Uitzicht 2-2010.pdf - Moermanvereniging voor natuurlijke ...

2
Jaargang 37
Maart 2010
Uitgave van de
Moermanvereniging
Dr. Ben Witteman: ‘Artsen denken dat voeding een ander verhaal is’ • Zestienjarige
Richelle bond strijd aan tegen misbruik ‘kanker’ • In inloophuis De Zonnesteen ben je
geen patiënt maar gewoon jezelf • Populaire peulvrucht soja nader onderzocht

Anthocyanidinen is een specifieke groep uit de familie
van flavonoïden en zijn geïdentificeerd als krachtige
antioxidanten, die bovendien eigenschappen vertonen die
zorgen voor het behoud van collageenrijke structuren in
het lichaam. Collageen is de meest voorkomende proteïne
in ons lichaam. Dit eiwit vormt de verbindingsvezels in de
huid, ligamenten, kraakbeen, spieren en capillairen. In feite
ontstaan een groot aantal alledaagse problemen vanuit
verzwakt collageen.
Doordat anthocyanidinen helpen het collageen
op te bouwen en te onderhouden vormen zij een
veilige natuurlijke benadering voor deze alledaagse
problemen. Onderzoek toont namelijk aan dat te weinig
anthocyanidinen in de voeding resulteert in een afname van
de kwaliteit van het collageen. Het eten van voldoende fruit
en groente is daarom noodzakelijk. Soms is het wenselijk
om bij een tekort aan anthocyanidinen in de voeding een
voedingssupplement op basis van anthocyanidinen, zoals
Colladeen, als aanvulling op de voeding te gebruiken.
Colladeen is een plantaardig preparaat met een hoge
concentratie anthocyanidinen per tablet (160 mg per tablet)
uit extracten van Druivenpit en Blauwe Bosbes. Colladeen,
dat volgens wetenschappelijke inzichten naar de nutritionele
werkzaamheid is ontwikkeld en wordt vervaardigd volgens
GMP, kan gebruikt worden:
n Voor de circulatie
Voor het behoud van een sterke vaatwand en een goede
vochtbalans.
n Voor het elastisch en soepel houden van de bloedvaten
Bij ondermeer ontsierende aderen, vermoeide benen en voeten,
zware benen en koude handen en voeten.
n Als ondersteuning voor het hart
Colladeen bevat veel antioxidanten die zowel in water als vet
oplosbaar zijn. Dit maakt het als antioxidant meer geschikt dan
vitamine C of E.
n Als antioxidant
Ter bescherming tegen vrije radicalen voor het behoud van
gezonde cellen en weefsels en/of ter aanvulling van antioxidanten.
n Voor de huid
Ter bescherming van de huid tegen veroudering en bij verlies aan
vitaliteit. Het is goed voor het bindweefsel in de huid en houdt het
uiterlijk fris en jeugdig.
n Voor het bewegingsapparaat
Voor het behoud van gezond kraakbeen en soepele spieren,
ligamenten en pezen.
Colladeen ®
Nieuw, 60 tabletten in blisterverpakking
Colladeen Maximale Sterkte wordt door
70% van de Lamberts voorschrijvers
gebruikt en is daarmee het top
verkoopproduct in de UK op de markt
van anthocyanidinen.
Het is een van de rijkste soorten aan anthocyanidinen
op de markt en bevat maar liefst 160 mg
anthocyanidinen (uit extracten van Druivenpit en
Blauwe Bosbes) per tablet.
Colladeen 60t
W 28,95
www.lambertshealthcare.nl
Voor informatie: Postbus 52, 5324 ZH Ammerzoden
Tel. +31(0)88-0075700
info@hb08.nl www.hb08.nl
Weerbarstig
Het was een gedurfde uitspraak die voorzitter
Rien Meijerink van de Raad voor
de Volksgezondheid en Zorg (RVZ) eind
januari in dagblad Trouw deed. Hij pleitte
ervoor om gezond leven te belonen. Mensen
die verantwoord met hun lijf en leden
omgaan, zouden wat hem betreft in aanmerking
moeten komen voor een lagere
zorgpremie. Langs die weg houden we
de zorg op lange termijn betaalbaar.
Het pleidooi is niet nieuw maar het komt
nu wel van erg officiële zijde. Dat was
ook te merken aan de reacties. De RVZman
kreeg de volle laag. Verzekeren is
gebaseerd op de gedachte dat we samen
elkaars lasten dragen. Daarin past zijn
verhaal niet zo goed.
Verder werd de RVZ-man voorgehouden
dat mensen die gezond leven, een grotere
kans maken om oud te worden. Zoals we
weten, zijn oude mensen heel duur in de
zorg dus de winst die hij voorschotelt, is
slechts bedrog. Aldus de criticasters.
Het is zeker geen onzin wat zij aanvoeren.
Daar staat tegenover dat het op dit
moment eigenlijk niet uitmaakt hoe je
leeft. Gevolg is dat mensen die bewust
kiezen voor gezonde voeding en bereid
zijn daar diep voor in de beurs te tasten,
moeten opdraaien voor anderen die er
maar een eind op los leven.
Bij andere verzekeringen is het al de
gewoonste zaak van de wereld dat de
hoogte van de premie afhangt van de
voorzieningen die de verzekerde heeft
getroffen. Wie bijvoorbeeld zijn huis goed
beveiligt, betaalt minder voor zijn inboedelverzekering.
Dan is er toch veel voor
te zeggen om het in de zorgsector op een
vergelijkbare manier te regelen?
Daar zit wat in, zeker als we bedenken
dat een derde van alle zorgkosten wordt
veroorzaakt door gedrag. Tegelijk is
slecht gedrag uiterst moeilijk te meten.
Zoek bijvoorbeeld maar eens uit of overgewicht
het gevolg is van overconsumptie
dan wel van een genetisch defect. De gedachte
van de RVZ-man mag sympathiek
zijn, de werkelijkheid zal erg weerbarstig
blijken te zijn.
Cor van Groningen
eindredacteur Uitzicht
“Belangstelling voor voeding onder de maat”
De Edese specialist Ben Witteman hielp enkele jaren geleden
bij het organiseren van symposia in het land die tot doel hadden
de kennis van artsen over de relatie tussen voeding en ziekte
op een hoger peil te brengen. Dat leverde welgeteld vijf
inschrijvingen op. Met name bij huisartsen is er op dit gebied
nog een wereld te winnen.
“We kunnen er alleen zijn”
Het zou het onderkomen van een advocaten kantoor
kunnen zijn, de statige pastorie in de binnenstand
van Zwolle. In werkelijkheid herbergt het prachtige
pand een inloophuis voor kankerpatiënten.
Het is nog geen jaar open maar het bestaansrecht
is al volop bewezen. “Wij kunnen niet
genezen. We kunnen er alleen zijn. En dan blijkt
dat toch heel waardevol te zijn.”
Tante Jo weet raad
Als haar neef keelpijn heeft, belt hij tante Jo om te vragen of
ze een goed middeltje weet. Uit de natuur uiteraard. Niet voor
niets wordt ze in de familie wel eens gekscherend “dokter Vogel”
genoemd.De 81-jarige Jo Huige-Kik is al heel erg lang overtuigd
van de geneeskracht van kruiden en van het verband tussen
voeding en kanker.
Soja niet altijd gezond
Soja heeft in snel tempo de levensmiddelenmarkt
veroverd. Het is niet alleen populair als vleesvervanger
maar zit ook in heel veel producten
verwerkt. Drs. Hans Stoop bracht de stand van
het wetenschappelijk onderzoek in kaart en
ontdekte dat soja niet altijd gezond is. Zijn
advies: Consumeer het in kleine hoeveelheden
én gefermenteerd.
Kruiden, natuurlijke heelmeesters
Chemokuren laten letterlijk en figuurlijk hun
sporen na. Ook op het haar, in de vorm van haaruitval
of gespleten en dof haar. Gelukkig zijn er
natuurlijke heelmeesters om daar iets aan te
doen. Berk en brandnetel doen in dit opzicht
volgens Marry Foelkel wonderen.
4
8
11
12
15
3

Als Witteman niet uit zichzelf geïnteresseerd
zou zijn in voeding, zorgen
zijn patiënten wel dat zijn aandacht erop
gericht blijft. Met name lijders aan de
ziekte van Crohn zijn vaak met voeding
in de weer. Ze hopen op die manier de
ongemakken van hun ziekte te verlichten.
Bovendien kampt menige Crohnpatiënt
met ondervoeding. “Vroeger kregen
kinderen met de ziekte van Crohn prednison,
nu pakken we het probleem aan
met sondevoeding.”
Witteman steunt patiënten die met gezonde
voeding aan de gang gaan daarin
van harte. Hij vindt dat alles wat een
patiënt zelf probeert te doen om zijn of
haar ziekte draaglijker te maken, zijn
medewerking verdient. “Doe wat je denkt
dat goed voor je is. Het is op zich al heel
belangrijk dat mensen zelf iets kunnen
doen. Als patiënt moet je voor je gevoel
alles uit handen geven. Emotioneel is het
dan prettig dat je zelf met goede voeding
iets bijdraagt aan je welbevinden. Aan
de hand van wetenschappelijke onderbouwing
adviseren we daarbij welke
patiëntgerichte voeding de beste is.”
Samenwerking met
Wageningen
Vanuit zijn visie op de rol van voeding
zal hij een patiënt die het Moermandieet
wil volgen, niet laten vallen. “Vaak kunnen
wij de patiënt aanvullende adviezen
geven vanuit de resultaten van klinisch
wetenschappelijk voedingsonderzoek
waardoor de zelfbehandeling met voeding
en daardoor het welbevinden beter
wordt,” zo voegt hij eraan toe. De naam
van de Vlaardingse arts kent hij trouwens
nog van heel vroeger. Zowel zijn
vader als zijn broer waren duivenhouders.
Zoals bekend was ook Moerman
een groot duivenliefhebber. Zodoende
heeft Witteman al in zijn jeugd van hem
gehoord.
Dat Witteman zich verdiept in de relatie
tussen voeding en ziekte houdt vooral
verband met de aanwezigheid van de
universiteit van Wageningen in de
Dr. Ben Witteman: ‘Ze denken dat voeding een ander verhaal is’
‘Medicus moet bereid zijn nieuwe wegen in te slaan’
De kennis onder artsen over voeding neemt toe maar kan nog veel beter. Vooral bij huisartsen is er nog een
wereld te winnen, zegt maag- darm- en leverspecialist dr. Ben Witteman van het Edese Valleiziekenhuis. Over te
veel eten, te weinig en verkeerd. Tekst en foto’s: Jan van Klinken
onmiddellijke omgeving van het ziekenhuis
waaraan hij is verbonden. Tussen
Ede en Wageningen is in de loop der
jaren een hechte alliantie ontstaan. Zelf
werkt Witteman in de praktijk nauw
samen met prof. dr. ir. Ellen Kampman,
onder de lezers van dit blad bekend
vanwege haar referaat tijdens de jaarvergadering
in 2009 van de Moermanvereniging
in Baarn.
Witteman: “De samenwerking met
Wageningen heeft toekomst. De universiteit
levert de wetenschappelijke kennis,
wij tekenen voor de klinische inbreng en
de patiënten. Dat gebeurt natuurlijk in
andere ziekenhuizen ook zoals in Maastricht,
VU en AMC, maar van de perifere
ziekenhuizen zijn wij een van de weinige.
Daarbij komt dat Wageningen wereldwijd
bekend is. Als je in internationale academische
kringen zegt dat je uit Nederland
komt, vragen ze of je van Leiden bent of
van Wageningen.”
Onder de maat
Ook voordat Witteman in het Valleiziekenhuis
werkzaam was, had hij al een
meer dan gemiddelde belangstelling
voor voeding ontwikkeld. Hij studeerde
in Leiden, waar hij veel zegt te hebben
geleerd van diëtisten, met name Anne
Wipkink. Daarna was hij werkzaam in
het UMC St. Radbout in Nijmegen. “Daar
was men nogal voedingminded.” Wat ook
bijdroeg, was dat hij in Wageningen
werd gevraagd voor de medisch ethische
toetsingscommissie.
Dat artsen zich verdiepen in de relatie
tussen voeding en gezondheid, zou naar
de mening van Witteman vanzelfsprekend
moeten zijn. “In de praktijk laat de
aandacht echter veel te wensen over.
Met name onder huisartsen is de belangstelling
onder de maat. In de opleiding
was er tot voor kort nauwelijks aandacht
voor.”
Een werkgroepje waaraan hij deelnam,
wilde enkele jaren geleden in de gesignaleerde
leemte voorzien en organiseerde
vijf symposia in het land. Dat leverde
welgeteld vijf inschrijvingen op. “Met
name onder huisartsen leeft het idee dat
ze er zijn om ziekten te bestrijden en
dat voeding een ander verhaal is”, heeft
Witteman gemerkt.
Er is naar zijn zeggen wel wat aan het
veranderen. Hij wijst op de aandacht
die er tegenwoordig is voor overgewicht
en dus voor overvoeding. “Iedereen is
ermee bezig, zelfs in die mate dat er
sprake is van wildgroei. Om dat tegen
te gaan, willen we hier een regionaal
project opzetten om te bezien hoe we
de verschillende geledingen met elkaar
kunnen laten samenwerken. Ook willen
we meer eenheid in de behandeling,
bijvoorbeeld aan de hand van de BMI
(Body Mass Index - red.).”
Het is naar zijn overtuiging van groot
belang dat de aanpak van overgewicht
goed wordt geregeld omdat er een direct
verband is tussen overvoeding en ziekte,
waaronder kanker. “Daarom zou het heel
mooi zijn als we erin slagen dat goed te
regelen. Dan kan dat dienen als voorbeeld
voor andere regio’s. Het gaat bijvoorbeeld
om samenwerking tussen
internist, diëtist, huisarts, fysiotherapie,
gedrag- en gezinstherapeuten, scholen,
GGD en voedingsmiddelenleveranciers.
Ook zorgverzekeraars zijn zeer geïnteresseerd.
Dat alleen al is het bewijs dat
voeding en ziekte met elkaar te maken
hebben. Zorgverzekeraars zien dat mensen
die overvoed zijn, minder gezond
zijn en meer onkosten voor de gezondheidszorg
met zich meebrengen.”
Beter uit de operatie
Waar de focus binnen het Valleiziekenhuis
ook sterk op gericht is, is de zogeheten
klinische voeding. Bekend is bijvoorbeeld
dat patiënten bij een goede
voeding beter uit de operatie komen.
Onderzoek heeft dat aangetoond.
Witteman: “De vraag is natuurlijk wel
wat goede voeding is. Dat kan per patiënt
variëren. Wij willen dat in samenwerking
met Wageningen gaan onderzoeken. Je
kunt je voorstellen dat iemand die chemotherapie
krijgt, andere voeding nodig
heeft dan iemand die bestraald wordt.
Behandelen is één ding maar ondersteuning
met voeding is eveneens relevant.”
“Wat ook meespeelt”, zegt de arts, “is dat
mensen ouder worden en nog behandelingen
ondergaan waarvan je vroeger gezegd
had: laten we dat maar niet meer
doen. Denk aan uitgezaaide leverkanker.
De resultaten zijn goed maar de ondersteuning
moet nog verbeteren. De conditie
van deze mensen is vaak toch minder.
Het is zaak om mensen zo goed mogelijk
door de behandeling te krijgen.”
Een volgende stap is een eventueel verband
in kaart te brengen tussen voeding
en overleving. Is de kans op recidief
kanker te beïnvloeden, hoe is die kans
terug te dringen en wat kan voeding
daaraan bijdragen? Witteman: “Daarbij
moeten we niet alleen kijken naar de
voeding maar ook de algehele conditie
meenemen. Dat zijn nog tamelijk onontgonnen
gebieden. Op initiatief van Ellen
Kampman wordt hier verder onderzoek
naar gedaan.”
Om op dat terrein vooruitgang te boeken,
zou Witteman het sterk toejuichen dat
er een leerstoel Klinische Voeding wordt
ingesteld. Zelf ijvert hij daar sterk voor.
“Het gaat dan om ondersteuning van
patiënten. Zeg maar: preventie bij zieke
mensen. Wat Ellen Kampman doet, gaat
vooral over preventie bij gezonde mensen.
Hoe kun je zo gezond mogelijk eten
om te voorkomen dat je allerlei ziektes
krijgt? Deze leerstoel gaat over klinische
voeding. Bij welke voeding heeft een
Behandelen is één ding
maar ondersteuning
met voeding is
eveneens relevant.
patiënt baat? Het zou heel belangrijk
zijn als die leerstoel er komt. Er wordt
veel beweerd maar er is tot nu toe weinig
wetenschappelijk bewijs. Het gaat
overigens niet alleen over voeding maar
bijvoorbeeld ook over ondersteuning met
fysiotherapie. Dat heeft net zo goed een
gunstig effect op het genezingsproces en
welbevinden van de patiënt.”
Commercieel verhaal
Het belang van een goede conditie illustreert
hij aan de hand van een voorbeeld
uit de praktijk. Ede is een van de
zogeheten topklinische ziekenhuizen en
heeft zich binnen dat circuit gespecialiseerd
in de behandeling van slokdarmkanker.
“Aan die behandeling is vaak een
grote operatie verbonden met wachttijden.
Dat hield voorheen in dat patiënten
ondervoed aan de operatie begonnen.
Ze zijn al een tijd ziek en door de wachttijd
wordt de ondervoeding alleen maar
erger. Vroeger zei men om die reden dat
je zo snel mogelijk moest opereren. Nu
zeggen we: Benut die wachttijd door de
ondervoeding te bestrijden en de conditie
te verbeteren. Dan zal de patiënt
beter uit de operatie komen. Een patiënt
zei: Ik fiets graag. Nou, prima. Dat is
alleen maar goed voor hem. Vijf dagen
na de operatie liep hij al weer. Een operatie
is een aanslag op je calorieën en
eiwitten. Standaard krijgen patiënten
nu sondevoeding. De volgende vraag is
hoe we dat verder kunnen verbeteren.”
Een interessant onderzoek dat bij het
Valleiziekenhuis in de pijplijn zit, heeft
betrekking op de toediening van vitamine
B12 aan Crohnpatiënten. De belangstelling
van Witteman werd gewekt toen
hij van diverse patiënten hoorde dat ze
zich er heel goed bij voelen. De vermoeidheid
verdwijnt, vertelden ze hem.
Hij deed een kleine test. En warempel,
acht van de tien patiënten bleek zich er
beter bij te voelen. Daar gaat Witteman
nu op door.
Als medicus moet je bereid zijn om
nieuwe wegen in te slaan, wil hij maar
zeggen. Net zo goed als dat hij soms oude
paden moet verlaten. “Vroeger zeiden de
moeders dat je drie keer op een dag melk
moet drinken. Dat zal vast goed voor je
zijn als je houthakker bent maar niet
als je een zittend leven leidt. Het was
gewoon een commercieel verhaal.”
4 5

