<br />

~<strong>en</strong> onderdak kunn<strong>en</strong> bied<strong>en</strong><br />

_Glllegae die school- noch geme<strong>en</strong>-<br />

'--Is war<strong>en</strong> <strong>en</strong> toch niet in de cura-<br />

•• .nor thuis hoord<strong>en</strong>. T<strong>en</strong>slotte<br />

_ -ge<strong>en</strong> wel in dat de verschilwaltterrein<strong>en</strong><br />

elkaar op vele<br />

•••• la.••.teI1l..1:i Van grote betek<strong>en</strong>is<br />

schijnt deze overweging echter niet te<br />

zijn geweest. In de latere jar<strong>en</strong> groeid<strong>en</strong><br />

de verschill<strong>en</strong>de takk<strong>en</strong> eerder uit<br />

dan in elkaar. De vraag hoe in verscheid<strong>en</strong>heid<br />

één te blijv<strong>en</strong> heeft de<br />

Ver<strong>en</strong>iging dan ook regelmatig bezig<br />

gehoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> op gezette tijd<strong>en</strong> voor de<br />

nodige problem<strong>en</strong> geplaatst. Volg<strong>en</strong>s<br />

Br<strong>en</strong>kman was het in 1953 al nauwelijks<br />

meer mogelijk om de verschill<strong>en</strong>de<br />

participer<strong>en</strong>de ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> onder<br />

één dak te houd<strong>en</strong>."<br />

Beschouwing<br />

Anders dan Houwaart b<strong>en</strong> ik dan ook<br />

van m<strong>en</strong>ing dat de op hand<strong>en</strong> zijnde<br />

opheffing van de ANVSG niet als e<strong>en</strong><br />

uiting van bloedarmoede of algehele<br />

malaise moet word<strong>en</strong> beschouwd. Het<br />

is e<strong>en</strong> blijk van de goede gezondheid<br />

der participer<strong>en</strong>de ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong>. De<br />

scheiding illustreert dat zij thans sterk<br />

g<strong>en</strong>oeg zijn om op eig<strong>en</strong> b<strong>en</strong><strong>en</strong> te staan<br />

<strong>en</strong> dat is e<strong>en</strong> gunstige ontwikkeling,<br />

die zich overig<strong>en</strong>s vijf of zes jaar geled<strong>en</strong><br />

ook al in de sfeer van de opleiding<strong>en</strong><br />

aftek<strong>en</strong>de: de geme<strong>en</strong>schappelijke<br />

basiscursus sociale g<strong>en</strong>eeskunde werd<br />

to<strong>en</strong> afgeschaft. Zelfs het feit dat de<br />

leerstoel<strong>en</strong> in "de" sociale g<strong>en</strong>eeskunde<br />

verdwijn<strong>en</strong>, di<strong>en</strong>t niet uitsluit<strong>en</strong>d<br />

negatief te word<strong>en</strong> beoordeeld.<br />

De idee als zoud<strong>en</strong> verzekeringsg<strong>en</strong>eeskunde,<br />

arbeids- <strong>en</strong> bedrijfsg<strong>en</strong>eeskunde,<br />

jeugdgezondheidszorg, de<br />

veelheid aan onderdel<strong>en</strong> van' de<br />

"AGZ" <strong>en</strong>, alsof dat nog niet g<strong>en</strong>oeg<br />

was, sinds kort ook nog de sportg<strong>en</strong>eeskunde<br />

onder één noemer aan de<br />

universiteit gedoceerd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>,<br />

moet als irreëel van de hand word<strong>en</strong><br />

gewez<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> dergelijke gang van<br />

zak<strong>en</strong> leidt er slechts toe dat m<strong>en</strong>ige<strong>en</strong><br />

de term sociale g<strong>en</strong>eeskunde slechts<br />

associeert met begripp<strong>en</strong> als vaag,<br />

zweverig <strong>en</strong> onwet<strong>en</strong>schappelijk.<br />

Daar is ge<strong>en</strong> behoefte aan. Nodig is<br />

thans, naast - het zij gaarne toegegev<strong>en</strong><br />

- wat meer élan, "academische<br />

ruimte" voor de afzonderlijke interdisciplines<br />

<strong>en</strong> met name ook de sociaal-g<strong>en</strong>eeskundige<br />

takk<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> zo<br />

kunn<strong>en</strong> zij hun fundam<strong>en</strong>t verstevig<strong>en</strong><br />

met adequate method<strong>en</strong> <strong>en</strong> de vorming<br />

van e<strong>en</strong> behoorlijke "body of knowledge"<br />

. Voor zover sprake is van e<strong>en</strong><br />

geme<strong>en</strong>schappelijke noemer behoeft<br />

die naar mijn m<strong>en</strong>ing niet voortdur<strong>en</strong>d<br />

tot uiting te word<strong>en</strong> gebracht in de belaste<br />

term "sociale g<strong>en</strong>eeskunde". Die<br />

kan beter word<strong>en</strong> gereserveerd voor<br />

e<strong>en</strong> historisch begrip uit de 1ge eeuw.<br />

Sommig<strong>en</strong> vrez<strong>en</strong> dat met het overboord<br />

gooi<strong>en</strong> van de vertrouwde naam<br />

de zo noodzakelijke dwarsverbinding<strong>en</strong><br />

volledig teloor gaan. Naar mijn<br />

m<strong>en</strong>ing is die vrees ongegrond, zeker<br />

zolang in dit land nog tijdschrift<strong>en</strong> bestaan<br />

die de verteg<strong>en</strong>woordigers der<br />

verschill<strong>en</strong>de takk<strong>en</strong> <strong>en</strong> disciplines tot<br />

forum kunn<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> .••<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor Gezoudheid eIl <strong>Politiek</strong> -_i • I 'U .IJ<br />

Not<strong>en</strong><br />

1. Houwaart, E.: ,.Zijn de laatste ~~<br />

van de sociale g<strong>en</strong>eeskunde g-=:ei=~ ==<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> = ?Xé::Jer<br />

dec. '86, 12-17.<br />

2. Bann<strong>en</strong>berg, G.: "De crisis u: de s:c-.s><br />

g<strong>en</strong>eeskunde". In: <strong>Tijdschrift</strong> '>"'XC G=zondheid<br />

<strong>en</strong> <strong>Politiek</strong>, maart '8-;. 51-1:<br />

3. Vgl. Sand, R.: Vers la médicine $~<br />

Paris Baillière, 1948; Urk, G.R. van ....5:ciale<br />

g<strong>en</strong>eeskunde als specialisme" .:JCschrift<br />

Soc. G<strong>en</strong>eesk. 44 (19661. 3S5-.3i-!<br />

Zie voor e<strong>en</strong> goed overzicht van de ve-sc~l<strong>en</strong>de<br />

opvatting<strong>en</strong> ook: Doeleman. F ... 0;:>vatting<strong>en</strong><br />

over sociale g<strong>en</strong>eeskunde u: ~'=derland".<br />

In: W.F. Tordoir (ed). Sociale GEneeskunde<br />

in de praktijk. Utrecht: BoC::..<br />

Scheltema <strong>en</strong> HHolkema. ;-13. <strong>en</strong> Doelman,<br />

F.: "Persoonlijke beschouwing<strong>en</strong> 0"'i'E'!"<br />

sociale g<strong>en</strong>eeskunde", <strong>Tijdschrift</strong> Soc ~<br />

neesk.41<br />

4. Lesky,<br />

(1963)679-681.<br />

E.: "Einleitung zu Johaan Peote-<br />

Franks Akademische Rede vom Yolksel<strong>en</strong>d<br />

als der Mutter der Krankheit<strong>en</strong>". In E<br />

Lesky (ed), Sozialrnedizin. Entvoickl=g<br />

und selbstverständnis. Darmstadt: v.-:s..~schaftl.<br />

Buch Gesellschaft, 19ï;.12-4-147<br />

5. Sand, R.: "Médicine sociale". 220-221<br />

6. Ackerknecht, E.H.: Medicine at tae Paris<br />

hospital. 1794-1848. Baltimore r-:€<br />

Johns Hopkins U.P., 1967, 183-19l.<br />

Zie verder: Timmer, M. <strong>en</strong> Hansma. J ... Social<br />

medicine in Western Europe". 1~-<br />

1972". Suppl. 1 bij <strong>nr</strong>. 11 <strong>Tijdschrift</strong> Scciale<br />

G<strong>en</strong>eeskunde 53 (1975) 3-4;.<br />

7. Sand: Méd. Soc. 221.<br />

8. Deppe, H.U. <strong>en</strong> Regus, M.: Seminar :l.!,=dizin,<br />

Gesellschaft, Geschichte. Fra.!"l1é=:<br />

a.M. Suhrkamp, 1975, 163-223.<br />

9. Houwaart, E.: "Zijn de laatste dage:<br />

van de sociale g<strong>en</strong>eeskunde geteld?" e::.<br />

Houwaart, E.: "Hygiënist<strong>en</strong> in de 150;;<br />

eeuw", Tijdschr. Soc. G<strong>en</strong>eesk. 61 ,19&3<br />

258-274,295-308 <strong>en</strong> 335-352.<br />

10. Querido, A: "De ontwikkeling van de<br />

sociale g<strong>en</strong>eeskunde tot specialisme" b<br />

J.A. van Dong<strong>en</strong> (ed), De vooruitgang vaz<br />

de g<strong>en</strong>eeskunde in onze eeuw. Amsterdam<br />

J.H. de Bussy, 1966,260-7.<br />

11. Querido: De ontwikkeling, 263<br />

12. Over de opleiding: A.Th.L.M. ~Ie!"te:;;:<br />

"De opleiding in de sociale g<strong>en</strong>eeskunde<br />

In: J.C. van Es e.a.: Maatschappelijke GEzondheidszorg<br />

in perspectief. Ass<strong>en</strong> Yliiil:.<br />

Gorcum, 1968,40-50.<br />

13.• Vos, R.: E<strong>en</strong> bedrijfsarts in het bed=:;:<br />

G.C.E. Burger als "fabrieksarts" vaz, :le<br />

N.V. Philips' Gloeilamp<strong>en</strong> Fabriek<strong>en</strong> 19:~-<br />

1938. Groning<strong>en</strong>: Instituut voor Sociaal-<br />

Medische Wet<strong>en</strong>schap, 79.<br />

14. Berging, A.H.: "Van Nederlandscae<br />

Vere<strong>en</strong>iging van Schoolarts<strong>en</strong> via _-\:.g"Em<strong>en</strong>e<br />

Nederlandse Ver<strong>en</strong>iging voor Socia.e<br />

G<strong>en</strong>eeskunde naar Nederlandse Ye.'''-e~::ging<br />

voor J eugdgezondheidszo:-g:<br />

Tijdschr. Soc. G<strong>en</strong>eesk. 48 (19;0) suppl ::<br />

15. Verslag van de buit<strong>en</strong>gewone gecomeineerde<br />

vergadering van de Ned. Ver Y;;'::<br />

Schoolarts<strong>en</strong> <strong>en</strong> van de Ver. van G<strong>en</strong>; ~<br />

neesk. Verzorging, gehoud<strong>en</strong> te Zaandam<br />

op zondag 7 april 1929. Tijdschr. Soc GEneesk,<br />

7 (1929) 165-6.<br />

Zie ook: Rapport<strong>en</strong> <strong>en</strong> advies der besrurer;<br />

inzake de reorganisatieplann<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s besluit<br />

der huishoudelijke vergadering<strong>en</strong> van<br />

15 dec. 1928. Tijdschr. Soc. C<strong>en</strong>eesk 7<br />

(1929) 289-292.<br />

16. Br<strong>en</strong>kman,C.F.: .De Algem<strong>en</strong>e Xederlandse<br />

Ver<strong>en</strong>iging voor Sociale G<strong>en</strong>eeskunde".<br />

In: J.C. van Es, F. Doeleman. J...• -ar;<br />

der Plas, N. Vroege <strong>en</strong> E. van de Weg reds I<br />

Maatschappelijke <strong>Gezondheid</strong>szorg in perspectief.<br />

1968,1-18.<br />

Ass<strong>en</strong>: Van Gorcum & Cor:::p ...


