Foto's - Tiense Vrijzinnige Kring vzw

nieuwsbrief
tweemaandelijks tijdschrift
jaargang 38 - nummer 3 - mei/juni
v.u. : Raf Pauly, Beauduinstraat 42, 3300 TIENEN
afgiftekantoor Tienen Centrum
P 802122
Tiense Vrijzinnige Kring vzw
Donystraat 14 | 3300 Tienen
Tel : 016 81 31 66
tvk.vzw@scarlet.be
www.vrijzinnigtienen.be
www.vrijzinnigtienen.be
BELGIË - BELGIQUE
P.B.
3300 TIENEN
Centrum
2 / 3 0 8 8

Beste leden, sympathisanten,
Beste lezers,
Het vrije woord vooraf
We gaan weer richting de zomer, traditioneel een periode waarin we wat meer rust in het programma
brengen, en vooral eens kunnen terug kijken op het voorbije voorjaar. Met een beetje geluk,
kunnen we dat doen vanop een terrasje in de zon, of genietend van een zomertuintje onder een
blauwe horizon. We zullen niet te veel hopen, maar vooral genieten van de mooie momenten die
zullen komen.
We mogen in ieder geval weer heel tevreden zijn over de feesten. Het doet heel veel deugd om al
die positieve reacties te krijgen, en het enthousiasme van de feestelingen te mogen meemaken.
Daarom ook een dikke proficiat aan alle feestelingen, maar ook aan alle vrijwilligers die zich inzetten
om de feesten zo mooi te maken. We kunnen nog nagenieten met de vele foto’s op onze website.
Er staan er alvast enkele in dit Lopend Vuurtje, in het zwart-wit, zodat u zeker nog eens zin krijgt
om naar onze website te surfen en de foto’s in kleur te bewonderen.
Ook het filmprogramma Open Lens was de moeite dit voorjaar. Geen grote aantallen, wel steeds
nieuwe mensen, een sterk aanbod, enthousiaste reacties en vooral vragen naar meer film. Open
Lens zal dus zeker verder gezet worden in het najaar. We veranderen wel wat aan onze methode.
Wat we precies veranderen, kan je nalezen op pagina 16 in dit Lopend Vuurtje.
Kijken we even naar wat nog komen zal. Op 10 juni organiseren we een stadwandeling die ons de
duistere kantjes van Tienen zal laten zien. Josée Stels zal onze ervaren gids zijn. Plaats van afspraak:
het VOC. Na afloop hebben we natuurlijk de tijd om wat na te keuvelen in onze Ontmoetingscentrum.
Zoals steeds zal TVK u niet laten vertrekken zonder een drankje aan te bieden.
We gaan verder op dat gezellig elan op vrijdag 3 augustus, met onze jaarlijkse barbecue. De vrijwilligers
van de FOS en het VOC zetten weer tafels en stoelen buiten, zodat we samen kunnen genieten
van een warme zomeravond. Tijd om bij te praten en elkaar beter te leren kennen. In het volgend
nummer van ‘t Lopend Vuurtje vind je alle informatie om je in te schrijven.
Voorlopig laten we het daarbij, we werken ondertussen voort aan een boeiend najaarsprogramma.
Binnenkort daarover meer, in ‘t Lopend Vuurtje en op onze website. En natuurlijk ook op Facebook,
waar jullie altijd terecht kunnen—en ook jullie reacties kunnen nalaten.
Zoals steeds
Met vrijzinnige groet,
Raf Pauly

© Bill Watterson, 1986 (eigen vertaling)
Inhoud
Thema: De herbestemming van kerken?
Decreet betreffende de materiële organisatie en de werking
van de erkende erediensten of de ondraaglijke last van het
kerkelijk onroerend patrimonium in Vlaanderen.
De koek is te katholiek in België
Activiteiten
De duistere kantjes van Tienen (stadswandeling)
Jaarlijkse barbecue
Foto’s
Open Lens
Onze Helden
Correctie vorige editie
1
1
11
13
13
14
16
17

De herbestemming van kerken?
Het ontwerp van wijziging van het decreet van 7 mei 2004 betreffende
de materiële organisatie en de werking van de erkende erediensten of
de ondraaglijke last van het kerkelijk onroerend patrimonium in Vlaanderen.
In deze bijdrage focussen wij op het juridisch kader dat de verhouding tussen de religieuze en lokale
civiele overheden regelt met bijzondere aandacht voor het religieus roerend en onroerend patrimonium
van kerkgemeenschappen. Een dossier dat meer dan ooit aandacht verdient.
Als gevolg van de staatshervorming van 2001 werd
de bevoegdheid betreffende de erediensten
(gedeeltelijk) overgedragen aan de gewesten. De
vorige staatshervormingen hadden de regeling van
de erediensten en de organisatie en de werking van
het bestuur van de erkende erediensten, ongewijzigd
gelaten, d.w.z. alles bleef federaal. Amez had het in
dit verband over « un aspect oublié de la réforme de
l’Etat, le régime des cultes» 1 .
In Vlaanderen zijn de bevoegdheden momenteel
geregeld door het decreet van 7 mei 2004 betreffende
de materiële organisatie en werking van de erediensten.
Deze, in het kielzog van het Lambertmontakkoord
tot stand gebrachte bevoegdheidsafbakening,
bracht echter niet de noodzakelijke duidelijkheid.
2 Het “Eredienstendecreet” van 2004 wordt, in
het licht van de nakende gemeenteraads- en provincieraadsverkiezingen,
herzien. Een voorontwerp van
decreet tot wijziging van diverse bepalingen van
voormeld decreet ligt ter studie. Het nieuwe decreet
zou in werking treden op 1 januari 2013.
Lange tijd beschouwde de kerkelijke overheid de
discussie over o.a. de financiële afspraken 3 en de
tussenkomsten m.b.t. het mogelijke onderhoud, de
restauratie en de herbestemming van het kerkelijke
erfgoed als een interne en strikt geregelde aangelegenheid
waarover discussie niet noodzakelijk was.
Ook de opdracht van de lokale overheid werd als
een “verworvenheid” beschouwd.
De financiële tussenkomsten werden immers ge-
2
Alain Vannieuwenburg*
zien als een compensatie voor het “verlies” van de
goederen. Tijdens de Franse Revolutie werden de
kerkelijke goederen aangeslagen en ter beschikking
gesteld van de natie. 4 Het bekende Concordaat dat
Napoleon Bonaparte de 26 messidor van het jaar IX
afsloot met Paus Pius VII regelde een en ander. Deze
“politieke “ afspraken werden in 1802 bekrachtigd
en in 1803 kregen de bisschoppen de opdracht zogeheten
kerkfabrieken op te zetten. Het Keizerlijk
decreet van 30 december 1809 verfijnde de werking.
In 1830 nam de jonge staat België dit decreet over.
Ondertussen kregen de protestantse eredienst en
iets later de Israëlitische eredienst eveneens bijzondere
aandacht (kerkgemeente, specifieke voordelen…).
5 In 1870 gaat de Belgische overheid, wat de
begrotingen en de rekeningen van de kerkbesturen
betreft, het geheel wat sturen. Veel veranderde er
echter niet. De momenteel geldende afspraken (lees:
verplichtingen) hebben dus een lange voorgeschiedenis.
De op til staande aanpassingen hebben meerdere
oorzaken. Het tanende kerkbezoek, het multi - religieuze
karakter van de samenleving, het streven
naar een oplossing voor bepaalde “bestuurlijke” aangelegenheden,
de vragen naar de financiële houdbaarheid
van het systeem en het optimaliseren van
het gebruik van de aan de kerkelijke overheden ter
beschikking gestelde “vastgoedportefeuille” 6 zijn er
slechts enkele van. We leggen dit alles even onder
de loep.
1. J.T., 2002, (529), 531.
2. Zo dienden onder meer samenwerkingsakkoorden gesloten tussen de Federale Overheid, de Duitstalige Gemeenschap, het
Vlaamse Gewest, het Waalse Gewest en het Brussels hoofdstedelijke Gewest (27/05/2004 en volgende).
3. De Grondwet legt aan de overheid immers uitdrukkelijk de verplichting op om de erkende erediensten (zij die een algemeen
maatschappelijk nut hebben) bepaalde steun te verlenen. De wetgever kende vele voordelen toe, o.a. de temporaliën.