Richelle overleed maar actie leeft voort
Zestienjarige bond met succes
strijd aan tegen misbruik “kanker”
ichelle Laurijsen (16) is ziek.
“RDoodziek. Ze heeft kanker. De
ziekte vreet haar op. Letterlijk. Kanker
verziekt haar leven. Zolang het nog
duurt. Maar waar ze nog zieker van
wordt: van die mensen die het woord
‘kanker’ zonder nadenken gebruiken.
Kanker zus, kanker zo. Alsof dat normaal
is. Hallo – not right! Kappen!”
Posters met deze tekst doken eind vorig
jaar overal in ons land op. Dat was te
danken aan diezelfde Richelle Laurijsen
uit Harderwijk. Samen met een bekende
rapper lanceerde ze in oktober de actie
“Kanker verziekt je taal!!” Het initiatief
werd een groot succes, in die zin dat de
actie al snel landelijke bekendheid kreeg.
Richelle zelf zou dat maar gedeeltelijk
meemaken. Haar ziekte, botkanker,
sloeg meedogenloos toe. Op 21 november
vorig jaar overleed ze.
Half september had ze te horen gekregen
dat ze niet lang meer te leven had.
De tumor in haar linkerbeen was zo
agressief gebleken dat amputatie onvermijdelijk
bleek. Maar ook daarna bleef
de tumor actief.
In de korte tijd dat ze nog te leven had,
wilde ze nog twee wensen realiseren:
een bezoek brengen aan New York en
een campagne starten tegen het misbruik
van het woord kanker. Daar had
ze zich altijd al aan geërgerd en dat nam
alleen maar toe nadat ze de ziekte zelf
had gekregen.
Nieuwsitem 2009
Ook al is Richelle overleden, de actie
gaat intussen onverminderd door. Er is
een website www.kankerverziektjetaal.nl
waar posters besteld en gedownload
kunnen worden, er is een stichting die
bekendheid geeft aan de actie en er is
een webshop waar T-shirts met opdruk
besteld kunnen worden. De opbrengst
gaat naar organisaties die zich inzetten
voor jeugdige kankerpatiënten.
Het laatste nieuws is dat Richelle gekozen
is tot Harderwijker van het jaar
2009. Dat gebeurde begin vorige maand.
Het is bij deze verkiezing gebruikelijk
dat er diverse kandidaten zijn maar voor
dit keer werd een uitzondering gemaakt.
Richelle was de enige genomineerde.
Opmerkelijk was ook dat de kijkers van
het Jeugdjournaal van de NOS de actie
van Richelle Laurijsen uitriepen tot het
meest aansprekende nieuwsitem van
2009.
Verder verkozen de lezers van het Veluws
Dagblad de actie ‘Kanker verziekt
je taal’ tot belangrijkste regionale nieuws
van 2009. Op de website van de krant
konden lezers stemmen op het belangrijkste
Veluwse nieuwsitem van 2009.
Straf
De actie lijkt al meteen vruchten af te
werpen want de voetbalclub AZ heeft
besloten het misbruik van het woord
“kanker” niet langer door de vingers te
zien. Supporters die de Ajax-voetballer
De Zeeuw verwensingen met het woord
kanker naar het hoofd hadden geslingerd,
moeten een voorlichtingsdag over
de ziekte volgen en kregen de opdracht
kankerpatiënten te interviewen. De straf
werd de supporters begin februari opgelegd.
De Zeeuw speelde eind oktober met
Ajax in Alkmaar tegen zijn voormalige
club en werd bijna voortdurend uitgescholden.
In de spreekkoren was duidelijk
het woord kanker te horen. Voor De
Zeeuw was dat extra pijnlijk, omdat zijn
moeder aan de ziekte lijdt.
OVERPEINZINGEN...
Bezinning
Filosofen blinken soms uit in het bedenken van ingewikkelde
theoretische constructies, die moeilijk toepasbaar zijn op het
dagelijks leven. De Romeinse keizerfilosoof Marcus Aurelius
(121- 180 na Chr.) was een bijzondere uitzondering. De titel van
mijn rubriek, ‘Overpeinzingen’, is geïnspireerd door zijn werk.
Wat wilde Marcus zijn onderdanen vertellen? Eigenlijk niets.
Hij schreef niet voor een publiek, maar hij noteerde zijn ‘overpeinzingen’
in een persoonlijk dagboek. Niet om anderen voor
te schrijven hoe zij moesten leven, maar om zich te bezinnen op
zijn eigen leefwijze. Hij schreef zijn overpeinzingen niet alleen
op, maar hij leefde en regeerde er ook naar. Daarmee is zijn
filosofie een praktische levensleer, die, wonderlijk genoeg, nog
uitstekend past in onze tijd.
Marcus Aurelius laat zien wat persoonlijke bezinning vermag.
Nadenken is een middel om je leven op de rails te krijgen en te
houden, ook – of beter, juist – onder minder gelukkige omstandigheden.
Wie zich met een filosofisch/ethische blik naar binnen
keert en zich het ‘hoe?’, ‘waarom?’ en ‘waartoe?’ van zijn eigen
leven afvraagt, leert niet alleen zichzelf, maar ook de wereld en
andere mensen beter kennen.
Nu ben ik gelukkig geen keizer, maar wel filosoof, en anders
dan Marcus schrijf ik wel voor een publiek. De eerste regel die
ik leerde van mijn docent wetenschapsjournalistiek, is ‘weten
voor wie je schrijft’. Wie is mijn publiek?
Die vraag is enerzijds moeilijk te beantwoorden, omdat ik mijn
lezers niet persoonlijk ken. Anderzijds toch ook gemakkelijk,
omdat ik schrijf over existentiële levensvragen, waaraan
niemand ontkomt deze zelf te beantwoorden. Iedereen moet zijn
eigen leven vormgeven en daartoe keuzes maken. Het is natuurlijk
altijd zinvol zich daarop te bezinnen, maar de levensvragen
van alledag worden nog eens sterk uitvergroot als het leven
tegenzit: bij ernstige ziekte, bij ouder worden, bij angst of pijn,
bij het sterven van een geliefde naaste en ten slotte ook bij het
onherroepelijk naderend einde van ons eigen bestaan.
Ik schrijf dus in algemene zin voor iedereen, maar in het bijzonder
voor leden van de Moermanvereniging. Zij zoeken misschien
meer dan gemiddeld, zowel fysiek als mentaal, naar een goede,
Reacties: info@filosofischepraktijk.eu of schriftelijk via de redactie van dit blad.
Informatie en contact via www.filosofischepraktijk.eu of telefonisch (026) 339 08 15.
gezonde en verantwoorde leefwijze. Ik beschouw mijzelf te
behoren tot deze groep. Langs die weg kom ik toch weer uit bij
Marcus Aurelius. Schrijf ik in feite ook niet voor mijzelf?
Het is inmiddels meer dan vier jaar geleden dat ik startte met
mijn schrijfwerk in dit blad. De eerste publicatie betrof geen
column, maar een uitgebreid artikel over ‘Positief denken’.
Zo uitgebreid dat het in drie afleveringen werd gepubliceerd
(Uitzicht: januari, maart en april 2006), maar toch weer zo
beknopt dat ieder van de vijfendertig columns die daarna verscheen,
een toelichting kon zijn op dat eerste artikel.
Het opschrijven van mijn overpeinzingen dwingt mij iedere keer
weer tot zelfbezinning. Als ik bijvoorbeeld schrijf dat ons denken
vastgepind zit op vanzelfsprekende – maar vaak versleten –
vooronderstellingen, en als ik pleit voor het ‘kijken’ naar je eigen
gekleurde bril, dan ga ik via zelfonderzoek als eerste door dat
proces van heroverweging. Praktisch filosoferen is het regelmatig
in kaart brengen van datgene wat je leven bepaalt, teneinde
te bezien of alles nog klopt met wat je wilde, hoopte of
verwachtte, en met datgene wat mogelijk is, maar vooral ook of
je eigen handelen voldoet aan criteria van redelijke moraliteit.
De leidende gedachte in mijn columns is, dat levensgeluk niet
volledig bepaald wordt door uitwendige omstandigheden, maar
primair door een innerlijke houding, die in vrijheid en onder
eigen verantwoordelijkheid ‘gekozen’ kan worden. Mijn column
‘Geluk als levenshouding’ kreeg veel bijval (Uitzicht: augustus
2007).
Regelmatig reageren lezers ook met kritische noten. In beide
gevallen stimuleert dit tot verder doordenken, tot heroverwegen
of tot nader uitwerken. Ik nodig lezers daarom uit tot reageren.
Dat kan het beste via mijn website www.filosofischepraktijk.eu,
en wel op twee manieren: openbaar via ‘gastenboek’ en alleen
voor mij zichtbaar, via ‘contact’. Op mijn website vindt u ook alle
door mij geschreven teksten terug.
6 7
Rein Stoel