48<br />

Klag<strong>en</strong><br />

P.C.lppel, Klachtbehandeling <strong>en</strong> klachtprocedures. Serie Praktijkhandeling<strong>en</strong>,<br />

WE.]. Tje<strong>en</strong>k Willink. Zwolle, <strong>1987</strong>.VIII + 128pagina's. Prijs:<br />

f 39,50.<br />

Klag<strong>en</strong> is in.Wie echter e<strong>en</strong> klacht wil indi<strong>en</strong><strong>en</strong> betreedt e<strong>en</strong><br />

terrein, waarop hijofzijal snel door de bom<strong>en</strong> het bos niet meer<br />

ziet. De rechtssocioloog Pieter Ippel doet in "Klachtbehandeling<br />

<strong>en</strong> klachtprocedures" e<strong>en</strong> poging om voor de klager <strong>en</strong>ige<br />

orde aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> in,wat hij noemt, Klaagland.<br />

In de inleiding gaat hij in op de juridische plaatsbepaling van<br />

klacht<strong>en</strong>procedures. Ze behor<strong>en</strong> niet tot de rechtspraak, maar<br />

zijnwel e<strong>en</strong> meer ofminder geregelem<strong>en</strong>teerde vorm van conflictbeslechting.<br />

Daarom word<strong>en</strong> zij wel gekarakteriseerd als<br />

pseudo-rechtspraak E<strong>en</strong> belangrijke vraag is steeds hoe<br />

(in)formeel e<strong>en</strong> klachtprocedure moet word<strong>en</strong> ingericht. Veel<br />

procedurele waarborg<strong>en</strong> bevorder<strong>en</strong> misschi<strong>en</strong> wel e<strong>en</strong> zo<br />

eerlijk mogelijk proces, maar zijkost<strong>en</strong> veel tijd <strong>en</strong> geld. Door<br />

de ingewikkeldheid van de procedure heeft de klager meestal<br />

professionele bijstand nodig. E<strong>en</strong> informele procedure daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong><br />

kan vaak op e<strong>en</strong> gemakkelijke wijze e<strong>en</strong> klacht verhelp<strong>en</strong>.<br />

Na de inleiding volg<strong>en</strong> hoofdstukk<strong>en</strong> over achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s<br />

het klachtrecht over overheidshandeling<strong>en</strong>, klacht<strong>en</strong> over politieoptred<strong>en</strong>,<br />

de klachtbehandeling in de gezondheids- <strong>en</strong> welzijnszorg,<br />

de klachtbehandeling in geslot<strong>en</strong> instelling<strong>en</strong> zoals<br />

psychiatrische ziek<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> TBR-i<strong>nr</strong>ichting<strong>en</strong><strong>en</strong> het klachtrecht<br />

voor consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (..klant<strong>en</strong>klacht<strong>en</strong>"). Voor de gezondheidszorg<br />

kom<strong>en</strong> de klaagmogelijkhed<strong>en</strong> bij de medische<br />

tuchtrechter, de burgerlijke rechter <strong>en</strong> de g<strong>en</strong>eeskundige inspectie<br />

aan de orde. Verder bespreekt Ippel rec<strong>en</strong>te voorstell<strong>en</strong><br />

voor verbetering van het klachtrecht in de gezondheidszorg<br />

zoals het rapport van het Landelijke Pati<strong>en</strong>t<strong>en</strong>iConsum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

Platform <strong>en</strong> besteedt hij aandacht aan de in voorbereiding<br />

zijnde wet op het democratisch functioner<strong>en</strong> van gesubsidieerde<br />

instelling<strong>en</strong>. Behalve e<strong>en</strong> wijziging van de bestuurssam<strong>en</strong>stelling<br />

<strong>en</strong> vergroting van de cliënt<strong>en</strong>inspraak is daarin ook<br />

e<strong>en</strong> regeling voor klachtopvang opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. De schrijver constateert<br />

dat "de bevlog<strong>en</strong> ideeën over democratisering met<br />

e<strong>en</strong> politiek <strong>en</strong> collectief cachet in de jar<strong>en</strong> tachtig e<strong>en</strong> meer individuele<br />

toespitsing hebb<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat m<strong>en</strong> dit resultaat<br />

nu (moeizaam) wettelijk probeert vast te legg<strong>en</strong>" (p. 53).Verder<br />

spreekt Ippel over "de juridisering van de psychiatrie" (p. 64),<br />

die is ontstaan door onder andere de opkomst van de patiënt<strong>en</strong>vertrouw<strong>en</strong>sperson<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> van de advocat<strong>en</strong>piketdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>, die<br />

rechtshulp verschaff<strong>en</strong> bij (dreig<strong>en</strong>de) gedwong<strong>en</strong> opname.<br />

Heeft de klachtopvang in psychiatrische ziek<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong> via de<br />

patiënt<strong>en</strong>vertrouw<strong>en</strong>sperson<strong>en</strong> e<strong>en</strong> snelle ontwikkeling doorgemaakt,<br />

in verpleeghuiz<strong>en</strong> staat deze nog in de kinderscho<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Ippel citeert de Utrechtse hoogleraar C. Kelk,die heeft gepleit<br />

voor e<strong>en</strong> zwaardere juridische aanpak (onafhankelijke<br />

commissies die e<strong>en</strong> bind<strong>en</strong>de uitspraak kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong>) dan de<br />

op dit mom<strong>en</strong>t op experim<strong>en</strong>tele schaal toegepaste klacht<strong>en</strong>bemiddelingsinstanties.<br />

Dezelfde Kelk stelt echter ook dat<br />

"klachtrecht ge~n alibi mag zijnomverandering van structurele.<br />

condities - zoals verbetering van de geografische spreiding,<br />

meer kleinschaligheid <strong>en</strong> humanere accomodaties - uit de weg<br />

te gaan" (p. 73).<br />

In het slothoofdstukgaat Ippel kort in op de voor- <strong>en</strong> nadel<strong>en</strong><br />

van klachtprocedures. Hij beveelt de klager aan de pro's <strong>en</strong><br />

contra's van het indi<strong>en</strong><strong>en</strong> van e<strong>en</strong> klacht nuchter te overweg<strong>en</strong>.<br />

advies van deskundige person<strong>en</strong> in te winn<strong>en</strong> <strong>en</strong> de verwachting<strong>en</strong><br />

niet te hoog te stell<strong>en</strong>. "Klag<strong>en</strong> mag dan in veel gevall<strong>en</strong><br />

vrij staan, e<strong>en</strong> negatieve uitkomst kan e<strong>en</strong> extra teleurstelling<br />

betek<strong>en</strong><strong>en</strong>" (p. 102).En het aantal ongegrondverklaring<strong>en</strong> van<br />

klacht<strong>en</strong> is hoog. Achter in het boek zijn bijlag<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

met nuttige tips <strong>en</strong> adress<strong>en</strong> van klachtinstanties.<br />

Zoalsuit het overzicht van de inhoud reeds blijkt, beperkt lppel<br />

zich niet tot de gezondheidszorg. Dit brede perspectief<br />

maakt het boek aantrekkelijk. De klachtbehandeling in de gezondheidszorg<br />

speelt zich immers niet af op e<strong>en</strong> eiland. Zokunn<strong>en</strong><br />

de, niet altijd onverdeeld gelukkige, ervaring<strong>en</strong> met bijvoorbeeld<br />

de Nationale Ombudsman (die klacht<strong>en</strong> over overheidsoptred<strong>en</strong><br />

behandelt) <strong>en</strong> de branchegeschill<strong>en</strong>commissies<br />

(consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>klacht<strong>en</strong>) word<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong> in de discussie<br />

over de vraag hoe het klachtrecht in de gezondheidszorg het<br />

beste kan word<strong>en</strong> geregeld.<br />

Naar mijn oordeel kan de poging van Ippel om e<strong>en</strong> kort <strong>en</strong><br />

praktijkgericht overzicht van klachtprocedures te gev<strong>en</strong> geslaagd<br />

word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd. Het boek is actueel, vlot geschrev<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> door de afwisseling van grote <strong>en</strong> kleine letters overzichtelijk<br />

ingedeeld. Het bevat bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> veel praktische informatie<br />

zonder dat de lezer er in verdrinkt. Daarbij gaat de auteur ook<br />

sociologische beschouwing<strong>en</strong> niet geheel uit de weg. De vele<br />

literatuurverwijzing<strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte nodig<strong>en</strong> uit tot verder lez<strong>en</strong>.<br />

]osDute<br />

Unnatural selection?<br />

Unnatural Selection? Coming to terms with the new g<strong>en</strong>etics.<br />

Edward Yox<strong>en</strong> William Heinemann Ltd, Lond<strong>en</strong>, 1986<br />

Diskussies over de ontwikkeling<strong>en</strong> op het gebied van de diverse<br />

betrekkelijk nieuwe reproduktieve (voortplantinqs)- <strong>en</strong><br />

"g<strong>en</strong>etische" technologieën blink<strong>en</strong> vaak niet uit in helderheid.<br />

Afbak<strong>en</strong>ing van het precieze onderwerp van diskussie bijvoorbeeld<br />

blijkt e<strong>en</strong> probleem, het gaat over "alles tegelijk". Kunstmatige<br />

inseminatie, in vitro fertilisatie, klon<strong>en</strong>; zeer verschill<strong>en</strong>de<br />

techniek<strong>en</strong> met veelal zeer verschill<strong>en</strong>de doel<strong>en</strong> <strong>en</strong> implicaties<br />

word<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> hoop gegooid <strong>en</strong> betwijfeld of verguisd,<br />

Ook het onderscheid tuss<strong>en</strong> bestaande techniek<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

toekomstige ontwikkeling<strong>en</strong> is niet altijd duidelijk. Ditwas bijvoorbeeld<br />

het geval in het veelbesprok<strong>en</strong> televisieprogramma<br />

"Beter dan God" dat de VPRO dit voorjaar uitzond. Diskussiestimuler<strong>en</strong>d,<br />

dat zeker, maar wat dit betreft niet verhelder<strong>en</strong>d,<br />

Dat zak<strong>en</strong> die met voortplanting te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> sterk aan<br />

emoties rak<strong>en</strong>, bevordert ev<strong>en</strong>min de helderheid, Tuss<strong>en</strong> 1960<br />

<strong>en</strong> vandaag de dag zijn de mogelijkhed<strong>en</strong> op dit gebied drastisch<br />

toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, <strong>en</strong> veel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> voel<strong>en</strong> zich persoonlijk bedreigd<br />

door deze snelle ontwikkeling<strong>en</strong>, Diskussies word<strong>en</strong><br />

daardoor gemakkelijk "verhit",<br />

Het schrijv<strong>en</strong> van" Unnatural Selection?"was voor de wet<strong>en</strong>schapsdynamicus<br />

Edward Yox<strong>en</strong> e<strong>en</strong> manier om persoonlijk<br />

"in het reine te kom<strong>en</strong>" met de ontwikkeling van deze technologieën,<br />

die hij sam<strong>en</strong>vat met de wat ongelukkig gekoz<strong>en</strong> term<br />

"nieuwe g<strong>en</strong>etica", De ondertitel verwijst naar zijnhoop dat met<br />

behulp van zijn boek de lezers <strong>en</strong> lezeress<strong>en</strong> dat ook zull<strong>en</strong><br />

do<strong>en</strong>,<br />

Onnatuurlijk<br />

"Het ligt in ons vermog<strong>en</strong> de vorm van deze medische innovaties<br />

te beïnvloed<strong>en</strong>, richtlijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

maatschappelijke diskussie te eis<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van alle implicaties",<br />

aldus Yox<strong>en</strong>, Met e<strong>en</strong> onvoorwaardelijk afwijz<strong>en</strong>d<br />

standpunt, ofdoor te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat wat we ook do<strong>en</strong>, "het toch wel<br />

doorgaat", zitt<strong>en</strong> we volg<strong>en</strong>s hem op de verkeerde weg, Om in-


vloed te kunn<strong>en</strong> uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> op de ontwikkeling<strong>en</strong> is het van belang<br />

dat zoveel mogelijk m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> gaan nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over wat de<br />

technologieën voor het dagelijks lev<strong>en</strong> betek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Hiervoor<br />

zijn nodig:<br />

- konkrete voorbeeld<strong>en</strong> die de mogelijkhed<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

help<strong>en</strong> besliss<strong>en</strong> wat wel <strong>en</strong> niet "goed" is<br />

- e<strong>en</strong> terminologie die duidelijk <strong>en</strong> bruikbaar is.<br />