4. Artikels 72 en 75 van de wet van 18 germinal jaar X “relative à l’organisation des cultes” hebben de genaaste, maar niet vervreemde,
pastorieën en de in beslag genomen kerken opnieuw ter beschikking gesteld van de eredienst.
5. De lijst werd sindsdien aangevuld met de anglicaanse, de islamitische en de orthodoxe eredienst.
6. De aandacht voor de toestand (en de toekomst) van het onroerend goed, zeg maar religieus erfgoed en méér bepaald de
kerkgebouwen is groeiende. Getuige daarvan het aantal parlementaire documenten, de vragen en interpellaties binnen het
Vlaams Parlement en de studiedagen hieromtrent.
* Deze bijdrage verscheen eerder in De Toorts, een driemaandelijkse publicatie van VOC Vilvoorde. Wij danken de auteur voor het
aanreiken van zijn artikel.

Er zijn natuurlijk nog andere elementen die een rol
speelden bij de toegenomen aandacht voor dit gebouwenpatrimonium.
Het zogeheten Burra Charter
(dat in de plaats kwam van het Charter van Venetië)
focust op het beheer van culturele en sacrale erfgoedsites.
Dit “Charter” gaat uit van de intrinsieke
erfgoedwaarde en wil naast het architecturale of culturele
aspect ook rekening houden met sociale elementen,
ecologische uitdagingen en economische
factoren.
Begin 2008 publiceerde Tertio (het weekblad dat
zich omschrijft als weekblad dat de actualiteit volgt
en analyseert en daar een derde dimensie aan toevoegt:
duiding, opiniëring en inspiratie vanuit een
christelijk en meer bepaald katholiek perspectief)
reeds een uitgebreid artikel m.b.t. deze problematiek.
Hierbij werd ingegaan op het pleidooi van Bart Caron
(toen Spirit, nu Groen!) voor een “betekenisvolle”
herbestemming van de religieuze gebouwen. Op een
studiebijeenkomst van erfgoedverenigingen verklaarde,
toenmalig, Vlaams minister van Onroerend Erfgoed
Dirk Van Mechelen dat hij werk wilde maken
van een kerkenbeleidsplan. Vlaams minister Geert
Bourgeois zette het werk verder.
Voorontwerp van decreet - enkele krachtlijnen
Het Lambermontakkoord (drie politieke akkoorden
m.b.t. de vijfde staatshervorming), kreeg een politieke
vertaling in o.a. twee bijzondere wetten, nml. de
bijzondere wet van 13 juli 2001 houdende overdracht
van diverse bevoegdheden aan de gewesten en de
gemeenschappen en de bijzondere wet van 13 juli
2001 tot herfinanciering van de gemeenschappen en
uitbreiding van de fiscale bevoegdheden van de gewesten.
De bevoegdheden betreffende “kerkfabrieken en instellingen
die belast zijn met het beheer van de temporaliën
van de erkende erediensten” werden definitief
toegewezen aan de gewesten. Dit zijn onder
meer de instemming met de oprichting van de besturen
van de erkende erediensten; de vaststelling van
de regels voor hun organisatie en werking; de vaststelling
van de regels voor het opmaken van de begroting
en de rekening; de vaststelling van de regels
voor het beheer van het patrimonium; de vaststelling
van de regels voor de organisatie en de uitoefening
van het administratief toezicht, inbegrepen de machtiging
om grote herstellingen te kunnen uitvoeren en
de verplichtingen van de burgerlijke overheden t.o.v.
de besturen en de bedienaars van de erediensten.
Daarnaast bleven bepaalde bevoegdheden en dito
lasten zuiver federale aangelegenheden (erkenning
erediensten, wedden, pensioenen). De regelgeving
met betrekking tot de niet-confessionele levensbeschouwelijke
gemeenschappen is eveneens federale
materie (FOD Justitie). Deze materie wordt geregeld
door de Wet van 21 juni 2002 betreffende de Centra-
3
le Raad der niet-confessionele levensbeschouwelijke
gemeenschappen van België, de afgevaardigden en
de instellingen belast met het beheer van de materiële
en financiële belangen van de erkende nietconfessionele
levensbeschouwelijke gemeenschappen.
Op grond van de artikelen 26, 4° en 27 wordt
een deel van de financiering van de Provinciale Instellingen
voor Morele Dienstlegging ten laste gelegd
van de provincies. Dit is het geval wanneer de inkomsten
van deze instellingen ontoereikend zijn.
In het decreet van 7 mei 2004 “betreffende de materiële
organisatie en werking van de erkende erediensten”
vinden we bepalingen voor de kerkfabrieken
van de rooms – katholieke eredienst, bijzondere bepalingen
voor de protestantse, de anglicaanse en de
Israëlitische erediensten alsook bijzondere bepalingen
voor de orthodoxe en islamitische erediensten.
Aansluitend op dit decreet werden - m.b.t. diverse
deelaspecten - omzendbrieven door de Vlaamse
Minister van Binnenlands bestuur gericht aan de
gemeenten en de provincies. Het bijzonder toezicht
op deze besturen werd teruggebracht tot een toezicht
door steden, gemeenten en provincies (ieder
voor hun bevoegdheid) en er werden financiële regels
geïntroduceerd.
De lokale overheid heeft een (historische) opdracht
te vervullen ingeval van exploitatietekorten van de
kerkfabrieken en moet bijdragen aan de investeringen
in de gebouwen van de eredienst. Het Vlaams
decreet van 7 mei 2004 bepaalt dan ook dat de erkende
erediensten een beroep kunnen doen op een
tussenkomst van de lokale overheid om uitgaven te
dekken indien de eigen ontvangsten ontoereikend
zijn. De gemeenten staan in voor de betoelaging van
de rooms-katholieke kerkfabrieken, de protestantse
kerkgemeenten, de anglicaanse kerkfabrieken en de
Israëlitische gemeenten. De provincies komen dan
op hun beurt tussen in de tekorten van de kathedrale
en de orthodoxe kerkfabrieken en van de islamitische
gemeenschappen.
Artikel 51 van het decreet bepaalt dat onder meer tot
de ontvangsten van de kerkfabriek behoren:
“toelagen van de gemeente en gemeenten in kwestie,
bestemd om de kosten en uitgaven van de kerkfabriek,
zoals vermeld in artikel 52 te dekken in geval
van ontoereikende opbrengsten en ontvangsten.” In
artikel 78 (kathedrale kerkgemeenschappen), artikel
229 (orthodoxe kerkgemeenschappen) en artikel 272
(islamitische geloofsgemeenschappen), wordt naar
de artikelen 51 en 52 verwezen. In artikel 52 worden
de kosten en uitgaven die de kerkfabriek moet dragen
opgesomd. In concreto gaat het om de bezoldiging
van het personeel dat in dienst is van de kerkfabriek
en de hieraan inherente uitgaven; de kosten die
noodzakelijk zijn voor de uitoefening van de eredienst,
onder meer de kosten van de gebouwen en
delen van de gebouwen, die bestemd zijn voor de

uitoefening van de eredienst, evenals de kosten die
inherent zijn aan de organisatie en de werking van
de eredienst; 3° de grove herstellingen van de tot de
eredienst bestemde gebouwen; de terugbetaling van
de aflossingen en intresten van de leningen, aangegaan
door de kerkfabriek ter verwerving of renovatie
van de aan de kerkfabriek toebehorende of teruggeschonken
goederen; de bijdrage in de werkingskosten
van het centraal kerkbestuur en alle andere uitgaven
die verband houden met de aan de kerkfabriek
toebehorende of teruggeschonken goederen. 7
Wie zich alleen al verdiepen wil in de materie met
betrekking tot het beheer van de pastorieën verwijzen
wij bijvoorbeeld naar het “Vademecum over de
pastorieën”, goedgekeurd door de bisschopsraad op
9 mei 2003 (Aartsbisdom Mechelen – Brussel).
In Vlaanderen werden (recentste cijfers) in totaal
1.878 besturen geïnventariseerd. 1790 besturen van
de rooms-katholieke eredienst (niveau gemeenten 8 ),
4 besturen van rooms – katholieke kathedrale kerkfabrieken
(niveau provincies), 42 besturen voor de protestantse
eredienst (niveau gemeente), 7 besturen
anglicaanse eredienst (niveau gemeente), 6 besturen
Israëlitische eredienst (niveau gemeente), 12 besturen
orthodoxe eredienst (niveau provincies), 17
besturen islamitische eredienst (niveau provincies).
