principe, bescherming en onderhoud van de installatie

Fonds voor Vakopleiding in de Bouwnijverheid 

MODULair hanDBOEk cEntraLE VErwarMing 

MODULE 2.2 

Warmtetransport: 

principe, bescherming en 

onderhoud van de installatie

MODULAIR HANDBOEK CENTRALE VERWARMING 

2.2 - Warmtetransport: 

principe, bescherming en onderhoud 

van de installatie 

FONDS VOOR VAKOPLEIDING IN DE BOUWNIJVERHEID (FVB) 

Koningsstraat 45 – B-1000 Brussel 

Tel.: +32 2 210 03 33 – Fax: +32 2 210 03 99 

Website: www.debouw.be - E-mail: info@fvbffc.be

@ Fonds voor Vakopleiding in de Bouwnijverheid, Brussel, 2005. 

Alle rechten van reproductie, vertaling en aanpassing onder eender welke vorm, voorbehouden voor alle landen. 

D/2005/1698/08 

2

Module 2: Warmteafgifte en -transport - Boekdeel 2: Principe, bescherming en onderhoud van de installatie 

Voorwoord 

Situering 

Er bestaan al verschillende uitgaven voor de centrale verwarming, 

maar de meeste zijn niet praktisch gericht of verouderd. Daarom is de 

vraag naar een praktisch gericht handboek zeer groot. 

Het “Modular handboek Centrale Verwarming” werd geschreven in 

opdracht van het FVB (Fonds voor Vakopleiding in de Bouwnijverheid), 

onder de stuwende kracht van Roland Debruyne, ere-voorzitter UBIC 

(beroepsorganisatie van de installateurs voor centrale verwarming) en 

met de steun van de Bouwunie (De Vlaamse KMO-bouwfederatie). 

Bepaalde onderdelen die gemeenschappelijk zijn voor de reeks handboeken 

“De sanitair installateur” (uitgave FVB) werden in overleg met 

de redactie van voornoemd handboek op elkaar afgestemd. 

Een aantal krachten uit het onderwijs, VIZO, Syntra en de bedrijven 

sloegen de handen in elkaar en vormen het redactieteam. 

Dit naslagwerk is opgebouwd uit verschillende modules en boekdelen, 

gebaseerd op de modulaire opleidingsstructuur uitgewerkt door 

de Dienst Beroepsopleiding van het departement Onderwijs. Deze opleidingsstructuur 

is op zijn beurt afgeleid van het beroepsprofiel. 

Zo vinden we boekdelen die zich meer gaan richten naar het niveau 

van uitvoerder (monteur), terwijl andere boekdelen zich eerder gaan 

richten naar het niveau van onderhoudsmedewerker (technicus) of 

leidinggevende (installateur). De actuele structuur met modules en 

boekdelen is terug te vinden in de verzamelmap, en zal aangepast 

worden aan de noodzaak van de opleiding en aan de vernieuwing van 

de technieken. 

In het naslagwerk wordt tekst zoveel mogelijk afgewisseld met afbeeldingen. 

Hierdoor krijgt de lezer het leermateriaal meer visueel aangeboden. 

Om goed aan te sluiten aan de realiteit en bij de principes van competentieleren, 

is een praktijkgerichte beschrijving het uitgangspunt van 

elk onderwerp. In deze boekdelen zal men echter geen praktijkoefeningen 

terugvinden; het is immers geen schoolboek. 

3 

Voorwoord


Opleidingsonafhankelijk 

Een geïntegreerde aanpak 

Redactie 

Coördinatie Patrick Uten 

Het naslagwerk werd zodanig ontwikkeld, dat het voor verschillende 

doelgroepen toegankelijk is. 

We streven naar een doorlopende opleiding: zo kan een leerling van 

een school, een cursist van een middenstandsopleiding, een werkzoekende 

in opleiding of een verwarmingsmonteur die wenst bij te blijven, 

gebruik maken van dit naslagwerk. Ook een installateur, die bepaalde 

technieken terug wil opfrissen, vindt hier zijn/haar gading. 

Duurzaam installeren zal geïntegreerd worden in de leerstof. 

Om overlapping te voorkomen, is ervoor gekozen om binnen elk boekdeel 

een apart thema toegepaste wetenschappen uit te werken. 

Er wordt naar gestreefd om veiligheid, gezondheid en milieu zoveel 

mogelijk te integreren. Waar nodig zal een apart thema voorzien 

worden. 

Hetzelfde geldt voor delen uit normen en WTCB-publicaties die ook 

worden opgenomen in de boekdelen. 

4 

Stefaan Vanthourenhout, 

FVB-voorzitter. 

Werkgroep Paul Adriaenssens, Inge De Saedeleir, Marc Decat, Gustaaf Flamant, 

Eric Maertens, René Onkelinx, Jacques Rouseu 

Teksten Alex Dene, Jacques Rouseu, Patrick Uten 

Tekeningen Thomas De Jongh 

Contact Voor opmerkingen, vragen en suggesties kan je terecht op volgend 

adres: 

FVB 

Koningsstraat 45 

1000 Brussel 

Tel.: 02 210 03 33 - Fax: 02 210 03 99 

www.debouw.be 

Opmerking De gebruikte woningtekeningen zijn gebaseerd op de maquettes 

“Kennismaking met de bouw”, uitgegeven door het FVB, en kunnen 

aanvullend gebruikt worden om meer inzicht te verwerven in het driedimensionele 

van een woningtekening. 

Redactie


Inhoudsopgave 

VOORWOORD ........................................................................................................................................... 3 

REDACTIE ................................................................................................................................................. 4 

1 DISTRIBUTIE ......................................................................................................................................... 7 

1.1 Principe centrale verwarming .................................................... 7 

1.2 Van een open naar een gesloten systeem ................................. 7 

1.2.1 Inleiding ............................................................................. 7 

1.2.2 Het expansievat voor open systeem (open expansievat) .. 8 

1.2.3 Het expansievat voor een gesloten systeem 

(gesloten expansievat) ..................................................... 9 

1.3 Van natuurlijke circulatie naar pompcirculatie ........................... 11 

1.3.1 Natuurlijke circulatie .......................................................... 11 

1.3.2 Gedwongen circulatie ....................................................... 14 

1.3.3 Eisen voor cv-installaties ................................................... 15 

1.4 Leidingsystemen ........................................................................ 17 

1.4.1 Verschil tussen twee- en éénpijpsinstallaties .................... 17 

1.4.2 Installatieschema’s ............................................................ 19 

1.5 Isometrische tekeningen van installaties ...................................26 

1.5.1 Grondplannen ....................................................................26 

1.5.2 Inleiding tot isometrisch tekenen ......................................29 

1.5.3 Het assenstelsel ................................................................29 

1.5.4 Leidingen in isometrische projectie ..................................30 

1.5.5 Isometrische schema’s ......................................................30 

2 AFWERKEN EN BESCHERMEN VAN DE INSTALLATIE ................................................................... 31 

2.1 Beschermen en isoleren van leidingen ...................................... 31 

2.1.1 Beschermen tegen corrosie .............................................. 31 

2.1.2 Isoleren .............................................................................. 31 

2.2 Beproeven, spoelen en afpersen van nieuwe leidingen ............34 

2.2.1 Beproeven .........................................................................34 

2.2.2 Spoelen .............................................................................34 

2.2.3 Afpersen ............................................................................35 

2.2.4 Aanbeveling ......................................................................36 

2.3 Corrosie van de installatie ......................................................... 37 

2.3.1 Inleiding ............................................................................. 37 

2.3.2 Wat is corrosie? ................................................................38 

2.3.3 Slib ....................................................................................40 

2.3.4 Reinigen van een verontreinigde installatie ......................42 

2.3.5 Oorsprong van zuurstof in verwarmingsinstallaties ..........43 

5 

Inhoudsopgave


3 IN BEDRIJF STELLEN EN ONDERHOUDEN VAN DE INSTALLATIE ................................................45 

3.1 Kwaliteit van het vulwater ..........................................................45 

3.1.1 Het vulwater .......................................................................45 

3.1.2 Vullen van de installatie .....................................................46 

3.1.3 Werkwijze om een installatie te vullen en te ontluchten ....48 

3.1.4 Systeemwater (= warmtemedium) .....................................48 

3.1.5 Toevoegmiddelen (additieven) bij het vulwater .................49 

3.2 Opsporen van lekken in verwarmingsleidingen ......................... 51 

3.2.1 Inleiding ............................................................................. 51 

3.2.2 De hygrometer (vochtigheidsmeter) .................................. 51 

3.2.3 De infrarood-camera (IR camera) .....................................52 

3.2.4 Ultrasoon onderzoek .........................................................53 

3.2.5 Gebruik .............................................................................53 

3.3 Probleemanalyse .......................................................................54 

4 TOEGEPASTE WETENSCHAPPEN ......................................................................................................55 

4.1 Massadichtheid ....................................................................... 55 

4.2 Beginsel van Pascal ................................................................ 56 

4.3 Absolute, maximum- en relatieve vochtigheid .........................56 

4.4 pH - zuren en basen ................................................................. 57 

4.5 Hard water - zacht water ......................................................... 58 

4.6 Elektrolyse - galvanische koppels ........................................... 59 

4.7 Oxideren .................................................................................. 60 

4.8 Opgeloste gassen in water ....................................................... 61 

4.9 Diffusie .....................................................................................62 

4.10 Communicerende vaten ...........................................................62 

4.11 Legeringen ...............................................................................63 

6 

Inhoudsopgave


1 Distributie 

1.1 Principe centrale verwarming 

1.2 Van een open naar een gesloten systeem 

1.2.1 Inleiding 

Bij centrale verwarming met warm water wordt water in de ketel (productie) 

opgewarmd tot maximum 90 °C bij een maximumdruk van 

300 kPa (3 bar) voor niet-industriële installaties. Via het distributiesysteem 

dat bestaat uit een buizennet met aanvoer en terugloop (distributie) 

wordt dit warme water naar de verwarmingslichamen geleid, die 

er voor zorgen dat de nodige warmte afgegeven wordt in de vertrekken 

waarin ze opgesteld zijn (afgifte). Door dit proces koelt het water 

af, daarna vloeit het via het buizennet (terugloop) naar de ketel terug, 

waar de cyclus dan herbegint. 

In centrale-verwarmingsinstallaties moet rekening gehouden worden 

met de uitzetting van het water bij opwarming van het verwarmingswater. 

De verwarmingsketel gaat het water immers verwarmen tot maximaal 

90 °C (meestal lagere temperaturen). 

Bij industriële toepassingen past men soms hogere watertemperaturen 

toe (heetwaterinstallaties) of werkt men met thermische olie op 

hoge temperatuur. 

De figuur hieronder geeft de uitzetting van het water in functie van de 

temperatuur weer. 

uitzetting % 

De uitzetting van het water in een cv-installatie wordt opgevangen in 

een expansievat. 

Vroeger werden de installaties uitgerust met een vat dat op het hoogste 

punt van de installatie stond, en in contact stond met de omringende 

atmosfeer (open expansievat). Tegenwoordig zijn alle installaties 

opgebouwd met een gesloten systeem (gesloten expansievat). 

7 

temperatuur 

Hoofdstuk 1: Distributie


1.2.2 Het expansievat voor open systeem (open expansievat) 

De figuur hieronder geeft de montage van het open expansievat weer. 

De vertrekleiding werd door middel van de veiligheidsleiding met het 

expansievat verbonden. 