Dat reproduktieve <strong>en</strong> g<strong>en</strong>etische technologieën zowel e<strong>en</strong><br />

kultureel als e<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schappelijk f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong> zijn blijkt uit de<br />

woord- <strong>en</strong> begripp<strong>en</strong>keuze. "Kunstmatige" inseminatie bijvoorbeeld<br />

b<strong>en</strong>adrukt heel duidelijk het "onnatuurlijke" (= niet nastrev<strong>en</strong>swaardige)<br />

karakter van .deze techniek. Er wordt ook<br />

nog steeds gesprok<strong>en</strong> over "reageerbuisbabies", terwijl iedere<strong>en</strong><br />

eig<strong>en</strong>lijk allang weet dat alle<strong>en</strong> de bevruchting buit<strong>en</strong> het<br />

lichaam plaatsvindt. Will<strong>en</strong> we met de nieuwe technologieën<br />

wat vertrouwder rak<strong>en</strong>, wat volg<strong>en</strong>s Yox<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tieel is t<strong>en</strong>einde<br />

er nu <strong>en</strong> in de toekomst verantwoord mee om te kunn<strong>en</strong><br />

gaan, dan zal om te beginn<strong>en</strong> de terminologie wat neutraler<br />

moet<strong>en</strong>, stelt hij.<br />

. Hoe autonomie <strong>en</strong> verantwoordelijkheid te creër<strong>en</strong> is de<br />

c<strong>en</strong>trale vraag aan de hand waarvan Yox<strong>en</strong> de diverse technologie<strong>en</strong><br />

stuk voor stuk behandelt. Zowel de medisch-technische<br />

als vooral ook de ethische, sociale <strong>en</strong> psychische aspekt<strong>en</strong> van<br />

kunstmatige inseminatie (KI),in vitro fertilisatie (IVF), eicel- <strong>en</strong><br />

embryodonatie, draagmoederschap, sexe-preselectie, pr<strong>en</strong>atale<br />

diagnostiek, "g<strong>en</strong>etic scre<strong>en</strong>ing" <strong>en</strong> g<strong>en</strong>therapie kom<strong>en</strong><br />

uitgebreid aan de orde.<br />

Aan IVF, de basis-techniek voor diverse andere techniek<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong> wijdt Yox<strong>en</strong> drie hoofdstukk<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> ervan<br />

beschrijft hij de historische achtergrond, e<strong>en</strong> lange geschied<strong>en</strong>is<br />

van nauwelijks gesponsord, controversieel onderzoek dat<br />

het pad heeft gebaand naar e<strong>en</strong> periode van zeer snelle uitbreiding.<br />

Yox<strong>en</strong> suggereert dat andere medische innovaties zich op<br />

e<strong>en</strong> dergelijke manier zoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong>. De techniek<br />

van klon<strong>en</strong> bijvoorbeeld zou dan in de 90-er jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

grote vlucht kunn<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>.<br />

In e<strong>en</strong> ander hoofdstuk gaat hij in op de bezwar<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> IVF.<br />

Hierbij wijst hij onder andere op het belang van onderzoek naar<br />

de medische risico's van IVF. In de maatschappelijke diskussie<br />

over IVF <strong>en</strong> andere voortplantingstechnologieën ligt de nadruk<br />

op ethische, sociale <strong>en</strong> juridische problem<strong>en</strong>. Aan risico's van<br />

medisch-biologische aard - zoals bijvoorbeeld de onbek<strong>en</strong>de<br />

lange-termijn effekt<strong>en</strong> van de tijd<strong>en</strong>s de procedure gebruikte<br />

hormon<strong>en</strong> op de gezondheid van de vrouw<strong>en</strong> het ev<strong>en</strong>tuele<br />

kind - is tot nu toe verbaz<strong>en</strong>d weinig aandacht besteed. Alle<strong>en</strong><br />

vanuit de hoek van de vrouw<strong>en</strong>beweging word<strong>en</strong> ze regelmatig<br />

naar vor<strong>en</strong> gebracht.<br />

Gr<strong>en</strong>zeloos<br />

Bij elk van de door hem beschrev<strong>en</strong> technologieën ziet Yox<strong>en</strong><br />

mogelijke negatieve effekt<strong>en</strong>, zeker bij "verkeerd gebruik",<br />

De vraag die bijvoorbeeld onvermijdelijk opdoemt bij het<br />

toepass<strong>en</strong> van pr<strong>en</strong>atale diagnostiek is wat er gebeurt met de<br />

algem<strong>en</strong>e sociale houding t<strong>en</strong> opzichte van "handicaps", wanneer<br />

deze steeds vaker <strong>en</strong> beter te voorkom<strong>en</strong> zijn. "Als onze<br />

technologische expertise verandert, verandert wat we als ernstig<br />

probleem zi<strong>en</strong>, <strong>en</strong> het soort oplossing<strong>en</strong> die we daarvoor<br />

zoek<strong>en</strong>".<br />

En, waar ligt de gr<strong>en</strong>s?<br />

Toch spreekt Yox<strong>en</strong> ook hier weer zijn vertrouw<strong>en</strong> uit dat de<br />

m<strong>en</strong>sheid uit de technologische opties die selecteert, die<br />

werkelijk de vrijheid van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t <strong>en</strong> h<strong>en</strong> de macht geeft<br />

hun lev<strong>en</strong> te lev<strong>en</strong> zoals h<strong>en</strong> dat goeddunkt.<br />

"Unnatural Selection?" is e<strong>en</strong> informatief <strong>en</strong> leesbaar boek.<br />

Doordat de verschill<strong>en</strong>de technologieën <strong>en</strong> huidige <strong>en</strong> toekomstige<br />

mogelijkhed<strong>en</strong> duidelijk van elkaar word<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong>,<br />

<strong>en</strong> emotionele aspekt<strong>en</strong> expliciet gemaakt word<strong>en</strong>, kan<br />

het e<strong>en</strong> zinvolle bijdrage lever<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> heldere diskussie.<br />

Tijd<strong>en</strong>s het lez<strong>en</strong> van het boek heb ik me wel verbaasd over -<br />

<strong>en</strong> soms e<strong>en</strong> beetje geërgerd aan - Yox<strong>en</strong>'s schijnbaar gr<strong>en</strong>zeloze<br />

optimisme als het gaat om keuzes die gemaakt (zull<strong>en</strong>) wor-<br />

,-<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> PoIDiek . ~ 'Sr --<br />

d<strong>en</strong> bij de toepassing van deze technoloçieén .;~.l='::~-=::--:' -~'-:'l::<br />

zijn m<strong>en</strong>s- <strong>en</strong> maatschappijbeeld is dit citaat op de s.::-.:;ö:-':'=.;:<br />

"Mijn droom is e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving waarin de verhou.i.r ; .: - ::~<br />

biologische mogelijkhed<strong>en</strong> zo georganiseerd JS tiet r::e::x-::<br />

kunn<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>, "ik begnjp volkom<strong>en</strong> welke stap ik zet: ik nel:<br />

daarin vrije keuze, doordat ik advies heb ingewonn<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

mogelijkhed<strong>en</strong> heb afgewog<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ik b<strong>en</strong> me bewust van lD1}::.<br />

verantwoordelijkhed<strong>en</strong><br />

alles wat ik doe': n<br />

t<strong>en</strong> opzichte van mijzeli <strong>en</strong> ander<strong>en</strong> bz-<br />

Het doet nogal naïef aan, eig<strong>en</strong>lijk. De negatieve ervannçer;<br />

met medische innovaties in het verled<strong>en</strong> <strong>en</strong> hed<strong>en</strong>- <strong>en</strong> JWS! :r.<br />

de sfeer van voortplantingsregulatie zijn er vele (gevaarlijke<br />

spiraaltjes, (prik- )pil, DES, etc) - rechtvaardig<strong>en</strong> <strong>en</strong>ige scepsis<br />

Ze illustrer<strong>en</strong> de belang<strong>en</strong>teg<strong>en</strong>stelling<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> bijvoorbeeld<br />

de farmaceutische industrie aan de <strong>en</strong>e kant <strong>en</strong> (groep<strong>en</strong>) vrouw<strong>en</strong><br />

aan de andere kant. En nu - vooral in India - de pr<strong>en</strong>atale<br />

diagnostiek al misbruikt wordt om foetuss<strong>en</strong> te aborter<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel<br />

<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> omdat ze van het verkeerde (vrouwelijke) geslacht<br />

zijn begrijp ik niet waar Yox<strong>en</strong> zijn overtuiging op baseert dat<br />

het allemaal wel goed zal kom<strong>en</strong> met het stell<strong>en</strong> van gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>.<br />

Het is te hop<strong>en</strong> dat de diskussie over deze <strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de medische<br />

innovaties niet alle<strong>en</strong> aan helderheid wint, maar ook g<strong>en</strong>oeg<br />

kritische impuls<strong>en</strong> blijft krijg<strong>en</strong>.<br />

KazbJ vaD delJ Berg<br />

Tuchtrecht<br />

R. Drion, De praktijk van het medisch tuchtrecht, in het bijzonder de<br />

"procesrechtelijke facett<strong>en</strong>", S<strong>en</strong>e Oezondheidsrecht <strong>nr</strong>. 20, Kluwer,<br />

Dev<strong>en</strong>ter, <strong>1987</strong>.IX + 108pagina's. Prijs f 33,"<br />

De kritiek op het medisch tuchtrecht is al vele jar<strong>en</strong> niet van<br />

de lucht. Sommig<strong>en</strong> beschouw<strong>en</strong> het tuchtrecht als e<strong>en</strong> noodza -<br />

kelijk instrum<strong>en</strong>t om de kwaliteit van het medisch handel<strong>en</strong> op<br />

peil te houd<strong>en</strong>, maar zi<strong>en</strong> in de huidige regeling e<strong>en</strong> aantal tekortkoming<strong>en</strong>.<br />

Zij pleit<strong>en</strong> voor bijvoorbeeld meer op<strong>en</strong>heid,<br />

e<strong>en</strong> andere sam<strong>en</strong>stelling van de tuchtcolleges, alternatieve<br />

straff<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> grotere rol voor de inspecteur voor de volksgezondheid.<br />

Ander<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> dat de tuchtrechtspraak maar beter<br />

kan word<strong>en</strong> afgeschaft. Opvall<strong>en</strong>d is dat de led<strong>en</strong> van de tuchtcolleges<br />

zèlf (voor het mer<strong>en</strong>deel arts<strong>en</strong>) doorgaans erg positief<br />

zijn over het functioner<strong>en</strong> van het medisch tuchtrecht. Van<br />

elkaar de hand bov<strong>en</strong> het hoofd houd<strong>en</strong> zou volstrekt ge<strong>en</strong><br />

sprake zijn, eerder het teg<strong>en</strong>deel zou het geval zijn. De opgelegde<br />

maatregel<strong>en</strong>, die op het eerste gezicht wellicht vrij mild<br />

lijk<strong>en</strong> (zoals de waarschuwing <strong>en</strong> de berisping), zoud<strong>en</strong> binn<strong>en</strong><br />

de beroepsgroep<strong>en</strong> hard aankom<strong>en</strong>. Expliciet of impliciet verwijt<strong>en</strong><br />

zij daarbij de teg<strong>en</strong>standers niet te wet<strong>en</strong> waarover zij<br />

prat<strong>en</strong>.<br />

Oordel<strong>en</strong> is inderdaad moeilijk als je de feit<strong>en</strong> niet k<strong>en</strong>t. Dit<br />

kan ev<strong>en</strong>wel de teg<strong>en</strong>standers niet word<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>geworp<strong>en</strong><br />

omdat juist de ontoegankelijkheid van de tuchtrechtspraak e<strong>en</strong><br />

van de belangrijkste kritiekpunt<strong>en</strong> vormt. De zitting<strong>en</strong> vind<strong>en</strong><br />

doorgaans achter geslot<strong>en</strong> deur<strong>en</strong> plaats, de uitsprak<strong>en</strong> wor·<br />

d<strong>en</strong> al ev<strong>en</strong>min in het op<strong>en</strong>baar gedaan (afgezi<strong>en</strong> van die in hoger<br />

beroep) <strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> zoals de led<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

secretariss<strong>en</strong> van de tuchtcolleges <strong>en</strong> de g<strong>en</strong>eeskundige inspectie<br />

zijn tot strikte geheimhouding verplicht. Voor 1972kon<br />

de klager slechts uit het feit dat hij niets te hor<strong>en</strong> kreeg over de<br />

uitspraak afleid<strong>en</strong> dat zijn klacht gegrond was verklaard. Naar<br />

de opgelegde maatregel kon hij slechts giss<strong>en</strong>. Teg<strong>en</strong>woordig<br />

krijgt de klager van elke uitspraak e<strong>en</strong> afschrift.<br />

De beoordeling van de medische tuchtrechtspraak wordt<br />

ook bemoeilijkt omdat nog ge<strong>en</strong> 4% van alle uitsprak<strong>en</strong> wordt<br />

gepubliceerd. De <strong>en</strong>ige instantie die sinds 1952alle uitsprak<strong>en</strong><br />

onder og<strong>en</strong> krijgt is de g<strong>en</strong>eeskundig hoofdinspecteur voor de