Zij staan m.a.w. in voor het beheer van gelden en
goederen die eigendom zijn van de kerkfabriek en
bestemd zijn voor de uitoefening van de eredienst in
de betreffende parochie.
Belangrijk is dat de relaties tussen de gelovigen die
niets te maken hebben met de “eredienst” in de strikte
betekenis, m.a.w. het klassieke ziekenbezoek, bepaalde
speciale activiteiten, de missiewerking, bepaalde
sociale (parochiale) activiteiten, door de
“parochie” zelf worden gefinancierd.
Het voorontwerp van decreet tot wijziging van diverse
bepalingen van het decreet van 7 mei 2004 raakt
– in zijn huidige versie – niet aan de bestaande uitgangspunten.
Wel merkt men een accentuering van
de rol van de lokale overheden en een verwijzing
naar de problemen op het vlak van het patrimoniumbeheer,
meer bepaald voor de rooms – katholieke
kerkfabrieken. De memorie van toelichting, schenkt
hier eveneens uitgebreid aandacht aan en erkent dat
de aanleiding tot heel wat wijzigingen te vinden is in
de “uitdagingen waarmee (bijna) alleen de rooms –
katholieke eredienst wordt geconfronteerd”.
4
Zonder in detail in te gaan op een aantal voorstellen
tot wijziging/aanpassing kan worden opgemerkt dat
men het accent wil leggen op lokaal overleg en de
centrale (kerk)besturen wil versterken. De verplichting
tot het oprichten van een centraal bestuur wordt
enkel de rooms - katholieke eredienst opgelegd. Het
voorliggende decreet wil de rechtszekerheid optimaliseren.
Dit zal o.a. gebeuren door oude bepalingen
op te heffen en – indien zij van belang zijn - expliciet
op te nemen in het nieuwe decreet. De bepalingen
van het Keizerlijk decreet van 30 december 1809
m.b.t. de gemeentelijke verplichtingen ten aanzien
van de besturen van de eredienst en de bedienaars
ervan worden algemeen genomen niet ter discussie
gesteld. Zij worden “in gemoderniseerde vorm” opgenomen
in het nieuwe eredienstendecreet.
De overheid blijft in dit dossier dus “gebonden”. Zo
moet de overheid “de lasten” dragen. Het is echter
nog altijd zo dat bijvoorbeeld parochies oprichten,
opheffen of deze veranderen, alleen aan de diocesane
Bisschop toekomt, die geen parochies mag oprichten
of opheffen of deze in belangrijke mate veranderen,
tenzij na de priesterraad gehoord te hebben
(Can 515 Wetboek van Canoniek Recht).
Er worden in het voorontwerp van decreet ook wijzigingen
aangebracht aan bepalingen m.b.t. de andere
erediensten. Aan deze erediensten worden echter
geen dwingende bepalingen opgelegd. Zij kunnen
gebruik maken van de geboden mogelijkheden.
Interessant is ook dat een gemeente- of provinciebestuur
niet verplicht kan worden bij te dragen aan investeringen
in gebouwen die geen eigendom zijn van
een publieke rechtspersoon. Dit is vatbaar voor verder
onderzoek.
De krachtlijnen zijn echter duidelijk: bepaalde juridische
onzekerheden wegwerken, (voorbeeld: eigendomsoverdrachten),
expliciet bevoegdheden toekennen
(de bisschop neemt het initiatief m.b.t. wijzigingen
aan parochies en gebiedsomschrijvingen, de
Vlaamse Regering keurt goed) of overdracht van
roerende en onroerende goederen, rechten, plichten
en lasten van opgeheven kerkfabrieken regelen.
Te onthouden is eveneens dat de overdracht van de
onroerende goederen een “overdracht in der minne
ten algemenen nutte”. 9 De registratie ervan gebeurt
dus kosteloos. We kenden al de compensatie voor
de derving van onroerende voorheffing (‘dode hand’).
7. Vertaald: pastoors en andere bedienaren van erkende erediensten kunnen sindsdien rekenen op een wedde en zij genieten
pensioenrechten. De gemeenten moeten instaan voor een woonst voor de pastoor en een vergaderruimte voor de kerkfabriek
die de eredienst mogelijk moet maken door het onderhoud van het kerkgebouw, het orgel, de liturgische kleding en het liturgisch
vaatwerk, de aankoop van hosties, miswijn, kaarsen en linnen, vaat… De kerkfabriek betaalt ook het (variabele) gedeelte
van de inkomsten uit kerkelijke begrafenissen en huwelijksvieringen voor de bedienaar (priester, diaken) en de medewerkers
(koster, organist) als aanvulling op hun maandwedde. De kerkfabriek heeft natuurlijk inkomsten (verkoop van kaarsen, de
collecte, worden, eigendommen die verpacht, verhuurd worden….).
8. Geeft aan wie bijpast bij tekorten
9. Artikel 161, 2° van het wetboek der registratie-, hypotheek- en griffierechten.

Te zien als compensatie voor de derving van inkomsten
omdat bepaalde eigendommen krachtens de
fiscale wetgeving zijn vrijgesteld van de opcentiemen
op de onroerende voorheffing. 10 We hebben het dan
over openbare eredienst, onderwijs, hospitalen, rusthuizen,
klinieken, dispensaria, vakantiehuizen voor
kinderen of gepensioneerden en andere soortgelijke
weldadigheidsinstellingen. Voor 2010 bedroeg de
niet-inning van de gemeentelijke opcentiemen op de
onroerende voorheffing 62.538.282 €. Het te verdelen
krediet was gelijk aan 72% van dat bedrag, namelijk
45.027.563 €. Voor 2011 bedroeg de nietinning
van de gemeentelijke opcentiemen op de onroerende
voorheffing 64.063.395 €. Het te verdelen
krediet is gelijk aan 72% van dat bedrag, namelijk
46.125.643 €. 11 Misschien een aandachtspunt voor
onze ministers: hier kan worden bespaard.
Op 20 januari 2012 keurde de Vlaamse Regering het
voorontwerp van decreet goed tot wijziging van diverse
bepalingen van het decreet van 7 mei 2004
betreffende de materiële organisatie en werking van
de erkende erediensten.
Het vastgoedprobleem
Zoals hiervoor gesteld is het herzien van het eredienstendecreet
onlosmakelijk verbonden met de vastgoedproblematiek
van de rooms – katholieke eredienst.
In juli 2010 werd een studiedag georganiseerd met
alle belanghebbende partijen in dit dossier. In het
kielzog hiervan werden werkgroepen in het leven geroepen
die op 8 april 2011 een verslag” parochiekerken
in Vlaanderen” overhandigden. Op 24 juni 2011
hechtte de Vlaamse Regering haar goedkeuring aan
de nota “ Een toekomst voor de Vlaamse parochiekerk”.
Op 19 oktober 2011 werd door Geert Bourgeois,
viceminister-president van de Vlaamse Regering
een “Conceptnota over een toekomst voor de
Vlaamse parochiekerk” ingediend. De nota schetste
de situatie en toonde aan welke richting men dacht
uit te kunnen gaan.
Op 17 januari 2012 werd binnen de Commissie voor
Bestuurszaken, Binnenlands bestuur, Decreetsevaluatie,
Inburgering en Toerisme van gedachten gewis-
5
seld over de hiervoor vermelde conceptnota en werden
een aantal denkpistes geëxpliciteerd.
Zo wordt met de idee gespeeld om zowel beschermde
als niet beschermde kerkgebouwen in aanmerking
te laten komen voor neven- en herbestemmingprojecten
(met dito subsidiëring, wat implicaties heeft
naar het koninklijk besluit van 23 juli 1981 m.b.t. subsidiëring
van bepaalde werken, leveringen en diensten),
wordt nagedacht over een “zachte aanpassing”
van het zogeheten “Eredienstendecreet” (met
aandacht voor centrale kerkbesturen en bijkomende
bevoegdheden voor de gemeentebesturen) en wordt
het Centrum voor Religieuze Kunst en Cultuur
(CRKC) erkend als het ondersteunende expertisecentrum
(vanaf 2012 ontvangt dit centrum 250.000 €
subsidie).