Bron: GTI Mortsel 

Het open expansievat had drie functies. 

– De eerste functie is het opvangen van de volumetoename van het 

water als gevolg van de thermische expansie. 

– Een tweede functie is het beveiligen van de installatie. Doordat het 

open expansievat in verbinding staat met de omringende atmosfeer 

is er altijd een (constante) statische waterdruk aanwezig en er moet 

geen overdrukbeveiliging geplaatst worden. 

– De derde functie was de vulcontrole. Er werd een overloop (overstort) 

meestal naar de dakgoot gevoerd. Een teveel aan water werd 

daar geloosd. 

Bron: Thomas De Jongh 

1 Meer informatie vind je in “Toegepaste wetenschappen”: Corrosie. 

Voordeel van een expansievat open systeem was dat tijdens het vullen 

van de installatie de lucht gedeeltelijk afgevoerd werd. 

De nadelen waren: 

– wegens het verdampen van installatiewater moest de installatie regelmatig 

bijgevuld worden (drinkwater bevat zuurstof, calcium en 

magnesiumzouten), 

– veel warmteverlies, 

– opnemen van zuurstof in het water (open installatie), 

– met als gevolg veel corrosie 1 . 

Deze expansievaten worden bij nieuw geplaatste installaties niet meer 

toegepast. 

8 



1.2.3 Het expansievat voor een gesloten systeem (gesloten expansievat) 2,3 

Bron: René Onkelinx 

In een installatie waar een gesloten expansievat wordt gebruikt, zal 

een temperatuurtoename resulteren in een drukverhoging. Daarom 

dient deze installatie voorzien te worden van een veiligheidsventiel. 

Het gesloten expansievat kan niet functioneren als centrale ontluchter. 


Het expansievat voor een installatie met variabele druk 

De volumevermeerdering van het water in de installatie, door de thermische 

uitzetting, wordt in het drukgas-gedeelte van het expansievat 

opgevangen. Dit heeft een druktoename voor gevolg. Vandaar dat dit 

een systeem met variabele druk wordt genoemd. 

Wordt vooral toegepast in installaties met een beperkte hoogte boven 

het expansievat. Bij grotere installatiehoogten loopt (volgens natuurkundige 

wetten) de waterdruk op, waardoor voor het expansievat grotere 

volumes dienen gekozen te worden 4 . 

2 Voor berekeningen: zie module 4: “Ontwerpen, dimensioneren en berekenen van verwarmingsinstallaties”. 

3 Meer informatie vind je in boekdeel “Installatietoebehoren”: Expansievaten. 

4 Voor berekeningen: zie module 4 “Ontwerpen, dimensioneren en berekenen van verwarmingsinstallaties”. 

9 



Deze figuur geeft de werking weer van een cv-installatie met expansievat 

voor installatie met variabele druk. 

Verklaring: 

– 1 = verwarmingswater (systeemwater) 

– 2 = drukgas (lucht of stikstof) 

– 3 = membraan 

Het expansievat voor een installatie met constante druk 

Wordt vooral toegepast in installaties met een grote hoogte boven het 

expansievat. 

Hiervoor gebruikt men: 

- een expansievat met compressor, 

- een expansieautomaat met pomp 5 . 

Bron: Flamco Bron: Flamco 

5 Meer informatie vind je in boekdeel “Installatietoebehoren”: Expansievaten. 

Bron: Thomas De Jongh Bron: Thomas De Jongh 

10 



Voorbeeld met compressor 

Verklaring: 

– 1 = verwarmingswater 

– 2 = gas (lucht) 

– 3 = bij uitzetten 

– 4 = bij krimpen 

1.3 Van natuurlijke circulatie naar pompcirculatie 

1.3.1 Natuurlijke circulatie 


6 Meer informatie vind je in “Toegepaste wetenschappen”: Verbonden vaten. 

7 Meer informatie vind je in “Toegepaste wetenschappen”: Massadichtheid. 

Oude installaties werkten door natuurlijke circulatie (door thermosifonwerking 

of door zwaartekracht). Het was toen de enige oplossing die 

nu niet meer wordt toegepast. 

Natuurlijke circulatie is een fenomeen waar rekening moet worden mee 

gehouden. 

Hoe komt natuurlijke circulatie tot stand? 

Volgens de wet van de communicerende vaten 6 zullen in twee verticale 

buizen die aan de onderzijde met elkaar verbonden zijn de vloeistofspiegels 

horizontaal staan. 

Indien buis A wordt verwarmd, dan zet het water uit. Er ontstaat een 

niveauverschil h1 ten opzichte van de koudere buis B. Hoe groter het 

temperatuurverschil wordt tussen buis A en B hoe groter het niveauverschil 

h2 wordt. Indien de hoogte h groter zou geweest zijn, zou voor 

hetzelfde temperatuurverschil, h1 ook groter zijn. 

Door het verwarmen zal de massadichtheid 7 ( in kg/m 3 ) van het water 

in kolom A dalen. 

11 




Ten gevolge van het opwarmen van het water in kolom A zal de massa 

() van het water in deze kolom kleiner zijn dan in kolom B. Er zal eveneens 

een niveauverschil willen optreden, dit is niet mogelijk tengevolge 

van buis C. Het “koude, zwaardere” water in kolom B zal het “warmere, 

lichtere” water in kolom A wegduwen. Dit wordt nu ook verwarmd door 

de warmtebron en aldus ontstaat er “circulatie”. 

De “circulatiekracht” komt van het verschil in massadichtheid tussen 

kolommen A en B (= aanvoer en terugloop). 


12 




Door het relatief klein drukverschil (= circulatiekracht) dat optreedt 

moeten de leidingen een grote diameter hebben om de wrijvingsverliezen 

te beperken. 

Grotere diameters van buizen betekenen een grotere waterinhoud van 

de installatie. De installatie is moeilijker te regelen. 

In moderne hedendaagse bouwstijlen zijn de mogelijkheden voor het 

aanleggen van leidingen en het plaatsen van de ketel, om een systeem 

uit te bouwen op natuurlijke circulatie, niet aanwezig. 


13 



1.3.2 Gedwongen circulatie 8 


Bron: SPIA 

De nadelen van natuurlijke circulatie, samen met de vooruitgang geboekt 

in de pomptechniek, hebben er toe geleid dat er enkel nog installaties 

met circulatiepompen voorkomen. 

De circulatie komt hier tot stand door een drukverschil (p c), door de 

circulatiepomp gemaakt. 

De voordelen zijn: 

– de leidingdiameters kunnen kleiner gekozen worden; 

– de plaats waar de ketel kan geplaatst worden is niet afhankelijk van 

het leidingnet (moet niet noodzakelijk op het laagste punt van de 

installatie); 

– er is steeds een goede circulatie verzekerd; 

– de warmteafgifte komt veel sneller op gang. 


8 Voor berekeningen: zie module 4: “Ontwerpen, dimensioneren en berekenen van verwarmingsinstallaties”. 

14 



1.3.3 Eisen voor cv-installaties 


9 Meer informatie vind je in hoofdstuk “Kwaliteit van het vulwater”. 

10 Meer informatie vind je in “Toegepaste wetenschappen”: Diffusie. 

11 Meer informatie vind je in hoofdstuk “Corrosie van de leidingen”. 

Opmerking 

Natuurlijke circulatie kan zich voordoen wanneer er een hoogte- en 

temperatuurverschil aanwezig is. 

Daar moet bij de werking van de installatie rekening mee gehouden 


Staan de radiatoren hoger dan de ketel dan werkt de natuurlijke circulatie 

mee met de pompdruk, en zorgt voor een verhoging van de 

pompdruk. 

Omgekeerd, wanneer de radiator onder het peil van de ketel staat, zal 

de natuurlijke circulatie tegenwerken aan de pompdruk. 

In de praktijk kan men stellen dat de natuurlijke circulatie verwaarloosd 

mag worden in de gunstige situatie, namelijk waarbij de radiatoren boven 

het peil van de ketel zijn opgesteld. 

Alleen in het geval van een zeer groot hoogteverschil (groter of gelijk 

aan 30 m) dient men er rekening mee te houden. 

Om een verwarmingsinstallatie goed en bedrijfszeker te laten werken 

houdt men rekening met volgende aandachtspunten: 

– natuurlijke circulatie vermijden of afremmen; 

– de werking van de installatie met beveiligingen garanderen: 

– de plaats respecteren van de onderdelen ten opzichte van elkaar; 

– vul- en aflaatmogelijkheid voorzien; 

– gepaste beveiliging voor de drinkwaterinstallatie aan het vulpunt; 

– aflaat op elk laagste punt; 

– ontluchtingsmogelijkheid voorzien: 

– ieder verwarmingslichaam, 

– elk hoogste punt, 

– elke installatie moet geregeld en uitgebalanceerd kunnen worden; 

– indien verwarmingsketel op hoogste punt: droogkoken vermijden. 

Hoe kunnen cv-installaties defect geraken? 

– Infiltratie van zuurstof/lucht via de koppelingen. 

– Slordig omgaan met materiaal (bv. zand in buizen). 

– Kwaliteit van het vulwater 9 . 

– Regelmatig bijvullen of vervangen van water (afzetting van magnetiet). 

– Kwaliteit van de buizen (zuurstofdiffusie 10 - corrosie 11 ). 

– Aan-uit regeling: geeft hogere temperatuurverschillen dan modulerende 

regeling en dus meer ketelsteenvorming. 

15 



Bron: Femox 

Resultaat 

– Magnetiet (ijzeroxide) aan de warmtewisselaar (ketel) en zal verspreid 

worden in de installatie (Ë verstoppingen van kraanwerk en 

leidingen). 

– Slibvorming in de installatie (Ë verstoppingen van kraanwerk en leidingen). 

– Blokkerende pompen en kranen. 

– Lekkende radiatoren of buizen. 

Oplossing 

– Reinigen van de installatie. 

– Installatie aanpassen (betere doorstroming/waterzijdig scheiden van 

probleeminstallaties). 

– Lucht- en/of vuilafscheider plaatsen. 

– Eventueel behandelen van het systeemwater (zie verder), 

– Controleren grootte en druk van het expansievat. 

Bron: Femox 


16 



1.4 Leidingsystemen 

1.4.1 Verschil tussen twee- en éénpijpsinstallaties 

12 Symbolen: WTCB, rapport nr. 1 - 1992. 

Tweepijpssysteem 

Het meest gebruikte distributiesysteem is het tweepijpssysteem. Het 

verschil tussen beide installaties is: 

Elk verwarmingslichaam wordt gevoed met dezelfde 

watertemperatuur en het temperatuurverschil over de verwarmingslichamen 

is hetzelfde (bv.: 80/60, 75/65). 

Stookregime 75/65 betekent: 

– het verwarmingswater (systeemwater) verlaat de ketel met de aanvoerleiding, 

(vertrekwater, “départ”) op een temperatuur van 75 °C; 

– het verwarmingswater komt terug naar de ketel via de terugloopleiding 

(terugvoerwater, “retour”) op een temperatuur van 65 °C. 


