Untitled - Holland Historisch Tijdschrift

tijdschriftholland.nl

Untitled - Holland Historisch Tijdschrift

Manon van der Heijden

Op de grens van spel en overtreding.

Een bruiloftsritueel in de 16e en 17e eeuw*

Op het schilderij De dorpsbruiloft uit 1653 van Jan Steen staat een bruiloftsscène afgebeeld. De

afbeelding situeert het bruiloftspaar net na de huwelijksvoltrekking, als de bruid met haar ge­

zelschap naar het huis van de bruidegom of een naburige herberg vertrekt. 1

In en rond het

huis van de bruidegom wordt muziek gemaakt ter verwelkoming van de bruid. Achter de

bruid staat publiek dat vol verwachting hoopt een graantje te kunnen meepikken van de brui­

loftsfestiviteiten. Het was gebruikelijk dat familieleden van het bruidspaar (of alleen de

bruid) de omstanders trakteerden op eten en drank. Het schilderij laat duidelijk een vrolijke

en feestelijke gebeurtenis zien.

Volgens sommige kunsthistorici heeft Jan Steen met dit schilderij willen verwijzen naar het

populaire 17e-eeuwse thema de vuile bruid, ofwel de zwangere en dus onkuise bruid. In de 17e

eeuw vormde de vuile bruid namelijk het onderwerp van talloze kluchten en schilderijen. Ik

zal hier verder niet bespreken in hoeverre deze interpretatie juist of onjuist is te noemen. 2

Voor dit artikel vormt het schilderij vooral een mooie ingang op het onderwerp dat ik hier wil

bespreken. Het door Steen afgebeelde tafereel ging namelijk vaak gepaard met een bruilofts­

spel dat het schutten van de bruid werd genoemd. Aan het schutten van de bruid hebben histo­

rici relatief veel aandacht besteed. Veel minder aandacht is er geweest voor de aanpak van dit

ritueel door overheid en kerk. In de Rotterdamse en Delftse vonnisboeken en kerkenraads-

notulen ontdekte ik dat dit huwelijksspel soms tot vervolgingen door overheid en kerk kon

leiden. In dit artikel zal het schutten van de bruid daarom in het licht van de Hollandse stral­

en tuchtpraktijk tijdens de 16e en 17e eeuw worden bekeken.

Het schutten van de bruid was in de eerste plaats een huwelijksritueel dat het karakter had

van een spel. De stedelijke en kerkelijke overheden beschouwden het ritueel niet altijd als on­

schuldig, gezien het feit dat het schutten van de bruid in Holland soms leidde tot ingrijpen

van de kerkenraad en de overheid. Aangezien het spel soms uit de hand liep, kon het een be­

dreiging vormen voor de openbare orde. In die gevallen stelden stedelijke overheden soms

een strafrechtelijke vervolging in. Daarnaast bemoeide de gereformeerde kerk zich met uit­

spattingen rond huwelijksspelletjes. Gereformeerde predikanten maakten eveneens bezwaar

tegen de openbare ordeverstoring. Vooral de verstoring van de kerkdienst vonden zij erger­

lijk. Via het tuchtbeleid van de kerkenraad corrigeerde de gereformeerde kerk zijn lidmaten

regelmatig wegens bruiloftsrituelen.

• Dit artikel is een uitwerking van een paragraaf uit mijn proefschrift: Manon van der Heijden, Huwelijk in Holland. Stedelijke

rechtspraak en kerkelijke tucht, 1550-1700 (Amsterdam 1998) 211-212. Een verkorte versie werd gepresenteerd op

het congres: Spel en spelen in de zestiende en zeventiende enne (Rotterdam, 27 en 28 augustus 1998) georganiseerd door

Werkgroep XVIIe eeuw, Erasmus Universiteit Rotterdam en Katholieke Universiteit Leuven.

1 H. Pcrry Chapman, Wouter Th. Kloek en Arthur K. Wheelock Jr., onder redactie van Guldo MC. Jansen, Jan Steen.

Schilder en verteller (Amsterdam 1996) 116-118.

9 Over de kluchten- Maria-Theresia Leuker, 'De last van 't huys, de wil des mans ...'. Vrauenhdder und Ehekonzepte im mederlandrschen

Lustspel des 17. pdrrunderts (Munster 1992). Over de schilderkunst: Paul Vandenbroek 'Verbeeck's peasant

weddings- a study of iconography and social function', Smuolus 14 (1984) 79-123; Margaret Sulhvan, Bugels

l,easants: art and audience m the Northern Renaissance (Cambridge 1994); Eddy dejongh, Portretten van echt en trouw. Huwelijk

en gezin in de Nederlandse kunst van de zeventiende eeuw (Haarlem en Zwolle 1986).

63

More magazines by this user
Similar magazines