Tanend kerkbezoek, leegstand en verwaarlozing
van gebouwen
Aan de basis van dit alles ligt het tanende kerkbezoek.
In een recentelijk verschenen studie
'Kerkpraktijk in Vlaanderen' van politicoloog Marc
Hooghe (K.U. Leuven) die o.a. het weekblad Knack
en de krant De Standaard bekendheid gaven, blijkt
dat het klassieke zondagse kerkbezoek minder en
minder mensen kan bekoren. De daling is ontegensprekelijk.
Ging in 1976 nog 36 procent van de Vlamingen
(tussen 5 en 69 jaar) wekelijks de zondagsmis
dan was dit aantal in 1998 tot 13 % gekrompen.
Er zijn wel wat verschillen tussen de provincies vast
te stellen (West-Vlaanderen en Limburg scoren hoger
dan de rest van Vlaanderen) maar de daling is
ontegensprekelijk. Een extrapolatie van deze cijfers
verleidde er sommigen zelfs toe te stellen dat in
2016 op de kerken zondag leeg zouden zijn. 12
En eind februari 2012 werd bekendgemaakt dat op
dertig jaar tijd het aantal Belgen dat zichzelf als
“katholiek” definieert daalde met 22 procent (in 1982
verklaarde nog 72 % van de Belgen katholiek te zijn;
in 2012 is dit gedaald tot 50 procent). Volgens dit onderzoek
verdubbelde het aantal atheïsten tijdens dezelfde
periode: in 1982 verklaarde 24 procent atheïst
te zijn. In 2012 was dit 42 procent. 70 procent van de
jongeren geboren na 1984 verklaart geen enkele
band te hebben met de katholieke Kerk. 13
10. Op de begroting van het Ministerie van Binnenlandse Zaken wordt ter compensatie jaarlijks een bijzonder krediet ingeschreven
Het wordt verdeeld onder de betrokken gemeenten op basis van het respectieve bedrag aan fiscale minderopbrengst.
11. Kerkbesturen genieten niet enkel bij ons van bijzondere voorwaarden, ook in Griekenland waar op 11 september 2011 het
ministerie van Financiën een nieuwe belasting aankondigde voor al het onroerend goed in Griekenland. Vrijstelling is voorzien
voor kerken, kloosters en andere religieuze gebouwen gedefinieerd als plaatsen voor religieuze diensten (waarbij residentiële
of commerciële eigendommen van de Griekse kerk niet zijn vrijgesteld) en voor non-profit en charitatieve organisaties die het
onroerend goed gebruiken uitsluitend voor een religieuze, artistieke, educatieve of sociale behoefte. Wat leidde tot de zure
oprisping dat “L’argent de l’église reste un sujet tabou en Grèce. … la Grèce a une montagne d’argent sous les yeux et on fait
comme si on ne le voyait pas.” (Reuters, Athènes Correspondance, Yannis Behrakis).
12. Niet helemaal echter, zo blijkt uit de cijfers m.b.t. doopsels, huwelijken en begrafenissen. Het aantal kerkelijke huwelijken mag
dan wel dalen, het aantal doopsels en begrafenissen blijft behoorlijk op peil. 71 % van de Vlamingen wordt kerkelijk begraven
en 67 % van de kinderen wordt gedoopt.
13. Sarah Botterman en Marc Hooghe (katholieke Universiteit te Leuven) en René Bekkers, Universiteit Utrecht en Vrije Universiteit
Amsterdam) nuanceren dit alles in een bijdrage “Levensbeschouwing en maatschappelijke participatie: is levensbeschou-

Hoe dan ook feit is dat de religieuze praktijk wegebt.
Het aantal “kerkse gelovigen” daalt jaar na jaar. De
secularisering slaat toe en dit vertaalt zich ook in het
minder gebruiken van de kerken. En worden ze gebruikt
dan zijn ze enkel nog open tijdens de eredienst
of een religieuze plechtigheid.
Leegstaand en verwaarlozing gaan al snel hand in
hand en tekenen de leefomgeving. Verkommering
van leegstaande panden, of het nu woningen, kerken
of industriële panden zijn, nodigt zwerfvuil uit, is een
veiligheidsrisico in en rondom het gebouw, trekt vaak
ongenode gasten aan met o.a. vandalisme tot gevolg.
Langdurige leegstand heeft ook belangrijke financiële
consequenties. De kans op schades neemt
immers snel toe. Onderhoudskosten, restauratiekosten
lopen rechtevenredig op. Verzekeringstechnische
aangelegenheden en het risico op het verdwijnen
van kunstwerken laten we buiten beschouwing.
Ongeveer één op de drie kerken is een beschermd
monument. Indien er enig soelaas is voor die kerken
die een stedebouwkundige of cultuurhistorische
waarde hebben, dan mag zonder omwegen worden
gesteld dat de toestand problematisch is voor vele
“gewone” kerken die weinig “gebruikt” worden.
Bijkomend gegeven is dat de lokale overheden (en
dus ook de respectieve kerkfabrieken en kerkraden)
niet alle op dezelfde wijze geconfronteerd worden
met dit probleem. Anders gesteld, bepaalde steden
en gemeenten hebben op hun grondgebied meer of
minder kerken in verhouding tot hun inwonersaantal.
Gemiddeld zijn er (Bron: Vlaams Parlement) vijf tot
zes kerkfabrieken per gemeente. In Antwerpen zijn
er 69 kerkfabrieken, in Gent telt men er 46. Brugge is
niet enkel het Venetië van het Noorden, het is het
mini - Vaticaan van het Noorden. Eén vierde van de
oude binnenstad is eigendom van de kerk.
Cijfergegevens
In december 2011 werden de recentste cijfers m.b.t.
de jaarrekeningen over het boekjaar 2009 van de
besturen van de eredienst door het Agentschap voor
Binnenlands Bestuur, gepubliceerd. Het agentschap
merkt op dat, hoewel het globale beeld niet fundamenteel
is aangetast, bij de interpretatie van de cijfers
rekening moet worden gehouden met een kleine
foutenmarge (verkeerde boekingen, cijfers die in de
staat van het vermogen werden ingevuld zijn misschien
voor verbering vatbaar, onsamenhangende
correcties).
6
De som van de exploitatietoelagen bedraagt
44.045.441,67 €. De som van de investeringstoelagen
bedraagt voor de gemeenten 19.104.786,10 €,
voor de provincies 6.698.627,30 € en voor Vlaanderen
17.194.808,99 € of een totaal van 43.000.000 €.
Bij de analyse van deze cijfergegevens moet ook rekening
worden gehouden met het feit dat gemeentebesturen
er voor kunnen opteren zelf de investeringen
aan de gebouwen van de erediensten te dragen,
m.a.w. zelf bouwheer te zijn. Het blijkt echter niet
eenvoudig om een duidelijk beeld te krijgen van deze
investeringen. De boekingswijzen zijn immers niet
éénduidig.
Voor 2009 worden de rechtstreekse investeringen
geraamd op 18.000.000 €. Daarnaast zijn er ook nog
8.600.000 € overdrachten aan ontvangsten te boeken
(vermoedelijk investeringstoelagen vanwege
provincies en Vlaanderen).
Oplopende rekeningen
Religieuze en burgerlijke overheden staan dus duidelijk
voor belangrijke uitdagingen. Los van de routinematige
onderhouds- en renovatiewerken groeit
ook de vrees, rekening houdende met de leegstand
van gebouwen en het ontbreken van een globale visie
over de toekomst van dit “gebouwengeheel”, dat
het geheel én bestuursmatig én financieel moeilijk te
dragen wordt. De relatie met de lokale besturen
dreigt dan ook te verzuren.
Feit is ook dat zeer veel erfgoed, dat eigendom is
van lokale besturen (gemeenten, O.C.M.W.) in slechte
staat verkeert, zeg maar verwaarloosd wordt.
Wanneer de combinatie erfgoed en toerisme mogelijk
is ziet men wel kansen. De prioriteiten liggen
vaak duidelijk ergens anders…
Volgens cijfers van de Vlaamse Regering zou amper
20 % van de kerkfabrieken in Vlaanderen zelfbedruipend
zijn. Dit wil zeggen dat slechts 379 besturen op
1794 het redden zonder tussenkomsten.