50 Tijdsc:Iuiftvoor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

volksgezondheid. Vanaf die tijd zijn namelijk alle colleges wettelijk<br />

verplicht hun beslissing<strong>en</strong> aan hem op te stur<strong>en</strong>. R. Drion,<br />

oud-g<strong>en</strong>eeskundig hoofdinspecteur voor de volksgezondheid,<br />

heeft naar de ontwikkeling van de tuchtrechtspraak van 1954tot<br />

1978e<strong>en</strong> onderzoek ingesteld <strong>en</strong> had daarvoor de beschikking<br />

over alle 3328 uitsprak<strong>en</strong> die in deze periode zijn gedaan. In<br />

"De praktijk van het medisch tuchtrecht" heeft hij de resultat<strong>en</strong><br />

van dit onderzoek neergelegd. Het analyser<strong>en</strong> van alle gevall<strong>en</strong><br />

ging hem te ver. Hij heeft zich voornamelijk beperkt tot de<br />

jar<strong>en</strong> 1954-1964(888 uitsprak<strong>en</strong>) <strong>en</strong> 1974-1978(1376 zak<strong>en</strong>) <strong>en</strong><br />

deze periodes regelmatig naast elkaar gelegd om de ontwikkeling<br />

van de tuchtrechtspraak zichtbaar te mak<strong>en</strong>.<br />

To<strong>en</strong>ame klacht<strong>en</strong><br />

In het eerste hoofdstuk behandelt hij de rechterlijke instanties<br />

die zijn betrokk<strong>en</strong> bij het medisch tuchtrecht. Ditzijn niet alle<strong>en</strong><br />

de medische tuchtcolleqes <strong>en</strong> het C<strong>en</strong>traal Medisch<br />

Tuchtcollege, maar ook, als s<strong>en</strong> zwaardere maatregel is opgelegd,<br />

het Gerechtshof <strong>en</strong> de Hoge Raad. Bij de inwerkingtreding<br />

van de Medische Tuchtwet in 1930was de verwachting dat<br />

er voor de diverse colleges niet veel werk zou zijn. Dit bleek<br />

ook zo te zijn tot de jar<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tig, to<strong>en</strong> het aantal klacht<strong>en</strong> snel<br />

opliep tot meer dan vierhonderd per jaar, vijfmaal zoveel als in<br />

de periode 1954-1964. Teg<strong>en</strong>woordig word<strong>en</strong> ongeveer vijfhonderd<br />

klacht<strong>en</strong> per jaar ingedi<strong>en</strong>d. Opvall<strong>en</strong>d is dat de tuchtcolleges<br />

van Amsterdam <strong>en</strong> 's-Grav<strong>en</strong>hage verreweg de<br />

meeste klacht<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> te verwerk<strong>en</strong> (ongeveer 75%). Drion<br />

vraagt zich af of dit is te verklar<strong>en</strong> uit het feit dat binn<strong>en</strong> de<br />

ambtsgebied<strong>en</strong> van deze twee colleges de vier grote sted<strong>en</strong><br />

ligg<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>en</strong> in de grote sted<strong>en</strong> wellicht gemakkelijker klaagt<br />

dan in meer landelijke gebied<strong>en</strong>. In Amsterdam <strong>en</strong> 's-Crav<strong>en</strong>hage<br />

leid<strong>en</strong> namelijk relatief minder klacht<strong>en</strong> tot het oplegg<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> maatregel. Het lukt hem echter niet e<strong>en</strong> dergelijk verband<br />

aan te ton<strong>en</strong>.<br />

In het tweede hoofdstuk staat de klager <strong>en</strong> zijn klacht c<strong>en</strong>traal.<br />

De positie van de klager is in de loop der jar<strong>en</strong> veranderd.<br />

Werd hij aanvankelijk gezi<strong>en</strong> als louter de aangever van de<br />

klacht, nu is hij meer partij in het tuchtgeding geword<strong>en</strong>. Het is<br />

dan ook bepaald niet ongebruikelijk dat e<strong>en</strong> klager zich laat bijstaan<br />

door e<strong>en</strong> advocaat (in 1982in ongeveer e<strong>en</strong> kwart van de<br />

gevall<strong>en</strong>).<br />

De ingedi<strong>en</strong>de klacht<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> in <strong>en</strong>kele categorieën word<strong>en</strong><br />

onderverdeeld. De meeste klacht<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> betrekking<br />

op het weiger<strong>en</strong> of verzuim<strong>en</strong> na herhaald verzoek bij de patiënt<br />

te kom<strong>en</strong> (219 klacht<strong>en</strong>, 44% e<strong>en</strong> maatregel), onjuiste behandeling<br />

of onzorgvuldigheid (768 klacht<strong>en</strong>, 21,6% e<strong>en</strong> maatregel),<br />

communicatie- of relatiestoorniss<strong>en</strong> (299 klacht<strong>en</strong>, 11%<br />

e<strong>en</strong> maatregel), sexuele handeling<strong>en</strong> (43 klacht<strong>en</strong>, 70% e<strong>en</strong>,<br />

doorgaans zware, maatregel), onjuiste of onvoldo<strong>en</strong>de gefundeerde<br />

rapportering bijvoorbeeld in de sociale verzekeringssfeer<br />

(286 klacht<strong>en</strong>, 9% e<strong>en</strong> maatregel) <strong>en</strong> sch<strong>en</strong>ding van het<br />

beroepsgeheim (68 klacht<strong>en</strong>, 40% e<strong>en</strong> maatregel). Drion gaat<br />

ook in op, wat hij noemt, de meervoudige klager, dat wil zegg<strong>en</strong><br />

de klager die in de loop der jar<strong>en</strong> meerdere klacht<strong>en</strong> indi<strong>en</strong>t.<br />

Het "r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t" van dergelijke klacht<strong>en</strong> is over het algeme<strong>en</strong><br />

gering.<br />

Behalve door de rechtstreeks belanghebb<strong>en</strong>de zoals de patiënt<br />

kunn<strong>en</strong> ook klacht<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ingedi<strong>en</strong>d door het bestuur<br />

van de instelling waarbij de arts werkt <strong>en</strong> door de g<strong>en</strong>eeskundige<br />

inspectie. Het eerste komt zeld<strong>en</strong> voor <strong>en</strong> ook inspecteurs<br />

di<strong>en</strong><strong>en</strong> weinig klacht<strong>en</strong> in. Het onderzoek van Drion bevestigt<br />

dat klacht<strong>en</strong> die door de inspectie word<strong>en</strong> ingedi<strong>en</strong>d zeer effectief<br />

zijn: in gemiddeld 80% van de gevall<strong>en</strong> wordt e<strong>en</strong> maatregel<br />

opgelegd.<br />

In het derde hoofdstuk gaat het over deg<strong>en</strong><strong>en</strong> over wie kan<br />

word<strong>en</strong> geklaagd, namelijk arts<strong>en</strong>, tandarts<strong>en</strong>, verloskundig<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> apothekers. Teg<strong>en</strong> huisarts<strong>en</strong> <strong>en</strong> specialist<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ongeveer<br />

ev<strong>en</strong>veel klacht<strong>en</strong> ingedi<strong>en</strong>d. Opmerkelijk is dat over<br />

tandarts<strong>en</strong> veel meer wordt geklaagd bij de belarig<strong>en</strong>brgattisaties<br />

van tandarts<strong>en</strong> (de districtsrad<strong>en</strong> van de Nederlandse<br />

Maatschappij tot bevordering der tandheelkunde, NMT) dan<br />

bij de medische tuchtcolleges. Bij arts<strong>en</strong> ligt dit juist andersom:<br />

er gaan minder klacht<strong>en</strong> naar de districtstad<strong>en</strong> van de KNMG,<br />

de belang<strong>en</strong>organisatie van arts<strong>en</strong>, dan naar de tuchtcolleges.<br />

Overig<strong>en</strong>s vermeldt Drion niet dat de klachtmogelijkheid bij de<br />

KNMGinmiddels is afgeschaft.<br />

Teg<strong>en</strong> verloskundig<strong>en</strong> word<strong>en</strong> maar zeld<strong>en</strong> klacht<strong>en</strong> ingedi<strong>en</strong>d.<br />

Klacht<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> apothekers viel<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> het onderzoek.<br />

De teg<strong>en</strong>hanger van de meervoudige klager is de meervoudige<br />

verweerder, de arts waarover in de loop der jar<strong>en</strong> meerdere<br />

klacht<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ingedi<strong>en</strong>d. Het kan op toeval berust<strong>en</strong>,<br />

maar Drion heeft de indruk dat in dergelijke gevall<strong>en</strong> het gedragspatroon<br />

van de arts t<strong>en</strong> opzichte van zijn patiënt<strong>en</strong> mede<br />

de oorzaak van de klacht<strong>en</strong> is. Bijhet oplegg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> maatregel<br />

blijkt het "tuchtverled<strong>en</strong>" nauwelijks e<strong>en</strong> rol te spel<strong>en</strong>. Zo<br />

kreeg bijvoorbeeld e<strong>en</strong> arts e<strong>en</strong> berisping omdat hij niet bij e<strong>en</strong><br />

ernstig zieke patiënt wilde kom<strong>en</strong>, terwijl hij e<strong>en</strong> paar jaar later<br />

voor e<strong>en</strong> soortgelijk feit de lichtere maatregel van waarschuwing<br />

kreeg opgelegd.<br />

Minder maatregel<strong>en</strong><br />

Hoofdstuk vier behandelt de tuchtmaatregel<strong>en</strong> (waarschuwing,<br />

berisping, geldboete, schorsing <strong>en</strong> ontzegging van de<br />

bevoegdheid). In de periode 1974-1978werd in 15,6%van het<br />

totaal aantal gevall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> maatregel opgelegd (in neg<strong>en</strong> van de<br />

ti<strong>en</strong> gevall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> waarschuwing of e<strong>en</strong> berisping). In vergelijking<br />

met de periode 1954-1964is dit e<strong>en</strong> halvering. Echter, niet<br />

alle<strong>en</strong> word<strong>en</strong> relatief minder maatregel<strong>en</strong> opgelegd, de opgelegde<br />

maatregel<strong>en</strong> zijn ook minder zwaar.<br />

In hoofdstuk vijfbeschrijft Drion het hoger beroep. Als de klager<br />

van e<strong>en</strong> uitspraak van e<strong>en</strong> medisch tuchtcollege in beroep<br />

gaat heeft hij zeld<strong>en</strong> succes. Slechts in 3,4% wordt alsnog e<strong>en</strong><br />

maatregel opgelegd. Als de aangeklaagde arts in beroep gaat<br />

is dit anders: in 71% van de gevall<strong>en</strong> volgt alsnog afwijzing van<br />

de klacht dan wel wordt e<strong>en</strong> lichtere maatregel opgelegd.<br />

In het zesde hoofdstuk kom<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele afzonderlijke aspect<strong>en</strong><br />

van de tuchtrechtelijke procedure aan de orde, zoals de l<strong>en</strong>gte<br />

van de procedure, die in de loop der jar<strong>en</strong> is opgelop<strong>en</strong> tot gemiddeld<br />

11 à 12 maand<strong>en</strong>, de rechtsbijstand <strong>en</strong> de publicatie<br />

van beslissing<strong>en</strong>. In het laatste hoofdstuk t<strong>en</strong>slotte volg<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele<br />

sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>de beschouwing<strong>en</strong> over de ontwikkeling van<br />

de medische tuchtrechtspraak. Drion concludeert dat de tuchtcolleges<br />

in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de mate word<strong>en</strong> gebruikt als kJacht<strong>en</strong>commissies,<br />

omdat de overheid tot nu toe heeft nagelat<strong>en</strong> het<br />

klachtrecht te regel<strong>en</strong>. Het doel van tuchtrechtspraak is echter<br />

niet om patiënt<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oegdo<strong>en</strong>ing te verschaff<strong>en</strong>, maar om de<br />

kwaliteit van de gezondheidszorg op peil te houd<strong>en</strong>. Door instelling<br />

van e<strong>en</strong> adequate klacht<strong>en</strong>/geschill<strong>en</strong>regeling zoud<strong>en</strong><br />

de tuchtcolleges zich beter kunn<strong>en</strong> richt<strong>en</strong> op hun eig<strong>en</strong>lijke<br />

taak.<br />

Drion is er naar mijn oordeel in geslaagd veel feitelijke informatie<br />

op e<strong>en</strong> overzichtelijke wijze te pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>, waardoor<br />

meer inzicht ontstaat in de gang van zak<strong>en</strong> bij de tuchtrechtspraak.<br />