Verklaring 12 : 

Temperaturen als voorbeeld, met stookregime 75/65 

– 1 = v = aanvoerwatertemperatuur (ketel) = ± 75 °C 

– 2 = in = ingaande watertemperatuur = ± 75 °C 

– 3 = out = uitgaande watertemperatuur = ± 65 °C 



– 6 = r = terugloopwatertemperatuur (ketel) = ± 65 °C 

17 



Éénpijpssysteem 

Bij het éénpijpssysteem wordt zowel de aanvoer als de terugloop van 

het water verzekerd door één buis, en worden zo de verschillende 

kringen gevormd. Op een kring kunnen maar een beperkt aantal verwarmingslichamen 

geplaatst worden. In een woning waar veel verwarmingslichamen 

staan moeten verschillende kringen aangelegd worden. 

Door deze opstelling worden de verwarmingslichamen van één kring 

steeds gevoed met water waarvan de temperatuur verschillend is. 

Elk verwarmingslichaam wordt gevoed met verschillende 

watertemperatuur en het temperatuurverschil over de verwarmingslichamen 

is verschillend. 

Principe 

Opgelet: zoals hier uitgevoerd, zal geen enkele radiator warmte afgeven 

indien één radiatorkraan wordt afgesloten! 

In werkelijkheid zal men deze installatie zo niet uitvoeren. 


Verklaring 13 : 








13 Symbolen: WTCB rapport nr. 3 - 1998 “Algemene grafische symbolen voor de bouw”. 

18 



1.4.2 Installatieschema’s 

Met by-pass 14 









Deze temperaturen zijn een momentopname en zeer afhankelijk van 

de installatie. 

Hieronder volgen enkele principeschema’s voor de aanleg van leidingen. 

De benodigde toebehoren (pomp, expansievat, kranen...) zijn hier 

niet opgenomen 15 . 

De systemen kunnen in een installatie onderling gecombineerd worden. 

Tweepijpsinstallaties 

• Onderverdeling (klassiek) 

Bron: GTI Mortsel Bron: Thomas De Jongh 

Principe 

14 Meer informatie vind je in module 2, boekdeel “Verwarmingslichamen”: Radiatorkranen. 

15 Meer informatie vind je in module 3 , boekdeel “Installatietoebehoren”. 

19 





20 



Bron: Patrick Uten 

• Bovenverdeling 


Principe 


21 





22 



• Tichelmannsysteem 

Het grote voordeel van het Tichelmannsysteem is dat het installatiedeel 

volledig hydraulisch in evenwicht is omdat de totale leidinglengte 

(aanvoerleiding + terugloopleiding) voor elke radiator hetzelfde is. 


Principe 

• Tweepijpsinstallatie in centrale verdeling (aanbindsysteem, octopussysteem...) 


Principe 

Bron: Uponor-Velta 

23 




• Tweepijpsinstallatie in centrale verdeling (aanbindsysteem, octopussysteem...) 

met 4-wegkraan 


Principe 


24 




In ruwbouwfase 


Na afwerking 


• Eénpijpsinstallaties 


• Principe 

25 




Principe 


1.5 Isometrische tekeningen van installaties 17 

1.5.1 Grondplannen 

• Met eenpijpscombinatie of 4-wegkraan (bv. +/- 50 %) 

Het uitwendig verschil met een tweepijpsinstallatie is enkel te merken 

aan het gebruik van andere uitvoering van het kraanwerk 16 . 

Leidingloop 

Het is belangrijk de loop (tracé) van een leiding op een tekening te 

kunnen volgen. 

16 Meer informatie vind je in module 3, boekdeel “Verwarmingslichamen”: Radiatorkranen. 

17 Meer informatie vind je in module 1, boekdeel “Inleiding tot de centrale verwarming en installatietekenen”: Planlezen en constructietekenen. 

26 




Op het grondplan van het gelijkvloers moet zichtbaar zijn waar een 

leiding van het gelijkvloers naar de verdieping gaat. Op het grondplan 

van de verdieping moet anderzijds ook zichtbaar zijn waar de leiding 

van het gelijkvloers (of lagere verdieping) naar omhoog is gekomen. 

De wisseling van verdieping wordt in de tekening aangegeven met een 

pijl. Die pijl geeft de stromingsrichting aan onder een hoek van 45°. 

Leiding, gaat naar hoger: 

stijgleiding 

Leiding, gaat naar lager: 

valleiding 

Leiding, komende van lager: 

stijgleiding 

Leiding, komende van hoger: 

valleiding 

Leiding, komende van een hoger gelegen ruimte en 

gaande naar een lager gelegen ruimte 

Leiding, komende van een lager gelegen ruimte en 

gaande naar een hoger gelegen ruimte 

Bron: Thomas De Jongh Bron: Thomas De Jongh 

27 





Niveau -1: in verluchte ruimte 

Niveau 0: gelijkvloers 

28 




1.5.2 Inleiding tot isometrisch tekenen 

1.5.3 Het assenstelsel 

Niveau +1: 1 ste verdieping/zolder 

Er bestaan verschillende tekenmethoden om een installatie zo af te 

beelden dat er een goed beeld ontstaat van die installatie. In een vorig 

handboek “Inleiding tot de centrale verwarming en installatietekenen” 

zijn de projectiemethoden reeds behandeld. 

De isometrische tekenmethode is een tekenmethode die een ruimtelijke 

voorstelling van het voorwerp weergeeft. 


Bij het tekenen van een isometrische projectie tekent men hoofdzakelijk 

in drie hoofdrichtingen. 

Het is belangrijk dat men een afspraak maakt over welke tekenrichting 

men kiest. Daarom zal men best op elke isometrische tekening de tekenafspraak 

noteren door middel van een isometrische klok. 

29 



Bron: FVB Bron: FVB 

1.5.4 Leidingen in isometrische projectie 

1.5.5 Isometrische schema’s 


Om het isometrisch tekenen en schetsen makkelijker te maken, kunnen 

deze tekeningen op isometrisch tekenpapier worden getekend. 

De lijnen op het voorgedrukte papier hoeven nu enkel maar gevolgd te 

worden om een goede isometrische tekening te krijgen. 

Een isometrische projectie is een bepaalde manier van tekenen van 

een leidingsysteem, waardoor de loop van de leidingen duidelijker 

wordt. 

Hieronder het isometrisch schema van de plattegrondtekeningen van 

enkele bladzijden terug. 

30 



2 Afwerken en beschermen van de installatie 

2.1 Beschermen en isoleren van leidingen 

2.1.1 Beschermen tegen corrosie 

Bron: Boliden 

2.1.2 Isoleren 

Bron: Walraven 

Zie ook EN 12 068 en NBN C 20-001 

Metalen leidingen moeten uitwendig beschermd worden tegen corrosie: 

– stalen leidingen moeten met een roestwerende laag geschilderd 

worden; 

– ingewerkte leidingen worden beschermd door een omwikkeling met 

hechtende PVC folie/bekleding bestaande uit kunststof of bitumen. 

De omhulde leidingen moeten volledig bestand zijn tegen corrosie 

van chemische en elektrolytische aard. 

– bij koperen leidingen is een bescherming met kunststofmantel enkel 

nodig bij ingewerkte leidingen, of in een agressieve omgeving. 

Kunststofbuizen behoeven geen bescherming tegen corrosie, 

wel tegen mechanische beschadigingen. 

Men kan isolatie aanbrengen om de installatie 

– te beschermen tegen vorst (thermische isolatie); 

– geluidsoverdracht te beperken (akoestische isolatie); 

– de warmteverliezen te beperken (thermische isolatie). 

Verschillende producten kunnen als isolatiemateriaal gebruikt worden 

voor het isoleren van leidingen. Vroeger werd ook asbest toegepast, 

wat nu verboden is, om deze materialen te verwijderen moeten er speciale 

maatregelen getroffen worden. Hiervoor verwijzen we naar gespecialiseerde 

bedrijven. 

Plaatsingsvoorschriften 

De nodige maatregelen worden genomen om het nat worden van de 

isolatie te vermijden. Bij het aanbrengen moeten zowel de isolatie als 

de leidingen volledig droog zijn. 

Niet vergeten: de ophangingen ook isoleren. 

Het plaatsen van de isolatie wordt pas uitgevoerd nadat de leidingen 

en apparaten van de nodige beschildering en/of beschermingstape 

werden voorzien en na uitvoering van de circulatie- en 

dichtheidsproeven op de leidingen. 

Hoofdstuk 2: Afwerken en beschermen van de installatie 

31


Bron: Marc Decat 

Bron: ODE 

Voorbeelden van toe te passen isolatiedikte 

Nominale diameter (DN) van de 

buizen 

Tot DN 20 20 mm 

Van DN 22 tot DN 35 30 mm 

Van DN 40 tot DN 100 Gelijk aan DN 

Groter dan DN 100 100 mm 


32 

Minimumdikte van de isolatie 

( = 0,035 W / (m · K) 18 

Touwen en touwstroken 

Deze verouderde techniek bestaat uit het wikkelen van minerale vezels 

om de leidingen, zodat ze volledig worden bedekt. Meestal werden ze 

nog omwikkeld met kleefband of gips voor fraaier uitzicht. 

Opgelet: soms werden hier ook asbestvezels gebruikt. Indien deze 

moeten verwijderd worden zal men een gespecialiseerd bedrijf inschakelen. 

Bron: Marc Decat 

Isolerende laag (matten) 

Het gaat hier om een laag uit minerale glaswol, versterkt met glasvezel, 

kraftkarton of metaalgaas waarbij een afwerkingslaag vereist is. 

Ook kunststofschuimen kunnen gebruikt worden; hierbij is niet steeds 

een afwerking nodig. 

18 Voor berekeningen: zie module 4 - “Ontwerpen, dimensioneren en berekenen van verwarmingsinstallaties”.


Bron: Mupro 

Isolerende schalen 

Dit zijn holle halve cilinders met een binnendiameter gelijk aan de 

buitendiameter van de leiding zodat de twee halve schalen de leiding 

geheel omsluiten. Ze zijn in verschillende lengten verkrijgbaar 

en ook in verschillende materialen, bv.: minerale glaswol, schuimglas, 

rotswol, steenwol, kunststofschuim... Hierbij worden de schalen 

afgewerkt met alukraft, kunststof of een dunne aluminium of inox 

afwerkplaat. 

Vóórgeïsoleerde buizen 

Sommige fabrikanten leveren hun buizen (zowel koperen, kunststof als 

meerlagenbuis) die voorzien zijn van isolatie uit kunststofschuim met 

plastic beschermingsmantel. 

Daarin bestaan speciale uitvoeringen waar aan de isolatiewaarde en 

de temperatuurbestendigheid bepaalde eisen worden gesteld. Het zijn 

uitvoeringen met één of twee leidingen, omgeven door een dikke isolatielaag 

en daarrond beschermd door een kunststofmantel. 

Bron: Ecoflex 



33


Bron: Isopipe 

Bron: Unipipe 

2.2 Beproeven, spoelen en afpersen van nieuwe leidingen 

2.2.1 Beproeven 

2.2.2 Spoelen 

Buizen kunststofschuim 

Deze soepele of harde buisisolatie is aangepast aan de diameter van 

de leiding, gesloten of voorzien van zelfklevende band, klemstrip of 

sluiting met in elkaar passende tanden. De kunststofschuimen onderscheiden 

zich tussen toepassingen voor normale en voor hoge werktemperaturen. 

Voordat een installatie wordt opgestart, moeten de leidingen, verbindingen, 

verwarmingslichamen en ketels op dichtheid worden gecontroleerd. 

Hierbij wordt de installatie gevuld met water, ontlucht en op lekken 

gecontroleerd. 