De kerkfabrieken worden niet verplicht om hun reserves
aan te wenden ten einde hun patrimonium te onderhouden.
Elke “verarming” van een eredienstbestuur
heeft onmiddellijk een invloed op het risico dat
de lokale overheden moeten bijspringen in de tekorten.
Een eredienstbestuur moet in principe enkel de
opbrengsten van zijn reserves (het zogenaamde privaat
patrimonium) gebruiken voor het betalen van de
wing nog steeds een motiverende factor?”. Hun standpunt is dat terwijl de kerkpraktijk sterk daalt, de deelname aan het verenigingsleven
niet achteruit gaat en zelfs stijgende is. Duidelijk gesteld: het aantal kerkse gelovigen daalt dan wel en ze mogen
dan wel ouder zijn en worden, maar het optreden, de deelname van deze gelovigen daalt niet. De onderzoekers stellen
zelfs een zogeheten “spillover – effect” vast, m.a.w. participatie in een netwerk verhoogt de kans op participatie in andere netwerken.
Ook in zogeheten “niet - religieuze organisaties” drukken zij hun stempel. De professionele krachten verdwijnen, maar
zij worden afgelost door een actieve groep “leken”, die overal present zijn (het vrijwilligerswerk, het sociaal – cultureel werk, de
ontzuilde verenigingen … ).

exploitatie-uitgaven vooraleer het aan het gemeentebestuur
een tussenkomst kan vragen. Het woord opbrengsten
slaat op de zogeheten recurrente inkomsten
en niet de reserve zelf. Achterliggende gedachte
was dat de reserves zouden bijdragen aan het
verminderen van de gemeentelijke exploitatietoelagen.
Een gemeente kan dan weer niet verplicht worden
tussen te komen in investeringen in het privaat patrimonium.
Enkel de investeringen aan een gebouw
van de eredienst komen in aanmerking. Toch mag
een gemeentebestuur tussenkomen in deze investeringen
indien het een voordelige oplossing is. Bouwen
lokale overheden straks kerken?
Lokale overheden aarzelen echter niet om borg te
staan voor bepaalde investeringen. Een voorbeeld is
de Kerkfabriek Heilige Familie te Knokke-Heist. Deze
laatste sloot een lening af voor bijkomende herstellingen
bij de restauratie van de kapel van Christus Koning:
bevloering, verlichting, bestrijding vochtigheid,
herstelling verwarming en herstelling dak. De lening
werd afgesloten voor een bedrag van 200 000 €, met
een looptijd van 20 jaar. De Kerkfabriek Heilige Familie
vroeg deze lening te waarborgen. De gemeente
verklaarde zich solidair borg tegenover Dexia Bank
wat betreft de aflossing van kapitaal, intresten en andere
kosten met betrekking tot de lening van 200 000
€, afgesloten door de Kerkfabriek Heilige Familie.
Initiatieven
Er beweegt wel wat. Zo werd voorzien in de erkenning
van het Centrum voor Religieuze Kunst en Cultuur
vzw (hierna afgekort CRKC; een kerkelijke vzw)
dat zich wil profileren als het expertisecentrum voor
religieus erfgoed in Vlaanderen en Brussel. Dit
CRKC, sinds 2009 erkend door de Vlaamse overheid
in het kader van het cultureel – erfgoeddecreet, zou
in de loop van 2012 het expertisecentrum bij uitstek
voor het onroerend kerkelijk erfgoed moeten worden.
Een snelle blik op de site van het CRKC brengt aan
het licht dat het in 1997 al actief was als binnenkerkelijk
steunpunt voor behoud, beheer, ontsluiting en
waardering van het religieuze erfgoed. Stichters waren
de Vlaamse bisdommen, de koepelorganisaties
7
van de religieuzen in Vlaanderen, de Vereniging van
Vlaamse Norbertijnenabdijen en de Katholieke Universiteit
Leuven.
De “verfondsing” slaat echter ook in dit dossier toe.
Beslist werd tot het opzetten van “De erfgoedkluis”
(een rollend fonds om onroerend erfgoed
te verwerven, in erfpacht te nemen, legaten en
schenkingen te verkrijgen). Werkkapitaal 10 miljoen
€.
Daarnaast is ook de bundeling van de verschillende
erfgoedverenigingen en de hervorming van de agentschappen
VIOE en Ruimte & Erfgoed tot één entiteit
het meest in het oog springend.
Wat het dossier kerkgebouwen betreft is Johan Bonny
(Bisschop van Antwerpen) blijkbaar de contactpersoon
tussen het bestuurlijke niveau en de bisschoppen.
Naar aanleiding van de
“Gedachtenwisseling” over deze “Conceptnota” liet
minister Bourgeois weten dat hij positieve reacties
mocht ontvangen op een brief die hij aan alle gemeentebesturen,
kerkfabrieken en kerkbesturen van
de rooms – katholieke eredienst verstuurde. In sommige
bisdommen organiseerden de bisschoppen infosessies.
Volgens minister Bourgeois is er een grote
bereidwilligheid te merken binnen de kerkfabrieken
en de lokale overheden (o.a. in Sint – Niklaas,
Aalst, Bilzen, Borgloon, Gingelom, Heers, Izegem,
Diest, Gent…). Binnen het bisdom Antwerpen wordt
gewerkt aan een brochure met betrekking tot kerkgebouwen.
Het CRKC zou, binnen dit samenwerkingsverband,
een belangrijke rol spelen als expertencentrum
dat advies zou geven bij bijvoorbeeld herbestemming
van gebouwen.
Herbestemmen, slopen… niets kan zonder zegen
Lokale overheden zijn en blijven gebonden door de
historische verworvenheden die verankerd werden in
regelgevingen. Lokale overheden kunnen geen parochiekerken
“desaffecteren” of parochies “opheffen”.
Steeds is er een kerkrechtelijke beslissing noodzakelijk.
Het wetboek van Canoniek recht bevat meerdere
artikels (zie voetnoot) die van belang zijn wil men de
verhouding kerkelijke en civiele overheden wat kerken
betreft vatten. 14 Er zijn dus toch nog zekerheden:
betalen mag en moet. 15
14. Can. 515 - § 1 Een parochie is een bepaalde gemeenschap van christengelovigen, in een particuliere Kerk duurzaam opgericht,
waarover de herderlijke zorg, onder het gezag van de diocesane Bisschop, aan een pastoor als haar eigen herder toevertrouwd
wordt. § 2 Parochies oprichten, opheffen of deze veranderen, komt alleen aan de diocesane Bisschop toe, die geen
parochies mag oprichten of opheffen of deze in belangrijke mate veranderen, tenzij na de priesterraad gehoord te hebben. § 3
Een wettig opgerichte parochie bezit van rechtswege rechtspersoonlijkheid. Can. 1210 - In een gewijde plaats mag alleen toegelaten
worden wat dienstig is voor de uitoefening of de bevordering van de eredienst, de vroomheid en de godsdienst, en is
verboden wat niet in overeenstemming is met de heiligheid van de plaats. Wel kan de Ordinaris in afzonderlijke gevallen een
ander gebruik toestaan dat niet strijdig is met de heiligheid van de plaats. Can. 1213 - Het kerkelijk gezag oefent zijn bevoegdheden
en taken op gewijde plaatsen vrij uit. Can. 1214 - Onder kerk wordt verstaan een gewijd gebouw bestemd voor de goddelijke
eredienst, waartoe de gelovigen recht van toegang hebben om de goddelijke eredienst voornamelijk openbaar uit te
oefenen. Can. 1216 - Bij de bouw en het herstel van kerken dienen, met aanwending van het advies van deskundigen, de beginselen
en de normen van de liturgie en de gewijde kunst in acht genomen te worden. Can. 1222 - § 1 Als een kerk op geen
enkele wijze nog voor de goddelijke eredienst gebruikt kan worden en de mogelijkheid niet bestaat om ze te herstellen, kan zij
door de diocesane Bisschop teruggebracht worden tot een profaan en niet onwaardig gebruik. § 2 Waar andere ernstige rede-

Tijdens de tussenkomsten benadrukten diverse politici
trouwens uitdrukkelijk dat bepaalde aangelegenheden
(fusies van decanaten) kerkelijke aangelegenheden
zijn en blijven.