De gordijnen hangen nog niet en hier
en daar is er een hoekje nog niet
helemaal af. Maar dat zijn kleinigheden
in het licht van de enorme prestatie die
hier geleverd is. De Zonnesteen maakte
een onwaarschijnlijk snelle start: in
ongeveer een jaar van idee tot daadwerkelijke
opening. “De behoefte was
groot, dus we wilden graag open”, zegt
bestuurs voorzitter Michiel Verhagen
nuchter.
Behoefte aan contact
Gezeten in de warm ingerichte huiskamer
van De Zonnesteen vertelt hij
over wat er vooraf ging aan de vliegende
start van het inloophuis. Het idee was
afkomstig van zijn vrouw, die als eerstelijns
psycholoog gespecialiseerd is in de
begeleiding van oncologische patiënten.
Zij merkte dat er bij die groep mensen
een groeiende behoefte was aan lotgenotencontact
en ontspanningsmogelijkheden,
en dat ze daarvoor in het reguliere
circuit eigenlijk nergens terecht
konden. Zo ontstond in 2008 het idee
voor een inloophuis, een plek waar lotgenoten
elkaar kunnen ontmoeten. Aanvankelijk
leek het erop dat het plaatselijke
ziekenhuis wilde meewerken, maar
die samenwerking is helaas gestrand.
”Toch besloten we door te gaan. We hadden
er een jaar voor uitgetrokken om
te kijken wat er nodig was, gelden te
werven en ons goed voor te bereiden”,
vertelt Michiel Verhagen. “We waren nog
maar net bezig toen in november ineens
dit prachtige pand beschikbaar kwam.
Inloophuis De Zonnesteen in Zwolle
‘Hier ben je geen patiënt, maar gewoon jezelf’
Een kans waar we onmogelijk nee tegen
konden zeggen. Daardoor is de zaak in
een stroomversnelling geraakt.”
Er werd in recordtempo geld geworven
en subsidie aangevraagd, maar het was
niet genoeg om het hele pand te huren.
Daarom werd gekozen voor een praktische
oplossing: het onderverhuren
van een deel van het pand. Toen kon
het wel. Op 1 maart 2009 kregen ze de
sleutel. Vervolgens is er zes weken full
time geklust en eind april ging het
inloophuis open.
Hier kun je je verhaal kwijt
Inmiddels hebben zo’n twee- tot driehonderd
mensen hun weg naar De Zonnesteen
gevonden. “Het inloophuis voorziet
in een grote behoefte”, zegt Michiel
Verhagen. “Het ziekenhuis verzorgt medisch-technische
zorg. Er zijn weliswaar
oncologieverpleegkundigen, maar die
geven vooral adviezen en zijn er niet om
je verhaal bij te doen. En dat is nu juist
waar mensen met kanker enorm veel
behoefte aan hebben: menselijk contact
– en dat vinden ze hier. Zorgen voor elkaar
en met elkaar meeleven is iets wat
in onze moderne maatschappij behoorlijk
is weggeëbd, maar waar wel veel behoefte
aan is. Dat zien we hier dagelijks.
Wij kunnen niet genezen. We kunnen er
alleen zijn. En dan blijkt dat toch heel
waardevol te zijn. In het ziekenhuis staat
de ziekte centraal en zitten mensen in
de rol van patiënt. Hier kunnen ze gewoon
zichzelf zijn: mens in al hun facetten
en met al hun behoeften. Dat maakt
Een statige pastorie in de oude binnenstad van Zwolle.
Smalle gangen, hoge plafonds en een prachtig uitzicht
op een stadsparkje. Qua onderkomen zou het een
advocatenkantoor kunnen zijn, of van een makelaar.
Maar daarvoor is het interieur niet zakelijk genoeg.
Warme aardekleuren, kussens, kleurige schilderijen.
Hier staat duidelijk de mens centraal. Welkom in
De Zonnesteen, inloophuis voor mensen die met kanker
te maken hebben. Tekst: Petra Pronk Foto’s: Herman
een wereld van verschil en dat is voor de
meeste mensen een verademing.”
Drempel
Als het gaat om behoeften, staat het verlangen
om hun verhaal kwijt te kunnen
met stip op 1. Je zou dan ook verwachten
dat er veel animo is voor de inloop.
Maar dat valt tegen. Veruit de meeste
mensen komen af op de activiteiten,
zoals yoga of schilderen. Hoe komt dat?
Michiel Verhagen: “Mensen hebben een
enorme behoefte om hun verhaal te
vertellen en ervaringen te delen onder
een kop koffie. Dat is ook niet zo gek,
want ze kunnen dat verhaal nergens
kwijt. We horen helaas heel vaak: ‘Sinds
er kanker is geconstateerd, blijven mijn
vrienden weg…’ Mensen vinden het zelf
moeilijk om erover te praten, maar ook
de ander weet zich vaak geen houding
te geven. Dat kan resulteren in eenzaamheid.
Juist daarin kan het inloophuis
een belangrijke functie vervullen.
Maar de drempel blijkt in de praktijk
toch vrij hoog om zomaar binnen te
lopen. De meeste mensen vinden het
makkelijker om binnen te komen via
activiteiten zoals yoga of schilderen of
een thema-avond. Dat is een andere
ingang met hetzelfde resultaat, want
na de yogales drinken mensen samen
koffie, en dan komen de gesprekken
vanzelf. Ook onder creatieve activiteiten
raken ze met elkaar aan de praat. Dus
proberen we daarop in te spelen door
naast de inloop, zoveel mogelijk activiteiten
aan te bieden.”
Grote trekkers
Zo is er bijvoorbeeld een koor, of kunnen
mensen samen wandelen, zwemmen
of bloemschikken. Ook is er een
schrijfsalon waar mensen onder begeleiding
aan de slag gaan met het opschrijven
van hun ervaringen, gedachten
en gevoelens.
De grote trekkers zijn yoga en stresshantering.
Kennelijk hebben mensen met
kanker een grote behoefte aan manieren
om hun vermoeidheid en spanning los te
kunnen laten. Een voordeel van dit soort
activiteiten is ook dat de deelnemers een
band opbouwen, omdat ze wekelijks bij
elkaar komen. Dat lotgenotencontact
wordt als belangrijk en prettig ervaren.
“Soms is het ook moeilijk, bijvoorbeeld
als er iemand overlijdt. Dan moet je
samen kijken hoe je dat opvangt, bijvoorbeeld
door een plekje in te richten voor
herdenking. Maar hoe lang laat je dat
dan staan? Daar bestaan geen regels
voor, dus moet je er met elkaar vorm aan
geven. Het is echt een zoektocht en dat
heeft ook iets heel moois.”
De activiteiten worden begeleid door
professionals en geschoolde vrijwilligers
die iets hebben met de doelgroep. “Onze
doelgroep vraagt specifieke deskundigheid”,
aldus Verhagen. “Als je fysiotherapie
aanbiedt aan mensen met kanker,
kun je daar niet zomaar een ‘gewone’
fysiotherapeut op loslaten. Daarom stellen
wij hoge eigen aan alle mensen die
professioneel of als vrijwilliger aan De
Zonnesteen verbonden zijn. Hoewel
mensen hier niet benaderd worden van-
uit hun ziekte, is het natuurlijk wel
belangrijk om rekening te houden met
eventuele beperkingen en daar op een
goede manier mee om te gaan.”
Voeding en kanker
Ook is er elke maand een thema-avond
over uiteenlopende onderwerpen. Voor
het komende jaar staat er onder andere
een lezing op het programma van Ellen
Kampman, hoogleraar voeding en kanker
aan Wageningen Universiteit. Zij zal
een lezing houden over de relatie tussen
voeding en kanker.
De vraag welke onderwerpen, cursussen
en therapieën bij De Zonnesteen aan
bod kunnen komen, houdt het bestuur
wel bezig, zegt Verhagen. “Wat je aanbiedt,
heeft direct zijn weerslag op je
uitstraling, dus je moet goed nadenken
over waar je voor staat. Hoe ga je bijvoorbeeld
om met alternatieve therapieën?
Welke therapeuten geef je de
ruimte in het pand? Naar wie verwijs je
door? Welke thema’s biedt je aan? Dat is
best lastig. Wij kiezen vooralsnog voor
een redelijk neutraal aanbod. Dat is een
bewuste keuze. Het is niet aan ons om
een oordeel uit te spreken over regulier
of complementair. Het is wèl aan ons om
mensen verder te helpen en zo goed
mogelijk te informeren. Wat wel en niet
bij ons past, wat wij verantwoord vinden
en hoe we daar precies mee omgaan, zal
in de loop de tijd wel uitkristalliseren.”
Vrijwilligers
Om het werk van De Zonnesteen moge-
Praktische informatie
Adres: Koestraat 4 in Zwolle,
tel. 038-3376452.
Website: www.zonnesteenzwolle.nl
Vrije inloop op maandag, woensdag
en vrijdag tussen 10.00 en 16.00 uur.
Inloop is gratis. Voor de activiteiten
wordt een bijdrage gevraagd van
ongeveer 5 euro per keer. Therapie
loopt via de ziektekostenverzekering.
lijk te maken zijn er ongeveer twintig
vrijwilligers actief. Vrijwilliger zijn in
een inloophuis is iets anders dan achter
de bar staan bij de voetbalvereniging.
Geen kwaad woord over voetbalverenigingen,
maar gevraagd naar het verschil
zegt Verhagen: “Ik denk dat het daar
vooral draait om clubliefde en fanatisme
en hier meer om betrokkenheid. Hier
staat echt de mens centraal. Omgaan
met zieke mensen en hun naasten vereist
een specifieke deskundigheid, vandaar
dat alle vrijwilligers een training
hebben doorlopen. In zes ochtenden
leerden ze allerlei aspecten van omgaan
met mensen met kanker, van gesprekstechnieken
tot kennis van groepsprocessen
en van medische informatie tot
omgaan met emoties – die van de ander
en die van henzelf, want er kan veel op
vrijwilligers afkomen. Gelukkig hebben
we een hecht team waarin mensen elkaar
echt tot steun zijn.”
Nog niet eens een jaar open, is de blik
al volop op de toekomst gericht. De
komende tijd zal er veel aandacht uitgaan
naar structurele fondsenwerving
en pr. Beide zijn van groot belang om het
inloophuis, dat voor velen zo belangrijk
is in een moeilijke periode van hun
leven, overeind te houden. “Het kost veel
tijd en je moet ongelofelijk creatief en
vasthoudend zijn om het allemaal goed
op de rails te krijgen, maar we weten
waar we het voor doen. Ik ben ervan
overtuigd dat het gaat lukken”, aldus de
voorzitter.
8 9

Zaterdag 24 april in Baarn
Algemene Ledenvergadering
Moermanvereniging 2010
De jaarlijkse Algemene Ledenvergadering van de Moermanvereniging
wordt gehouden op zaterdag 24 april 2010 in
gebouw Het Brandpunt, Oude Utrechtseweg 4A in Baarn.
Dit ligt 4 minuten lopen vanaf het station.
De vergadering begint om 10.00 uur, maar de zaal is al om
09.30 uur open. Tijdens de middagbijeenkomst, die om
13.30 uur begint, zal Moermanarts Roland Lugten uit Gouda
spreken over het thema “Homeopathie en kanker”.
Na afloop van de middagbijeenkomst is er gelegenheid voor
onderlinge ontmoeting en gesprek.
Naar goed gebruik biedt de vereniging de leden die de vergadering
bezoeken een lunch aan. Aanmelden voor de lunch
kan tot uiterlijk 22 april bij het Centraal Bureau van de
Moermanvereniging in Alphen aan den Rijn:
• tel (0172) 497944 (werkdagen tussen 09.00 uur en 13.00 uur)
• fax (0172) 470644
• e-mail: info@moermanvereniging.nl
Er is om 11.15 een korte pauze.
Einde ochtendbijeenkomst uiterlijk 12.25 uur.
Lunch van 12.30 uur – 13.30 uur.
Middagbijeenkomst van 13.30 – 15.00 uur.
Routebeschrijving naar Het Brandpunt
Oude Utrechtseweg 4A, Baarn
Met openbaar vervoer:
Station Baarn
Steek Stationsplein over.
Ga de Amalialaan in
Na circa 250 m links ligt Het Brandpunt
Hulp bij vergoeding medicijnen
Zijn uw medicijnen niet vergoed en
bent u van mening dat dit ten onrechte
is? Dan kunt u voortaan terecht bij
de helpdesk van de Stichting Eerlijke
Geneesmiddelen Voorziening (EGV).
Patiënten en artsen kunnen er juridische
hulp krijgen bij problemen met
de vergoeding van dure geneesmiddelen.
De nieuwe helpdesk is van maandag tot
en met vrijdag tussen 9.00 en 17.30 uur
bereikbaar op telefoonnummer 010-480
09 42, en wordt uitgevoerd door advocatenkantoor
KienLegal. U kunt ook een
e-mail sturen naar de helpdesk (helpdesk@kienlegal.nl).
Agenda (morgengedeelte)
1. Opening.
2. Mededelingen.
3. Notulen ALV 25 april 2009.
4. Jaarverslag secretaris.
5. Jaarverslag penningmeester.
6. Verslag Steunfonds Amnestie.
7 Rapportage financiële commissie.
8. Begroting 2010.
De EGV heeft tevens een handboek
uitgebracht waarin is aangegeven hoe
patiënten in het geval ze vinden dat ze
ten onrechte hun medicijnen niet vergoed
krijgen, hun recht kunnen halen.
De Stichting EGV is een onafhankelijke
organisatie die arts en patiënt ondersteunt
bij belemmeringen in het voorschrijven
van geneesmiddelen, het vergoed
krijgen van geneesmiddelen en bij
de communicatie met de zorgverzekeraar.
Om kosten te besparen krijgen zorgverzekeraars
volgens de EGV steeds
meer bevoegdheden om het geneesmiddelengebruik
te beïnvloeden. De over-
9. Voorstel vaststelling contributie voor 2011.
10. Bestuursverkiezing.
11. Presentatie uitwerking Strategisch Beleidsplan.
12. Aktie “Leden werven leden”.
13 Vaststelling datum Algemene Ledenvergadering 2011
Voorstel: 23 april.
14. Rondvraag.
15. Sluiting.
heid moedigt zorgverzekeraars aan om
patiënten te beperken in hun aanspraken
op vergoeding van geneesmiddelen
en om artsen te begrenzen in hun voorschrijfgedrag.
Zo kan het voorkomen dat
patiënten bepaalde duurdere geneesmiddelen
in een ziekenhuis niet krijgen
toegediend, omdat de zorgverzekeraar
daarvoor onvoldoende financiële middelen
beschikbaar stelt.
De EGV ziet erop toe dat zorgverzekeraars
hun bevoegdheden niet misbruiken.
Daarnaast beoogt de stichting onrechtmatige
inmenging in de professionele
autonomie van artsen tegen te gaan.
Meer informatie: www.stichtingegv.nl.
Hoe lang ze Uitzicht al leest? De
81-jarige Jo Huige-Kik uit het
Zeeuwse Zierikzee zou het niet weten
maar ze denkt vanaf het prille begin.
“Ik heb altijd het gevoel gehad dat het
moest kloppen, het verband tussen
voeding en kanker.”
Ze was nog maar pas getrouwd toen ze
het boek ‘Gezondheid is levensgeluk’
van doctor E. Schneider kocht. Het ging
onder andere over de geneeskracht van
kruiden. Later las ze ‘De kleine dokter’
van Alfred Vogel. Ze weet niet meer hoe
dat op haar pad kwam, maar het sprak
haar erg aan. “Daar heb ik heel wat van
geleerd. Ik heb het heel wat trouwpaartjes
uit de familie cadeau gedaan. Zoiets
gaat dan natuurlijk de ronde doen. Als
een neef van me keelpijn heeft, belt hij
tante Jo om te vragen of ik een goed
middeltje weet. Dokter Vogel, noemen
ze me wel eens gekscherend.”
Ze denkt dat ze haar inzichten in de
geneeskracht van de natuur van haar
moeder heeft meegekregen. Die had zo
haar eigen aanpak. “Ik was kraamverzorgster
en als ik dan midden in de
nacht geroepen werd, zette ze eerst mijn
fiets gereed en daarna klutste ze twee
rauwe eieren. Dan kon ik er tegen.“
‘Wat prikt er toch?’
Ook bij de opvoeding van haar eigen
kinderen stond gezondheid hoog in het
vaandel. Ze kregen iedere dag urticalcin,
biergisttabletten en levertraan. Door
de sla deed ze brandnetels. “Ik zei dat
natuurlijk niet. Op een dag zegt mijn
zoon: Ma, wat prikt er toch?” Ze lacht:
“Toen had ik de brandnetels zeker niet
goed met warm water afgespoeld.”
Volkorenbrood eet ze eigenlijk haar hele
leven al. Ze weet er niet van dat er ooit
wittebrood in huis is geweest. Karnemelk
drinkt ze al zo ver haar herinnering
gaat.
“De kinderen hebben het allemaal wel
op de een of andere manier overgenomen.
Een van mijn dochters werkt in de
thuiszorg en als ze dan ziet dat mensen
van alles mankeren, kan ze niet nalaten
om op het nut van vitaminegebruik te
wijzen.”
Wat ze zelf gebruikt? “Dat is een heel
rijtje hoor”, glimlacht ze. “Vitamine C,
vitamine B-complex, levertraan, een
goede multi, selenium, gingko biloba om
bij de les te blijven en natuurlijk kalk
want dat is heel belangrijk.”
Een schoondochter en haar kinderen
die eventjes aanwippen, kunnen het
Lijf & Leden
Leden van de Moermanvereniging vertellen hoe ze persoonlijk invulling geven aan het thema ‘gezond eten – gezond leven’.
‘Ze noemen me wel gekscherend dokter Vogel’
Naam: Jo Huige-Kik (1928)
Woonplaats: Zierikzee
Lid sinds: ????
bevestigen. Ze hebben al heel wat kalkrijke
eierschalen voor oma fijngestampt.
Het poeder gaat in een bus om het door
de vla te mengen. Ons Zeeuwen bin
zunig, nietwaar?
Hoewel ze iedereen zal aanraden zo
gezond mogelijk te eten en te leven, wil
ze graag onderstrepen “dat je er niet op
mag vertrouwen”. Zo wijst ze erop dat
sommige ziekten “in de familie” zitten.
“Dat was bij mijn man ook zo. Hij is dertien
jaar geleden overleden aan kanker.
Dat zet je wel aan het denken. Ik kan
het niet bewijzen, maar wat zeker niet
goed voor hem is geweest, is dat hij heel
veel in giftige asfaltdampen gewerkt
heeft. Daar moest hij tests mee uitvoeren.
In die tijd werd nergens op gelet.”
Hij volgde een tijdlang het Moermandieet.
“Daar had hij zeker baat bij. Maar op
zeker moment wilde hij niet meer. Het
was indertijd allemaal nog erg zuur. Je
had toen nog niet de recepten van nu.”
Weerstand
Ze mag dan 81 zijn, stilzitten is er niet
bij. Samen met collega’s verzorgt ze
oudere mensen die anders opgenomen
moeten worden in een instelling. Ze
doet het werk met veel plezier. Eerder
was ze betrokken bij de trombosedienst
in het regionale ziekenhuis en werkte
ze parttime op de afdelingen intern en
chirurgie. Daar heeft ze gemerkt hoe
groot de weerstand was tegen alles wat
met een natuurlijke aanpak te maken
heeft.
“Ik weet van een arts die zei dat Moerman
een moordenaar was. In het
ziekenhuis was ik eigenlijk de enige die
er wel eens over begon dat ziekte een
gevolg kon zijn van vitaminetekort. Als
je terugkijkt, zag Moerman al vroeg wat
de reguliere geneeskunde nu eindelijk
ook inziet. Ik heb nooit begrepen waarom
dat zo lang heeft moeten duren.”
10 11