De installatie dient grondig te worden gereinigd, vóór het in gebruik 

nemen. Buisleidingen voor verwarmingsinstallaties zijn binnenin altijd 

verontreinigd; bv.: stalen buizen vertonen bijna altijd een roestlaagje. 

Bij de montage kunnen er bramen, snijolie, lasresten... in de buizen 

geraken. 


34


Bron: CDO zuid Antwerpen 

2.2.3 Afpersen 

Dergelijke verontreinigingen kunnen aanleiding geven tot storingen in 

de installatie en kunnen eventueel de corrosie versnellen. 

Het spoelen kan geschieden door de installatie te vullen met water, te 

ontluchten en vervolgens te laten leeglopen (ontluchters openen, te 

beginnen van het hoogste punt en dan naar lagere punten). Daarna 

de installatie opnieuw spoelen (ontluchters dicht), en het water laten 

doorstromen met de aflaatkranen open. 

De dichtheidsproef wordt uitgevoerd met een beproevingspomp. Zie 

ook de wet van Pascal 19 . 

Bron: Ridgid 

Richtlijnen voor deze proef zijn terug te vinden in de normen: 

– Drukproef in koude toestand van de leidingen volgens NBN D 

11-101 (verplicht uit te voeren op elke installatie): de installatie 

wordt gedurende minstens 2 uur aan een waterdruk onderworpen 

van 450 kPa (= 4,5 bar) of minimaal 1,5 maal de hoogste bedrijfsdruk, 

met een maximum van 600 kPa), en mag daarbij geen enkel lek 

vertonen (geen drukval). Proef uit te voeren terwijl de leidingen nog 

volledig zichtbaar en toegankelijk zijn. 

Bron: Ridgid 

19 Meer informatie vind je in “Toegepaste wetenschappen”: Beginsel van Pascal. 


35


Bron: Rothenberger 

2.2.4 Aanbeveling 

– Drukproef in warme toestand van de installatie volgens NBN D 11- 

104: uit te voeren bij het opstarten van de afgewerkte installatie; de 

installatie wordt gedurende minstens 2 uur op maximale bedrijfstemperatuur 

gehouden. De goede werking en dichting van alle onderdelen 

en verbindingen van de installatie wordt nagezien. 

Kunststof: vóór het aanbrengen van de dekvloer wordt per installatie 

verplicht een druktest/ waterdichtheidsproef uitgevoerd volgens pr EN 

12108. 

Na ontluchting wordt de installatie onder een waterdruk gezet van 

1,5 maal de nominale druk, de proefdruk mag niet meer dan 500 kPa 

(5 bar) hoger zijn dan de nominale druk (1 500 kPa bij PN10, 2 100 kPa 

bij PN 16). 

Na 10 en 20 minuten wordt de druk terug op peil gebracht. De druk 

wordt gemeten na 30 en 60 minuten. 

– Indien de druk met minder dan 60 kPa (0,6 bar) is gedaald wordt 

aangenomen dat het systeem geen merkbaar lek vertoont en kan de 

proef zonder verder pompen worden voortgezet. 

– Indien na een volgende periode van 2 uur de druk opnieuw met meer 

dan 20 kPa (0,2 bar) is gedaald wordt het systeem als ondicht beschouwd 

en moet het lek worden opgespoord en verholpen. 

Leidingen in de dekvloer of muur worden best vóór en tijdens het storten 

van de vloer onder druk gezet door een aansluiting op het waterleidingnet 

(300 à 400 kPa = 3 à 4 bar). Let hierbij wel op dat het veiligheidsventiel 

en expansievat worden afgekoppeld tijdens deze fase. 

Deze opstelling laat ook toe om de buis te controleren op beschadigingen, 

veroorzaakt tijdens de werken. 


36 

Bron: Patrick Uten


2.3 Corrosie van de installatie 



Betreft de inwendige corrosie van de installatie. 

Als er gesproken wordt over de aantasting van metalen leidingen, 

denkt men meestal aan corrosie van leidingen voor verdeling van sanitair 

water, vooral bij verzinkt stalen buizen en later bij koperen leidingen 

vastgesteld. 

Soortgelijke aantasting komt echter ook voor bij metalen leidingen 

en andere metalen onderdelen van centrale-verwarmingsinstallaties, 

waarbij het corrosieverschijnsel aanleiding kan geven tot verschillende 

soorten onverwachte problemen die de goede werking van de installatie 

verstoren: 

– lekkage door doorboring van de leidingen of van de verwarmingselementen, 

– verstopping van regelkranen en soepele aansluitelementen, 

– vastlopen van pompen, 

– doorbranden van ketels, 

– lawaai en slechte circulatie door gasbelvorming. 

Bron: Femox 

Aangezien staal een basismateriaal is in verwarmingsinstallaties, zullen 

we trachten de gegeven definitie aan de hand van dit materiaal wat 

beter te illustreren. 

Een vakkundig uitgevoerde installatie 

is de beste bescherming tegen corrosie. 


37


2.3.2 Wat is corrosie? 20 


20 Meer informatie vind je in “Toegepaste wetenschappen”: Corrosie. 

Algemeen kan corrosie van een materiaal gedefinieerd worden als een 

wisselwerking tussen het materiaal (bv.: staal) en zijn omgeving (bv.: 

water), waarbij het materiaal aangetast wordt en waardoor dus zijn intrinsieke 

eigenschappen verslechteren (= verlies van de mechanische 

sterkte). 

Specifiek is dat in het geval van een waterige omgeving deze wisselwerking 

van elektrochemische aard is, d.w.z. dat de optredende verschijnselen 

beheerst worden zowel door scheikundige als door elektrische 

wetmatigheden. 

Tijdens het corrosieproces komen gassen vrij (zuurstofgas, waterstofgas) 

die uit de installatie moeten verwijderd worden (“ontluchten”, of 

beter nog: “ontgassen”). 

Corrosie kan enkel plaatsvinden wanneer er zuurstof in het 

water aanwezig is; het is dus van groot belang om de 

zuurstof uit het verwarmingswater te houden. 

We onderscheiden verschillende soorten van corrosie: 

Ë uniforme corrosie, 

Ë plaatselijke corrosie: 

– corrosie door galvanische koppels, 

– corrosie door verschil aan zuurstofconcentratie, 

– putcorrosie, 

– selectieve aantasting, 

– corrosie door erosie, 

– corrosie door spanning. 


Uniforme corrosie 

Dit is de meest voorkomende vorm van corrosie binnen de cv- installaties. 

Er is een regelmatige aantasting over heel het metaaloppervlak 

in de volledig installatie, en die stopt als al de zuurstof uit het water is 

verdwenen. 


38


Bron: Femox 

21 Meer informatie vind je in hoofdstuk “Toegepaste wetenschappen”: Galvanische koppels. 

22 Meer informatie vind je in hoofdstuk “Toegepaste wetenschappen”: Elektrolyse. 

23 Meer informatie vind je in hoofdstuk “Toegepaste wetenschappen”: Legeringen. 

Plaatselijke corrosie 

Ë Door galvanische koppels 21 

Corrosie bij contact van twee verschillende metalen in hetzelfde water; 

hier ontstaat een galvanisch koppel (elektrolyse) 22 . Het “sterke” metaal 

zal het “zwakke” metaal oplossen. 

Bv.: stalen verwarmingslichamen in een installatie met koperen buizen, 

staalwoldeeltjes in koperen buis na het oppoetsen, koperen deeltjes in 

de installatie na het ontbramen... 

Ë Door verschil aan zuurstofconcentratie 

Wegens het verschil aan opgeloste zuurstof ontstaat er plaatselijk een 

galvanisch koppel. 

Deze vorm van corrosie kan plaatsvinden onder afzettingen, bij kleine 

stilstaande watervolumes in openingen... 

Ë Putcorrosie (= pitting) 

Deze zeer plaatselijke vorm van corrosie (1 tot enkele mm doormeter) 

ontstaat meestal in combinatie met vorige vormen van corrosie. 

Ë Selectieve aantasting 

Is het oplossen van één metaal in het legering 23 . Door het oplossen van 

één metaal, blijft het resterende materiaal broos achter en zal scheuren. 

Bv.: oplossen van zink in een messing hulpstuk, behalve als het hulpstuk 

gemaakt werd uit ontzinkingsbestendig messing (conform EN 12 

165). Op deze fittingen wordt het symbool “CR” aangebracht, dat aangeeft 

dat de fittingen ontzinkingsbestendig zijn. 

Ë Door erosie 

Veroorzaakt wanneer te hoge snelheden optreden. Het afslijten van de 

beschermingslaag onderhoudt en versnelt het corrosieproces. 

Ë Door spanning 

Indien er een mechanische spanning (gebruik van niet passend gereedschap 

of té vast aandraaien van hulpstukken: montagespanningen) 

of plaatselijke thermische spanningen (verhogen van watertemperatuur) 

voorkomen in de installatie, verzwakken deze het metaal en 

geven meer kans op corrosie. 

Deze vorm is meestal een scheurvormige corrosie en komt voor bij 

spanningscorrosie-gevoelig materiaal (bv.: messing). 


39


2.3.3 Slib 

Bron: Femox 

Slibproductie binnen een installatie is een gevolg van 

– de vorming van ketelsteen, 

– corrosie, 

– restanten. 

Ook nog “slam” genoemd. Dit slib kan ervoor zorgen dat 

– kleine delen in de installatie verstoppen (regelorganen, ketelonderdelen); 

– bewegende delen vastlopen (pompen, automatische kranen); 

– lager gelegen delen van de installatie (ketel, vloerverwarming) volledig 

dichtslibben. 

Bron: Femox 

De hoeveelheid slib dat kan geproduceerd worden is: 

– 1 gram zuurstofgas (O 2) kan ongeveer 3,7 roestslam vormen, 

– water bevat 10 mg O 2 per liter water; 

– een huishoudelijke installatie kan 200 l water bevatten, 

– dus 10 mg/ liter x 200 liter = 2 000 mg O 2; 

– 2 gram O 2 geeft dus 7,4 gram roestslam in 200 l installatiewater, 

– indien er wegens zuurstofdiffusie constant zuurstof wordt opgenomen, 

is dit een onophoudelijke vorming van slib, 

– hier worden nog de restanten en de ketelsteen bijgeteld. 

De kleur van het slib geeft aan wat de oorzaak van de corrosie is: 

– zwart: resultaat van een uniforme corrosie, alles OK; 

– roodachtig: resultaat van lucht in de installatie. Hoe roder de kleur, 

des te meer zuurstofopname in de installatie vanwege een slechte 

installatie; deze installatie moet aangepast worden of het water moet 

behandeld worden. 


40


Vorming van ketelsteen 

Bij opwarming van het water vermindert de oplosbaarheid van bepaalde 

zouten in het water. Hoe hoger de watertemperatuur, hoe meer 

ketelsteen wordt gevormd. M.a.w.: dat calcium en magnesiumzouten 24 

in het water zullen neerslaan, vooral op de warmste plaatsen. In hard 25 

water zitten meer zouten opgelost dan in zacht water. 

Bron: Femox 

24 Meer informatie vind je in hoofdstuk “Toegepaste wetenschappen”: Hard water. 

25 Meer informatie vind je in hoofdstuk “Toegepaste wetenschappen”: Hard water. 

Ketelsteen kan een harde laag vormen op de heetste plaats van de ketel. 

Deze afzettingen verminderen de doorstroming en ook de warmteafgifte 

van de ketel. 