In dit opzicht is deze studie zeker e<strong>en</strong> aanwinst. Daar<br />

staat teg<strong>en</strong>over dat hij zich nauwelijks aan theoretische beschouwing<strong>en</strong><br />

waagt. De voor de hand ligg<strong>en</strong>de vraag ofer ge<strong>en</strong><br />

betere method<strong>en</strong> zijn om het peil van de beroepsuitoef<strong>en</strong>ing te<br />

handhav<strong>en</strong> dan het medisch tuchtrecht krijgt bij Drion zelfs nog<br />

ge<strong>en</strong> begin van antwoord. Ook ontbrek<strong>en</strong> beschouwing<strong>en</strong> over<br />

bijvoorbeeld de rol van de inspectie, de op<strong>en</strong>baarheid, <strong>en</strong> de<br />

criteria die word<strong>en</strong> gehanteerd om e<strong>en</strong> uitspraak al dan niet te<br />

publicer<strong>en</strong>. Verder zie ik niet in waarom Drion zich vooral op de<br />

procedurele kant van de tuchtrechtspraak heeft bericht <strong>en</strong> de<br />

norm<strong>en</strong> waaraan het medisch handel<strong>en</strong> wordt getoetst buit<strong>en</strong><br />

beschouwing heeft gelat<strong>en</strong>. Juist omdat het overgrote deel van<br />

de uitsprak<strong>en</strong> niet wordt gepubliceerd <strong>en</strong> er daarom weinig<br />

zicht bestaat op deze norm<strong>en</strong>, was e<strong>en</strong> analyse hiervan interessant<br />

geweest. Wellicht e<strong>en</strong> suggestie voor e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de studie.<br />

JosDute


Arts<strong>en</strong> in nazi-Duitsland<br />

Bemzo MuHer-HiH, Met de wet<strong>en</strong>schap als excuus: de rol van psychia-<br />

~"rs, anthropolog<strong>en</strong> <strong>en</strong> g<strong>en</strong>etici in Nazi Duitsland, AnthosJEPO Baarn,<br />

:?86, f 27,50, ISBN90 60741722<br />

Zo'n honderd jaar geled<strong>en</strong> gaf de Engelse bioloog F, Galton<br />

ie naam eug<strong>en</strong>etica aan het strev<strong>en</strong> met behulp van de erfelijkneidsleer<br />

het m<strong>en</strong>selijk ras gezonder <strong>en</strong> gelukkiger te mak<strong>en</strong>.<br />

3alton verwierf in eig<strong>en</strong> land heel wat medestanders, maar<br />

'.verkelijk grote triomf<strong>en</strong> vierde de eug<strong>en</strong>etica in de Ver<strong>en</strong>igde<br />

Stat<strong>en</strong> <strong>en</strong> op het Europese contin<strong>en</strong>t, - waar in de jar<strong>en</strong> 1910-<br />

:930 eug<strong>en</strong>etische beweging<strong>en</strong> tot ontwikkeling kwam<strong>en</strong>. De<br />

.ed<strong>en</strong> van deze beweging<strong>en</strong> - veelal biolog<strong>en</strong>, medici <strong>en</strong> antropoloq<strong>en</strong><br />

- war<strong>en</strong> verontrust over wat zij zag<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> voort-<br />

:;aande deg<strong>en</strong>eratie van het m<strong>en</strong>selijk ras door de voortplan-<br />

Eg van door h<strong>en</strong> niet geschikt geachte individu<strong>en</strong>, zoals onveroeterlijke<br />

drankzuchtig<strong>en</strong>, lijders'aan e<strong>en</strong> zware vorm van tuoerculose<br />

<strong>en</strong> psychiatrische patiënt<strong>en</strong>, In de V.S, behaalde de<br />

eug<strong>en</strong>etische beweging grote success<strong>en</strong> met de invoering van<br />

sterilisatie- <strong>en</strong> immigratiewett<strong>en</strong> (1907-1924), De wett<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong><br />

tot doel - in eug<strong>en</strong>etische term<strong>en</strong> uitgedrukt - de kwaliteit<br />

van het g<strong>en</strong>etisch materiaal van de bevolking op peil te houd<strong>en</strong><br />

via gedwong<strong>en</strong> sterilisaties <strong>en</strong> e<strong>en</strong> beperking van de imrniçraje<br />

van "inferieure rass<strong>en</strong>", Ook in Europa (Scandinavië, DUItsland,<br />

Nederland, Engeland) werd<strong>en</strong> in de jar<strong>en</strong> twintiç overheidsmaatregel<strong>en</strong><br />

"ter voorkoming van huwelijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> voortplanting<br />

van erfelijk belast<strong>en</strong>" overwog<strong>en</strong>, maar voordat het tot<br />

e<strong>en</strong> dergelijke bevolkingspolitiek van de overheid kon kom<strong>en</strong><br />

was de eug<strong>en</strong>etische beweging over zijn hooqtepunt he<strong>en</strong>,<br />

Twijfels over de wet<strong>en</strong>schappelijke waarde van de eug<strong>en</strong>etica<br />

<strong>en</strong> ethisch-religieuze bezwar<strong>en</strong> van de kant van talrijke wet<strong>en</strong>schappers<br />

<strong>en</strong> politici maakt<strong>en</strong> dat de politieke invloed der eug<strong>en</strong>etici<br />

na 1930 snel afnam<br />

Behalve in Duitsland, Daar werd de eug<strong>en</strong>etica e<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tieel<br />

onderdeel van de Nazi-politiek na 1933, Voor e<strong>en</strong> groot<br />

aantal Duitse eug<strong>en</strong>etici was eug<strong>en</strong>etica al sinds 1900 synoniem<br />

met rass<strong>en</strong>hygiëne <strong>en</strong> de stap naar racisme <strong>en</strong> verheerlijking<br />

van het Germaanse ras kon moeiteloos word<strong>en</strong> gemaakt Terwijl<br />

de Nazi's h<strong>en</strong> de middel<strong>en</strong> verschaft<strong>en</strong> om de eug<strong>en</strong>etische<br />

theorie tot e<strong>en</strong> verschrikkelijke werkelijkheid te mak<strong>en</strong>, leverd<strong>en</strong><br />

omgekeerd de eug<strong>en</strong>etici onder de biolog<strong>en</strong>, medici <strong>en</strong><br />

antropolog<strong>en</strong> de wet<strong>en</strong>schappelijke rechtvaardiging voor de<br />

nazi-vernietigingspolitiek "Niemand zal het e<strong>en</strong> staatsleider<br />

kwalijk nem<strong>en</strong>, wanneer hij e<strong>en</strong> eind maakt aan de aantasting<br />

van de staatsorgan<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> vreemd ras", zo concludeerde<br />

de bioloog J von Uexkull in 1933 op grond van zijneug<strong>en</strong>etische<br />

theorie, Wet<strong>en</strong>schappelijke overmoed <strong>en</strong> politieke rass<strong>en</strong>waan<br />

reikt<strong>en</strong> elkaar hier de hand,<br />

Classificer<strong>en</strong>de wet<strong>en</strong>schap<br />

De Duitse hoogleraar in de g<strong>en</strong>etica B<strong>en</strong>no Muller-Hili doet<br />

in zijn boek Met de wet<strong>en</strong>schap als excuus verslag van deze int<strong>en</strong>sieve<br />

sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> eug<strong>en</strong>etici <strong>en</strong> nazi's in de jar<strong>en</strong><br />

1933-'45, Zijnboek bevat tev<strong>en</strong>s comm<strong>en</strong>tar<strong>en</strong> van nog lev<strong>en</strong>de<br />

onderzoekers die er to<strong>en</strong>dertijd bij zijn geweest Het boek begint<br />

met e<strong>en</strong> korte opsomming van jaartall<strong>en</strong> <strong>en</strong> feit<strong>en</strong>. Daaruit<br />

blijkt dat de eug<strong>en</strong>etici al direkt na 1933 de kans kreg<strong>en</strong> de uitvoering<br />

van hun plann<strong>en</strong> voor te bereid<strong>en</strong>: euthanasie, verbied<strong>en</strong><br />

van huwelijk<strong>en</strong>, gedwong<strong>en</strong> sterilisatie, opsluiting <strong>en</strong> deportatie,<br />

De praktijk liet niet lang op zich wacht<strong>en</strong>.<br />

In het tweede deel van het boek wordt de mars naar de destructie<br />

nader beschrev<strong>en</strong>. Deze begon met het ontslag van<br />

Joodse medewerkers van de wet<strong>en</strong>schappelijke institut<strong>en</strong>, Dat<br />

gebeurde vrijwel zonder verzet In 1934 werd de wet ter voorkoming<br />

van erfelijk ziek nageslacht uitgevaardigd, Sterilisatie<br />

werd mogelijk bij "aangebor<strong>en</strong> zwakzinnigheid", schizofr<strong>en</strong>ie,<br />

manisch-depressieve psychos<strong>en</strong>, epilepsie, St Vitusdans, erfelijke<br />

blind- <strong>en</strong> doofheid, zware lichamelijke misvorming <strong>en</strong> alcoholisme,<br />

De hoogleraar Antropologie F, L<strong>en</strong>z verdedigde de<br />

wet: "Nog maar e<strong>en</strong> minderheid van de volksg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> is van<br />

~r.&Uf1<br />

facllllli ••••••• ·<br />

J••••..•..Dlffaml<strong>en</strong>tng •••• PruiHdu1ri<br />

... mit fremdrassig<strong>en</strong> "m<strong>en</strong>"<br />

dl<strong>en</strong> aard dat hun onbeperkte VJ,mp,,,:L:~:] ':,'""r:;s':::,~ _,<br />

het ras' IJ, 1937 begon de geO\':OI,g",:,;3',SL,S,,:,S ':3.:,"'",<br />

kleurde Duitse kinder<strong>en</strong>. Arts<strong>en</strong> voerd<strong>en</strong> e", s:sr::.s",:;ss ~::<br />

Aan de vernietigmgspolitiek nam<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> gr:::;l aan.a. ps::'<br />

chiaters deel. Psychiatrische ziek<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong> war<strong>en</strong>, ';oorafga,,:-,c<br />

aan de Nazi tijd door "arbeidstherapie" tot winstgev<strong>en</strong>de instelling<strong>en</strong><br />

omgebouwd, Shocktherapie <strong>en</strong> ded<strong>en</strong> hun intrede (electriciteit;<br />

insuline), De basis voor straff<strong>en</strong> <strong>en</strong> folter<strong>en</strong> van psychiatrische<br />

patiënt<strong>en</strong> was al gelegd, In de Nazi periode werd de pa,<br />

tiënt als mede actor helemáál uitgeschakeld, Voor h<strong>en</strong> die ong<strong>en</strong>eeslijk<br />

ziek war<strong>en</strong> kon het lev<strong>en</strong> - op voor h<strong>en</strong> onmerkbare<br />

wijze - vernietigd word<strong>en</strong>, vond<strong>en</strong> ook de psychiaters Zijled<strong>en</strong><br />

immers ondraqelijk Vanaf 1939 werd dit dod<strong>en</strong> van patiënt<strong>en</strong><br />

door Hitler gesanctioneerd, Het eindstation voor ieder die van<br />

de normale behandeling<strong>en</strong> niet beter werd, In de oorlog werd<strong>en</strong><br />

weigerachtige, "neurotische" soldat<strong>en</strong> op dezelfde WIjze<br />

behandeld,<br />

De expansie van de oorlog naar Rusland maakte de opleidinç<br />

van medisch-antropologisch midd<strong>en</strong>kader nodiç. Het werk<br />

veld werd immers aanzi<strong>en</strong>lijk uitgebreid, Was er eerst e<strong>en</strong> ee::jarige<br />

opleiding voor arts<strong>en</strong> in antropologie <strong>en</strong> g<strong>en</strong><strong>en</strong>:::" :','"<br />

werd<strong>en</strong> "Eignungsprufer" opgeleid <strong>en</strong> te werk gesteld ::::, --:~<br />

bevolking van de veroverde gebied<strong>en</strong> m te del<strong>en</strong> C:' __<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zonder medische of antropologische 3.:::f:'sr g::::,<br />

in e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>jarige opleiding werd<strong>en</strong> voorbereid ::::<br />

Klasse Iwas Duits, klasse IVJod<strong>en</strong> of andere :":-:-::cc,:,,<br />

niehg<strong>en</strong> groep<strong>en</strong>, Klasse II<strong>en</strong> IIIwarerde ":,,',o~,;:,o'"<br />

selectie op het perron van Auscr..vi.z ,0::',:,0: ,:~,o,o:-'-,<br />

titel noodzakelijk' Want het V,3Sde :3"k ':3': cs ':,,0',<br />

herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, te classificer<strong>en</strong> t:3c ':"':-, :::::,o:~<br />

verband tuss<strong>en</strong> ras. uiterlijk :]2;,er. 2n :Je::::3;' L<br />

dragswet<strong>en</strong>schapper (in 197::'DDe:;':',ljS ';:1:1:-:3,,:,K:;::<br />

rem omschreef het doel van d", classificerinq als volg',<br />

wat betreft het na te strev<strong>en</strong> l:::s3.3.1b6el::: van ons volk<br />

de in het onbewuste worteier.de reacues van de best<strong>en</strong><br />

volk", Met die laatst<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> natuurlijk de nazi's bedoe .,.<br />