Het draaiboek betreffende de opheffing en samenvoeging
van lokale eredienstbesturen – de wijziging
van gebiedsomschrijvingen – de opheffing van annexe
– kerken en kapelanijen stelt expliciet dat indien
lokale eredienstbesturen beslissen tot de opheffing
van één of meerdere besturen en de samenvoeging
ervan bij andere besturen het patrimonium (en
de gebiedsomschrijving) overgedragen worden aan
een ander eredienstbestuur.
Er mag echter ook niet worden vergeten dat de problematiek
verder reikt dat het onroerend kerkelijk erfgoed.
Hierbij kan worden verwezen naar de aanwezigheid
van kunstschatten, kerkgewaden, kelken,
kerkelijk zilver… binnen de kerken. Bij het sluiten van
de Sint Caroluskerk te Puurs (met ontwijdingsdecreet
en een sloping) werd bepaald dat alle kerkmeubelen,
liturgische voorwerpen en kerkgewaden worden
overgenomen door een andere kerk en kapel. Wat
geen kerkelijke bestemming kon vinden werd overgedragen
aan het “Centrum voor Religieuze Kunst”
te Heverlee.
Uit voorgaande blijkt alvast dat de discussie betreffende
het behouden van de bestemming van kerken,
het toelaten van nevenactiviteiten in kerken dan wel
het herbestemmen van kerken “boeiend” beloofd te
worden.
Herbestemming kan echter. De bekendste voorbeelden
momenteel zijn het stedelijk onderwijsmuseum
in de Sint – Niklaaskerk te Ieper (een gerestaureerde
kerk, eigendom van de kerkfabriek Sint - Maarten,
door wie een erfgoedcontract met de stad werd afgesloten
voor 99 jaar), het cultureel centrum Antoon
Spinoy te Mechelen (oude minderbroederkerk), een
kledingzaak te Aalst (in de heilige geestkapel), de
concertzaal van het Amuz te Antwerpen
(kloosterkerk van de augustijnen), de studiezaal van
het rijksarchief te Maastricht (in de gewezen kloosterkerk
van de minderbroeders), de sociale kruidenier
“De springplank” te Sint – Niklaas (dit gebouw
bevat ook een zogeheten “ontmoetingsruimte”), een
trendy kledingzaak te Gent (voormalige wolweverskapel),
een het hotel te Mechelen (in een voormalige
kerk en in een deel van het klooster van de Minderbroeders)
of een polyvalente ruimte met het behouden
van een ruimte voor misvieringen(Sint Jozefskerk
te Lot/Beersel), Daarnaast zijn er ook voorbeelden
van omvorming van kloosters tot sociale woon-
8
eenheden (in Tongeren, in Bilzen, in Harelbeke, in
Geraardsbergen).
In Leuven en Brugge bestaan dan weer afspraken
tussen stad en religieuze ordes om de kloostertuinen
toegankelijk te maken voor het grote publiek, in ruil
voor het gratis onderhoud door dezelfde stadsdiensten.
Andere voorbeelden van “samenwerking” zijn te vinden
in de gemeente Merchtem. Daar kon de parochie
Merchtem eigenaar worden van de pastorie. In
ruil kreeg de gemeente gronden die eerder eigendom
waren van de kerkfabriek van Merchtem en
Brussegem. Merchtem en Asse en de respectieve
kerkfabrieken zijn dan weer overeengekomen dat
Merchtem volledig zal instaan voor de parochie Bollebeek
en Asse voor de parochie Mollem. De gemeente
Merchtem zal echter de volledige som van
de lening aan de kerkfabriek Sint Antonius Bollebeek
voor haar rekening nemen: 44.000 €.
Algemeen besluit
De bevoegdheidsherverdeling van 2001 bracht niet
het verhoopte resultaat. Sinds 2002 is de regelgeving
die de steun aan de erkende erediensten regelt
zowel een federale als een gewestaangelegenheid.
De situatie verschilt immers in functie van de levensbeschouwing.
Er is geen homogene bevoegdheidstoewijzing,
zoals wij dit in andere landen aantreffen.
Voor de niet – confessionele gemeenschappen
is er dan weer geen sprake van een gedeelde
bevoegdheid. Wij laten de in 1988 grondwettelijk verankerde
toewijzing aan de Gemeenschappen van
het levenbeschouwelijk onderricht hier buiten beschouwing.
Het was en is nog steeds zo dat het niet
ondenkbaar dat verschillende regimes zich blijven
ontwikkelen. Samenwerkingsakkoorden bevestigen
dit. De bevoegdheidsherschikking heeft ontegensprekelijk
de deur opengezet voor een vermenigvuldiging
van rechtsregimes.
In 2003 werd, tijdens de voorbereiding van het decreet
van 2004, al gewaarschuwd voor de stijgende
en op de begroting wegende financiële bijdragen van
steden, gemeenten en provincies. De bestaande regeling
voor de kerkfabrieken werd niet echt gewijzigd.
Men kan zelfs stellen dat via dit decreet impliciet
werd aanvaard dat de kerkbesturen de factor
beroep konden doen om tussenkomsten van de lokale
overheden. De verarming werd de regel. Er werd
toen een kans gemist om te anticiperen op een aantal
(maatschappelijke …) ontwikkelingen.
Uit voorgaande blijkt dat het nieuwe decreet zeer
nen het raadzaam maken dat een kerk niet langer voor de goddelijke eredienst gebruikt wordt, kan de diocesane Bisschop, na
de priesterraad gehoord te hebben, deze terugbrengen tot een profaan en niet onwaardig gebruik, met toestemming van hen
die wettig rechten op de kerk laten gelden, en mits het zieleheil er geen enkele schade door lijdt.
15. Zelden hebben “herstelbetalingen” een dergelijke levensduur. Op zondag 3 oktober 2010 werd de laatste schijf van de Duitse
herstelbetalingen voor de oorlog geregeld.

veel aandacht schenkt aan één welbepaalde eredienst
en focust op de problemen op het gebied van
het beheer en het onderhoud van gebouwen bestemd
voor de eredienst.
Het voorliggende decreet is niet echt vernieuwend te
heten. De verhouding openbare besturen en erediensten
werd niet echt “geactualiseerd”, gerationaliseerd,
laat staan dat men een “totaalaanpak” heeft
betracht. Zo zijn bepaalde aangelegenheden nog
steeds federale materie (wedden, pensioenen) en
werd eveneens niet nagedacht over het herpositioneren
van de vrijzinnigheid.
Het ter discussie staande ontwerp lijkt trouwens op
het lijf van de rooms - katholieke eredienst geschreven
te zijn en dit zowel voor wat de relatie lokale
overheid en eredienst, als voor wat het luik
“onroerend goed” betreft.
Het Napoleontische keizerlijk decreet van 30 december
1809 wordt niet “afgeschaft”. De regelgeving betreffende
erediensten wordt gewoonweg versluisd
naar het nieuw decreet, m.a.w. alles blijft bij het oude.
De minister lijkt geen voorstander te zijn van het
ter discussie stellen van de financieringsverplichting
van de lokale overheden. In de Conceptnota wordt
trouwens expliciet gesteld dat de burgerlijke overheid
de kerkpraktijk niet kan en mag sturen.
Er is nog steeds geen éénduidige bevoegdheidstoewijzing.
Blijft het federale niveau tussenkomen op het
vlak van verloning en pensioenen dan merkt men dat
een wijziging van een gebiedsomschrijving (het
werkingsgebied) de tussenkomst – zoals bepaald in
een samenwerkingsovereenkomst van 2 juli 2008 –
van de minister van justitie vereist.
Het nieuwe decreet wil de centrale kerkbesturen verstevigen.
Een centraal kerkbestuur wordt verplicht
gesteld zodra er meer dan één kerkfabriek is en tussen
gemeentebestuur en centraal kerkbestuur wordt
één afsprakennota opgemaakt over de wijze van samenwerking.
In het kader van een
“herbestemmingsbeleid” wordt voorzien dat de bisschoppelijke
overheid parochies kan samenvoegen.
Het voorontwerp wijzigt niets aan de verplichting
voor de gemeenten om tussen te komen in de exploitatietekorten
van de kerkbesturen en in de investeringen.