Corrosie 

Het water dat we gebruiken bevat heel wat opgeloste stoffen, waaronder 

zuurstof (O 2). Bij de meest voorkomende watertypes zal zuurstof, 

in de nabijheid van het negatieve moedermateriaal, een aantal scheikundige 

reacties veroorzaken, waardoor enerzijds elektronen verbruikt 


Anderzijds oxideren de in het water opgeloste ijzerionen. Daardoor 

verdwijnen zij uit de waterige oplossing. Als onopgeloste stof blijft dan 

het zwarte, korrelvormige ijzeroxide (ijzeroxide = Fe 3O 4) achter, ook 

magnetiet genoemd omdat het magnetisch is. 

Restanten 

Deze zijn afkomstig van productieresten in de installatie, of vervuilingen 

in de leidingen tijdens de aanleg. Daarom is spoelen van de installatie 

van belang. 


41


2.3.4 Reinigen van een verontreinigde installatie 

Bron: Femox 

Men onderscheidt verschillende soorten van reiniging 

Ë spoeling met water bij groot debiet, 

Ë de chemische reiniging. 

Spoeling met water bij groot debiet 

Om een goede spoeling te verkrijgen is het absoluut nodig een voldoende 

grote watersnelheid te bekomen. Er zal een aangepaste pomp 

op de installatie aangesloten worden, voorzien van een reservoir om 

de meegespoelde deeltjes te laten bezinken. 

De reiniging moet gebeuren deelcircuit per deelcircuit, ervoor zorgend 

dat gevoelige onderdelen (pompen, warmtewisselaars, ketels...) afzonderlijk 

gespoeld worden. Zulke spoeling is niet eenvoudig uit te voeren 

en zal een dure aangelegenheid zijn. 

De chemische reiniging 

Tot een chemische reiniging moet worden overgegaan indien de afzettingen 

werkelijk een harde laag vormen. De chemische producten zullen 

dan reageren met de afzettingen, ze oplossen en losweken. Er bestaan 

verschillende soorten zuren die zullen gebruikt worden in functie 

van de vervuiling. Na deze reiniging zal de installatie grondig moeten 

gespoeld worden. 

Een chemische reiniging zal enkel uitgevoerd worden door een gespecialiseerd 

bedrijf. 

Bron: Femox 


42


2.3.5 Oorsprong van zuurstof in verwarmingsinstallaties 

Het vulwater 

Bij het vullen wordt vrijwel bij alle installaties zuurstof in de installatie 

gebracht. Dit geschiedt namelijk meestal met drinkwater, dat ongeveer 

10 mg zuurstof per liter bevat 26 . Indien er verder geen zuurstof meer 

in de installatie terechtkomt, dan zal de oorspronkelijke ingebrachte 

zuurstof opgebruikt worden bij het oxideren 27 van het ijzer en zal het 

corrosieproces stilvallen. 

Deze eerste uniforme corrosie is ongevaarlijk. 

Regelmatige vullingen, bv. als gevolg van ledigingen (werken aan de 

installatie, waterverlies, bij het ledigen van de installatie omwille van 

vorstgevaar...), kunnen echter op onverwacht korte tijd tot ernstige 

corrosieproblemen aanleiding geven (plaatselijke corrosie). 

Daarom kan het belangrijk zijn om een waterteller te installeren bij de 

vulkranen, om zo het vuldebiet bij te houden. 

26 Meer informatie vind je in hoofdstuk “Toegepaste wetenschappen”: Opgeloste zuurstof in water. 

27 Meer informatie vind je in hoofdstuk “Toegepaste wetenschappen”: Oxidatie. 

28 Meer informatie vind je in Module 3, hoofdstuk “Installatietoebehoren”: Circulatiepompen. 

29 Meer informatie vind je in hoofdstuk “Toegepaste wetenschappen”: Zuurstofdiffusie. 

De expansievaten 

Een ander manier waarop zuurstof in de installatie kan gebracht worden, 

is door het gebruik van open expansievaten. Ter hoogte van het 

contactoppervlak water/lucht zal de zuurstof uit de lucht in het water 

opgenomen worden. 

Dit verschijnsel wordt sterk teruggedrongen door gebruik van het gesloten 

expansievat met membraam tussen het water en het luchtkussen 

(stikstofkussen). 

Onderdrukken 

Een andere wijze waarop zuurstof in de installatie kan raken, is door 

het optreden van onderdrukken waarbij in de installatie buitenlucht 

aangezogen wordt langs de automatische ontluchter, de pakkingbussen 

van circulatoren, O-ringen van kraanwerk. 

Dergelijke onderdrukken (druk lager dan de atmosferische druk) zijn 

meestal te wijten aan een slechte dimensionering of verkeerde plaatsing 

van het expansievat ten opzichte van de circulatiepomp 28 en de 

ketel of onvoldoende waterdruk. 

Gebruik van bepaalde kunststofbuizen 

Bepaalde buizen van kunststof of aansluitingen vertonen een te grote 

doorlaatbaarheid voor zuurstof, zodat er ontoelaatbaar grote hoeveelheden 

zuurstof in het water terechtkomen als gevolg van zuurstofdiffusie 

29 vanuit de lucht, doorheen de buiswanden, in het water. 

Dit verschijnsel noemt men “osmose”. 


43


Vandaar dat er kunststofbuizen ontwikkeld worden met een scherm 

dat de zuurstofdiffusie drastisch vermindert. Dit scherm kan extern 

aangebracht zijn (een film), of kan ingewerkt zijn in het materiaal (meerlagenbuis). 


Algemene aanbevelingen 

Het is aan te raden dat het ontwerp, de gebruikte materialen en de 

uitvoering van de installatie beantwoorden aan de regels van de goede 

praktijk. Een groot deel zijn opgenomen in de verschillende normen 

van het Belgisch Instituut voor Normalisatie. 

Normen beschrijven over het algemeen klassieke producten of geven 

oplossingen voor vaak voorkomende installaties. 

Indien men dergelijke niet-genormaliseerde producten of oplossingen 

wenst toe te passen, is het voor gewone gebouwen aangeraden gebruik 

te maken van producten met een Technisch Goedkeuring (ATG) 

afgeleverd door de Belgische unie voor technische goedkeuring in de 

bouw (Butgb). 


44


3 In bedrijf stellen en onderhouden van de installatie 

3.1 Kwaliteit van het vulwater 

3.1.1 Het vulwater 

Een onderscheid wordt gemaakt tussen de kwaliteit van: 

– het vulwater, d.w.z. het water waarmee de installatie wordt gevuld, 

– het warmteverdeelmedium of systeemwater d.w.z. het water dat bij 

normaal gebruik aanwezig is in de installatie; zijn samenstelling verschilt 

van deze van het vulwater wegens de interactie met de materialen 

van de installatie en eventueel als gevolg van een waterbehandeling. 

Gebruik van zacht water 30 (bv. regenwater) wordt afgeraden, omdat 

sommige legeringen hiertegen niet bestand zijn (“ont-zinken van messing”). 

Het vulwater moet aan de voorwaarden van volgende tabel voldoen: 

Eisen voor het vulwater 

Parameter Eis 

pH 31 (zuurtegraad) 

Hoofdstuk 3: In bedrijf stellen en onderhouden van de installatie 

45 

Bij aanwezigheid van 

aluminium 

6,5 pH < 8 

in alle andere gevallen 

6,5 pH 9,2 

chloriden (Cl - ) < 200 mg/l 

opgelost ijzer 

opgeloste zouten (zoals calcium 

en magnesiumzouten) 

troebelingsgraad 

(onzuiverheden) 

30 Meer informatie vind je in hoofdstuk”Toegepaste wetenschappen”: Hard water. 

31 Meer informatie vind je in hoofdstuk “Toegepaste wetenschappen”: pH-waarde. 

Richtwaarde: 0,2 mg/l 

Maximum: 1 mg/l 

< 1500 μS/cm 

(micro Siemens/cm = meten 

van elektrische 

geleidbaarheid) 

Helder water, d.w.z. 

maximum 10 mg/l SiO 2 

Drinkwater verdeeld door de openbare distributiemaatschappijen kan 

zonder meer gebruikt worden voor installaties die geen aluminium bevatten. 

Voor installaties die aluminium bevatten voor zover de pH bovenwaarde 

van bovenstaande tabel nageleefd wordt; anders moet een behandeling 

voorzien worden.


3.1.2 Vullen van de installatie 



Bij gebruik van vulwater van een andere oorsprong (regenwater, grondwater...) 

moeten bovenstaande parameters gecontroleerd worden. 

Indien die niet aan de eisen van bovenstaande tabel voldoen, moet 

eveneens een aangepaste behandeling voorzien worden. 

Zoals reeds eerder gemeld, is de plaatsing van een watermeter bij de 

vulling aangewezen. 

De vulling van centrale-verwarmingsinstallaties zal gebeuren volgens 

EN 1 717; voor vermogens 45 kW mag dat zowel met een soepele 

slang als via een vaste verbinding gebeuren. In beide gevallen dient 

een controleerbare keerklep type A (EA) geïnstalleerd te worden. 

Mogelijke kans op vervuiling: terughevelen of terugpersen. 

De dubbeldienstkraan voor het aansluiten van een soepele slang kan 

ofwel van een keerklep type A (EA), ofwel van een beluchter type DA, 

HA of HD worden voorzien. Een andere aansluitmogelijkheid is met 

een vulset, waarbij de beveiligingen zijn opgenomen. 

Aansluitschema 

Ë Zonder toevoeging van additieven (toevoegingen tegen corrosie, 

antivries...) 

Opmerking: voor de aansluiting op het drinkwaternet zal men rekening 

houden met de reglementering van de drinkwatermaatschappij. 


46


Bron: Flamco 

Bron: Watts Industries Belgium 

32 Meer informatie vind je op www.belgaqua.be 

Deze opstelling omvat (in stromingsrichting van het water): 

– een afsluitkraan, 

– een controleerbare keerklep (terugstroombeveiliging EA) of een andere 

goedgekeurde beveiliging 32 , 

– een afsluitkraan. 

Ë Met toevoeging van additieven (toevoegingen tegen corrosie, antivries...). 

Indien in het systeemwater additieven voorkomen, zal men 

de keerklep in de vulleiding vervangen door een terugstroombeveiliging 

BA of CA (Onderbreker met verschildrukzones, controleerbaar of 

niet controleerbaar). 


Bij toestellen met gecombineerd gebruik voor enerzijds centrale verwarming 

en anderzijds warmwaterproductie, dienen beveiligingen in 

de toevoerleiding van het sanitair koudwater te worden voorzien. 

De afvoerleidingen van de overdrukventielen moeten een zichtbare onderbreking 

van minimum 2 cm hebben. 

Bron: Flamco 


47


De beveiliging tegen overdruk van het sanitair warmwater kan tevens 

d.m.v. een expansievat, afwaarts van de keerklep. 


3.1.3 Werkwijze om een installatie te vullen en te ontluchten 

3.1.4 Systeemwater (= warmtemedium) 

Deze werkwijze geldt ook voor het bijvullen van de installatie: 

– ketel en pomp afzetten; 

– installatie vullen via de vulleiding; 

– radiatorkranen toedraaien; 

– installatie ontluchten; 

– daarna radiatorkraan open, en weer ontluchten; 

– dan systeem op de juiste druk brengen; 

– na opwarmen, opnieuw ontluchten/ontgassen 33 . 