Muller-Hill WIjdte<strong>en</strong> apart hoofdstukje aan het wet<strong>en</strong>sc<br />

pelijk onderzoek van de slachtoffers, Grote belangstellmg<br />

d<strong>en</strong> de onderzoekers voor tweeling<strong>en</strong> <strong>en</strong> dweroon 00\<br />

51


<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> - november '87<br />

mon naar specifieke eiwitt<strong>en</strong> die verschill<strong>en</strong>de reacties van<br />

!erschlll<strong>en</strong>de rass<strong>en</strong> op infecties zoud<strong>en</strong> veroorzak<strong>en</strong>.<br />

He,t boek eindiqt met de besprekmg van neg<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> over<br />

'FiZlsme <strong>en</strong> de rol van de wet<strong>en</strong>schap daarin. Vrag<strong>en</strong> als<br />

.w.rarom kwam het tot e<strong>en</strong> massale vernietiging van groep<strong>en</strong><br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> m Nazi-DUItsland<strong>en</strong> niet in andere fascistische land<strong>en</strong>",<br />

Of" waarom war<strong>en</strong> JUIstarts<strong>en</strong> actief betrokk<strong>en</strong> bij deze verniehgmg"<br />

Muller- Hillbehandelt ze uitvoerig, zonder ev<strong>en</strong>wel e<strong>en</strong><br />

duidelijk antwoord te gev<strong>en</strong>. Het analytische gedeelte van het<br />

boek ISdaardoor wat teleurstell<strong>en</strong>d,<br />

Na de oorlog pleegd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal van de eug<strong>en</strong>etici respectievelijk<br />

nazi-arts<strong>en</strong> zelfmoord, Vel<strong>en</strong> trokk<strong>en</strong> zich terug op de<br />

stelling pure wet<strong>en</strong>schap te hebb<strong>en</strong> bedrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet gewet<strong>en</strong><br />

te hebb<strong>en</strong> wat er met hun "k<strong>en</strong>nis" gebeurde, Ander<strong>en</strong> maakt<strong>en</strong><br />

na e<strong>en</strong> inactieve periode e<strong>en</strong> come back in de wet<strong>en</strong>schap<br />

<strong>en</strong> bereikt<strong>en</strong> wederom hoge posities, Zij war<strong>en</strong> het, die e<strong>en</strong><br />

deel van de nieuwe g<strong>en</strong>eratie g<strong>en</strong>etici in de BRDhebb<strong>en</strong> opgeleid,<br />

zoals het VPRO-programma over de vordering<strong>en</strong> in de g<strong>en</strong>etica<br />

e<strong>en</strong> paar maand<strong>en</strong> geled<strong>en</strong> duidelijk maakte, De vraag<br />

dringt zich dan ook op hoeveel van de oude eug<strong>en</strong>etische traditie<br />

is blijv<strong>en</strong> voortbestaan. Te meer, daar uit de vraaggesprekk<strong>en</strong><br />

die Muller-Hili met de nazi-geleerd<strong>en</strong> hield, blijkt hoe weinig<br />

deze hebb<strong>en</strong> begrep<strong>en</strong> van wat er in Jar<strong>en</strong> na 1933is gebeurd<br />

<strong>en</strong> hoe naïef zij ZIchnog altijd voordo<strong>en</strong> bij de beoordelmg<br />

van de huidIge ontwlkkeling<strong>en</strong> in de g<strong>en</strong>etica,<br />

Frits MuJlerlEddy Houwaart<br />

Transformatie van de gezondheidszorg<br />

IJ. G. van der Maes<strong>en</strong>: Transformatie van de <strong>Gezondheid</strong>szorg in Ne-<br />

:uss<strong>en</strong> 1974 <strong>en</strong> <strong>1987</strong>. Van Gorkum, Ass<strong>en</strong>, <strong>1987</strong>,337 blz. f 49,50<br />

deze studie wil van der Maes<strong>en</strong> "e<strong>en</strong> brug slaan tuss<strong>en</strong><br />

sbstrakte theorie over de staat <strong>en</strong> de merkbare veranderinin<br />

de gezondheIdszorg" (pag, VI), Laur<strong>en</strong>t van der Maes<strong>en</strong><br />

.s<strong>en</strong>teert zich als e<strong>en</strong> marxistisch d<strong>en</strong>ker <strong>en</strong> onderzoeker'.<br />

\,larxIstisch" is ge<strong>en</strong> etiket meer waarmee je snel serieus ge-<br />

:n<strong>en</strong> wordt Dat maakt nieuwsgierig naar het resultaat van<br />

aanpak Te meer daar van der Maes<strong>en</strong> vanuit de Stichting<br />

.r.teruniversitair Instituut voor Sociaal Wet<strong>en</strong>schappelijk Onerzoek<br />

(SISWO) al vele jar<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong> is bij gezondheidsngvernieuwing,<br />

Als weinig ander<strong>en</strong> zou hijin staat moet<strong>en</strong> zijn<br />

.r.eone <strong>en</strong> praktijk op vruchtbare wijze met elkaar te verbinj<strong>en</strong><br />

De mhoudsopgave belooft veel, Van der Maes<strong>en</strong> bespreekt<br />

.aktor<strong>en</strong> die leid<strong>en</strong> tot de groei van de gezondheidszorg, Dan<br />

bespreekt hij vier overheidsnota's uit de periode 1974-1983,<br />

maatregel<strong>en</strong> ter beteugeling van de groei, Daarna kom<strong>en</strong> vier<br />

, grondrnotiev<strong>en</strong>" aan de orde, Met dit d<strong>en</strong>kschema gaat van<br />

der Maes<strong>en</strong> het overheidsbeleid <strong>en</strong> poging<strong>en</strong> tot vernieuwing<br />

van de gezondheidszorg in vier experim<strong>en</strong>teerregio's in Nederland<br />

te lijf De ontwikkeling<strong>en</strong> in Zuid-Limburg, Rotterdam,<br />

Almere <strong>en</strong> in de Zuidoostlob van Amsterdam kom<strong>en</strong> uitgebreid<br />

aan de orde, Hij pres<strong>en</strong>teert e<strong>en</strong> strategie tot vernieuwing van<br />

de gezondheidszorg <strong>en</strong> beperking van de kost<strong>en</strong>groei, kraakt<br />

nog <strong>en</strong>kele rec<strong>en</strong>tere overheidsnota's af <strong>en</strong> geeft t<strong>en</strong>slotte e<strong>en</strong><br />

theoretische onderbouwing van "zijn" alternatief<br />

Jargon<br />

De tekst zelf is lastig, Van der Maes<strong>en</strong> schrijft omslachtig, ingewikkeld,<br />

bij herhaling inconsist<strong>en</strong>t <strong>en</strong> in e<strong>en</strong> jargon waaraan<br />

Ik 300 pagina's lang niet heb kunn<strong>en</strong> w<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Soms lijkt het wel<br />

e<strong>en</strong> raadsel, waarbij de lezer gedur<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> hoofdstuk de rode<br />

draad moet ontdekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> van der Maes<strong>en</strong> in het daaropvolg<strong>en</strong>de<br />

hoofdstuk zijn oplossing geeft, E<strong>en</strong> voorbeeld, De twee<br />

belangrijkste term<strong>en</strong> van het boek word<strong>en</strong> (pas op pao. 64) als<br />

volgt gedefinieërd:<br />

"Onder grondmotiefverstaan we e<strong>en</strong> geheel vanbasale postulat<strong>en</strong><br />

Onder maatschappelijke transformatie verstaan we de<br />

aard <strong>en</strong> de richtinç van verandering<strong>en</strong> in maatschappelijke<br />

verhouding<strong>en</strong> èn de consequ<strong>en</strong>ties voor hun culturele dim<strong>en</strong>sies.<br />

Deze verandering<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong>d in op de produktie<br />

<strong>en</strong> de distributie van materiële <strong>en</strong> immatriële goeder<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> Het geheel of complex van basale postulat<strong>en</strong> schept<br />

hierover e<strong>en</strong> beeld <strong>en</strong> legitimeert de aard <strong>en</strong> de richting': Is<br />

Dat Duidelijk? Respektievelijk "maatschappijvisie" <strong>en</strong> "verandering"<br />

had van mij ook gemog<strong>en</strong>, Maar terug naar de inhoud,<br />

Overheidsbeleid<br />

Van der Maes<strong>en</strong> spreekt - niet verrass<strong>en</strong>d - negatief over de<br />

overheidsnota's tuss<strong>en</strong> 1974 (struktuurnota) <strong>en</strong> 1983(beperkte<br />

middel<strong>en</strong>). Het beleid is inconsist<strong>en</strong>t E<strong>en</strong> analyse van t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

ontbreekt Het gaat slechts om e<strong>en</strong> rechtvaardiging van<br />

voorg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong>. Die maatregel<strong>en</strong> richt<strong>en</strong> zich op<br />

symptom<strong>en</strong> in plaats van op de werkelijke oorzak<strong>en</strong> (kapitalistische<br />

produktieverhouding<strong>en</strong>), Wanneer hij later in het boek rec<strong>en</strong>tere<br />

overheidsnota's bespreekt blijft de kritiek in ess<strong>en</strong>tie<br />

hetzelfde, Dat doet de struktuur van zijn betoog ge<strong>en</strong> goed,<br />

Eèn van de aardige punt<strong>en</strong> in het boek is de overe<strong>en</strong>komst<br />

die van der Maes<strong>en</strong> schetst tuss<strong>en</strong> de maatschappijvisie achter<br />

het overheidsbeleid, de dominante visie op ziekte in de g<strong>en</strong>eeskunde<br />

<strong>en</strong> de maatschappelijke produktieverhouding<strong>en</strong>.<br />

Deze drie elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> all<strong>en</strong> tot meer groei <strong>en</strong> versterk<strong>en</strong><br />

daarbij elkaar. Van der Maes<strong>en</strong> konkludeert daaruit dat voor<br />

beteugeling van die groei e<strong>en</strong> verandering van visie <strong>en</strong> daarmee<br />

van werk<strong>en</strong> in de hulpverl<strong>en</strong>ing nodig is, Zijnstrategie is<br />

daar juist op gericht<br />

De praktijk<br />

In ruim honderd pagina's beschrijft van der Maes<strong>en</strong> de poging<strong>en</strong><br />

tot vernieuwing in de vier regio's, Hijbaseert zich daarbij<br />

uitsluit<strong>en</strong>d op nota's, notul<strong>en</strong>, e.d, Feitelijk zijn de vier hoofdstukk<strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong>vatting<strong>en</strong> van vier eerder versch<strong>en</strong><strong>en</strong> folia's (<strong>nr</strong>.<br />

19-22),<br />

Van der Maes<strong>en</strong> is overweg<strong>en</strong>d negatief over de gang van<br />

zak<strong>en</strong> in de regio's, In Zuid-Limburg, Rotterdam <strong>en</strong> Almere zijn<br />

de respektievelijke ontwikkelingsinstitut<strong>en</strong> er niet in geslaagd<br />

doeleind<strong>en</strong> te expliciter<strong>en</strong>, strategieën te formuler<strong>en</strong> <strong>en</strong> te reflekter<strong>en</strong><br />

over de veronderstelling<strong>en</strong> bij de eig<strong>en</strong> opzet Daardoor<br />

gav<strong>en</strong> ze ruim baan aan ekonomische groei-impuls<strong>en</strong> (het<br />

nieuwe akademisch ziek<strong>en</strong>huis in Maastricht), beperkt<strong>en</strong> zich<br />

tot ondersteuning van de gezondheidsc<strong>en</strong>tra die er al war<strong>en</strong><br />

zonder de omkering in het geme<strong>en</strong>telijk beleid ter diskussie te<br />

kunn<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> (Rotterdam), <strong>en</strong> richtt<strong>en</strong> zich uitsluit<strong>en</strong>d op de<br />

planning <strong>en</strong> strukturering van de vernieuwing in plaats van ook<br />

op de inhoud daarvan (Almere).<br />

In de Zuidoostlob deed de Stichting <strong>Gezondheid</strong>szorg Zuidoostlob<br />

met van der Maes<strong>en</strong> als voorzitter het beter, Het lukte<br />

de SGZom e<strong>en</strong> inhoudelijke diskussie in de gezondheidsc<strong>en</strong>tra<br />

op gang te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> te houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal ongew<strong>en</strong>ste<br />

ontwikkeling<strong>en</strong> te ker<strong>en</strong>. Op de methode ga ik onder "strategie"<br />

dieper in. Het is deze methode die van der Maes<strong>en</strong> in de<br />

andere regio's heeft will<strong>en</strong> invoer<strong>en</strong>. Iets waarin hij niet is geslaagd,<br />