De rekening voor het onderhoud en de restauratie
van kerkelijke goederen (geklasseerd of niet)
loopt ondertussen verder op.
Wel is bepaald dat er overleg moet komen tussen
gemeentebesturen, kerkbesturen en religieuze overheden.
Dit laatste heeft onder meer betrekking op de
verplichting om een “visie” te ontwikkelen m.b.t. het
9
kerkelijk patrimonium. In bepaalde gevallen kan de
Vlaamse overheid beslissen geen toelagen meer toe
te kennen. Positief is allicht ook dat de overheid het
aantal gesprekspartners andermaal ziet krimpen.
Een centraal kerkbestuur wordt in bepaalde gevallen
opgelegd. Tussen gemeentebestuur en centraal
kerkbestuur moet een afsprakennota worden opgesteld.
Belangrijk te onderstrepen is dat de betrokken
overheden de meerjarenplannen van de kerkfabrieken
niet enkel kunnen goedkeuren (of afwijzen),
maar wijzigingen zullen kunnen aanbrengen aan eerder
tussen gemeenten en kerkbestuur gemaakte afspraken.
De gebouwen van de eredienst en de ermede verband
houdende kosten verdienen dus meer dan ooit
aandacht. Uit een in 2010 door het Agentschap voor
Binnenlands bestuur doorgevoerde verkenning bleek
dat zowel in de exploitatie als in de investeringen het
gros van de uitgaven verband heeft met onroerend
goed. De financiering van de erediensten door gemeenten
en provincies heeft dus alles te maken met
het onroerend goed van de erediensten.
De verplichting om bij te dragen in investeringen van
gebouwen die geen eigendom zijn van de gemeente
of de kerkfabriek (dit is ook zo voor de andere erediensten)
vervalt. Ook is het zo dat de Vlaamse overheid
geen subsidies meer zal toekennen aan investeringen
in parochiekerken waarvoor geen duidelijke
toekomstvisie is.
Wat dit onroerend patrimonium betreft wordt gepleit
voor de voorzichtige aanpak: het creëren van nevenbestemmingen
(zie het Burra Charter). In andere gevallen
wordt erkend dat herbestemming onvermijdelijk
is. De discussie over de opportuniteit wat onderhoud,
renovatie, investering in en herbestemming
van kerken is dan wel open, het geheel wordt echter
uiterst devoot benaderd. Men moet onder ogen durven
zien dat ook afbraak in bepaalde gevallen een
goede oplossing is. Ook in dit dossier mag men - alle
gevoeligheden ten spijt - de kost van de leegstand
niet doorschuiven naar de volgende generatie.
Budgettair, subsidietechnisch financieel is niets echter
helemaal duidelijk. De “kostenneutraliteit” laten
we buiten beschouwing. Wat het kostenplaatje - zelfs
bij benadering - kan zijn was zelfs na een zoektocht
niet te vinden. Momenteel is er blijkbaar ook geen
“inventaris” (versta “kadaster”) van het vermogen van
de kerkfabrieken. Een zicht op de financiële situatie
van deze instellingen is echter onontbeerlijk. 16 De
officiële middelen van de kerkfabrieken mogen zoals
hiervoor gesteld in principe niet worden aangewend
om te investeren, enkel de intresten kunnen hiervoor
worden aangewend. De minister merkte op dat de
16. Zo raakte bekend dat de Abdij van Park in Leuven gerestaureerd werd door een vzw die specifiek door de Norbertijnen opgericht
om hun oude abdijen te restaureren. Via die aparte vzw’ s kunnen zij gebruik maken van het systeem van dubbelsubsidies.

egels betreffende intresten en investeringen vanwege
de kerkfabrieken vastgelegd werden in het Eredienstendecreet
van 2004. Een kerkfabriek kan niet
worden verplicht de eigen middelen in te zetten,
maar mag dat natuurlijk wel doen. De gevolgen zijn
bekend. Aandachtpunt hierbij is dat er zekerheid
moet zijn dat de kerkbesturen hun resterende middelen
optimaal laten renderen. Of dit steeds zo is, is
niet duidelijk.
Zoals ondertussen duidelijk is geworden stelt zich
een probleem zowel wat de beschermde als wat de
niet beschermde gebouwen betreft. Het Agentschap
voor onroerend erfgoed merkt terecht op dat de huidige
wet -, decreet - en regelgeving betreffende onroerend
erfgoed “organisch” tot stand is gekomen.
Het resultaat is wel bekend: een rits losstaande decreten
met dito uitvoeringsbesluiten voor elke vorm
van onroerend erfgoed (bouwkundig, landschappelijk,
archeologisch, varend en heraldisch). Het is dus
tevergeefs zoeken naar één decreet voor alle onroerend
erfgoed (naar procedure, vergunningen, restauratiepremie,
onderhoudspremie, fiscale aftrekmogelijkheid),
Men heeft te maken met een complexe materie
die de noodzakelijke kennis van complexe procedures
(aanbestedingsprocedures…) vraagt. In de
meeste gevallen zijn er diverse tussenkomende partijen
(centraal kerkbestuur, gemeente, bisdom,
Vlaamse overheid …).
De centrale kerkbesturen krijgen een belangrijkere
rol toebedeeld. In het licht van de groeiende uitdagingen
m.b.t. de vastgoedportefeuille (investeringen…)
mag men rustig “managementeisen” stellen aan deze
organen. Continuïteit en deskundigheid worden
de facto verondersteld aanwezig te zijn. Vastgesteld
moet worden dat het geheel echter baadt in het
“vrijwilligerswerk”. En dit is niet zonder risico. Een
recent verschenen studie 17 bevestigt dat de kerkfabrieken,
de oudste en tevens minst bekende openbare
lokale besturen van het land, hun nieuwe raadsleden
telkens op dezelfde manier en uit dezelfde bevolkingsgroepen
halen: oudere, gelovige, hooggeschoolde,
getrouwde en sociaal geëngageerde mannen
Momenteel kampen kerkbesturen, aldus de onderzoekers,
niet met een tekort aan vrijwilligers,
maar op termijn zou de toekomst er minder rooskleurig
kunnen uitzien. De tijden veranderen echter, kerkfabrieken
krijgen, dixit de onderzoeker, zoals andere
vrijwilligersorganisaties, te maken met een nieuw
soort vrijwilliger. Deze ‘nieuwe’ vrijwilligers treden op
steeds latere leeftijd toe en besteden minder tijd aan
hun onbezoldigde functie. Hun loyaliteit is minder
groot is en zij zouden vlugger de kerkfabriek de rug
kunnen toekeren.
Nogmaals moet worden onderstreept dat in deze
10
dossiers de kerkfabrieken autonoom oordelen over
de noodzakelijkheid en de omvang van de werken.
De gemeente zal hier vaak onvermijdelijk moeten
optreden als medesubsidiërende overheid (aandeel
kerkfabriek). Voor de bekostiging van het eigen aandeel
heeft de kerkraad de keuze tussen de betaling
met eigen middelen, ofwel het verkrijgen van een
investeringstoelage ofwel het aangaan van een doorgeeflening
of een lening met gemeente- of stadswaarborg.
Waakzame lokale overheden zijn een
must.
Uit voorgaande moge blijken dat de vraag naar de
rol van de overheid betreffende het erkennen en betoelagen
van “levensbeschouwingen” ook in deze
materie meer dan ooit aan de orde is.
De Vlaamse Adviesraad voor bestuurszaken wijst
terecht in een advies echter op het feit dat de overheid
die financieel bijdragen moet het laatste woord
moet hebben in procedures. Een gemeentebestuur
mag dan wel niet alles te zeggen hebben in de financieringsdossiers
of in dossiers m.b.t. herbestemming
- een kerkbestuur kan immers steeds beroep aantekenen
bij de provinciegouverneur – feit is dat bij uitblijven
van een bezwaar bij de kerkfabriek de gemeenteoverheid
wel het laatste woord heeft. Evenzo
voor wat betreft de provinciegouverneur. Deze heeft
de facto het laatste woord. Wie zal het aandurven?
Opvallend is en blijft de vrij dubbelzinnige houding
waarbij men binnen “cultusmiddens” enerzijds elke
regeling blijft zien als een inmenging in het recht van
erkende erediensten op eerbiediging van hun werking,
maar anderzijds probleemloos de samenleving
“belast” met de zorg voor de materiële aspecten van
de “levensbeschouwingen” (zolang men geen maatregelen
neemt die hun interne organisatie kan aantasten).
