13.09.2013 Views

100 jaar Bello 24 september 1910 - Historische Kring Dalfsen

100 jaar Bello 24 september 1910 - Historische Kring Dalfsen

100 jaar Bello 24 september 1910 - Historische Kring Dalfsen

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

<strong>100</strong> <strong>jaar</strong> <strong>Bello</strong><br />

<strong>24</strong> <strong>september</strong> <strong>1910</strong>:<br />

een feestelijke proefrit over de nieuwe spoorlijn van Deventer naar Ommen<br />

De spoorlijn Deventer-Ommen<br />

<strong>100</strong> <strong>jaar</strong> geleden verbond een nieuwe spoorlijn Deventer via Raalte en Lemelerveld met Ommen.<br />

De dienstregeling ging in op 1 oktober <strong>1910</strong>. In 1935 werd de spoorlijn gesloten en veranderde<br />

jaren later in een betonweg. De provinciale weg N348 tussen Ommen en Raalte loopt ook nu nog<br />

over het tracé van de voormalige spoorlijn Deventer-Ommen.<br />

Herinneringen<br />

Het station is afgebroken, de rails zijn opgebroken en de draaibrug over het kanaal is verwijderd.<br />

Er zijn slechts herinneringen overgebleven: de Stationsstraat (toen Stationsweg) en Café 't Hoekje<br />

(toen het stationskoffiehuis).<br />

Het stationskoffiehuis (links) werd in <strong>1910</strong> gebouwd door de heer Flierhuis.<br />

In de loop der jaren heeft het café verschillende eigenaars gekend.<br />

Op de plek van stopplaats De Posthoorn staat nu restaurant De Lantaren.<br />

Maar in historische kranten, archieven, oude prentbriefkaarten en foto's kun je het spoorwegverhaal<br />

terugvinden. Voor wie het hele verhaal wil weten is het boek van Wiebe van der Velde een aanrader:<br />

Overijsselsche Lokaalspoorwegmaatschappij Deventer-Ommen


De feestelijke opening<br />

De Dalfser Courant deed op 7 oktober <strong>1910</strong> verslag van de feestelijkheden:<br />

Een lokaalspoorweg<br />

Een lokaalspoorweg was een spoorlijn van regionale betekenis. Er werden minder hoge technische<br />

eisen aan gesteld dan aan de hoofdspoorwegen. Ook werden er minder eisen gesteld aan de<br />

beveiliging. De spoorwegovergangen hoefden niet bemand te zijn. Ook was de maximumsnelheid<br />

veel lager, max. 50 km per uur. De aanleg was dus goedkoper. Er werd gebruik gemaakt van<br />

verouderde locomotieven en rijtuigen.<br />

<strong>Bello</strong> puffend op weg door Salland


Het personenvervoer uit Lemelerveld bestond voornamelijk uit een ritje op woensdag naar de markt<br />

in Raalte en op vrijdag naar de markt in Deventer. Verder was de trein een uitkomst voor de<br />

scholieren. Een retourtje Deventer-Ommen 3e klasse kostte f 1,15 (nu € 0,50). Voor de gewone man<br />

een heel bedrag: een boeren knecht verdiende in die tijd slechts f 4,00 (nu € 1,80) per week.<br />

De locomotief moest het vanwege zijn leeftijd kalmpjes aan doen. De rijtuigen hadden geen<br />

zijdeuren. Men moest instappen via het balkon. Sommige rijtuigen hadden langs de wanden slechts<br />

houten zitbanken. De overwegen waren onbewaakt. De stoombel was dus een noodzakelijk attribuut<br />

op de locomotief!<br />

Historie in het kort<br />

In juni 1907 werd ten overstaan van notaris Immink te Deventer de Overijsselse<br />