Zo werkt fermentatie
Fermenteren is een gistingsproces
waarbij koolhydraten in producten
zoals melkzuur, azijnzuur en ethylalcohol
worden omgezet door bacteriën
die dit zonder zuurstof kunnen.
De vergisting van melk tot karnemelk
is een voorbeeld van fermentatie.
Gefermenteerde sojaproducten zijn
bijvoorbeeld miso, natto en tempeh.
Van tofu en sojamelk bestaan zowel
gefermenteerde als ongefermenteerde
varianten.
Populaire peulvrucht nader onderzocht (I)
Gebruik soja met mate en
bij voorkeur gefermenteerd
Soja heeft in de vorige eeuw de
levensmiddelenmarkt veroverd.
Het is niet alleen populair als
vleesvervanger maar zit ook in
heel veel producten verwerkt.
Toch wordt er tamelijk verdeeld
over gedacht. Drs. Hans Stoop
bericht in een tweedelige serie over
de stand van het wetenschappelijk
onderzoek. Zijn advies: Consumeer
het in kleine hoeveelheden én bij
voorkeur gefermenteerd.
Tekst: Drs. Hans Stoop
Soja is goed voor u. Dat wordt ons
tenminste al jaren voorgehouden.
Prof. dr. Frank Comhaire van de Universiteit
Gent bestrijdt dat. Volgens hem
leidt een hoge soja-inname bij mannen
tot onvruchtbaarheid en tot een grotere
kans op hartinfarcten. “Soja: goed voor
de borsten, slecht voor de prostaat”, aldus
Comhaire. Volgens deze deskundige
zijn soja-eiwitten geïntroduceerd als
een welkom alternatief voor koemelk.
Maar wat de mensen naar zijn zeggen
niet weten, is dat deze soja-eiwitten
stoornissen veroorzaken bij de groei
van kinderen. Dit kan verklaard worden
uit onderzoek waaruit blijkt dat soja de
schildklierwerking kan vertragen.
Daarnaast bevinden zich in soja ook
grote hoeveelheden isoflavonen. Deze
kunnen een gunstige, maar ook een
ongunstige invloed hebben. Gunstig
omdat isoflavonen krachtige antioxidanten
zijn die onze afweer helpen
stimuleren. Ze kunnen tevens de
oestrogeenspiegel doen stijgen. Dit
kan een positieve invloed hebben op
menopausale klachten, maar tijdens
de zwangerschap kan deze stijging juist
een risicofactor zijn voor abnormale
hersen- en geslachtsontwikkeling. Er
bestaat ook een risico voor borstkanker
en kanker aan de eierstokken en de
mogelijkheid voor zaadbalkanker en
onvruchtbaarheid bij de man.
In 1996 waarschuwde een studie in het
toonaangevende medisch journaal
The Lancet voor babyvoeding met soja.
Hoge oestrogeenwaarden werden in het
bloed van baby’s aangetroffen. De gevolgen
hiervan kunnen zijn dat er een
vervroegde puberteit optreedt bij meisjes
evenals vetzucht, borstkanker en
kanker van de voortplantingsorganen.
Jongens kunnen te maken krijgen met
teelbalkanker, niet ingedaalde teelballen
en onvruchtbaarheid.
Als in het bloed van de moeder grote
hoeveelheden fyto-oestrogenen voorkomen,
bestaat de mogelijkheid dat de
foetus via het vruchtwater langdurig
hieraan wordt blootgesteld. De fyto-
oestrogenen aan de foetale kant dienen
echter laag te zijn. Wanneer de fyto-
oestrogenen bij de foetus zijn gekomen,
blijven ze hier langer dan bij de moeder.
Dit is ook de reden dat het blootstellen
van de ongeboren vrucht aan fyto-
oestrogenen nader onderzocht dient te
worden.
Een veelgehoorde bewering is dat soja
een grote rol speelt bij de preventie van
chronische ziekten, zoals prostaat- en
borstkanker. Dat klopt volgens Comhaire,
hoogleraar in de hormonologie, maar
gedeeltelijk. Fyto-oestrogenen, die in
overvloed voorkomen in soja, zorgen bij
mannen behalve voor onvruchtbaarheid
ook nog eens voor verdikking van de
hartslagader. Daardoor wordt de kans
op een hartinfarct groter. “Als een man
ouder wordt, dalen zijn mannelijke hormonen.
Als hij dan ook nog eens soja
eet, stijgt het percentage vrouwelijke
hormonen. Hierdoor wordt het evenwicht
tussen beide verstoord en dat leidt
precies tot een hartinfarct,” aldus Comhaire.
Voor vrouwen is het dan weer wel
gezond, mits ze niet zwanger zijn: “De
fyto-oestrogenen remmen de ongunstige
effecten van de sterke vrouwelijke
hormonen af”.
Winstgevende business
Sinds 1930 wordt soja gebruikt in ons
voedsel. Het is een winstgevende business
voor een beperkt aantal agrarische
giganten. Tussen 1920 en 1970 verviervoudigde
de productie. Bossen worden
vernietigd en tot akkers omgevormd.
Hierdoor komt de groene long van onze
planeet in gevaar. Maar ook duizenden
dieren- en plantensoorten worden op
deze manier met uitsterven bedreigd.
Soja is het snelst stijgende exportproduct
van Brazilië. Argentinië is na de
Verenigde Staten en Brazilië de grootste
producent van soja. Wat deze peulvrucht
zo aantrekkelijk maakt, is dat ze goedkope
ingrediënten voor levensmiddelen
bevat, net als maïs. Soja wordt voornamelijk
geteeld voor het produceren van
plantaardige olie. Deze goedkope olie
wordt wereldwijd gebruikt. Het schroot
dat overblijft na het persen wordt als
veevoer verhandeld.
Met de welvaartsstijging is de vraag
naar vlees niet alleen toegenomen in de
westerse landen, maar ook in India en
China. Met de vraag naar vlees groeide
12 13

ook de vraag naar goedkoop veevoer, die
nog eens extra steeg nadat het verboden
werd om dierlijke producten te verwerken
in veevoer.
Het schroot en de olie bevatten essentiële
aminozuren en zijn heel proteïnerijk.
Ze worden daarom gepromoot
naast veevoer, als een gezond alternatief
voor vlees en dierlijke oliën.
Het verbouwen van soja is een heel
goedkope manier om nutriëntenrijk
voedsel te produceren. De teelt is weinig
arbeidsintensief, dus goedkoop.
Soja is zó lucratief dat het ook wel het
nieuwe goud wordt genoemd. In vele
bewerkte voedingsmiddelen bevindt
zich soja. Zelfs mensen die soja strikt
vermijden, hebben een grote kans dat ze
nog steeds soja eten. Het blijkt namelijk
in driekwart van het bewerkte voedsel
aanwezig te zijn en bijna altijd in fastfood.
Ook in vitaminesupplementen
kunnen we sojaolie aantreffen.
Volgens Comhaire is soja een duidelijk
commerciële zet van de machtige sojaboeren.
Voor de enorme overproductie
van soja moet per se een markt gevonden
worden. Daarom worden allerlei
heilzame werkingen aan soja toegekend.
Chinese keuken
In soja bevinden zich naast de genoemde
isoflavonen ook schadelijke antinutritionele
stoffen. Die zitten bijvoorbeeld
ook in onze groene erwt, maar in soja
zijn deze stoffen wel heel erg goed
vertegenwoordigd en is inactivatie
(onwerkzaam maken) ervan beduidend
minder goed mogelijk dan in onze erwt.
Soja wordt in de Chinese keuken al zo’n
drieduizend jaar gebruikt, maar wel in
kleine hoeveelheden én gefermenteerd.
Een kleine hoeveelheid soja kan dus
best gezond zijn als het maar gefermenteerd
is. Als dat laatste niet het geval is,
kunnen er problemen ontstaan; vooral
als er grotere hoeveelheden soja genuttigd
worden.
Soja is een peulvrucht die grote hoeveelheden
fytinezuur bevat. Dat heeft
als nadeel dat het onder andere bindt
aan magnesium, zink, en ijzer zodat dit
niet opgenomen kan worden. Ook remt
dit zuur spijsverteringsenzymen, wat
eveneens een nadeel is.
Soja bevat ook enzymremmers die de
vertering van de eiwitten in ons lichaam
aanzienlijk bemoeilijken. Hierdoor
wordt de alvleesklier, die spijsverteringsenzymen
produceert, hyperactief
en groter. Verhitten is onvoldoende
om deze stof met name in soja, te
inactiveren.
Sojaolie rijk aan omega-6
Sojaolie is wereldwijd de meest geconsumeerde
plantaardige olie. Het is
door de lage prijs een graag gebruikte
grondstof voor allerlei andere producten
zoals bijvoorbeeld cosmetica.
Door raffinage van de olie kan lecithine,
een emulgator, worden verkregen.
Sojaolie zou een positieve invloed
hebben op onze mentale gezondheid
vanwege het aanwezige vetzuur omega-3
(zeven procent van de totale
hoeveelheid vetzuren). Het is echter
goed om te weten dat soja ook heel
wat omega-6 bevat, waarvan we al
zoveel binnen krijgen. Ruim de helft
van de vetzuren in sojaolie bestaat uit
het omega-6 rijke linolzuur!
Vergelijk dat met lijnzaadolie dat voor
meer dan vijftig procent uit
α-linoleenzuur bestaat en voor ongeveer
15 procent uit linolzuur. Dat
α-linoleenzuur een gunstige werking
heeft op ons lichaam is voor een deel
al wetenschappelijk bevestigd.
De Chinezen hebben al lang geleden
ontdekt dat fermentatie fytinezuur en
enzymremmers onwerkzaam maakt.
Maar in het bewerkte voedsel van nu is
gekozen voor het negeren van deze stap.
De hedendaagse voedselindustrie gaat
voor vlug en goedkoop; de meeste soja
die we eten is ongefermenteerd. In de
Verenigde Staten bevat één bewerkte
snack ongeveer 20 gram niet-gefermenteerde
soja.
Deze schadelijke antinutritionele
factoren (reden waarom Moerman tegen
soja was!) moeten we afwegen tegen
de mogelijke gunstige effecten. Bij alle
andere voedingsmiddelen doen we dat
ook. Neem de rode biet bijvoorbeeld.
Deze groente met zoveel nuttige stoffen,
bevat ook nitraat. De mogelijke schadelijke
gevolgen van het innemen van
nitraat zijn simpel te voorkomen door
toevoeging van vitamine C.
Van diëten die vet- en cholesterolarm
zijn en die 25 gram soja bevatten, wordt
beweerd dat ze het risico op hart- en
vaatziekten verminderen. Ook kanker,
botontkalking en diabetes zouden
gunstig beïnvloed kunnen worden door
soja. Nieuw onderzoek zet echter vraagtekens
bij de genoemde gezondheidsclaims.
Er wordt zelfs gewaarschuwd dat
soja, zeker als het niet gefermenteerd is,
kan leiden tot het ontstaan van bepaalde
kankers, verlaagde testosteronspiegels
en het vroeger beginnen van de pubertijd.
Situatie in Japan
Dat in Japan ondanks de welvaart weinig
borst- en prostaatkanker, hartziekten
en opvliegers voorkomen, heeft ervoor
gezorgd dat in de jaren 1990 interesse is
ontstaan in de preventieve eigenschappen
van soja op het ontstaan van chronische
ziekten. De mogelijkheid dat isoflavonen
borstkanker kunnen doen
afnemen, leidde zo’n twintig jaar geleden
tot de doorbraak van soja als een
zogenaamd functioneel voedsel.
Gedurende de laatste tien jaar zijn er
echter kritische opmerkingen geplaatst.
Bij hormoongevoelige borstkankers kan
het sojagebruik leiden tot een extra
risico bij vrouwen in de menopauze.
Ook zijn er studies uitgevoerd waarbij
geen duidelijk onderscheid te vinden
was in het voorkomen van borstkanker
tussen degenen die wel en geen soja
gebruikten. De opmerking was wel dat
soja al vroeg in het leven ingenomen
moet worden. Anders heeft het geen
effect bij gebruik op latere leeftijd. De
reden hiervan komt in het tweede deel
van dit artikel nog aan de orde.
De gevolgen voor de man zijn ook niet
eenduidig. Gevonden is dat de hoeveelheid
zaadcellen afneemt wanneer soja
ingenomen wordt. Als de studie kritisch
wordt beschouwd, blijkt dit echter niet
alleen door de soja te komen.
In het volgende nummer van Uitzicht
wordt het tweede deel van dit artikel
gepubliceerd.
Kruiden
natuurlijke heelmeesters
Haar en nagels
Tekst: Petra Pronk
Kanker is een enorme aanslag op het lichaam. Net als de
reguliere behandeling daarvan. Chemokuren laten letterlijk
en figuurlijk hun sporen na. Ook op het haar, in de vorm
van haaruitval of gespleten en dof haar. Gelukkig zijn er natuurlijke
heelmeesters om daar iets aan te doen. Berk en brandnetel
doen in dit opzicht volgens Marry Foelkel wonderen.
Haar en nagels zijn goede ’verklikkers’ als het gaat om onze
gezondheid. Als we willen weten hoe we in ons vel zitten,
hoeven we alleen maar te kijken naar de conditie van onze
haardos of de nagels. Die spreken boekdelen.
Gezond haar is glanzend. Gezonde nagels zijn enigszins roze
met kleine maantjes.
Een ongezonde conditie uit zich onder andere in dof haar met
gespleten punten en in gespleten, geribbelde of naar beneden
groeiende nagels of nagels met een witte kleur of stipjes erin.
Ziet u die tekenen bij uzelf, dan is het tijd voor brandnetelthee
en berkenwater.
Brandnetel
In februari steken de eerste brandnetels hun kopjes boven de
grond. Dat is goed nieuws, want brandnetels zijn meesters in
het herstellen van een verstoorde balans. In de natuur duiken
ze overal op waar de mens voor onbalans heeft gezorgd. Ze
zuiveren de grond en herstellen de mineraalhuishouding.
In het lichaam vervullen ze dezelfde functie: ook daar brengen
ze de zaak weer in evenwicht. Dat komt doordat ze bol staan
van gezonde stoffen zoals vitamine C, chlorofyl en mineralen.
De brandnetel is niet alleen een tonicum voor huid en haar,
maar ook heel nuttig bij kalknagels. Een eenvoudige manier
om kalknagels weg te krijgen is elke dag brandnetelthee
drinken en s’ avond en ’s morgens bij het tandenpoetsen even
de zieke teen in een voetenbadje dompelen, met daarin
brandnetelthee en zeezout of en/of appelazijn. De werkzame
stoffen blijven lang actief, zodat het badje de hele week dienst
kan doen.
Je kunt brandnetels uitstekend zonder handschoenen plukken,
zolang je dat maar van beneden naar boven doet. Brandnetels
prikken alleen wanneer ze letterlijk ‘tegen de haren in’
gestreken worden. Dan breken namelijk de haartjes waar
mierenzuur inzit en dat veroorzaakt het bekende prikken.
Je kunt ze ook met handschoenen aan plukken en de brandnetels
vervolgens een paar uur in het water leggen, zodat de
prik eraf gaat.
Brandnetels zijn heerlijk als voorjaarsgroente, gewoon door
een stamppot heen. Ze kunnen zowel gekookt als rauw gegeven
worden. Je kunt er ook thee van trekken. Zowel de grote
als de kleine zijn bruikbaar en smakelijk.
Berk
Ook de berk, de koningin van de weilanden, doet wonderen
voor haar en nagels. De berk bevat o.a. betulinezuur, dat
sterke tumorremmende eigenschappen heeft en antivirale
werking. De onderdelen die gebruikt worden zijn de twijgen
en de bast. In maart kun je het sap van de berk aftappen.
Dan profiteer je van de vele mineralen die zij in de herfst
heeft opgeslagen in haar wortels en nu weer met de sapstroom
naar boven getransporteerd worden. Aftappen doe je
door schuin naar boven een gaatje te boren, ongeveer twee
centimeter diep, en daarna hierin een aftapbuisje te plaatsen.
Dat moet goed aansluiten om lekken tegen te gaan. Binnen
24 uur komt er een liter berkenwater uit (berkenbloed). Dat
mag niet langer dan tien dagen, anders bloedt zij dood. Maar
je kunt hetzelfde effect ook bereiken door de top van een
berkentak af te snijden en er een fles aan te hangen.
Berkenwater
De berk laat zich gebruiken om thee van te trekken, maar ook
als haarwater. Vanaf januari gebruiken we de verse twijgjes
met knopjes en katjes al in de theepot. Voor het haarwater
moet er een scheut appelazijn door. Dit is gelijk een goede conservering.
Haarwater verbetert de conditie van huid en haar en
werkt daardoor bijvoorbeeld goed tegen roos en andere huidproblemen.
Recepten
Voetenbadje
3 liter handwarm water
1 eetlepel zeezout
3 eetlepels appelazijn
Haarwater
Thee zetten van berkenbast of twijgjes, koken in een liter
water, 1/3 deel appelazijn toevoegen
14 15