Het systeemwater niet vervangen, indien niet nodig. 

Het vulwater mag zonder meer als systeemwater gebruikt worden 

d.w.z. dat het geen bijkomende behandeling moet ondergaan alvorens 

de installatie in werking gezet wordt voor zover: 

– de hier gegeven aanbevelingen in acht genomen werden; 

– geen overmatige indringing van zuurstof te vrezen valt; 

– geen antivriesmiddelen toegevoegd worden. 

Indien aan één van de aangegeven voorwaarden niet voldaan is, moet 

het vulwater een aangepaste behandeling ondergaan. 

In installaties waar aluminium voorkomt, kan het gebruik als systeemwater 

van vulwater dat aan de eisen van bovenstaande tabel voldoet, 

aanleiding geven tot de vorming van waterstofgas, zelfs al werd aan 

alle eisen van bovenstaande aanbeveling voldaan. 

33 Meer informatie vind je in hoofdstuk “Toegepaste wetenschappen”: Opgeloste zuurstof in water. 


48


3.1.5 Toevoegmiddelen (additieven) bij het vulwater 

Dit waterstofgas zal dan regelmatig moeten worden verwijderd worden 

(ontluchten, ontgassen). Indien spuien noodzakelijk blijkt na één 

stookseizoen, dan moet het systeemwater behandeld worden. Bij dit 

geval kan een dergelijke behandeling onmiddellijk van bij het begin 

voorzien worden, zodat de klant gespaard blijft van hinderlijke spuibeurten. 

Bij het verwarmen van het water veranderen de eigenschappen: 

– omdat de zouten neerslaan wordt het water zachter; 

– omdat o.a. de CO 2 verdwijnt, wordt het water zuurder; 

– de opgeloste zuurstof in het water komt vrij: het water wordt 

“dood”. 

Men kan onderstaande middelen (additieven) toevoegen via: 

– vulslang, 

– met handpomp of doseerpomp via vulkraan. 

Bij verwijdering van het behandelde systeemwater zal men het water 

niet zomaar lozen in de riolering of behandelingsputten. Eerst moet het 

systeemwater “geneutraliseerd” worden. 

Vereisten voor een additief 

Het additief is toxicologisch veilig (Belgaqua attest Fluïdum 

Categorie 3 volgens NBN EN 1717). Tevens wordt een testrapport 

van een erkend labo voorgelegd inzake de efficiëntie 

van het product. Bij het vulpunt van de installatie worden 

(d.m.v. een klever) de specificaties van het product vermeld. 

Antivries 

Ook nog genoemd: “antigel, glycol”. 

Indien een installatie moet beschermd worden tegen vorst zal men 

antivries gebruiken. 

Jaarlijks zal men het behandelde water controleren: 

– de dosering, 

– de pH (door afbreken van het product worden zuren gevormd). 


49 

Bron: Femox


Inhibitoren 

Deze toevoegmiddelen worden aan het verwarmingswater toegevoegd 

indien men vreest voor 

– kalksteen (vermijden van slib en ketelsteen), 

– corrosie (vermijden van beschadiging en slibvorming); 

– als de installatie onvoldoende luchtdicht is (bv.: doordringen van 

zuurstof door diffusie). 

De inhibitoren tegen corrosie kan men onderverdelen in drie groepen: 

– kathodische inhibitoren: verlagen het zuurstofgehalte; 

– anodische inhibitoren: leggen een beschermende laag op het metaal; 

– ambiotische inhibitoren: combinatie van beide soorten. 

De dosering van de producten dient nauwkeurig te gebeuren, daarom 

is de plaatsing van een watermeter bij de vulkraan noodzakelijk. Alle 

gegevens van het product (merk, concentratie, datum, installateur...) 

worden genoteerd in een dossier, dat steeds bij de verwarmingsinstallatie 

blijft. 

De productkeuze (meestal mengeling van verschillende producten) 

wordt bepaald door het verwarmingssyteem, al dan niet gekoppeld 

aan de productie van sanitair warmwater. 


50 

Bron: Femox 

Bron: Femox


3.2 Opsporen van lekken in verwarmingsleidingen 


3.2.2 De hygrometer (vochtigheidsmeter) 

Bron: Testothem 

34 Meer informatie vind je in hoofdstuk “Toegepaste wetenschappen”: Relatieve vochtigheid. 

Het opsporen van lekken in waterleidingen en verwarmingsleidingen is 

een specialisatie. Er zijn verschillende technieken die kunnen gebruikt 


Opsporen van lekken bij bovengrondse leidingen gebeurt in de eerste 

plaats visueel; natte plekken onder of rond de buizen, radiatoren, toebehoren 

en ketels. 

Als de buizen ingewerkt zijn in een muur of een vloer kan men de 

lekken lokaliseren door de verkleuring van het materiaal. Deze wijze 

is echter niet steeds nauwkeurig genoeg, daarom past men andere 

methodes toe die verder besproken worden. 

De gebruikte techniek hangt af van de informatie van de gebruiker of 

de installateur: 

– regelmatigheid van bijvullen: groot of klein lek, 

– het buismateriaal, 

– de ondergrond, 

– de plaats van de leiding, 

– andere fysische omstandigheden. 

Met een hygrometer kan de vochtigheidsgraad van bouwmaterialen 

bepaald worden. 

Tijdens de meting worden de twee meetpunten in het te onderzoeken 

bouwmateriaal (bv. hout, tegels, beton, metselwerk, bepleistering, isolatie) 

geduwd. 

Het meetresultaat is gebaseerd op de meting van elektrische eigenschappen 

(capacitieve elektrische velden). De aanwezigheid van vocht 

verandert het elektrisch veld tussen de meetelektroden en het bouwmateriaal. 

Het resultaat is relatief te beoordelen, d.w.z. er kan enkel onderscheid 

gemaakt worden tussen droog en vochtig materiaal volgens een vooraf 

bepaalde relatieve vochtigheidsschaal 34 , in % uitgedrukt. Op het 

scherm wordt een schaalverdeling weergegeven. 


51


3.2.3 De infrarood-camera (IR camera) 

Bron: FLIR systems 

(De thermische methode) 

Met een infraroodcamera kan men de warmte-uitstraling detecteren 

die door het te onderzoeken voorwerp wordt uitgestraald. Deze methode 

is daarom zeer toepasbaar voor onzichtbare leidingen of constructies, 

maar dient te gebeuren op volle massa’s en niet op holle 

ruimtes. Bij een waterlek van verwarming of warm water zal de plaats 

rond het lek eveneens opwarmen en warmte uitstralen. 

Bron: FLIR systems 

De detector van de camera ontvangt de uitgestraalde energie van het 

bouwmateriaal onder de vorm van infrarode stralen. Deze worden omgezet 

naar een digitaal kleurbeeld op het scherm van het toestel. Hoe 

warmer de zone, hoe lichter van kleur. Hoe kouder de zone, hoe donkerder 

van kleur. Als men de eigenschappen van het te controleren 

materiaal kent, kan men zelfs op het beeld een temperatuursaanduiding 

geven. Hiermee kan men nog preciezer het lek bepalen. 

Alle punten van het te onderzoeken gebouwdeel die dezelfde temperatuur 

hebben, worden verbonden door een lijn (van dezelfde temperatuur): 

isotherm. Aan de hand van deze lijnen kan men de leiding lokaliseren. 

De leiding wordt op het scherm voorgesteld door een lichte 

heldere kleur, op de plaats van het lek ziet men een uitvloeiing van de 

lichte kleur. 

Om het lek gemakkelijk op te sporen, is het aangeraden om de verwarmingsinstallatie 

op temperatuur te brengen. 

Lekken bij ommantelde buizen zijn moeilijker om op te sporen, omdat 

de lek misschien op een andere plaats uitkomt. 


52


3.2.4 Ultrasoon onderzoek 

3.2.5 Gebruik 

(De akoestische methode) 

Met dit toestel wordt een lek opgespoord doordat het lek geluid maakt: 

de lek wordt hoorbaar gemaakt door een aangepaste microfoon en 

zodoende kan men de juiste locatie van het lek in de leiding bepalen. 

Hier wordt het sterkste geluid waargenomen. 


Bij deze manier van opsporing is het zéér belangrijk dat het in de onmiddellijke 

omgeving zéér stil is. De geluidsgolven die geproduceerd 

worden door het lek, planten zich voort in alle richtingen. D.w.z. dat 

de lek hoorbaar wordt in alle omgevende materialen. Het spreekt voor 

zich dat het lek voldoende groot moet zijn om zo duidelijke signalen 

(geluidsgolven) uit te sturen. 

Om de lek duidelijker te maken kan men de druk in de leiding verhogen 

(drukpomp...). Let wel op om drukgevoelige toestellen af te koppelen. 

Indien de stroming door de leiding groot genoeg is, kan men met 

dit toestel ook de plaats van de leidingen bepalen. Dit is echter niet 

steeds mogelijk, omdat men er naar streeft om de geluiden in de verwarmingsleidingen 

zeer klein te houden. 

De ervaring van de gebruiker van het lekzoektoestel speelt eveneens 

een grote rol. Men moet immers een onderscheid kunnen maken tussen 

de verschillende achtergrondgeluiden die worden geproduceerd. 

In sommige omstandigheden zoals leidingen in holle ruimtes is het 

eerder moeilijk om met bepaalde lekzoekapparatuur een lek op te 

sporen. 

Indien de leidingen beschermd zijn (warmte-isolatie, corrosie-isolatie) 

kunnen de waarnemingen verminderen. 


53


3.3 Probleemanalyse 

Bron: Femox 

Bron: Femox 

Een greep uit veel voorkomende problemen. 

Geluid in een cv- installatie: 

kan veroorzaakt worden door 

– lucht in de installatie (luchtbellen in de buizen), 

– borrelend geluid in de radiatoren, 

– geluid van de pomp, 

– het uitzetten van verkeerd bevestigde buizen of radiatoren, 

– geen gebruik gemaakt van doorvoerbuizen (mantelbuizen) bij doorgang 

van de buis door wand of vloer. 

Regelmatig water bijvullen van een installatie: 

– het water verdwijnt langs een lek in de ketel, de buizen of aan de 

verwarmingslichamen; 

– er lekt water via het overdrukventiel (overdrukventielventiel of expansievat 

controleren). 

Indien regelmatig moet ontgast worden: 

– opname van zuurstof via niet-zuurstofdichte buizen of koppelingen, 

– mogelijk vorming van waterstofgas (= brandbaar) door reactie met 

aluminium (waterbehandeling toepassen). 

Onvoldoende warmteafgifte in radiatoreninstallaties 

De luchtbel die zich in het bovenste gedeelte van de radiator verzamelde, 

maakt circulatie van het verwarmingswater onmogelijk. En waar er 

geen circulatie is, zal er geen warmte-aanvoer zijn. 

Een eerste voorwaarde om circulatie te kunnen verkrijgen is dat de radiator 

volledig gevuld is. De circulatiepomp dient niet om het water “tot 

in de radiator omhoog te stuwen”, zij overwint de weerstandverliezen 

(leidingen + toebehoren) in het systeem. 

Onvoldoende warmteafgifte in systemen zoals vloerverwarming 

Hier zijn circulerende luchtbellen eigenlijk nog een groter probleem: 

vermits ze niet opgemerkt worden, richten ze nog meer kwaad aan. 

Het soortelijk gewicht (en dus ook de soortelijke warmte) van het circulerende 

mengsel water + lucht is veel lager dan dat van water, waardoor 

de warmte-aanvoer mank loopt. 