Lokaalspoorwegmaat schappij Deventer-Ommen opgericht. De aanleg werd uitgevoerd door de<br />

firma Herder en Bolle, die voor de aanvoer van zand en grind twee locomotieven gebruikte: Anna<br />

en Dina, vernoemd naar de dochters van de ondernemers.<br />

Op 1 augustus 1909 werd het startsein gegeven voor de aanleg, die ruim een <strong>jaar</strong> werk verschafte<br />

aan driehonderd man. Op <strong>24</strong> <strong>september</strong> <strong>1910</strong> werd met veel feestelijk vertoon en een versierde<br />

locomotief een proefrit gereden, waarmee de lijn officieel werd geopend.<br />

Station Lemelerveld (Lmv)<br />

Dit grote stationsgebouw stond op de plaats waar nu de Stationsstraat aansluit op de provinciale<br />

weg.


De bijbehorende woning van de haltechef en zijn gezin was hoogst geriefelijk ingericht en voorzien<br />

van alles wat wenselijk was, volgens de strengste eisen van hygiëne. Aan beide zijden was een<br />

bloementuin aangelegd. Aan de dorpszijde stond een waterpomp, aangesloten op een waterput<br />

waarin het hemelwater werd opgevangen.<br />

Verder was er nog een gebouwtje met wc's en retirade, een magazijn en een oliebergplaats. Voor het<br />

stationsgebouw lag een perron langs het hoofdspoor, met een lengte van 90 meter. De breedte<br />

bedroeg minimaal 5,50 meter. Het perron werd verlicht door gaslantaarns.<br />

In Deventer, Raalte en Ommen werden de locomotieven van water voorzien. Steenkolen werden<br />

alleen in Deventer ingenomen.<br />

Gezicht op de spoorlijn met het station.<br />

Stationschef Toorens bedient het wissel, dat naar het losspoor leidt, waar de goederenwagens<br />

konden worden gelost en geladen. Lemelerveld was in die tijd een bijzonder druk station. Het had<br />

het grootste emplacement van alle OLDO-stations. De bedrijvigheid was vooral te danken aan de<br />

suikerfabriek, die een eigen spooraansluiting had. In Dalmsholte werden geen bieten meer<br />

verbouwd. De suikerbieten moesten van elders aangevoerd worden over het kanaal én het spoor.<br />

<strong>Bello</strong> staat klaar voor vertrek richting Raalte.<br />

Van links naar rechts staan machinist Voerkamp, telegrafist Lammers,<br />

haltechef A.F. Toorens en telegrafist Witsenboer.


De draaibrug over het kanaal<br />

Waar nu het viaduct is lag vroeger deze ongelijkarmige draaibrug (lengte 12,95 m) over het kanaal.<br />

De brugwachter bediende de brug met de hand.<br />

Weet u nog wie de eerste brugwachter was? Weet u wie de personen op deze foto zijn?<br />

Weet u waarom deze foto gemaakt is? Laat het ons weten!<br />

Vlakbij de brug stond het wachthuisje met het bloktoestel, dat in verbinding stond met het station.<br />

De brug was beveiligd door twee afstandsseinen, die werden bediend vanaf het station. De<br />

bediening kon alleen plaats vinden als toestemming van de brugwachter was verkregen via het<br />

bloktoestel in het wachthuisje. Die toestemming kon alleen worden verkregen als uit de<br />

veiligheidsmaatregelen bleek dat de brug gesloten en vergrendeld was.<br />

De suikerfabriek<br />

De spoorlijn betekende een extra aanvoerlijn van bieten die voor de fabriek bijzonder welkom was.<br />

Gedurende de campagnetijd die begon in <strong>september</strong> en eindigde in december werden hier wel zo'n<br />

veertig wagens per dag per speciale goederentrein vanuit Raalte aangevoerd. De trein werd in één<br />

'trek' op de spooraansluiting naar de fabriek geplaatst. Vervolgens werden de wagens met paarden<br />

de fabriek in en uit getrokken. De geloste wagens werden weer beladen met schuimaarde, een<br />

bijproduct dat als meststof gebruikt kon worden op kalkarme grond. Veel hiervan ging naar het<br />

klooster Sion bij Eikelhof.