Recepten voor 4 personen
Het is mogelijk dat recepten en
ingrediënten niet in overeenstemming
zijn met uw persoonlijke dieet.
Raadpleeg bij twijfel altijd een arts.
Witlofsalade met fruit
Ingrediënten:
300 gr. witlof
1 rijpe banaan
2 mandarijntjes, geschild en in gehalveerde
partjes
sap van een sinaasappel
1 el. fijngesneden schilletjes van de sinaasappel
1 kleine appel, in blokjes gesneden
1 el. rozijnen geweekt in het sinaasappelsap
2 el. biogarde
1 el. sesamzaadjes
Bereidingswijze:
Prak de banaan fijn en meng deze met
de biogarde. Schil met een dunschiller
een onbespoten sinaasappel. Gebruik
de helft van de schil in de salade en
droog de rest. Pers de sinaasappel uit en
week daarin de rozijnen. Was de witlof,
verwijder alleen de onderkant en snijd
deze fijn. Meng deze meteen met het
banaan/biogardemengsel. Voeg de
appel, mandarijnen en rozijnen met sap
toe. Meng het en strooi er sesamzaadjes
over.
Recepten insturen
Heeft u een lekker recept dat past
binnen de Moermankeuken? Kok Riëtte
Janssen ontvangt het graag van u.
Zij wil deze recepten in deze rubriek
gebruiken, zodat anderen ook kunnen
meegenieten. Stuur uw recepten per
mail naar riettejanssen@hotmail.com.
Lekker eten met Riëtte Janssen
Kastanjechampignonsoep
Ingrediënten:
250 gr. kastanjechampignons
2 teentjes knoflook
1 dikke ui
1 tl. kerrie
25 gr. boter
20 gr. volkoren meel
1 lt. kruidenbouillon
peper
4 jonge paardenbloemblaadjes
4 el. kiemen (alfalfa)
Bereidingswijze:
Borstel de kastanjechampignons schoon
en snijd ze in vieren. Pel de knoflook
en ui en snijd deze klein. Smelt de boter
in een soeppan en smoor de ui met knoflook
met de kerrie. Voeg de kastanjechampignons
toe en smoor die 2 min.
Strooi het volkoren meel erover en roer
dit goed door. Voeg nu goed roerend de
warme kruidenbouillon toe en laat 2 min.
koken. Proef en maak op smaak met
peper. Was de paardenbloemblaadjes
en snijd deze fijn. Schep de soep uit in
4 kommen en doe in elke kop een el.
kiemen en een beetje paardenbloemblaadjes.
Boerenkool met wortel en
gierst
Ingrediënten:
1 stronk boerenkool • 1 pond winterpeen
• 2 uien • 1 tl. kurkuma • mespunt
zwarte peper • tl. tamari • 2 el. sesamzaad
• 4 el. milde olijfolie
Gierst
Ingrediënten:
200 gr. gierst • 1 bos lente-uitjes • 1 el.
bouillonpoeder • (1½ el. roomboter)
Bereidingswijze boerenkool:
Was de boerenkool met lauw water.
Verwijder de middennerf en snijd de
kool fijn. Was (en schil) de winterpeen
en snijd deze stukjes. Schil de
uien en snijd ze in ringen. Verwarm
de olie en smoor daarin de uien met
de kurkuma en peper. Voeg na 1 min.
de wortel toe en roerbak deze 2 min.
Voeg de fijngesneden boerenkool toe
en roerbak deze kort mee. Proef en
maak op smaak met tamari en peper.
Strooi er de sesamzaadjes over.
Bereidingswijze gierst:
Was de gierst in een zeef met kleine
gaatjes. Laat deze goed uitlekken.
Neem een roestvrij stalen pan met
dikke bodem. Schakel de warmtebron
in. Rooster de gierst in de droge pan
al roerende met een houten lepel.
Verwarm ½ liter water met bouillonpoeder.
Voeg de bouillon toe, als de
gierst heerlijk begint te geuren en
nog steeds geel is. Doe de deksel
meteen op de pan om spatten te vermijden.
Draai de warmtebron laag.
Laat de gierst met deksel in 15-20
minuten garen. Voeg indien nodig
nog een beetje vocht toe. Draai daarna
de warmtebron uit en laat de
gierst nog nagaren zodat de korrels
open springen. Was en snijd de bos
lente-uitjes met worteltjes en alle
mooie groene delen in dunne ringetjes
en meng dit met de gierst. (Roer
1½ el. roomboter erdoor.) Verwarm
4 borden voor. Neem een bolvormig
bakje, spoel dit om en vul dit met de
gierst. Leg de boerenkool met wortel
er naast. Serveer je hierbij de tempeh
(Uitzicht-1 2010) of een saus dan
hoef je geen roomboter door de gierst
te roeren.
Schorseneren
Ingrediënten:
1 kg schorseneren • sap van 1 citroen
• 2 dl. groentebouillon • 2 dl. melk • peper,
nootmuskaat • 20 gr. roomboter
Kaassaus op basis van
bechamelsaus
Ingrediënten:
25 gr. boter • 25 gr. volkoren meel • 2 ½ dl
melk (of kookvocht schorseneren) • 50 gr.
gemalen boerenkaas of Moermankaas •
mespunt tijm • nootmuskaat
Bereidingswijze schorseneren:
Borstel de schorseneren schoon met
lauw water. Schil de schorseneren met
een dunschiller en snijd ze in stukken
van 4 cm. Leg ze in een bak water met
citroensap om het bruin worden te
voorkomen. Breng de bouillon met de
melk aan de kook. Voeg de schorseneren
toe en kook deze 15 min. beetgaar. Giet
ze af en bewaar het vocht voor een
sausje of soep. Roer de boter erdoor en
rasp verse nootmuskaat erover en een
beetje peper. Of: maak er een kaassaus
bij. Zonder kaassaus heerlijk bij gebakken
zalm (Uitzicht 7 2008).
Bereidingswijze kaassaus:
Smelt de boter in een steelpan. Voeg het
volkoren meel al roerende toe. Voeg de
warme melk of kookvocht goed roerend
toe. Voeg de tijm en nootmuskaat toe
en de gemalen kaas. Schep de schorseneren
erdoor. Heerlijk bij zilvervliesrijst.
Zuurkool met wortel en seitan
Ingrediënten:
2 winterwortels
2 uien
250 gr. zuurkool
2 cm verse gemberwortel
1 tl. kurkuma
mespunt zwarte peper
2 el. tamari
250 gr. seitan
citroensap
2 el. milde olijfolie
Bereidingswijze:
Wortels wassen en in lucifer dunne
reepjes snijden. Uien fijnhakken.
Smoor de wortel en ui in de olijfolie met
de kurkuma en zwarte peper. Schil de
gemberwortel en rasp deze fijn of snijd
deze in hele kleine blokjes, laat deze
meesmoren. Snijd de seitan in kleine
blokjes en voeg die toe. Snijd de zuurkool
klein en schep die erdoor. Maak op
smaak met de tamari en het citroensap.
Laat dit 10 min. zachtjes gaarstoven.
Heerlijk met zilvervliesrijst of (boekweit)pasta.
Rijstebrij met rozijnen
en amandel
Ingrediënten:
125 gram zilvervlies rijst (2 uur weken in
water)
¼ vanillestokje
1 kaneelstokje
3 kardemom zaden (gekneusd en zonder
schilletje)
2 el. rozijnen
2 el. amandelen (4 uur weken in water)
1 lt. volle melk
mespunt zout
Bereidingswijze:
Breng de melk aan de kook in een pan
met dikke bodem, voeg het opengesneden
vanillestokje, de kardemon zaadjes,
kaneelstok en zout toe. Voeg de geweekte
rijst toe en breng zachtjes aan de
kook. Roer de rijst los van de bodem
en voeg de rozijnen toe laat dit 5 min.
koken. Stop dan de pan in een hooikist
of onder je dekbed. Na 1 ½ uur is deze
prachtig gaar zonder energieverbruik.
Of kook het op zacht vuur in 1 uur gaar.
Hak de geweekte amandelen grof en
roer die door de rijstebrij. Haal het
vanillestokje en kaneelstokje uit de brij.
Seitan wordt ook wel tarwevlees genoemd. Het heeft een vleesachtige structuur, smaakt kruidig,
en is ideaal als vleesvervanger voor vegetariërs en veganisten (al is het geen bron van vitamine
B12). De toevoeging van kombu zeewier aan de bouillon zorgt voor een verhoogd gehalte aan
organische verbindingen en sporenelementen. Door de combinatie van seitan met tamari (sojasaus)
wordt de opname van de plantaardige eiwitten in het lichaam sterk verhoogd. Het nuttig
opneembare percentage eiwitten is 67%. Seitan bevat geen cholesterol, verzadigde vetzuren en
purine (urinezuur) en is bovendien licht verteerbaar. Daarbij is het voedzaam, met 22% plantaardige
eiwitten. Het is een energierijke vleesvervanger en snel te bereiden.
16 17

Nieuwe boeken
Alles over gezond eten
als je zwanger bent
‘Alles over gezond eten als je zwanger
bent’. Dat is de titel van een boekje,
uitgegeven door het Voedingscentrum.
Eigenlijk vreemd dat er een boekje uitgebracht
moet worden met richtlijnen
om een gezonde zwangerschap mogelijk
te maken. Over zoiets gewoons als ons
dagelijks eten. Jammer dat ons dagelijks
voedsel niet zo gezond blijkt te zijn.
En zoals ik al eerder heb gezegd, een
aanstaande moeder doet alles om een
zo gezond mogelijk kind ter wereld te brengen.
Het is een praktisch boekje voor de aanstaande moeder dat voor
een groot deel goed overeenkomt met de voedingsadviezen die
onze vereniging ook uitdraagt. Het is samengesteld voor iedere
vrouw die zwanger is en bevat aanbevelingen voor wat betreft
het dagelijks eten. Want dat is toch immers de basis om onder
andere voldoende vitaminen en mineralen binnen te krijgen.
Jammer dat er maar weinig aandacht besteed wordt aan de
wenselijkheid om zoveel mogelijk gezonde biologisch-dynamische
producten te gebruiken. De risico’s die bestrijdingsmiddelen
kunnen geven worden weggewuifd, maar toch niet zonder aandacht
te schenken aan waar je op moet letten als je bestrijdingsarme
producten wilt kopen.
Vlees hoeft uiteraard niet, maar wel wat dierlijke producten
zoals eieren en karnemelk of anders toch supplementen.
Waarschuwingen ontbreken zeker niet in deze uitgave. Het is
uitkijken met rauwe producten die soms besmet kunnen zijn met
bacteriën die voor de ongeboren baby schadelijk kunnen zijn.
Het ei is hier een uitzondering op. Wanneer een ei besmet is en
rauw gegeten wordt, is het alleen erg vervelend voor de moeder
maar niet voor de baby. Ook kruiden zijn niet altijd onschuldig.
Het boekje bevat overigens niet alleen alles over eten als je
zwanger bent, maar ook aanbevelingen om te bewegen en zo
te werken aan een goede conditie en je fit te voelen. Allemaal
belangrijk voor moeder en kind. Een goede bloedsomloop zorgt
ervoor dat er meer goede voedingsstoffen naar de baby stromen.
Let er wel op dat je niet overdrijft met het bewegen.
Een apart hoofdstukje is ingeruimd over hoe je een aantal veel
voorkomende klachten tijdens de zwangerschap kunt verhelpen,
of in ieder geval wat kunt verminderen. De aanbevelingen die
gegeven worden bij bijvoorbeeld constipatie (verstopping) zijn
direct een reclame voor de fabrikanten van probiotica producten.
Jammer dat biologisch-dynamische karnemelk en Biogarde
niet genoemd worden; die zijn heel wat goedkoper en net zo
effectief.
Hans Stoop
Uitgave: Het Voedingscentrum
Productnummer: 133
Prijs: € 6,95
Hardcover 50 pagina’s
Te bestellen bij:
http://webshop.voedingscentrum.nl/webshop/artikeldetail.aspx
Telefonisch: (070) 306 88 88
Langer leven door gezond eten
Van gezond eten val je af, maar het heeft nog veel meer
voordelen dan een goed figuur. Gezond eten blijkt zelfs
van levensbelang te zijn. Letterlijk. Op de lange termijn
kunnen we met de juiste voeding de kans op overlijden
door tal van aandoeningen fors verminderen.
Wetenschappelijk onderzoek onderstreept steeds opnieuw
de positieve effecten van goede voeding op de
levensduur. Onderzoekers verzamelden van 1984 tot 2002
gegevens van ruim 72.000 gezonde vrouwen zonder hartproblemen
in de leeftijd tussen 33 en 50 jaar. Iedere twee
tot vier jaar vulden de deelneemsters vragenlijsten in over
hun voedselinname en van degenen die tijdens de onderzoeksperiode
stierven, werd de oorzaak van overlijden
vastgelegd. Op basis van de voedselvragenlijsten maakten
de onderzoekers onderscheid tussen twee verschillende
voedingspatronen. Het ene patroon bestond uit gezonde
voedingsmiddelen, zoals groente, fruit, peulvruchten,
volkoren producten, vis en gevogelte. Het andere patroon
werd bestempeld als een ‘Westers dieet’ en bevatte meer
rood en bewerkt vlees, geraffineerde granen, patat, suikerrijke
producten en desserts.
Westerse keuken
In 2002 waren van het totale aantal deelneemsters 6.011
vrouwen overleden. Vrouwen die het gezonde voedingspatroon
hadden gevolgd, liepen volgens de berekeningen
een 28 procent kleinere kans om aan een hartaandoening
te sterven. Bovendien hadden zij een 17 procent lager
Evenwichtig en uitnodigend om te lezen
risico om te sterven aan de andere ziekten die in het onderzoek
betrokken waren, zoals een beroerte, kanker en diabetes.
De vrouwen die meer van de ‘Westerse keuken’ hielden,
hadden een 22 procent hogere kans om te overlijden aan een
hartziekte. Ook hadden zij een risicotoename van 21 procent
om te sterven door de andere oorzaken.
Totaal voedingspatroon
Reden genoeg dus om af te stappen van de zakken patat en
grillburgers en over te gaan op een gezond dieet. Maar let op:
met enkel een extra portie fruit of een volkoren boterham
kom je er niet. Het gaat niet om één voedingsstof of één dieetcomponent
die mensen meer zouden moeten gaan eten, maar
om het totale voedingspatroon. Daarom wordt aangeraden
om een dieet op meerdere fronten gezonder te maken. Hierin
slaag je door een aantal regels na te leven.
Langer leven
Eet ten eerste voldoende groente, fruit en volkoren producten
die rijk zijn aan vezels. Daarnaast moet de vetconsumptie
voornamelijk bestaan uit onverzadigde vetten, zoals in vis en
olijfolie, en de hoeveelheid verzadigd vet, transvet en cholesterol
moet binnen de perken blijven. In producten zoals frisdrank,
snoep en gebak zitten weer veel suikers die bijdragen
aan overgewicht en dus alleen met mate genuttigd mogen
worden. Ook is het raadzaam om op te passen met het gebruik
van zout, zodat een gezonde bloeddruk gehandhaafd blijft. Wie
zich hier zo veel mogelijk aan probeert te houden, heeft een
grotere kans meer en langer van het leven te kunnen genieten.
Uitzicht valt goed bij ‘proefabonnees’
Uitzicht is een evenwichtig blad, het nodigt uit tot lezen
en de inhoud doet ertoe. Dat is kort samengevat de
mening van nog al wat lezers die het blad eind vorig jaar
drie keer op proef kregen.
De leden van onze vereniging
werden vorig jaar uitgenodigd
om Uitzicht driemaal achtereen
aan familie, vrienden of kennissen
cadeau te doen. Van dat aanbod
maakten velen dankbaar gebruik. De
nummers 8, 9 en 10 werden in totaal
aan 239 adressen gestuurd.
Om de mening van deze ‘proefabonnees’
over het blad te peilen, kregen
zij na afloop van de periode een vragenlijst.
In totaal ontvingen we 67 reacties,
wat omgerekend een response
is van bijna dertig procent. Dat is te
weinig om van een representatieve
steekproef te kunnen spreken, maar
de uitkomst is toch veelzeggend genoeg
om er melding van te maken.
Concrete adviezen
Op de stelling: ‘Natuurlijke kankerbestrijding werkt’, reageerden
opvallend veel tijdelijke lezers positief. Bijna 60 procent
liet weten het met die stelling eens te zijn en 30 procent ‘een
beetje mee eens’. Slechts 4 procent is het ermee oneens. Acht
procent weet het niet.
Ook de stelling dat Uitzicht evenwichtig is, wordt door de
overgrote meerderheid onderschreven. Mee eens, zegt 65 procent
terwijl 26 procent het er een beetje mee eens is. Minstens
zo opmerkelijk is dat niemand het ermee oneens is.
In het verlengde van deze uitkomst liggen de opvattingen over
de stelling: ‘Ik neem de inhoud van Uitzicht serieus.’ Daarop
reageerde maar liefst 76 procent voluit positief terwijl 17 procent
het er een beetje mee eens is. Mee oneens: 2 procent.
Waar de redactie haar winst mee kan doen, is de mening over
de stelling dat Uitzicht meer concrete adviezen zou moeten
geven. Die opvatting wordt gedeeld door 24 procent terwijl
51 procent het er een beetje mee eens is. Elf procent is het
ermee oneens.
De lengte van de artikelen is naar wens, zo mag uit de reacties
worden opgemaakt. Ruim 70 procent kan zich goed in de
lengte vinden. Dat spoort met de uitkomst dat een dikke
70 procent het eens is met de stelling: ‘Uitzicht nodigt uit tot
lezen’. Nog eens 21 procent is het er een beetje mee eens en
slechts 1 procent is het ermee oneens.
Vrij hoog scoren de interviews. Ze spreken 66 procent van
de respondenten aan en 26 procent ook wel maar in mindere
mate. Nog hoger eindigt de vraag- en antwoordrubriek van
de arts Bob Hornstra. Maar liefst 81 procent vindt die rubriek
leerzaam. Er was niet een lezer die dat niet vond.
Cijfer
Er zaten ook nog wat tips bij voor de redactie. “Door verjonging
aantrekkelijker maken”, adviseerde een ‘proeflezer’.
En een ander: “Meer adviezen en artikelen over gezonde
voeding.” Van een derde mag de reguliere geneeskunde wat
meer aan bod komen, terwijl een volgende klaagt over de
onbekendheid van veel ingrediënten bij de recepten. Verder
is er de wens om meer praktische en informatieve ondersteuning
bij de uitvoering van een gezond dieet.
Op het verzoek het blad een cijfer te geven op een schaal van
1 tot 10, deelt 5 procent een 6 uit, 42 procent een 7, 39 procent
een 8 en 5 procent een 9. De anderen (8 procent) hebben
(nog) geen keuze gemaakt.
De vragenlijst werd 52 keer ingevuld door een vrouw, 10 keer
door een man en in 5 gevallen is het onbekend.
18 19