Ketelgeluiden en -problemen 

Ketelgeluiden worden meestal veroorzaakt door afzetting van kalksteen 

of slib in de ketel. In beide gevallen komt het erop neer dat de 

warmtestroom van de vlamzijde van de ketel naar het water vermindert. 


54


4 Toegepaste wetenschappen 

4.1 Massadichtheid 

Als we een vloeistof, gas of vaste stof nemen en we bepalen het volume 

en de massa, dan kunnen we de massadichtheid (= soortelijke 

massa, volumieke massa, absolute dichtheid) bepalen bij een bepaalde 

temperatuur ( - Griekse kleine rho). 

De definitie is eenvoudig: 

55 

massa m 

massadichtheid = = –––––––– = ––– 

volume V 

In het SI-stelsel moeten we de kg en m3 als eenheden gebruiken. De 

kg 

eenheid van dichtheid is dus ––––. 

m3 g 

In veel tabellen wordt ook nog met de oudere eenheid gewerkt, nl. –––. 

cm3 De dichtheid van zuiver water (water), bij 4 °C bedraagt 

kg g 

1000 –––– of 1 ––– . 

m3 cm3 De dichtheid van lucht (lucht) bij 0 °C en 101 325 Pa bedraagt 

kg 

1,293 –––– . 

m3 Het soortelijk gewicht is een verouderde eenheid en geen afgeleide 

van het SI-stelsel. 

Vergelijking 

Tegenwoordig wordt voornamelijk met (relatieve en absolute) dichtheid 

gewerkt. 

Voor de volledigheid kunnen we het soortelijk gewicht van een vloeistof, 

gas of vaste stof, als volgt definiëren: 

In de praktijk wordt met “soortelijk gewicht” dikwijls verward met 

dichtheid. Het komt er dan op aan goed naar de gebruikte eenheid te 

kijken. 

gewicht G 

Soortelijk gewicht –––––––– = ––– 

volume V 

N 

Als eenheid moeten we dan in het SI-stelsel –––– gebruiken. 

m 3 

Hoofdstuk 4: Toegepaste wetenschappen


4.2 Beginsel van Pascal 

4.3 Absolute, maximum- en relatieve vochtigheid 

“Een druk uitgeoefend op een vloeistof, plant zich in alle richtingen 

onveranderd voort”. 


De druk die door de zuiger op de vloeistof wordt uitgeoefend, plant 

zich dus in alle richtingen voort. Ook in de “vaten” die ermee verbonden 

zijn. Aangezien in deze vaten of buisjes enkel de atmosferische 

druk geldt, staat het niveau weer terug gelijk. Net zoals in de “verbonden 

vaten”. 

Bron: Ridgid 

In de plaats van een zuiger die druk geeft, kan het ook de voordruk van 

een expansievat zijn die voor de druk zorgt. 

Eigenlijk kunnen we met behulp van dit beginsel (of wet) van Pascal 

ook de “verbonden vaten verklaren”. De druk die hier wordt uitgeoefend 

is de atmosferische druk, die op zijn beurt afkomstig is van de 

aantrekkingskracht van de aarde. 

De lucht rondom ons bestaat uit verschillende gassen en waterdamp, 

en wordt vochtige lucht genoemd. De hoeveelheid vocht die zicht 

daadwerkelijk in de lucht bevindt, wordt absolute vochtigheid genoemd 

en wordt weergegeven in gram per kubieke meter (g/m 3 ). De 

maximumvochtigheid duidt daarentegen op de maximumhoeveelheid 

waterdamp (= verzadigd) per kubieke meter lucht. Dit hangt van 

de temperatuur af, d.w.z. in koudere lucht is deze hoeveelheid kleiner 

dan in warme lucht. 

56 



4.4 pH - zuren en basen 


Zo absorbeert 1 m 3 lucht met een temperatuur van 30 °C een maximum 

van 30,3 g water, en dezelfde hoeveelheid lucht met een temperatuur 

van 5 °C slechts een maximum van 6,8 g. Dus als verzadigde 

lucht van 30 °C tot 5 °C zou afkoelen, zou er 23,5 g vocht neerslaan 

(zie afbeelding). 

Gewoonlijk wordt de absolute vochtigheid gezien in verhouding tot de 

maximumvochtigheid. Deze meting wordt de relatieve vochtigheid 

genoemd. Deze waarde wordt vervolgens vermenigvuldigd met 100 

om de relatieve vochtigheid te bekomen in de vorm van een % waarde. 

Het symbool dat hiervoor gebruikt wordt is de Griekse letter (phi). 

absolute vochtigheid x abs 

= ––––––––––––––––––––– = –––– = 100 

maximumvochtigheid x max 

Als lucht die verzadigd is met vocht op 5 °C tot 30 °C verwarmd wordt, 

zal de relatieve vochtigheid van deze lucht van 100 % naar ongeveer 

22 % zakken. Dit omdat de lucht aanzienlijk meer vocht kan bevatten 

bij deze hogere temperatuur. De absolute vochtigheid blijft echter 

dezelfde omdat er geen water werd weggenomen, noch water werd 

toegevoegd bij het verwarmen van de lucht. 

Dezelfde theorie gaat ook op voor vaste materialen (bv.: baksteen, 

vloertegels...). 

De pH-schaal is een logaritmische schaal die voor waterige oplossingen 

praktisch loopt van 0 tot 14. Lager dan 7 betekent dat de oplossing 

zuur is, hoe lager hoe zuurder. Boven 7 wil zeggen dat de oplossing 

basisch is. Waarden beneden 0 en boven 14 zijn mogelijk, maar alleen 

onder extreme situaties, en zulke oplossingen zijn over het algemeen 

zeer gevaarlijk: geconcentreerde zuren en geconcentreerde logen. 

57 



4.5 Hard water - zacht water 

Bron: Fernox 

Een ingewikkelde uitleg, waarvan we 1 detail moeten onthouden: logaritmisch, 

wat aangeeft dat een verandering van de pH met 1 eenheid 

een sprong x 10 vertegenwoordigt. Op hun beurt vertegenwoordigen 

2 eenheden een sprong x 100, enz. 

Water bestaat uit de atomen waterstof en zuurstof, meer bepaald in de 

vorm van de ionen H + en OH - . Zuiver neutraal water bevat van beide 

ionen evenveel. 

Bij pH 1 is de vloeistof verzadigd van H + ionen. 

Bij pH 7,2 zijn er evenveel H + ionen als OH - ionen. 

Bij pH 14,4 is de vloeistof verzadigd van OH - ionen. 

Zuren: 

– bevatten altijd water, 

– hebben een zure smaak, 

– werken in op metalen, 

– pH onder 7 (een symbool voor de zuurtegraad). 

Basen: 

– in een wateroplossing hebben ze een zeepsmaak, 

– pH tussen 7,1 en 14. 

De hardheid wordt gemeten door de elektrische geleidbaarheid van 

het water te meten; hoe harder het water, hoe meer zouten, hoe meer 

geleidbaar het water, en dus hoe sneller galvanische koppels, ofwel 

elektrolyse hun werk kunnen doen. 

Vandaar dat de hardheid van het water ook aan normen moet voldoen. 

In de Europese norm voor drinkwater wordt een minimumhardheid (totale 

hardheid) voor water voorzien van 15 °F (Franse graden). 

1 F° (Franse graad) = 0,56 D° (Duitse graad) = 10 mg calciumcarbonaat 

(CaCO 3) per liter. 

Classificatie van het water volgens de hardheid (D° of Duitse 

graad = 10 mg calciumoxide CaO/1) 

Totale hardheid in verschillende 

hardheidsgraden Beoordeling 

mmol/l (*) Graden Frans Graden Duits 

0 - 0,7 

0,7 - 1,5 

1,5 - 2,1 

2,1 - 3,2 

> 3,2 

58 

0 - 7 

7 - 15 

15 - 21 

21 - 32 

> 32 

Hard water = veel opgeloste zouten. 

Zacht water= weinig opgeloste zouten. 

0 - 4 

4 - 8 

8 - 12 

12 - 18 

> 18 

zeer zacht 

zacht 

middelhard 

hard 

zeer hard 

(*) mmol: afkorting van millimol, de eenheid om de hoeveelheid van een chemische of biologische stof aan te geven. 1.000 mol van een stof wordt 

molaire massa genoemd en 1.000 mol van elke stof heeft hetzelfde aantal deeltjes (moleculen). Wordt gebruikt als eenheid om onder meer de 

waterhardheid aan te geven. Franse hardheid = 10 mg (0,09991 mmol) CaCO 3 per liter. 



4.6 Elektrolyse - galvanische koppels 

Bron: FVB 

Doorheen de eeuwen heeft de mens, dank zij de wetenschap van de 

metallurgie, de metalen kunnen onttrekken uit hun ertsen. 

Ertsen zijn gesteenten en allerlei stoffen in de aarde waarin de metalen 

door allerlei scheikundige verbindingen ingesloten zitten. 

Hoe vaster deze metaalverbindingen in de natuur zijn (denk bijv. aan 

ijzer, een onedel metaal, dat nooit in zuivere toestand te vinden is), hoe 

moeilijker om de metalen zuiver te maken, en omgekeerd: eenmaal 

zuiver ijzer bekomen, hoe intenser later dezelfde metalen de neiging 

zullen hebben zich terug om te vormen naar hun natuurlijke erts. 

Hoe heviger een metaal deze neiging vertoont, door bijvoorbeeld oxidatie 

(wat in feite een elektrisch proces is), hoe negatiever zijn potentiaalverschil 

is. 

Bij onderdompelen in water zien we dat elk metaal wil oxideren (zich 

verbinden met de zuurstof van het water). 

Hoe groter deze wil, des te grotere elektrische spanning (elektrolyse) 

we meten. Elk metaal heeft zo zijn spanningsverschil (vergeleken t.o.v. 

waterstof). 

Hoe negatiever deze spanning is, hoe meer dit metaal de neiging heeft 

terug te willen naar zijn oorspronkelijke toestand, hoe onedeler we het 

noemen. 

Aldus kunnen we een reeks opbouwen van onedele naar edele metalen, 

met telkens een lichtjes veranderend potentiaalverschil. 

Elk metaal heeft immers een elektrochemisch potentiaal, te zien in onderstaande 

tabel. 

Edele en onedele metalen (met het potentiaalverschil) 

Metalen 

Potentiaalverschil 

(in volt) 

Goud Au + 1,36 

EDEL Zilver Ag + 0,80 

Koper Cu + 0,34 

Waterstof H 0 

Lood Pb - 0,12 

Tin Sn - 0,14 

Nikkel Ni - 0,23 

ONEDEL IJzer Fe - 0,44 

Zink Zn - 0,76 

Aluminium Al - 1,70 

Magnesium Mg - 2,40 

59 



Bron: Femox 

Bron: Femox 

4.7 Oxideren 

(Bij erg warm water kunnen deze spanningspotentialen veranderen; 

zo zal bijvoorbeeld ijzer en zink met elkaar wisselen boven 65 °C, wat 

aantasting van gegalvaniseerde buizen tot gevolg heeft wanneer men 

er heet water doorvoert.) 

Nu gaan deze metalen, wanneer we ze bv. onderdompelen in een 

zuurstofrijke geleidende vloeistof (bv. water), met elkaar ook spanningen 

opbouwen. 