In de drukste tijd lagen ook honderden schepen in het kanaal te wachten om gelost te worden en<br />

weer voorzien van een retourvracht (pulp, schuimaarde).<br />

De fabriek was een voor die tijd modern bedrijf, uitgerust met kranen en schoepen voor het lossen<br />

en laden van de schepen en de wagens. Na afloop van de bietencampagne bestond het<br />

goederenvervoer vooral uit melasse naar de spiritusfabriek in Bergen op Zoom voor verdere<br />

verwerking (alcohol).<br />

In de zomermaanden werden turf, kalksteen en steenkolen aangegevoerd. Dennenhout voor de<br />

mijnbouw werd weer naar Limburg afgevoerd.<br />

De spoorlijn betekende een extra aanvoerlijn van bieten die voor de fabriek bijzonder welkom was.<br />

Gedurende de campagnetijd die begon in <strong>september</strong> en eindigde in december werden hier wel zo'n<br />

veertig wagens per dag per speciale goederentrein vanuit Raalte aangevoerd. De trein werd in één<br />

'trek' op de spooraansluiting naar de fabriek geplaatst. Vervolgens werden de wagens met paarden<br />

de fabriek in en uit getrokken. De geloste wagens werden weer beladen met schuimaarde, een<br />

bijproduct dat als meststof gebruikt kon worden op kalkarme grond. Veel hiervan ging naar het<br />

klooster Sion bij Eikelhof.<br />

In de drukste tijd lagen ook honderden schepen in het kanaal te wachten om gelost te worden en<br />

weer voorzien van een retourvracht (pulp, schuimaarde).<br />

De fabriek was een voor die tijd modern bedrijf, uitgerust met kranen en schoepen voor het lossen<br />

en laden van de schepen en de wagens. Na afloop van de bietencampagne bestond het<br />

goederenvervoer vooral uit melasse naar de spiritusfabriek in Bergen op Zoom voor verdere<br />

verwerking (alcohol).<br />

In de zomermaanden werden turf, kalksteen en steenkolen aangegevoerd. Dennenhout voor de<br />

mijnbouw werd weer naar Limburg afgevoerd.<br />

Dienstregeling<br />

De zomerdienstregeling van 1911


De 37.508 meter lange lokaalspoorweg werd op 1 oktober <strong>1910</strong> in gebruik genomen, toen de<br />

winterdienstregeling inging. De treinstellen bestonden grotendeels uit tweedehands rijtuigen en<br />

locomotiefjes uit de 19 e eeuw. Er reden zes treinen per dag van Ommen naar Deventer en vijf in<br />

omgekeerde richting. De reistijd tussen de beide eindpunten was meestal 1 uur en 18 minuten.<br />

Tarieflijst voor de plaatsbewijzen<br />

De nieuwe trein bleek in een behoefte te voorzien. Vooral het goedervervoer ontwikkelde zich<br />

voorspoedig. Lemerveld was nog maar een klein plaatsje met een handvol winkels. Maar de<br />

winkeliers kwamen tijdens de bietencampagne handen tekort om de wachtende schippers van de<br />

nodige levens middelen te voorzien. De koloniale waren (koffie, thee, tabak, specerijen, cacao) en<br />

voedingsmiddelen werden als stukgoed aangevoerd per trein.<br />

Het reizigersvervoer was van geringe betekenis: op woensdag naar de markt in Raalte en op vrijdag<br />

naar Deventer. Verder was er het scholierenvervoer naar de scholen in Raalte en Deventer.<br />

Er werd op de stopplaatsen weinig ingestapt. Bij vertrek uit Lemelerveld controleerde de<br />

conducteur de plaatsbewijzen en gaf door het opsteken van één, twee of drie vingers aan de<br />

machinist door dat er geen reizigers waren voor de eerste, tweede of derde stopplaats. Stonden hier<br />

ook geen reizigers te wachten dan reed de trein gewoon door.<br />

Naar onze normen moet zo’n treinritje vroeger maar een simpele en trage bedoening geweest zijn.<br />