In deze rubriek gaat arts drs. Bob Hornstra in op de meest
uiteenlopende medische vragen. Schriftelijk gestelde vragen
worden uitsluitend in deze rubriek beantwoord en niet in een
persoonlijk schrijven. Vragen met een algemene strekking zijn
altijd welkom. Voor dringende persoonlijke vragen:
bel met Patiëntenvoorlichting 088-2424240.
Vraag Antwoord
Korte berichten
Conditie in soorten en maten
Wie gezond wil blijven, moet
“in conditie” blijven. Het belang
daarvan kan niet genoeg
worden benadrukt. Maar wat
is dat eigenlijk: conditie?
Conditie is er in soorten en
maten. Een goede conditie
houdt in dat al die soorten en
maten enigszins ontwikkeld
zijn. Een essentieel onderdeel
van de conditie is het uithoudingsvermogen,
dat is het vermogen
om gedurende lange tijd
een lichamelijke of geestelijke
inspanning vol te houden.
Lichamelijk uithoudingsvermogen
hangt nauw samen met
een gezond hart.
De beste oefeningen om je uithoudingsvermogen
te vergroten
zijn die waarbij veel zuurstof
wordt verbruikt. Ze moeten
zo intensief zijn dat je een
beetje buiten adem raakt als je
flink je best doet. Goede voorbeelden
zijn lopen, hardlopen,
fietsen, zwemmen of aerobics.
Een ander aandachtspunt is
sterke spieren. Ze zorgen voor
Therapeutische vakantieweken
In 2010 organiseert stichting
Les Vaux zeven therapeutische
vakantieweken op het
landgoed in Frankrijk en een
week in Nederland. Het doel
van deze weken is de deelnemers
te helpen beter om te
gaan met de kanker.
Les Vaux biedt een uitgebalanceerd
programma dat bestaat
uit gesprekken, creatieve of
kunstzinnige therapie, massage,
yoga, meditatie, en aandachtgerichte
oefeningen. Alle activiteiten
worden begeleid door
professionele therapeuten.
In de avonden is er ruimte voor
het luisteren naar muziek en
het voorlezen van gedichten en
verhalen. Naast dit uitgebreide
programma is er voldoende tijd
om te wandelen in de prachtige
natuur of uit te rusten op een
buitenbed in de tuin van het
een betere houding en kunnen
blessures en ruglachten voorkomen.
Oefeningen om de spieren
te verstevigen zijn bijvoorbeeld
gewichtheffen, opdrukken of
krachttraining in het fitnesscentrum.
Deze activiteiten vragen
geen extra zuurstof. Maar ook
activiteiten die primair het uithoudingsvermogen
verbeteren,
zoals zwemmen en fietsen, hebben
een spierversterkend effect.
Een goede conditie houdt ook in
dat je je bewegingen beheerst en
kunt coördineren, en dat je snel
je evenwicht vindt en snel kunt
reageren. Dit is een behendigheid
die we in het dagelijks leven veel
gebruiken. Door veel aan sport
te doen kun je je behendigheid
verder vergroten.
Tot slot is er nog een bijzonder
soort uithoudingsvermogen: dat
van de spieren. Herhaalde bewegingen
zoals fietsen, hardlopen,
zwemmen of joggen, vergroten
het vermogen van de spieren
om zich langdurig in te spannen
zonder oververmoeid te raken en
zonder snel spierpijn te krijgen.
landgoed. Ook op culinair gebied
is een week in Les Vaux een
bijzondere ervaring: een zeer uitgebreid
ontbijt, vaak warme lunch
en ’s avonds een driegangen diner.
Alles is bereid met zoveel mogelijk
biologische producten uit de
streek en verse, onbespoten
groente en fruit uit eigen tuin.
Per week zijn er maximaal 8
deelnemers. Om nog beter in te
kunnen spelen op specifieke
problemen zijn er dit jaar twee
themaweken, een week speciaal
voor ouders van (jonge) kinderen
en een voor jongeren (jonger
dan 40 jaar).
De eigen bijdrage is maximaal
€ 300, exclusief de reiskosten. De
overige kosten worden vergoed
door de ziektekostenverzekering.
De weken zijn gepland in de
maanden mei tot en met november
dit jaar. Zie voor meer informatie
www.lesvaux.nl.
20 21

Goede
ondersteuning
AOV biedt ondersteuning met bijvoorbeeld Speekselklier
Concentraat, voor een normale speekselproductie. Vraag
uw voorschrijver naar AOV producten (ook verkrijgbaar via
De Roode Roos).
Postbus 1237 | 1300 BE Almere | T 070 352 00 74 - 036 546 09 20 | F 036 546 09 05 | E verkoop@aov.nl | www.aov.nl
Natuurlijk gezond met
homeopathie van VSM
Natuurlijk gezond
De natuur is een bijna onuitputtelijke bron van vitaliteit. VSM
gebruikt deze kennis al 110 jaar bij het vervaardigen van
home opathische geneesmiddelen op basis van stoffen uit
de natuur, zoals planten en kruiden. Hierdoor kun je op een
natuurlijke manier gezond worden en blijven.
De beste kwaliteit
Alleen het beste is goed genoeg, als het om je gezondheid
gaat. De producten van VSM voldoen aan alle strenge
regels die gelden voor geneesmiddelen. Wij kweken in onze
eigen tuin het overgrote deel van de plantaardige grondstoffen.
Op ecologische wijze, dus zonder bestrijdingsmiddelen
en kunstmest.
Advertenties
Snel en effectief
Homeopathische geneesmiddelen kunnen snel werken,
soms al binnen een uur. Door hun milde werking zijn ze
goed te combineren met andere geneeswijzen.
Kleine ongemakken kun je zelf met een homeopathisch
geneesmiddel oplossen. Voor andere aandoeningen heb je
een professionele behandeling nodig. Ga in dat geval naar
een ervaren homeopathisch arts of therapeut.
Kijk voor meer informatie op www.vsm.nl.
Adv VSM Uitzicht 185x130.indd 1 29-04-2009 15:41:54
Leugentjes om gezonder te eten
Je kunt mensen gezonder laten eten door ze te laten geloven
dat ze als kind dol op iets waren. Als iemand gelooft
dat hij vroeger gek was op asperges, gaat hij ze waarschijnlijk
ook meer eten. Dat blijkt uit onderzoek van de
universiteit van Californië. De waarheid met een korreltje
zout als nieuwe gezondheidsstrategie? Tekst: Petra Pronk
Ieder mens heeft zijn eigen smaak, ook op het gebied van
voeding. De een is bijvoorbeeld gek op groente, terwijl de
ander bij de aanblik ervan al geen trek meer heeft. Helaas
zijn er ontelbaar veel mensen die gezonde producten zoals
groente niet zo zien zitten. In plaats daarvan doen zij zich
meestal tegoed aan voedsel dat stukken minder gezond is.
Hoe zorgen we ervoor dat deze mensen toch iets aan hun
voeding verbeteren?
Gek op asperges
Het blad Experimental Psychology kwam onlangs met een
opmerkelijke suggestie: vertel een leugentje om bestwil. Die
suggestie was gebaseerd op onderzoek van de universiteit van
Californië. In een experiment met 231 studenten waren de
onderzoekers in staat om de helft van hen te overtuigen dat zij
als kind dol waren op asperges – ondanks dat de deelnemers
er eerst vrij zeker van waren dat dit niet waar was. Bovendien
bleek dat deze ‘valse’ herinneringen hun mening over asperges
veranderden. De overtuigde studenten zeiden dat zij
asperges lekkerder vonden, er meer van wilden eten en bereid
waren om er meer voor te betalen.
Hoe was het de onderzoekers gelukt om de proefpersonen zo
Green Magma bevat
het extract van 100%
biologisch geteelde
jonge, groene gerstebladeren.
Het groene
gerstextract bevat alle
belangrijke vitaminen,
mineralen, enzymen,
spoorelementen en antioxidanten
zoals die ook
voorkomen in verse bladgroente.
Bovendien is Green
Magma rijk aan chlorofyl. Er is ook
een Green Magma Plus Plus variant. Deze
bevat groen gerstextract gerstextract aangevuld aangevuld
met groente- en fruitextracten,
probiotica en voedingsvezels.
Verkrijgbaar bij De Tuinen,
Gezond & Wel, drogisterij en
natuurvoedingswinkel.
Voor meer informatie:
www.greenmagma.nl
of bel de infolijn van TS Products
0341 - 46 21 46
NIEUW!
Nu ook in handige meeneemverpakking
met shaker.
Vraag nu een gratis stick* aan om zelf
te proberen met actiecode GMU10 .
*zolang de voorraad strekt
BIO-PRODUCT
Advertenties
ver te krijgen dat hun houding ten opzichte van bepaald
voedsel veranderde? Het enige wat de deelnemers wisten,
was dat zij onderdeel waren van een studie over voedselvoorkeuren
en persoonlijkheid. Ze vulden een vragenlijst in
over hun vroegere ervaringen met voedsel, onder andere met
asperges. Alleen degenen die ontkenden dat zij dit lekker
vonden toen ze het voor het eerst proefden, werden in het
experiment betrokken. Zij kregen vervolgens te horen dat een
slim computerprogramma hun ervaringen met voedsel in hun
vroege kinderjaren had geanalyseerd. Aan de helft van de
studenten werd de – valse – uitkomst medegedeeld dat zij
vroeger gek waren op gekookte asperges. Vervolgens ondervroegen
de onderzoekers hen over hun herinneringen aan dit
‘geliefde’ voedsel. Hieruit bleek dat de helft was gaan geloven
dat ze asperges vroeger lekker vonden of zich dit zelfs meende
te herinneren.
Waar het in feite om draait, is dat we leugens gebruiken om
de ander beter te maken. Gaat dit niet een stap te ver? Van
een professionele therapeut mag verwacht worden dat hij de
waarheid spreekt tegen zijn cliënt, ook al zou het liegen goed
bedoeld zijn. Maar in bijvoorbeeld een ouder-kindrelatie
zou die aanpak misschien uitkomst kunnen bieden als Jantje
consequent zijn groente aan de kant schuift. Ouders zouden
de voedselvoorkeuren van kinderen zo kunnen beïnvloeden
dat ze minder kans hebben op overgewicht. Als we ze al in de
Kerstman en de tandenfee laten geloven, kunnen we ze dan
ook niet vertellen dat ze vroeger van spinazie hielden? Liever
een valse herinnering dan een ongezond leven.
Vitamine D-3, nu ook in druppelvorm
NOW producten zijn o.a. verkrijgbaar via:
artsen, therapeuten, apotheken en De Roode Roos
Topkwaliteit voedingssupplementen
met een gezonde prijs
TSR747-ADV.GREENMAGMA.UITZICHT.indd 1 05-01-2010 Uitz_D3 11:20:30drup.indd
1 20-11-09 16:05
22 23