Iets wat hem er niet van weerhoudt deze methode aan<br />

te bevel<strong>en</strong> om te kom<strong>en</strong> tot transformatie van de gezondheidszorg<br />

in Nederland, zonder dit nader toe te licht<strong>en</strong>.<br />

De strategie<br />

Van der Maes<strong>en</strong> omschrijft de methode van de SGZals volgt<br />

rr» •• poog dan naast het "beschikbare" ook iets nieuws te schepp<strong>en</strong>,<br />

"het andere': Vergelijk de resultat<strong>en</strong> dan naar verloop van<br />

tijd met die vanhet eerste, Trek hieruit konklusies voor de hulpverl<strong>en</strong>ing<br />

tijd<strong>en</strong>s op<strong>en</strong>bare diskussies. Korrioeer zonodig "het<br />

andere" of zelfs, indi<strong>en</strong> mogelijk, "het beschikbare" <strong>en</strong> poog<br />

daartoe nieuwe konsepties te ontwikkel<strong>en</strong> ... Het gaat om het<br />

voortdur<strong>en</strong>d schepp<strong>en</strong> van "het andere" als praxis voor de interpretatie<br />

op <strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s bepaling van de hulpvraag. Juist de<br />

vervlechting van hulpverl<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> vraag, hun beider bepaald<br />

Zijn door maatschappelijke verhouding<strong>en</strong>, maakt de "perma-


n<strong>en</strong>te interv<strong>en</strong>tie" als methode onvermijdelijk" (p. 210-211, alle<br />

aanhalingstek<strong>en</strong>s van van der Maes<strong>en</strong>).<br />

Resultaat zal zijn:"E<strong>en</strong> dialektisch proces waarin - dankzij het<br />

verhelder<strong>en</strong> van feitelijke teg<strong>en</strong>stelling<strong>en</strong> - nieuwe vorm<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

inhoud<strong>en</strong> van hulpverl<strong>en</strong>ing kunn<strong>en</strong> gedij<strong>en</strong>" (p. 288-300).<br />

Bewiis?<br />

Het bewijs dat deze methode voor de gezondheidsc<strong>en</strong>tra resulteert<br />

in e<strong>en</strong> andere werkwijze <strong>en</strong> daarmee in e<strong>en</strong> beteugeling<br />

van de kost<strong>en</strong>groei wordt volg<strong>en</strong>s van der Maes<strong>en</strong> geleverd<br />

door de onderzoek<strong>en</strong> van WijkeI <strong>en</strong> Bertels. E<strong>en</strong> wat mij<br />

betreft voor deze bewering nogal zwak bewijs. Wijkel 2 toont<br />

aan dat huisarts<strong>en</strong> in gezondheidsc<strong>en</strong>tra 10%minder naar de intramurale<br />

zorg verwijz<strong>en</strong>. Daarbij is echter ge<strong>en</strong> onderscheid<br />

gemaakt in gezondheidsc<strong>en</strong>tra die wel <strong>en</strong> niet inhoudelijk werd<strong>en</strong><br />

ondersteund. Bertels'' laat zi<strong>en</strong> dat fysiotherapeut<strong>en</strong> in gezondheidsc<strong>en</strong>tra<br />

vergelek<strong>en</strong> met solistisch werk<strong>en</strong>de kollegae<br />

meer m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> hulp bied<strong>en</strong>, korter behandel<strong>en</strong> <strong>en</strong> per behandelkontakt<br />

minder fysiotechniek toepass<strong>en</strong>. Zijdeed haar onderzoek<br />

bij zev<strong>en</strong> gezondheidsc<strong>en</strong>tra, waarvan vijfin het werkgebied<br />

van de SGZ.Ook daar is niet tuss<strong>en</strong> beide groep<strong>en</strong> gediffer<strong>en</strong>tieerd.<br />

E<strong>en</strong> kwalitatieve vergelijking met de werkwijze<br />

van solist<strong>en</strong>-hulpverl<strong>en</strong>ers is noch door WijkeI noch door Bertels<br />

gemaakt.<br />

Hantering van de methode vereist volg<strong>en</strong>s van der Maes<strong>en</strong><br />

de volg<strong>en</strong>de voorwaard<strong>en</strong>:<br />

- Dat de hulpverl<strong>en</strong>ing plaatsvindt in sam<strong>en</strong>werkingsverban -<br />

d<strong>en</strong>,<br />

- e<strong>en</strong> historisch-materialistische visie,<br />

- e<strong>en</strong> onophoudelijke inhoudelijke ondersteuning van de ontwikkeling<strong>en</strong><br />

in de sam<strong>en</strong>werkingsverband<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> ontwikkelingsinstituut,<br />

e<strong>en</strong> instituut wat deze ontwikkeling<strong>en</strong><br />

weer in zichzelfverwerkt,<br />

- <strong>en</strong> steun van onderzoekers bij "het b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> van mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

waarin "het andere" kan gedij<strong>en</strong>", <strong>en</strong> het onderbouw<strong>en</strong> ,oIl<br />

de reflektie over de konfrontatie tuss<strong>en</strong> oude <strong>en</strong> nieuwe praktijk<strong>en</strong>.<br />

De vraag wordt lev<strong>en</strong>sgroot ofvan der Maes<strong>en</strong> zich met deze<br />

red<strong>en</strong>ering niet gewoon laat k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> als de ideoloog van e<strong>en</strong><br />

voorbije werkelijkheid. Hijstelt dat e<strong>en</strong> verandering van visie<br />

kan leid<strong>en</strong> tot transformatie van de gezondheidszorg. Dat zijn<br />

poging<strong>en</strong> de methode van de SGZ te exporter<strong>en</strong> mislukk<strong>en</strong><br />

doet hem <strong>en</strong>kel voorwaard<strong>en</strong> opstell<strong>en</strong>. Dat realisering op<br />

grote schaal van deze voorwaard<strong>en</strong> onmogelijk is deert hem<br />

k<strong>en</strong>nelijk niet.<br />

Het waardevolle van dit boek is voor mij vooral dat van de<br />

Maes<strong>en</strong> e<strong>en</strong> strategie aa<strong>nr</strong>eikt om met hulpverl<strong>en</strong>ers <strong>en</strong> bewonersorganisaties<br />

zorginhoudelijke diskussies te voer<strong>en</strong>, diskussies<br />

die lijk<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> andere (betere) hulpver -<br />

l<strong>en</strong>ing. Daarbij gebruikt hij klassieke elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van marxistische<br />

vormingstheorieën als "eig<strong>en</strong> leefsituatie besprek<strong>en</strong>",<br />

"b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong> van maatschappelijke posities", de "dialektische<br />

methode" etc. Daarmee laat hij zi<strong>en</strong> dat deze b<strong>en</strong>adering<br />

in bepaalde situaties nog steeds waardevol is.<br />

Volg<strong>en</strong>s mij had dit e<strong>en</strong> boek moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> over gezondheidsc<strong>en</strong>tra<br />

als "werkplaats<strong>en</strong>" voor de ontwikkeling van<br />

nieuwe zorgconcept<strong>en</strong>, daarin ondersteund door e<strong>en</strong> SGZ.Illustratie<br />

met zijn ongetwijfeld rijke ars<strong>en</strong>aal praktijkervaring<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> anekdotes was e<strong>en</strong> welkome aanvulling geweest.<br />

De pret<strong>en</strong>tie om via de "methode" de gezondheidszorg te<br />

transformer<strong>en</strong> vindt ik nogal hol. De kost<strong>en</strong>groei opvoer<strong>en</strong> als<br />

c<strong>en</strong>trale probleem met de, ,methode" als de oplossing daarvoor<br />

doet aan als e<strong>en</strong> weinig geslaagde poging het boek e<strong>en</strong> grotere<br />

aktualiteitswaarde te gev<strong>en</strong>.<br />

MarcelPost<br />

Not<strong>en</strong> I. Smit, D. de<strong>en</strong> H. Smeets: Van success<strong>en</strong> <strong>en</strong> mislukking<strong>en</strong> In<br />

de <strong>en</strong>e regio wordt elders niets geleerd. Interview met Laur<strong>en</strong>t van der<br />

Maes<strong>en</strong>. <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong>. <strong>1987</strong>,<strong>nr</strong> I pag. 48-50<br />

2. WijkeI, D. Sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> verwijz<strong>en</strong>. NIVEL,Utrecht, 1986,<br />

3. Bartels, M e.a., Tijd voor Kwaliteit. Evaluatieonderzoek fysiotuerapie<br />

in gezondheidsc<strong>en</strong>tra in Amsterdam. SISWO/OSA Amsterdélm 1985<br />

<strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong> <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong>· november '87 53


Z<strong>en</strong>d aankondiging<strong>en</strong>, uitnodiging<strong>en</strong>,<br />

scripties, folders,<br />

plann<strong>en</strong>. <strong>en</strong> andere<br />

bericht<strong>en</strong> naar Kort &<br />

Goed, <strong>Tijdschrift</strong> voor <strong>Gezondheid</strong><br />

<strong>en</strong> <strong>Politiek</strong>, postbus<br />

275, 3500 AG Utrecht.<br />

Sexueel geweld<br />

PSYCHIATRIE<br />

IN WERKELIJKHEID<br />

Ti<strong>en</strong> jaar geled<strong>en</strong> werd wil verschaff<strong>en</strong> in de m<strong>en</strong>og<br />

aarzel<strong>en</strong>d gepraat chanism<strong>en</strong> die sexueel geover<br />

het bestaan van ver- weid voortbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> in<br />

krachting <strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong>mis- standhoud<strong>en</strong>. Tev<strong>en</strong>s worhandeling.<br />

Teg<strong>en</strong>woordig d<strong>en</strong> er methodiek<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

is duidelijk hoezeer sexu- strategieën uitgewerkt die<br />

eel geweld tot het dagelijks vrouw<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> gebruilev<strong>en</strong><br />

van vrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> k<strong>en</strong> om zichzelf weerbaarmeisjes<br />

behoort. Daarmee der te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> invloed uit<br />

is ook e<strong>en</strong> analyse moge- te oe1<strong>en</strong><strong>en</strong> op maatschaplijk<br />

geword<strong>en</strong> van de ach- pelijke organisaties <strong>en</strong> poterg<br />

rond<strong>en</strong> van dit geweld.' litieke besluitvorming. Ook<br />

"Drift <strong>en</strong> woede", ge- aan de verschill<strong>en</strong>de b<strong>en</strong>aschrev<strong>en</strong><br />

door Daphne de dering<strong>en</strong> in de hulpverle-<br />

Wijs <strong>en</strong> Ineke Jonker, is ning aan de slachtoffers<br />

e<strong>en</strong> werkboek dat inzicht<br />

De psychiatrische cliënt<strong>en</strong>beweging organiseert sinds<br />

1 februari <strong>1987</strong> verschill<strong>en</strong>de regionale congress<strong>en</strong> over<br />

de geestelijke gezondheidszorg met als thema Psychiatrie<br />

in Werkelijkheid. De bedoeling van deze serie is het<br />

kritisch bekijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> besprek<strong>en</strong> van de ontwikkeling<strong>en</strong> in<br />

de geestelijke gezondheidszorg.<br />

Iedere reqio vult naar eig<strong>en</strong> inzicht <strong>en</strong> behoefte haar<br />

deelcongres in. Op deze manier ontstaat e<strong>en</strong> gevarieerd<br />

beeld van de cliënt<strong>en</strong>visie op de geestelijke gezondheidszorg.<br />

Tev<strong>en</strong>s word<strong>en</strong> regelmatig Keefmaniezing<strong>en</strong> georganiseerd.<br />

E<strong>en</strong> overzicht van de nog te verwacht<strong>en</strong> aktiviteit<strong>en</strong>:<br />

Regio K<strong>en</strong>nemerland<br />

Thema: Participatie in het kader van de WVG <strong>en</strong> de commissie<br />

Dekker. Tijd: 16 oktober, 10.00-17.00 uur.<br />

Plaats: de Egelantier in Haarlem. Entree is gratis. Keefmaniezing<br />

door Peter Faber op 17 oktober, aanvang<br />

14.00 uur. Plaats: Nieuwe Kerk, Gro<strong>en</strong>markt in Haarlem.<br />

Entree f 5,-.<br />

Regio Brabant<br />

Thema: Dagopvang, inbedding binn<strong>en</strong> RIGG's <strong>en</strong><br />

RIAGG's (onder voorbehoud).<br />

Tijd: 14 november, 10.00-16.30 uur. Plaats: "de Boulevard",<br />

Snelle straat, D<strong>en</strong> Bosch. Entreegeld is nog niet<br />

bek<strong>en</strong>d.<br />

Keefmanlezer is nog onbek<strong>en</strong>d, tijd: 13 november om<br />

20.00 uur. Plaats: "de Boulevard".<br />

Regio Noord-Nederland<br />

De aktiviteit<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> in december plaatsvind<strong>en</strong>, maar zijn<br />

nog niet bek<strong>en</strong>d.<br />

Op 6 december zal J. v. Gaster<strong>en</strong> haar Keefmaniezing<br />

houd<strong>en</strong>. Op 5 <strong>en</strong> 6 februari 1988 zal de slotmanifestatie<br />

van deze serie congress<strong>en</strong> plaatsvind<strong>en</strong>, waarschijnlijk in<br />

Utrecht. De Keefmaniezing<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> dan in boekvorm<br />

word<strong>en</strong> uitgebracht.<br />

Voor inlichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> meer informatie kunt u contact opnem<strong>en</strong><br />

met het secretariaat van Psychiatrie in Werkelijkheid,<br />

postbus 5596, 1007 AN Amsterdam, tel. 020-128973 (van<br />

9.00-12.00 uur).<br />

wordt aandacht besteed.<br />

Het werkboek bevat t<strong>en</strong>slotte<br />

e<strong>en</strong> uitgebreide lijst<br />

met de belangrijkste<br />

adress<strong>en</strong>, literatuur <strong>en</strong> audivisuele<br />

middel<strong>en</strong> op het<br />

gebied van sexueel geweid.<br />

Het boek kost f 12,50<br />

<strong>en</strong> is verkriigbaar bii de<br />

Stichting Burgerschapskunde,<br />

Postbus 349,2300<br />

AH Leid<strong>en</strong>, tel. 071-<br />

121841, of bij de vrouw<strong>en</strong>boekhandel.