Maar honderd <strong>jaar</strong> geleden was men op het platteland niet veel gewend. Vijf- of zesmaal per dag<br />

een trein, bestaande uit eenvoudige, weinig comfortabele rijtuigen en een reissnelheid van net even<br />

boven de 25 km per uur vond men al heel wat. Voor die tijd was het snelste dat men kende een<br />

paard-en-wagen en die kwam niet zoveel boven de tien kilometer per uur.<br />

Kleine ongemakken werden door het behulpzame treinpersoneel verholpen. Hoge nood en geen<br />

toilet in de trein? Geen probleem. Men waarschuwde de conducteur en de trein stopte zonodig wel<br />

ergens in het vrije veld. Een bosje was dan altijd wel in de buurt.<br />

Natuurlijk hadden de lokaaltreintjes ook een dienstregeling waaraan de machinist zich moesten<br />

houden. Maar als een reiziger zich verlaat had en toch met de trein meemoest, dan werd de<br />

stationschef gewaarschuwd. Deze liet de trein wel even wachten tot de verlate reiziger gearriveerd<br />

was. De machinist zorgde er dan wel voor dat men op tijd bij het eerst volgende station aankwam.<br />

Er werd wat harder gereden dan de voorgeschreven maximumsnelheid.<br />

Natuurlijk werd deze service niet gratis verleend. Een fooitje of een paar goede sigaren werden wel<br />

als tegenprestatie verwacht. Wanneer je dit 'vergat' dan kon je er een volgende keer op rekenen dat<br />

de trein precies op tijd vertrok, ook al stond je voor het station. Overigens kwam te laat komen niet<br />

vaak voor. De dorpelingen reisden niet zo vaak en een treinrit was dan een hele belevenis. Men<br />

stond dus al vroeg te wachten op de trein.


De abri bij halte De Posthoorn<br />

Bij de kleine stopplaatsen was het in elk geval nodig om op tijd te zijn. Zij bestonden vaak alleen<br />

maar uit een perron van aangestampte aarde, soms met wat grind, en een schuilhokje (abri). De trein<br />

stopte er dan ook alleen maar op verzoek door de hand op te steken. Als men wilde uitstappen,<br />

moest men een station van tevoren de conducteur waarschuwen. Die gaf dan aan de machinist door,<br />

dat hij bij de halte moest stoppen.<br />

Bij duisternis gaf het geven van een stopteken aan de machinist wel enige problemen. Niet alleen<br />

was de halte onverlicht, maar meestal was ook de omgeving aardedonker. En de lantaarns van de<br />

locomotief gaven maar weinig licht. Het kwam dan ook wel eens voor dat de machinist het<br />

stopteken van de instappende reiziger niet zag en doorreed. Vandaar dat een reiziger 's avonds een<br />

krant of iets anders brandbaars in brand stak. Voor de machinist was dat het teken dat men mee<br />

wilde.<br />

Uit die tijd zijn nog enkele vermakelijke gebeurtenissen bekend. Zoals van de machinist<br />

die niet alleen zijn vak goed beheerste, maar ook een verwoed stroper was. Op zekere dag<br />

ontdekte hij dat een haas steeds op dezelfde plek de rails overstak. 's Avonds werd de rit<br />

van Raalte naar Ommen even door hem onderbroken om een vakkundig geplaatste strik<br />

te controleren. Een enkele keer gebeurde het dat de trein nodeloos stond te wachten bij de geopende<br />

draaibrug over het kanaal: de brugwachter was door vermoeidheid overmand in slaap gevallen…<br />

Bronnen:<br />

Overijsselsche Lokaalspoorwegmaatschappij Deventer-Ommen,W. vd Velde<br />

Hoe Deventer vroeger spoorde, Joh.W. Montenberg e.a.<br />

Lemelerveld in oude ansichten, H. Huisman<br />

Fotoarchief Jan Duerink<br />

Krantenarchief Hist. <strong>Kring</strong> <strong>Dalfsen</strong>

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!