Binnenkort zullen we weten of Yakult nog mag bewe-
ren dat het yoghurtdrankje de weerstand verhoogt,
of Unilever nog mag zeggen dat Becel pro-activ choles-
terol verlaagt en of Danone nog op Activia mag zetten
dat het de stoelgang zo gesmeerd laat verlopen.
EU knaagt aan
‘gezonde appel’
De Europese Commissie zal binnenkort een lijst moeten
publiceren van toegelaten claims. Die lijst is samengesteld
door EFSA (European Food Safety Authority), een soort Europese
keuringsdienst van waren. De EFSA beoordeelt alle
gezondheidsclaims die op dit moment in de EU in omloop zijn.
Het ziet ernaar uit dat de meeste van de vierduizend claims die
zijn getoetst, zullen worden afgewezen. EFSA wil een claim alleen
toelaten als het beweerde gezondheidseffect onomstotelijk
vast staat en klinisch is bewezen. Ook moet het effect kunnen
worden toegeschreven aan een bepaald ingrediënt dat op een
bepaalde manier een lichaamsfunctie actief beïnvloedt. Alle
andere claims zullen in de toekomst verboden zijn.
Functional food
Aanscherping van de regels was nodig vanwege de sterke
opkomst van zogeheten functional food. Levensmiddelenfabrikanten
voegen in toenemende mate vitaminen, mineralen
en andere supplementen aan hun producten toe, waarbij
een gezondheidseffect wordt geclaimd. Lang niet altijd zijn
die effecten volledig en wetenschappelijk bewezen of correct
geformuleerd.
Een van de meest populaire toevoegingen zijn antioxidanten,
zoals vitamine E, bèta-caroteen en vitamine C. Ze zitten in
drankjes en andere voedingsmiddelen. In de jaren tachtig
werd ontdekt dat kanker, hart- en vaatziekten en diabetes
mede kunnen worden veroorzaakt door vrije radicalen. Het
antioxidantsysteem maakt ze onschadelijk. Het lijkt logisch
dat extra antioxidanten een betere bescherming tegen deze
ziekte bieden, maar onderzoeken wijzen erop dat losse antioxidanten
anders werken dan wanneer ze in groente en fruit
zitten.
Er komt bij dat de afgelopen jaren ook een nuttige rol van
vrije radicalen is ontdekt. Ze doen dienst als wapen tegen
gevaarlijke bacteriën. Het volledig afbreken van vrije radicalen
werkt dus mogelijk averechts.
De beoordeling van de claims door het EFSA heeft veel
kritiek opgeroepen. Zo zou het straks ook niet meer zijn
toegestaan om groente en fruit aan te prijzen vanwege hun
gezonde eigenschappen. Het is namelijk niet klinisch bewezen
dat het gezondheidseffect aan een specifiek ingrediënt
kan worden toegeschreven. De kritiek is dat het bij voeding
vaak niet zo duidelijk is dat een specifiek effect te danken is
aan uitsluitend één ingrediënt. De vele ingrediënten werken
vaak in synergie.
“Strijd tegen zout opvoeren”
De levensmiddelenindustrie zal de strijd tegen het zout
verder moeten opvoeren. Dat vinden het Voedingscentrum,
de Nederlandse Hartstichting en Wageningen University.
Eind dit jaar wil de industrie de hoeveelheid zout in levensmiddelen
ten opzichte van 2006 met 12 procent hebben
teruggebracht. Dat is volgens de organisaties nog lang niet
genoeg. De gemiddelde Nederlander eet per dag 9 tot 10
gram zout, terwijl je eigenlijk niet meer dan 6 gram zou
moeten eten. De organisaties roepen fabrikanten op het
zoutgehalte op het etiket te zetten, zodat consumenten
zien hoeveel zout er in producten zit.
Gezond leven
Gezond blijven
10% korting bij de
Roode Roos
Een leven lang vitaal!
Squalene is een bijzondere stof die
zowel in het menselijk lichaam als in de
natuur wordt aangemaakt. Het behoort
tot een speciale groep antioxidanten,
de zogenaamde isoprenoïden en
wordt uit de levertraan van de diepzee
dogfish verkregen. Squalene heeft het
vermogen om zuurstof toe te voegen aan
de menselijke cel. Hierdoor beschermt
het de cellen waardoor het lichaam
wordt behoed voor de ziekmakende
moleculen. Issho Genki® Squalene iP6
is een veelzijdig, natuurlijk en zuiver
voedingssupplement dat uw lichaam
weer in balans brengt.
Advertenties
Versnelt herstel
Toename
energie, vitaliteit
en uithoudingsvermogen
Beschermt tegen
vroegtijdige
veroudering van
de huid
Beschermt tijdens
chemotherapie en
bestraling
Beschermt cellen
en weefsels
Fyto-Life
van Hogendorpplein 28
5051 SR Goirle
T: +31 (0) 13 534 6437
F: +31 (0) 13 530 2247
E: info@fyto-life.nl
W: www.fyto-life.nl
www.isshogenki.com
Zie ook: www.ortho.nl
Chronisch vermoeidheidssyndroom:
toch lichamelijke oorzaak
Bij patiënten met het chronisch vermoeidheidssyndroom (ME/CVS) is een XMRV-retrovirus
ontdekt. Het lijkt erop dat met het XMRV-retrovirus een belangrijke ziektefactor is achterhaald,
en misschien wel de oorzakelijke factor. De bevinding is eind oktober gepubliceerd in
het gerenommeerde tijdschrift Science, door Amerikaanse wetenschappers onder leiding van
dr. Judy Mikovits.
Al jaren is de wereld van ME/CVS wetenschappers verdeeld en kent grofweg twee kampen:
psychologen en biochemici. De eerste groep zweert al jaren bij cognitieve gedragstherapie
en ‘graded exercise’ (het langzaam opvoeren van activiteiten). De tweede groep beschouwt
ME/CVS vooral als een lichamelijk aangestuurde aandoening waarbij het immuunsysteem
jammerlijk tekortschiet. Het XMRV lijkt hiervoor minimaal een gedeeltelijke verklaring te
geven.
Toch meldde in januari het Nederlandse artsentijdschrift Medisch Contact op haar website
nog dat het chronisch vermoeidheidssyndroom ‘niet wordt veroorzaakt door een virus’.
Dit laatste bericht was gebaseerd op een zeer recente Britse studie, waarin bij patiënten met
CVS geen spoor werd aangetroffen van het virus. Maar het weerwoord van Mikovits loog er
niet om: ‘Je kunt niet beweren een studie te repliceren als je niet één ding doet dat wij deden
in onze studie’.
Volgens haar ontwierpen de Britten een experimenteel onderzoeksdesign met het doel
géén XMRV te vinden in de bloedmonsters. Pikant detail was dat in de Britse publicatie de
Londense psychiater Simon Wessely een van de co-auteurs was. Wessely geldt internationaal
als de bekendste vertegenwoordiger van de ‘psychologische school’ en is ervan overtuigd
dat ME/CVS in stand wordt gehouden door onrealistische gedachten van patiënten over
lichamelijke inspanning en daaropvolgende inactiviteit.
Er zijn nog heel wat hindernissen te nemen voordat deze invaliderende ziekte volledig te
genezen zal zijn. Wat te doen zolang nog geen effectieve geneesmiddelen zijn geregistreerd,
om nog maar te zwijgen van een vaccin? Het antwoord is simpel: doorgaan op de ingeslagen
weg. Ook met de huidige kennis over XMRV blijft het nuttig om met voeding en voedingssupplementen
het lichaam van mensen met ME/CVS te ondersteunen. Eén van hen is de
Amerikaanse arts dr. Paul Cheney, die van mening is dat XMRV de oorzakelijke factor is bij
ME/CVS. Het blijft volgens Cheney ook nu zaak de vrije radicalen in het lichaam te lijf te
gaan, omdat minder vrije-radicalenschade ertoe bijdraagt dat het XMRV zich moeilijker kan
hechten aan lichaamscellen en op die manier de virusreplicatie stopt.
Zijn visie wordt ondersteund door de biochemicus dr. Martin Pall, van wie in 2007 het opmerkelijke
boek “Explaining ‘Unexplained Illnesses’” verscheen. Volgens Pall is het cruciaal om
een bepaald stofwisselingsproces (de stikstofoxide/peroxynitrietcyclus) te ‘down-reguleren’.
Hiervoor zet hij middelen in als vitamine C, flavonoïden, coënzym Q10, L-Carnitine/Acetyl-
L-carnitine, vitamine B12, foliumzuur, magnesium, omega 3-vetzuren en algensupplementen.
De psychologische school was jarenlang de bovenliggende partij. Ook om politieke redenen
hadden de gedragstherapeuten de wind mee. Het is immers het voordeligst om tegen doodzieke
mensen te zeggen dat ze zich anders moeten gaan gedragen en eens van de bank
moeten komen. Daar lijkt nu met de ontdekking van het XMRV-virus bij ME/CVS patiënten
verandering in te komen.
24 25

Oplossing
“Zelfbewuste mensen maken gezonde
keuzes”. Dat is de oplossing van de
puzzel in Uitzicht 2009/10. Weer is er
een dieetdeskundige opgestaan. Na Atkins,
South Beach, Weight Watchers,
Montignac en Sonja Bakker kunnen we
het “Dr. Frank-dieet” aan de lijst toevoegen.
Dit dieet is gebaseerd op eiwitten.
Van eiwitrijke producten raak je sneller
vol, aldus dr. Frank. Het Voedingscentrum
beaamt dat maar plaatst ook kanttekeningen
bij het dieet: Het kan helpen
om over een korte tijdsperiode gewicht
te verliezen maar op de lange termijn is
het niet aan te raden. Je krijgt dan te
weinig fruit, vezels en calcium binnen.
Verder is de grote opname van onverzadigde
vetten niet ongevaarlijk. Het
houdt risico’s in voor hart- en vaatziekten
en het kan het cholesterol verhogen.
De nieren worden trouwens ook voortdurend
aangesproken om ureum, een
bijproduct van de afbraak van eiwitten,
te verwerken en dit zou op de lange termijn
een probleem kunnen vormen.
Ook brengt een onderconsumptie van
granen, groenten en fruit een tekort aan
vitamine, antioxidanten en vezels met
zich mee. Het zuur-basenevenwicht
komt in het gedrang omdat vlees en vis
een zeer groot zuuroverschot hebben.
Dr. Moerman heeft toch niet voor niets
vlees verboden? Dat was mede omdat
vlees veel te lang in de darmen blijft zitten
en daar dan begint te rotten. Ik houd
mij toch maar aan de Moermanvoedingswijze.
Ik mag alles eten als het maar van
de biologische landbouw komt en niet uit
de fabrieken. Ik heb het gewicht dat bij
mij past en ik voel mij prima.
De prijzen gaan naar de volgende
winnaars:
1e prijs: mevr. Münier te Rijswijk,
2e prijs: mevr. v.d. Meijden te Maassluis
3e prijs: mevr. de Bruijne te Gouda.
De inzenddatum voor de puzzel in
Uitzicht nr. 2010/02 sluit 15 april 2010.
LET OP! Het inzenden van de oplossing
is alleen mogelijk door: overschrijving
van tenminste € 1,00 op girorekening
6189 (eventueel via uw bank) t.n.v.
Moermanvereniging te Alphen aan
den Rijn. Vermeld uw oplossing onder
mededelingen.
Gert Tretmans.
Tuinvaas 16
7609 ZT Almelo
tel/fax: (0546) 56 94 11.
26
KRUISWOORDPUZZEL
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15
16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31 32
33 34 35 36 37 38
39 40 41 42 43 44 45
46 47 48 49
50 51 51
52
53 54 55 56 57 58
59 60 61 62 63 64 65
66 67 68 69 70 71 72
73 74 75 76 77 78
79 80
81 82 83
84 85 86 87 88
89 90
80 80 5 33 90 80 4 31 36 71 77 41 69 56 65 80
20 11 88 71 42 15 4 2 17 28 80 86 13 33 21 47
80 80 80 84 10 5 49 80 57 61 59 69 87 80 80 80
Horizontaal:
1. veroverde en economisch geëxploiteerde landstreek 9. gebeurtenis 16. reeks
17. tamelijk 18. frites 20. roofdier 21. voor (Engels) 22. deel van de mond 24. Europeaan
26. plezier 28. douanekantoor 31. jongensnaam 33. edel 34. bolgewas
35. soms 36. overdosis 38. onderricht 39. cerium 40. oude munt 42. Nederlandse
norm 43. knap 45. kledingmaat 46. beroep 48. beslag gaar en eetbaar maken
50. mestvocht 51. door elkaar 52. bepaalde tabak 53. schelpdier 56. bedekkende lat
59. in memoriam 61. venster 62. betaalplaats 64. salaris 65. getij 66. korte kous
68. zonnegod 69. naaigerei 71. boom 72. projectieplaatje 73. zuivelproduct 75. valsaard
78. zwaardwalvis 79. boom 81. Turkse titel 82. nachthemd 83. halsbont
84. jongensnaam 86. geeuwen 87. marktplaats (Ind.) 89. de gezamenlijke werknemers
90. telwoord.
Verticaal:
2. Irish Sociëty 3. mist 4. spelonk 5. vordering 6. persoonlijk voornaamwoord 7. gezicht
8. de naad losmaken 9. schrijfgerei 10. Amerikaans-Engels dichter, schrijver
en uitgever 11. en personne 12. ondergang 13. gast 14. provincie in Zuid-Afrika
15. hetzelfde 19. specialiteit 21. frater 23. naschrift 25. af te sluiten 27. veilige
haven 28. giraal betalingsverkeer 29. broodbeleg 30. vertaler 32. jongensnaam
34. vogel 37. vet 40. inhoudsmaat 41. aldaar 43. geweven katoen 44. plaats op
Sumatra 46. Palestijnse bevrijdingsorganisatie 47. kever 48. rustplaats 49. visgerei
54. plaaggeest 55. taalvermogen 57. lekkernij 58. ongebonden 60. afgemat 62. gegraven
water 63. sleuren 65. boom 67. mispunt 69. zelfkant 70. aanhoudende toon
in een compositie 72. wending 74. jongensnaam 76. onder andere 77. voorzetsel
78. windrichting 80. voor 83. excommunicatie 84. persoonlijk voornaamwoord
85. tarif normal 87. par exemple 88. rhenium.
Als u de hele puzzel hebt opgelost, kunt u aan de hand van de cijfers ook de
onderste balk invullen. Hier ontstaat dan de uiteindelijke oplossing.
Uitzicht is het tijdschrift van de
Moermanvereniging voor natuurlijke
kankerbestrijding. Het verschijnt tien
keer per jaar en wordt gratis aan de leden
van de vereniging beschikbaar gesteld.
Verantwoording
De redactie van Uitzicht en het bestuur
van de Moermanvereniging brengen de
inhoud ter kennis en beoordeling; zij aanvaarden
geen verantwoordelijkheid voor de
toepassing ervan. Overname van artikelen
door derden is uitsluitend toegestaan met
schriftelijke toestemming vooraf.
Redactie en bestuur behouden zich het
recht voor zonder opgave van redenen
teksten, advertenties en te beantwoorden
vragen te weigeren.
Eindredactie
Cor van Groningen
Medewerkers aan dit nummer:
Drs. Bob Hornstra, arts
Riëtte Janssen
Hans Nieuwstad
Petra Pronk
Dr. Gert Schuitemaker
Christine Steenks
Drs. Hans Stoop
Fotografie
Stef Breukel e.a.
Redactiecommissie
Drs. Simon de Graaf (FIAC)
Truus Hartsink
Drs. Hans Stoop
Cor van Groningen
Redactieadres
Redactie Uitzicht
Hof van Azuur 30
2614 TB Delft
Advertenties
Advertentiemogelijkheden
en tarieven kunnen worden
aangevraagd bij:
J.P.H. Geraats
Louis Regoutstraat 36
6006 LL Weert
Telefoon (0495) 53 22 20
Inschrijving
Uitzicht ISSN 0169-9938
Uitzicht op internet
www.moermanvereniging.nl
E­mail: info@moermanvereniging.nl
Kopij volgend nummer:
Magazine 3/2010
vóór 27 maart 2010
c o l o f o n
‘Leden werven leden’
Bel voor de laatste ronde
Ledenwerfactie: wie pakt de hoofdprijs?
De vorige keer konden we melden dat de ledenwerfactie nog zo goed liep
dat ze voorlopig zou worden voortgezet. Dat was niet tot dovemansoren
gesproken. Dit keer konden 26 nieuwe leden worden geregistreerd.
Een fraaie nalezing na de rijke oogst van de laatste maanden!
De grote vraag is natuurlijk welke ledenwervers in de top tien gaan eindigen. Nog
spannender is wie er met de hoofdprijs vandoor gaat. Het betreft een zogeheten
‘Hartverwarmend Arrangement’ van twee dagen voor twee personen in tophotel
Havezathe Carpe Diem in Zeddam (zie ook: www. hotelcarpediem.nl). Het ligt
werkelijk schitterend en het Moermandieet behoort er tot de mogelijkheden.
Tijdens de jaarvergadering op 24 april a.s. in Baarn zal bekend gemaakt worden
wie de gelukkige is. U heeft tot eind maart de tijd om anderen enthousiast te
maken voor de vereniging en voor ons blad Uitzicht. Zou u begin april nog nieuwe
leden aanbrengen, dan doen we daar natuurlijk niet moeilijk over maar op zeker
moment zal om organisatorische
redenen een streep
getrokken moeten worden.
De bel voor de laatste ronde
is dus gegaan.
Uiteraard blijven we doorgaan
met het beschikbaar
stellen van de bekende
tegenprestaties voor elk
nieuw lid. Ook levert elk door
u geworven lid u een bonuspunt
op, waarmee u spaart
voor exclusieve prijzen.
Voor de nieuwe leden zijn
er ook welkomstgeschenken:
de voordelen van het lidmaatschap
(maximaal 25 %
korting op voedingssupplementen
via De Roode Roos,
de kennismakingsbrochure,
de voedingswijzer en de dvd
‘Geef ziekte geen kans’).
En tien keer per jaar het
informatieve verenigingsmagazine
Uitzicht.
Zo kunt u nieuwe leden aanmelden:
1. Via de website:
www.moermanvereniging.nl
2. Via de administratie:
(0172) 49 79 44 (werkdagen van
09.00 tot 13.00 uur).
3. Via Uitzicht:
Aanmeldingskaart in Uitzicht.
Vermeld altijd:
a. Naam van de aanbrenger, postcode
en huisnummer.
b. Welk cadeau de aanbrenger graag
ontvangt; cadeau 1, 2, 3.
c. Naam van het nieuwe lid met alle
gegevens, die nodig zijn.
27