Pandora<br />

Op donderdag 26 november<br />

<strong>1987</strong>, van 13.30<br />

tot 17.00 uur, organiseert<br />

de Stichting Pandora het<br />

Symposium Ingebeeld.<br />

"Ingebeeld" is e<strong>en</strong> vervolg<br />

op het symposium dat onder<br />

dezelfde naam werd<br />

gehoud<strong>en</strong> in de Week van<br />

de Psychiatrie 1986.<br />

Het onderwerp is: patiënt<strong>en</strong>-informatie<br />

<strong>en</strong> patiënt<strong>en</strong>voorlichting<br />

in de<br />

psychiatrie; w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

werkelijkheid. Het symposium<br />

is bestemd voor iedere<strong>en</strong><br />

die met schriftelijke<br />

<strong>en</strong> mondelinge informatieverstrekking<br />

<strong>en</strong> patiënt<strong>en</strong>voorlichting<br />

te mak<strong>en</strong><br />

heeft, zoals patiënt<strong>en</strong>,<br />

gvo-funktionariss<strong>en</strong>, hulpverl<strong>en</strong>ers<br />

in alle sektor<strong>en</strong><br />

van de geestelijke gezondheidszorg,<br />

maar ook beleidsmakers,<br />

familieled<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> andere geïnteresseerd<strong>en</strong>.<br />

Begin november verschijnt<br />

over dit onderwerp<br />

e<strong>en</strong> door de Stichting Pandora<br />

bij Uitgeverij De Horstink<br />

uit te gev<strong>en</strong> boekje.<br />

Het symposium vindt<br />

plaats in het AOC Telec<strong>en</strong>ter,<br />

WG Plein 190 te Amsterdam<br />

(het voormalige<br />

Chirurgiegebouw van het<br />

Wilhelmina Gasthuis).<br />

Inlichting<strong>en</strong> bij: de Stichting<br />

Pandora, Postbus<br />

5622, 1007 AP Amsterdam,<br />

020-851171.<br />

VERZOEK TOT TWEEDE<br />

AANKONDIGING WEE~BAAR<br />

Het Beterschap, belang<strong>en</strong>ver<strong>en</strong>iging voor verpleegkundig<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> verzorg<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, organiseert op 30 oktober in<br />

het Sonsbeek Paviljo<strong>en</strong> in Arnhem de themadag "De patiënt:<br />

losse hand<strong>en</strong>" "De verpleging: aan band<strong>en</strong>"<br />

Het programma bestaat uit de volg<strong>en</strong>de voordracht<strong>en</strong>:<br />

"Wat is, wil, doet <strong>en</strong> kan de werkgroep Psychiatrie van<br />

Het Beterschap?"; Veiligheidsbeleid in de praktijk van de<br />

psychiatrische verpleging? door Bob van Oost<strong>en</strong>, lid van<br />

de werkgroep psychiatrie; "Vorm<strong>en</strong>, oorzak<strong>en</strong> <strong>en</strong> eftekt<strong>en</strong><br />

van agressie op de verpleging" door Hans van Pernis,<br />

doc<strong>en</strong>t verpleegkunde HBOV; "Agressie, was het maar<br />

.waar" door Monique van de Mije, voorzitter landelijke patiënt<strong>en</strong>rad<strong>en</strong><br />

Utrecht; "Macht <strong>en</strong> onmacht bij agressie"<br />

door Alex Bredewold, hoofdverpleegkundige afd. opname<br />

St. Elisabeth's Gasthuis Dev<strong>en</strong>ter; "Ler<strong>en</strong> omgaan<br />

met agressie, maar dan wel geweldloos weerbaar" door<br />

Geuk Schuur, doc<strong>en</strong>t regionale school" De erudiet", Ass<strong>en</strong>.<br />

's Middags word<strong>en</strong> workshops gehoud<strong>en</strong> over "Het<br />

formuler<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> veiligheidsbeleid binn<strong>en</strong> de psvchiatrische<br />

verpleging" <strong>en</strong> "Het praktisch aanler<strong>en</strong><br />

weldloze weerbaarheidstechniek<strong>en</strong> bij aqress- 3t<br />

programma wordt afgeslot<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> tor.<br />

waarbij de inleiders forum led<strong>en</strong> zijn. Er is e<strong>en</strong> I ',1< ,(I I leW-=,'<br />

markt.<br />

Aanmelding tot 20 oktober door f 42,50 VOOl Ic:, I,,' ,on<br />

f 55,- voor niet-led<strong>en</strong> over te mak<strong>en</strong> op 901,1, ui, 1,,1"";"1<br />

2487360 van Het Beterschap in Utrecht ondr 'f:l'- lUI· I~<br />

van "themadag psychiatrie". \IoC' I UiiG' \ '\.u" .e, thee I.-r<br />

ns-reduktiebon wordt gezorgci ier811 "t :' .atir '''J ,:::,,:,,'1<br />

Baars of Ganny Boer, 030-5123~ ,<br />

H<br />

; ",t wordt<br />

I!U~ sreec: ']8ciassificeerd<br />

als e<strong>en</strong> ziekte door de<br />

WHO <strong>en</strong> de American Psychiatrie<br />

Association (APA).<br />

In de nabije toekomst zal<br />

dit waarschijnlijk verander<strong>en</strong>.<br />

Tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> internationale<br />

confer<strong>en</strong>tie zull<strong>en</strong>,<br />

naar aanleiding van de verander<strong>en</strong>de<br />

opvatting<strong>en</strong><br />

over homosexualiteit de<br />

wet<strong>en</strong>schappelijke <strong>en</strong> politieke<br />

aspect<strong>en</strong> besprok<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong>. Tev<strong>en</strong>s zal e<strong>en</strong><br />

overzicht gegev<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

van theorieën <strong>en</strong> methodes<br />

op het gebied van onderzoek<br />

over hornosex.:c<br />

liteit <strong>en</strong> qeestelijl: ;:lzondheidszorg.<br />

N~~",t 0'verse<br />

lezinger .~ ..' rlshops<br />

zal ~ege';:kertijd "er'<br />

Oproep<br />

Verpleegkundig<strong>en</strong> van<br />

de Homogroep gezondheidszorgNoord-Nederland<br />

zijn dring<strong>en</strong>d op zoek<br />

naar vrouwelijke <strong>en</strong> mannelijke<br />

homosexuele collega's,<br />

die mee will<strong>en</strong><br />

werk<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> onderwijsproject.<br />

Door middel var<br />

e<strong>en</strong> zelf te producer<strong>en</strong> '.<br />

deofilm will<strong>en</strong> zij e<strong>en</strong> Cl<br />

cussie op gang br<strong>en</strong>gt"<br />

,_F, ','·?rr1eeg-oplsiC· "JV'<br />

CVE - de beroeoshouc I:J<br />

: IJ '1')<br />

"I ;)'\' "1<br />

I w~"(Ale;',:lo,ier a).<br />

Uty beyond disease<br />

cultureel programma gepres<strong>en</strong>teerd<br />

word<strong>en</strong>.<br />

De organisatie van deze<br />

confer<strong>en</strong>tie is in hand<strong>en</strong><br />

van de International Lesbian<br />

and Gay Association,<br />

de Nederlandse Ver<strong>en</strong>iging<br />

tot Integratie van Homoseksualiteit<br />

COC <strong>en</strong> de<br />

Interfacultaire Werkgroep<br />

Homostudies van de Rijksuniversiteit<br />

Utrecht.<br />

De confer<strong>en</strong>tie zal<br />

plaatsvind<strong>en</strong> van 9 tot <strong>en</strong><br />

met 12 december in Hotel<br />

Krasnapolski in Arnsterdam.<br />

Meer informatie is te v-,<br />

bij de 'Nerkg'.<br />

l .. " .:;:::tudf., p"r<br />

~n1 L1(), 3508 TC U'<br />

~E'. ::',,0-534779.<br />

.,~


Mann<strong>en</strong>hulpverl<strong>en</strong>ing<br />

De Stichting Ondersteuning<br />

Mann<strong>en</strong>werk (SO-<br />

MAN) organiseert op 30<br />

oktober e<strong>en</strong> confer<strong>en</strong>tie in<br />

Zeist over mann<strong>en</strong>hulpverl<strong>en</strong>ing.<br />

SOMAN wil door<br />

middel van cursuss<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

workshops aandacht vestig<strong>en</strong><br />

op de specifieke problem<strong>en</strong><br />

van mann<strong>en</strong>, die<br />

verband kunn<strong>en</strong> houd<strong>en</strong><br />

met hun positie in de maatschappij.<br />

Problem<strong>en</strong><br />

rondom hoge werkdruk,<br />

vaderschap, agressie <strong>en</strong><br />

vastgelop<strong>en</strong> relaties zijn<br />

voorbeeld<strong>en</strong> hiervan.<br />

De stichting werkt sa-<br />

Biologische klok<br />

In de gezondheidszorg<br />

is het werk<strong>en</strong> in ploeg<strong>en</strong>di<strong>en</strong>st<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> vaak voorkom<strong>en</strong>de<br />

situatie. Deze o<strong>nr</strong>egelmatige<br />

werktijd<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

grote invloed op het<br />

biologische ritme van de<br />

werker. Zo slaapt m<strong>en</strong><br />

doorgaans tijd<strong>en</strong>s nachtdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>,<br />

overdag korter<br />

dan m<strong>en</strong> gew<strong>en</strong>d is 's<br />

nachts te slap<strong>en</strong>. Het rumoer<br />

overdag speelt hierin<br />

niet alle<strong>en</strong> rol. Proefperson<strong>en</strong><br />

in e<strong>en</strong> volstrekt rustig<br />

m<strong>en</strong> met vergelijkbare organisaties,<br />

die zich richt<strong>en</strong><br />

op vrouw<strong>en</strong>hulpverl<strong>en</strong>ing.<br />

De confer<strong>en</strong>tie van 30<br />

oktober is bedoeld voor<br />

staf- <strong>en</strong> beleidsfunctionariss<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> natuurlijk voor<br />

mannelijke <strong>en</strong> vrouwelijke<br />

hulpverl<strong>en</strong>ers. De kost<strong>en</strong><br />

zijn f 75,-, bij e<strong>en</strong> minimum-inkom<strong>en</strong><br />

f 50,-. De<br />

folder <strong>en</strong> aanmeldingskaart<strong>en</strong><br />

zijn aan te vrag<strong>en</strong><br />

bij SOMAN, postbus<br />

19198, 3501 DD Utrecht,<br />

tel. 030-731751 CT. van<br />

Eist), of 030-444022 (G.<br />

Evers).<br />

laboratorium slap<strong>en</strong> overdag<br />

namelijk ook korter.<br />

Dit moet te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

met de inw<strong>en</strong>dige, biologische<br />

klok, waardoor iemand<br />

overdag minder slaperig<br />

is dan 's nachts.<br />

Deze biologis