We zullen dan zien dat door wisselwerking met de vloeistof (massale 

uitwisseling van ionen), het minst edele metaal langzaam zal oplossen, 

ten voordele van het meest edele metaal. 

Ë In een sanitaire installatie mag men wel eerst gegalvaniseerde buizen 

gebruiken en daarna koperbuizen, doch nooit omgekeerd. 

Indien stroomopwaarts koper is gebruikt (in een stijgleiding van een 

appartementsgebouw bijvoorbeeld), en men gaat op de verdieping 

verder met gegalvaniseerde buis, zal het koperhoudende water (koperionen) 

door de verzinkte buis lopen, en bij stagnatie zal ook hier 

het meest edele metaal (de koperionen) het mindere edele metaal (de 

dunne zinkbeschermlaag van de gegalvaniseerde buis) aantasten. 

Eenmaal deze zinklaag aangetast, gaat het onderliggende staal (ijzer) 

hetzelfde lot ondergaan. 

Ë Bij cv-installaties krijg je dezelfde corrrosieverschijnselen (bv.: de 

koperbuis, die geladen koperionen afgeeft zal het staal (ijzer) van de 

radiatoren aantasten), doch omdat een cv-installatie een gesloten 

kring is, en alle zuurstof in het water na enige tijd is opgebruikt, zal de 

corrosie stilvallen na enkele weken. 

(Het water verbindt zich met het staal van de radiator en wordt donkerbruin 

tot zwart: magnetietvorming). 

Ook bij stalen buizen en stalen radiatoren treedt aantasting op, omdat 

het zuurstofrijke water ijzerionen gaat onttrekken aan het staal; deze 

zullen zich binden met de zuurstof en magnetiet vormen ( 3Fe + 2O 2 

‡ Fe 3O 4 ). 

Deze aantasting gaat door tot alle zuurstof opgebruikt is. Dit kan bij het 

in gebruik stellen van de installatie, en dus bij de eerste vulling, enkele 

weken duren. 

Vandaar dat corrosie in een verwarmingsinstallatie meestal te zoeken 

is in een niet zuurstofdichte verbinding. Ook bij lichte lekkages zal men 

soms moeten water bijvullen wat zuurstof bevat en dit zal opnieuw de 

corrosie in gang zetten. 

In algemene zin wordt met oxidatie de reactie van een stof met zuurstof 

bedoeld. Roesten en verbranding zijn voorbeelden van dit soort 

oxidatieprocessen. 

Een voorbeeld van oxidatie is het roesten van ijzer. Hierbij ontstaat 

vanuit het ijzer een ijzeroxide (roest) dat oranje-bruin gekleurd is. 

60 



4.8 Opgeloste gassen in water 



Omdat niet zozeer de aanwezigheid van zuurstof kenmerkend is voor 

het proces, als wel de onttrekking van een of meer elektronen aan de 

atomen of moleculen van de stof, wordt deze onttrekking van elektronen 

ook als oxidatie aangeduid. 

Men noemt oxiderende stof, elke stof die in staat is zuurstof aan een 

andere af te geven. Door die opname vermindert het valentiegetal van 

het oxiderend element met zoveel eenheden als er elektronen worden 

opgenomen. 

Omgekeerd, wanneer aan een stof zuurstof wordt onttrokken, spreken 

we van reductie van die stof. De stof wordt gereduceerd. Daarbij 

neemt het element één of meer elektronen op. 

Een reducerend stof is elke stof welke in staat is zuurstof aan een 

andere stof te onttrekken of, in ruimere zin, elke stof welke in staat is 

elektronen af te staan. 

Als je koud water verwarmt zie je dat er “luchtbelletjes” op de wanden 

ontstaan bij het opwarmen. Veel stoffen lossen namelijk op in water. In 

tegenstelling tot zouten en bv. suiker wat steeds beter oplost in water 

bij het verhogen van de temperatuur, lossen gassen steeds slechter op 

bij het verhogen van de temperatuur. 

Bij het verwarmen van water komen de in het water opgeloste gassen 

weer vrij en verder verandert er aan de structuur van het water niets. 

De zuurstof (O 2) en kooldioxide (CO 2) komen dus als luchtbelletjes vrij 

bij het verwarmen. 

Het water splitst zich niet in H 2 en O 2, hiervoor heb je elektrolyse nodig 

of zeer hoge temperaturen. 

Als het water eenmaal kookt, wordt het water omgezet in waterdampbellen. 

In het begin bereiken deze nog niet de oppervlakte en imploderen 

ze weer. Dit geeft in sommige gevallen een knallend geluid als 

(grote) bellen weer imploderen. Bereiken ze eenmaal de oppervlakte 

dan ontstaat gasvormig water ofwel stoom. 

Bij hogere drukken lossen gassen beter op en bij lagere drukken 

slechter. Dit effect is eigenlijk hetzelfde als bij een flesje frisdrank wat 

je openmaakt. Bij een lagere druk (bij het openmaken) kan er minder 

CO 2 in oplossing blijven en komen de CO 2 belletjes vrij. 

De opgeloste lucht (gas) in een vloeistof is ook afhankelijk van de druk: 

open maar eens een fles spuitwater! De gasbellen komen snel vrij (de 

druk boven de vloeistofoppervlakte verlaagt) en de fles bruist over. 

61 



4.9 Diffusie 


Moeilijk gezegd spreekt men van diffusie als verschillende stoffen zich 

door de beweging van de verschillende deeltjes langzaam onder elkaar 

gaan mengen (Brownbeweging voor wie er meer wil over weten). 

Als we bijvoorbeeld een gaslek hebben dan zal het ontsnapte aardgas 

(voornamelijk methaan) zich geleidelijk mengen met de lucht. 

Weliswaar zal het lichtere gas zich bovenaan bevinden, maar toch is er 

geen duidelijke scheidingslijn. 

Gasdeeltjes worden voortdurend weggebotst, zoals de ballen van een 

flipperkast. 

Het probleem wordt ingewikkelder als er tussen bijv. een vloeistof en 

een gas (water en lucht) een scheiding is die op het eerste zicht “water- 

en luchtdicht” is. Deze wand (bv.: een buis, een membraan van 

een expansievat) bestaat ook uit deeltjes, die goed vastzitten als vaste 

stof, maar waartussen openingen zijn. 

Tussen deze openingen geraken geregeld eenzame deeltjes van beide 

stoffen die de cohesie- en adhesiekrachten overwinnen. Maar vermits 

de beweging van de luchtdeeltjes veel sterker is dan deze van de waterdeeltjes 

zal de beweging vooral in de richting van het water, doorheen 

de scheidingswand (buis) verlopen. 

Diffusie is een onderdeel van permeatie 35 (doordringbaarheid). 

Het water neemt dus voortdurend lucht op, zelfs doorheen een buiswand. 

Daarom is het belangrijk voor een verwarmingsinstallatie dat de buis “diffusiedicht” is. 

4.10 Communicerende vaten 

Ook genoemd: verbonden open vaten. 

Als we een stuk doorzichtige tuinslang nemen waarin nog wat water 

achtergebleven is, en als we de beide uiteinden omhoog houden, zal je 

merken dat het water steeds even hoog blijft. Hoe groot het hoogteverschil 

tussen beide uiteinden ook is, het waterpeil blijft gelijk. 

Eigenlijk zijn dit twee communicerende vaten. 

Communicerende vaten zijn open vaten die onderling zo verbonden 

zijn dat vloeistoffen van het ene vat naar het andere vat kunnen stromen. 

De vloeistofniveaus liggen alle op hetzelfde horizontale niveau. 

Dit gelijke horizontale niveau noemt men trouwens waterpas. 

35 Permeatie is het doordringen van gassen of dampen door een materiaal, bijvoorbeeld de wand van een kunststofbuis. 

62 




4.11 Legeringen 

Als één van deze buizen wordt gevuld met een vloeistof, dan zal automatisch 

de andere buis zich ook vullen met die vloeistof. Bv.: bij 

radiatoren met geopende ontluchters. 

Communicerende vaten worden daarom gebruikt in heel wat technische 

toepassingen. Bijvoorbeeld in peilglazen of in sluizen. Ook een 

sifon werkt op dit principe. We hebben dan een “waterslot”. 

Om de sterkte en hardheid van metalen te vergroten, zal men in smelttoestand 

een ander metaal bijvoegen, met een andere atoomgrootte. 

Je kan immers maar metalen met elkaar gaan mengen wanneer ze allebei 

gesmolten zijn. Dit noemt men dan een legering. 

Dit homogene mengsel (of oplossing) met 2 of meerdere verschillende 

metalen, heeft nu atomen met verschillende grootte die minder vlot 

kneedbaar zijn, en als resultaat een legering geven die harder is. 

Voorbeeld: koperlegeringen 

Deze worden onderverdeeld in een reeks van tweeledige legeringen: 

brons (Br) en messing (Ms). Voegt men aan deze legeringen een derde 

of meer elementen toe dan bekomt men een variante van de beschouwde 

legering. 

De verkorte benaming van de legering wordt bepaald door middel van 

de chemische symbolen van de belangrijkste toegevoegde elementen. 

Zij worden gerangschikt in dalende orde van hun gehalte. 

Elk symbool wordt gevolgd door een geheel getal, dat het gehalte in 

procenten uitdrukt van het betreffende element. 

63 



Brons 

Brons is een verzamelnaam voor legeringen van koper (Cu) en tin (Sn), 

tinbrons genaamd, waaraan ook zink (Zn), lood (Pb), aluminium (Al)... 

kan worden toegevoegd. 

Brons wordt verdeeld in twee hoofdgroepen nl. 

– gietbrons - bv.: Pb 15 Sn 8; 

– kneedbrons - bv.: Sn 6. 

Brons is uitstekend gietbaar en bezit een uitstekende corrosiebestendigheid. 

Messing 

Messing is een legering uit koper met minimum 10 % zink. Andere 

legeringelementen als tin (Sn), Lood (Pb), Aluminium (Al ), silicium (Si) 

kunnen toegevoegd worden om de specifieke eigenschappen als trekvastheid, 

gietbaarheid, corrosievastheid... te verbeteren. 

Messing is zeer goed gietbaar, kan worden gesoldeerd, vernikkeld, 

verchroomd en verzilverd. 

Men onderscheidt : 

– gietmessing, 

– kneedmessing, 

– soldeermessing. 

Messing mag wegens ontzinken (onttrekken van zink uit legering) niet 

hardgesoldeerd worden (max 410 °C). 

Bij een zinklegering lager dan 18 % spreekt men van tombak, een 

buigzame legering. 

64 


MODULAIRE hAnDbOEkEn 

CEntRALE vERwARMIng 

• Overzicht beschikbare handboeken 

• 1.1 Inleiding tot de centrale verwarming en installatietekenen 

• 1.2 Buismaterialen, buisbewerkingen, dichtingen en bevestigingsmaterialen 

• 2.1 Warmtetransport: leidingaanleg 

• 2.2 Warmtetransport: principe, bescherming, onderhoud van de installatie 

• 2.3 Warmteafgifte: verwarmingslichamen en toebehoren 

• 3.1 Warmteproductie: verwarmingsketels 

• 3.2 Warmteproductie: installatietoebehoren en plaatsingsvoorschriften 

Fonds voor Vakopleiding in de Bouwnijverheid

principe, bescherming en onderhoud van de installatie - FFC

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

principe, bescherming en onderhoud van de installatie - FFC

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?