De Roode Roos B.V.
Magazijn voor orthomoleculaire voeding
Deze keer een andere selectie van
producten, welke door “De Roode Roos
B.V.” geleverd kunnen worden.
Hierdoor krijgt u een inzicht van ons ruime
assortiment, van meer dan 3500
producten en 80 leveranciers.
Bestellen bij De Roode Roos B.V.
Alle producten worden in principe
geleverd met een korting van max. 25%
ten opzichte van de adviesprijs. Om te
bestellen kunt u gebruik maken van de
lijst die hiernaast is afgedrukt. Eventueel
kunt u eerst een fotokopie maken. Onze
volledige catalogus is op aanvraag
verkrijgbaar.
Uw schriftelijke bestelling kunt u naar
onze postbus sturen. Vervolgens laten wij
de bestelling door TNT-Post bij u thuis
bezorgen.
Ook kunt u ons gratis naamnummer
0800-ROODEROOS (0800-7663376)
gebruiken.
Internetgebruikers kunnen een e-mail
versturen naar orders@derooderoos.com
of direct bestellen via onze webwinkel op
www.derooderoos.com
Vanaf nu biedt De Roode Roos u de
mogelijkheid uw bestellingen te betalen
via doorlopende machtiging voor
automatische incasso.
Een machtigingskaart hiervoor kunt u
opvragen via onze website:
www.derooderoos.com/machtigen
Prijswijzigingen voorbehouden
Vermeld hier uw adresgegevens:
Uw naam: (Dhr/Mevr):
Adres:
Postcode & Woonpl.:
Telefoonnummer:
Postbus 16035
2500 BA DEN HAAG
Telefoon 070-3010701
Fax 070-3010707
Nr Fabrikant
Normaal Leden
B4398
A5304
S4920
M3492
C4754
P5491
P5489
P5487
P0268
B0547
V4630
L3118
A4126
A3128
P5861
N2308
S5878
B4105
B3273
C0586
P5964
A1388
V3821
M3402
P4169
B3654
Z4617
M4456
V4646
V5018
C4084
Advertentie
Active Biodream (800 gram)
Aloë Vera Sap puur (250 ml)
Anti oxidant Formule (60 tab)
Bio Bran MGN3 (50 tab)
Bio Nutriënt l-Tryptofaan (60 vcaps)
BioActive Q10 100 mg (30 caps)
BioActive Q10 50 mg (30 caps)
Bio-Bloeddruk (60 caps)
Bio-Quinon Q10 Super 30 mg (150 caps)
BioSil (30 ml)
Co Enzyme Q10 with MCT (60 vcaps)
Colladeen (60 tab)
Coriolus Versicolor-extract 750 mg (90 caps)
Curcuma Longa extract 600 mg 8903 (60 caps)
Delima Feminin (10 ovula)
DHA 250 (120 caps)
Glucosamine Summum (120 tab)
Levertraan Forte (60 Licaps)
Lignan Flax Oil Complex (473 ml)
MaxEPA (100 caps)
Meridian Balance 4 Zelfvertrouwen (30 ml)
MultiVit Basic (module 1) (90 vcaps)
Omega 3-6-9 (120 softgel)
Optimal Prenatal DHA Formula (60 softgel)
Plantina Algreen (150 gram)
Prostaatformule (60 tab)
Solidago Complex Tinctuur (50 ml)
Spirulina (180 tab)
Super Greens Plus (220 gram)
Vitamine K 2 (60 softgel)
Women's Mood (30 caps)
Lidmaatschap nr.:
Geboortedatum:
E-mailadres:
Evt. op voorschrift van:
Biodream
Aloelixir
Salvé
Medpro
CellCare
Pharma Nord
Pharma Nord
Pharma Nord
Pharma Nord
Bio Minerals
Viridian
Lamberts
AOV
AOV
Pekana
Now Foods
Supplemed
Bonusan
Barlean's
Cardio Vasc. Res.
Pervital
Alfytal
VitaFytea
Minami Nutrition
Plantina
Best Choice
Zonnegoud
Marcus Rohrer
VitaKruid
Vitals
Care For Women
€ 45,00
€ 14,95
€ 21,00
€ 65,00
€ 21,90
€ 26,75
€ 14,95
€ 29,95
€ 46,50
€ 28,90
€ 35,80
€ 28,95
€ 30,45
€ 21,85
€ 14,10
€ 37,50
€ 33,95
€ 9,00
€ 17,95
€ 37,00
€ 19,96
€ 20,75
€ 26,95
€ 27,95
€ 48,70
€ 11,50
€ 9,80
€ 13,32
€ 52,90
€ 18,95
€ 19,95
€ 36,00
€ 11,21
€ 15,75
€ 58,50
€ 17,52
€ 20,06
€ 11,21
€ 22,46
€ 34,87
€ 21,68
€ 28,64
€ 21,71
€ 22,84
€ 16,39
€ 10,58
€ 28,13
€ 25,46
€ 6,75
€ 13,46
€ 27,75
€ 16,97
€ 18,68
€ 20,21
€ 20,96
€ 36,53
€ 8,63
€ 7,35
€ 11,32
€ 44,96
€ 14,21
€ 14,96
Deze boeken kunt u bestellen
bij de Moermanvereniging.
Wilt u één of meerdere boeken
toegestuurd krijgen, vul dan
duidelijk een girokaart in met
het juiste bedrag en de titels
van de gewenste boeken.
Geen geld opsturen!
Het gironummer waarop u
kunt bestellen is: 355.999 t.n.v.
De Moermanvereniging
Postbus 508
2400 AM Alphen aan den Rijn.
De prijzen zijn inclusief verzendkosten
binnen Nederland.
Daarbuiten wordt € 3,50 extra
berekend.
Boekenlijst
01. Dr. Moerman, een weg tot genezing,
C. van Groningen en A. Ronhaar € 11,30
03. De Moermantherapie, Jac. Landman € 4,95
04. De psychische achtergronden van kanker, Jac. Landman € 4,95
09. Verhütung und Heilung von Krebs, Jac. Landman € 6,80
10. Die Moerman-Krebs-Diät, E. Wannee-Immerzeel € 6,80
14. Op weg naar herstel, Simonton € 25,00
15. Het Moermandieet, gezond en lekker, E. Wannee € 4,95
17. A solution to the Cancer Problem € 7,95
22. Variaties op de Moermankeuken, Truus Hartsink € 4,95
24. Kookboek, Lia v.d. Geest en Lydia Sleutel € 7,95
28. De actuele voedingstabel, wat zit waar in? € 6,90
29. Retrospectief onderzoek naar de effectiviteit van € 20,40
de Moermantherapie
37. Het Gouden boekje voor de Gezondheid, G.E. Schuitemaker € 9,50
Voor meer boeken van de heer Schuitemaker zie:
www.gezondeboeken.nl
40. Meer variaties op Moermanrecepten, Truus Hartsink € 4,95
41. Bondgenoot, autobiografie van een immuuncel, Henk Fransen € 12,75
42. De helende factor, Bob Th. Hornstra € 16,50
43. Moermankookboek, culinair de wereld rond € 4,00
44. Voed je goed, voel je goed, Monique van den Assum € 4,95
45. Dvd ‘Geef ziekte geen kans, eet en leef gezond’, Kees Braam € 6,95
Advertentie
29

Maart 2010 – Rijssen
Kookcursus
Plaats: Rijssen.
Data: 11 en 25 maart en 8 en 22 april
Tijd: van 10.00 uur tot circa 13.30 uur
Kosten: € 17,50. De les op 25 maart heeft als thema:
broodbakken en broodbeleg en staat onder
leiding van bakker Tharner uit Rijssen
(inclusief lunch).
Opgave: J. Baan, telefoon:
(0548) 51 26 10.
Activiteitenkalender
In het volgende nummer van Uitzicht
• Interview met Joke Martens­
Bevelander: “De reumatoloog
vroeg of ik injecties met duiven-
mest kreeg”
• Aziaat heeft meer profijt van
soja dan Europeaan
April – Asten (NB)
Vegetarische kookcursus
Onder deskundige leiding maaltijden klaarmaken die gezond
en smakelijk zijn.
Plaats: Asten (Noord-Brabant)
Data: dinsdagen 13, 20, 27 april en 4 mei
Tijd: van 10.00 tot 14.00 uur
Kosten: Leden € 80,- en niet-leden € 120,-
Opgave: Toos Scheres tel (0475)
49 29 20 of Mien v.d. Vijf eijken (0493) 49 58 91.
Aanmelden graag voor
10 maart.
• Waarom borstvoeding hét
ideale voedsel voor baby’s is
Advertentie
algemene informatie
De Moermanvereniging voor natuurlijke kankerbestrijding stelt zich ten doel welzijn en belangen te
behartigen van patiënten die met de Moermantherapie worden behandeld, en zoveel mogelijk bekendheid
te geven aan deze therapie ter bestrijding van kanker.
Bestuur
Vriendelijk verzoek alle post bestemd
voor het bestuur te zenden aan:
Postbus 508
2400 AM Alphen aan den Rijn
Voorzitter a.i.
Fer Kesteloo
Secretaris
Frits Kranenbarg
Brouwersveld 15
7031 DA Wehl
(0314) 68 10 25
Penningmeester
Rob Kappé
Reijerskoop 291
2771 BL Boskoop
(0172) 21 47 67
Regiocoördinator
Tym Kortekaas-Zaal
Nieuweweg 57 B
2685 AS Poeldijk
(0174) 24 75 27
PR
Margreet Heijerman-Strating
Postbus 19
7050 AA Varsseveld
(0315) 24 13 54
Voeding en artsencontact
Hans Stoop
Coehoornstraat 40
4611 KS Bergen op Zoom
(0164) 25 04 61
Organisatie
Jan Strating
Hoofdwal 61
4207 EB Gorinchem
(0183) 63 26 90
Adviseurs
Cor van Groningen
Drs. Bob Hornstra
Administratie/
algemene informatie
De administratie van de vereniging
wordt gevoerd door de heer
Wim Kuling.
Administratie­adres:
Postbus 508
2400 AM Alphen aan den Rijn
telefoon (0172) 49 79 44 (werkdagen
tussen 09.00 uur en 13.00 uur)
fax (0172) 47 06 44
e-mail: info@moermanvereniging.nl
Aanmelding nieuwe leden
Schriftelijk of telefonisch bij de
administratie.
Lidmaatschap
Nieuwe leden: € 22,- per kalender jaar
(automatische incasso).
Voor Belgische leden minimaal
€ 35,50 op rekening ING bank
335-0078672-51 t.n.v. Moermanvereniging.
Voor de overige leden in
Europa € 35,50, buiten Europa € 40,-.
Een kleine ’overbetaling’ op de
minimumcontributie wordt zeer op
prijs gesteld.
Contributie giro 42.39.229 t.n.v.
Moermanvereniging te Alphen aan
den Rijn. Opzegging lidmaatschap:
vóór 1 december van het lopende
jaar. Administratiekosten: € 3,50
wanneer een herinnering gestuurd
moet worden.
De Moermanvereniging en de
stichting Steunfonds Amnestie zijn
door de Belastingdienst erkend als
algemeen nut beogende instelling
(ANBI), sinds 01-01-2008. Een schenking
aan onze stichting is aftrekbaar
van de inkomstenbelasting (binnen
de daarvoor geldende regels).
Internet
www.moermanvereniging.nl
e-mail: info@moermanvereniging.nl
Patiëntenvoorlichting
Telefoon 088-2424240 (Infolijn)
Of voor algemene informatie over de
vereniging: (0172) 49 79 44
Informatie lezingen
en kooklessen
Schriftelijke vragen naar:
Postbus 508
2400 AM Alphen aan den Rijn
Postzegel insluiten.
Klachten van patiënten
Stichting Klachtrecht AAG (Artsenfederatie
Additieve Geneeskunde)
Vaartstraat 247, 1075 RM Amsterdam
Advertenties Uitzicht
Advertentietarieven kunnen worden
aangevraagd bij:
J.P.H. Geraats
Louis Regoutstraat 36, 6006 LL Weert
telefoon (0495) 53 22 20
e-mail j.geraats@tiscali.nl
Stichting Steunfonds
Amnestie
Giro 3290997 t.n.v. de Stichting
Steunfonds Amnestie, Reijerskoop
291, 2771BL Boskoop of via ING
bank, rekeningnummer 67.20.27.240
t.n.v. Stichting Steunfonds Amnestie
in Boskoop.
Bovenstaande rekeningnummers van
Stichting Steunfonds uitsluitend te
gebruiken voor giften.
Legaten
Wie het Steunfonds testamentair wil
gedenken, wordt aanbevolen gebruik
te maken van de volgende formulering:
‘Ik legateer aan de Stichting Steunfonds
Amnestie, gevestigd te Elst (Gld)
de som van €……… vrij van rechten en
kosten’.
Regio­secretariaten
Amsterdam en Wijde Omgeving
Mevr. T. Visser
Quellijnstraat 128
1073 XL Amsterdam
telefoon (020) 675 41 50
Gelderland
Mevrouw R. van Elk
Utrechtseweg 84
6812 AH Arnhem
telefoon (026) 844 95 16
Zeeland/West­Brabant
Mevr. K. Walhout
Oranje Nassaustraat 26
4341 GC Arnemuiden
telefoon (0118) 60 18 68
Den Haag
Mevr R Rosier
Gerrit van de Veenlaan 216
2552 WN Den Haag
telefoon (070) 391 02 79
Friesland
Mevr. T. Meesters
Singel 7
8771 SV Nijland
telefoon (0515) 56 98 13
Groningen/Drenthe
Mevr. H. Prins
Schout Poelmanweg 32
9617 BX Harkstede
telefoon (050) 404 22 46
Limburg
Dhr. F. Kessels
Groenstraat 64
6074 EL Melick
telefoon (0475) 53 49 19
Noord­Holland Noord
Vacature
Overijssel
Dhr. G.J.W. Tretmans
Tuinvaas 16
7609 ZT Almelo
telefoon (0546) 56 94 11
Rotterdam
Dhr. M. Ouwehand
Statenweg 405
3039 HP Rotterdam
telefoon (010) 467 78 64
mobiel 06 23234874
Rijnmond/Westland
Vacature
(Zie ook colofon pagina 27)
30 31

Vitaminen
Hoo edoseerd, zuiver en verantwoord...