Bijkomende vraag is of men, verwijzende
naar het gelijkheidsbeginsel en de non-discriminatie
er in zal slagen alle
“levensbeschouwingen” (bestaande en die levensbeschouwingen
die aan de deur zullen kloppen, met elk
hun eigen karakteristieken) een gelijke behandeling
in ongelijke situaties te garanderen.
Laten we met een gematigd positieve noot eindigen.
Positief is het onder de aandacht brengen van de
problematiek m.b.t. de erfgoedwaarde van vele van
deze constructies en het benadrukken van de noodzaak
om lange termijn strategieën te ontwikkelen met
betrekking tot het behoud en onderhoud, dan wel de
herbestemming (of afbraak) van deze gebouwen.
Maar is dit niet iets dat geldig is voor het gehele erfgoedpatrimonium.
Een wandeling doorheen menige
gemeente en stad in Vlaanderen stemt ons niet optimistisch.
17. Rekrutering en behoud van vrijwilligers: een studie bij Vlaamse kerkfabrieken anno 2004-2005. Universiteit Antwerpen. 2005.

De koek is te katholiek in België
Ongelijke financiering erediensten en levensbeschouwingen
Levensbeschouwelijke stromingen in België worden
door de overheden niet op een gelijke manier behandeld.
Dat blijkt onder meer uit de verschillen in overheidssteun.
Eind maart presenteert de werkgroep Magits-Christians
hierover een opvolgverslag. In een
eerder rapport stelde de groep voor de federale wetgeving
op de erediensten te hervormen.
De werkgroep Magits-Christians is in mei 2009 opgericht
onder leiding van de professoren Michel Magits
(VUB) en Louis-Léon Christians (UCL). De hervormingen
die de werkgroep voorstelt, moeten de ongelijkheden
wegwerken in de behandeling van de erkende
erediensten en levensbeschouwingen. ‘Nadat we ons
rapport in oktober 2010 hebben voorgesteld, kregen
de levensbeschouwingen de tijd om te reageren en
hun opmerkingen en bedenkingen door te geven’,
zegt Magits. ‘Die zijn nu binnen. De –overwegend positieve–
reacties stellen we einde maart in een opvolgverslag
voor.’
België financiert vandaag zes erkende erediensten
– de katholieke, protestantse-evangelische, anglicaanse,
orthodoxe, islamitische en de israëlitische.
11
Tine Danckaers
MO* Mondiaal Magazine, April 2011
Daar werden later de niet-confessionele levensbeschouwingen
aan toegevoegd: de vrijzinnigheid (sinds
1993) en het boeddhisme. Die laatste is nog niet erkend
maar wordt wel al gesubsidieerd om te kunnen
opstarten.
Sommigen zijn meer gelijk dan anderen
Vandaag gaat bijna tachtig procent van de overheidsmiddelen
naar de katholieke kerk. Van de 91 miljoen
euro die de federale overheid vrijmaakt voor het personeelskader
van erediensten en levensbeschouwingen,
gaat zo’n 72 miljoen naar de katholieke kerk (zie
tabel ‘Wedden voor personeel levensbeschouwingen’).
Dat heeft onder meer te maken met het gegeven
dat voor de katholieke eredienst het aantal inwoners
van een parochie –ongeacht het geloof– richtinggevend
is, terwijl voor andere erediensten het aantal
effectieve aanhangers wordt geteld.
Slechts 45 procent van de vacante betrekkingen in
het katholieke kader is ingevuld. Terwijl de federale
begroting een kader voorziet van 7275 voltijdsen, zijn
slechts 3302 plaatsen ingenomen. Bovendien is er

ook een scheeftrekking in de wedden: het loon is afhankelijk
van tot welke levensbeschouwing men behoort.
‘Er is een grote verschil tussen de hoogste en
laagste bezoldigingsniveaus binnen de religies enerzijds,
en tussen de verschillende religies anderzijds’,
zegt Magits. De wedden van de bedienaars van een
religie liggen bovendien merkelijk lager dan de wedde
van een afgevaardigde van de vrijzinnigheid. Uitzondering
daarop zijn de hoogste ambten binnen de katholieke
kerk, die hogere weddes hebben.
Ook op het vlak van de pensioenstelsels zijn er ongelijkheden.
Magits: ‘De katholieken hebben recht op
een rustpensioen vanaf vijfenzestig jaar, bedienaars
van andere erediensten vanaf zeventig jaar.’ Voor de
vrijzinnige personeelsleden gelden dan weer gunstiger
pensioenvoorwaarden, naar analogie met het baremieke
loonstelsel van de ambtenarij. ‘Dat heeft te
maken met de simplistische redenering dat de bedienaars
van de erediensten geen gezin te onderhouden
hebben’, legt jurist en specialist kerkrecht Frank Judo
(KUL) uit. ‘Maar niet alleen priesters worden bezoldigd.
Ook parochieassistenten en imams, die wel kinderen
hebben, krijgen hun wedde van de staat.’ Bovendien
genieten volgens het rapport sommige bedienaars
van een eredienst –lees: de katholieke– soms
van een gratis woning of een woonstvergoeding, ter
beschikking gesteld door de gemeente of provincie.
Wedden voor personeel levensbeschouwingen
Pensioen niet meegerekend.
Uitbetaald door het ministerie van Justitie.
Totaal 91.851.381 euro
Katholieke: 71.806.780 euro
Vrijzinnige-humanistische: 8.166.444 euro
Islamitische: 4.338.273 euro
Protestantse: 3.671.858 euro
Orthodoxe: 1.445.687 euro
Israëlitische: 965.434 euro
Boeddhisme (niet erkend): 941.076 euro
Anglicaanse: 515.829 euro
(Bron: rapport werkgroep Magits/Christians, cijfers 1 juli 2009)
België ten voeten uit
België heeft het zich niet bepaald gemakkelijk gemaakt.
De bevoegdheden –en dus ook het overheidsgeld
dat de levensbeschouwingen ontvangen– zitten
op verschillende niveaus sinds het Lambermontakkoord
(2001) een en ander herschikte.
De federale staat bleef bevoegd voor de wedden
van de bedienaren en de erkenning van de erediensten.
De kerkfabrieken –de kerkelijke instellingen die
de materiële middelen beheren in de parochies– en
de materiële ondersteuning van de erkende erediensten
werden overgeheveld naar de gewesten. Die geven
op hun beurt het werk deels door aan de provincies
en de gemeenten. ‘Financieel staan de gemeenten
in voor de materiële steun aan de meeste levensbeschouwingen’,
zegt Filip Delos, adviseur Binnen-
12
Bijkomende opstartsubsidies voor representatieve
organen
vrijzinnigen: 2.319.000 euro
moslims: 450.000 euro
boeddhisten: 216.000 euro
(bron: ministerie van Justitie)
lands Bestuur op het kabinet van Vlaams minister van
Bestuurszaken Geert Bourgeois (N-VA). ‘Die steun
behelst onder meer het onderhoud van gebouwen, de
logistieke organisatie van de erediensten, het bestuur
en het patrimonium. Enkel de orthodoxe en islamitische
gemeenschappen –de meest recent erkende
erediensten– vallen onder de provincies.’
Het algemeen principe vandaag is dat de staat representatieve
organen van erkende erediensten of
levensbeschouwingen niet financiert. Toch krijgen
zowel de vrijzinnige, islamitische als de boeddhistische
organen vandaag subsidies om de opstart van
hun werking mogelijk te maken (zie tabel ‘Bijkomende
opstartsubsidies’).
In zijn rapport stelt de werkgroep Magits-Christians
voor dat de erediensten en levensbeschouwingen
zich kunnen registreren mits ze voldoen aan een aantal
voorwaarden. ‘Wij stellen voor om financiële steun
te geven na vijf jaar registratie, een minimum aantal
inplantingen en aanhangers, mits ze een erkenningsaanvraag
indienen.’
Er bestaan geen betrouwbare gegevens over de
levensbeschouwelijke en praktiserende voorkeur van
de Belgen. Om hierover een juist en correct inzicht te
krijgen, pleit de werkgroep voor een tienjaarlijks wetenschappelijke
–anonieme– bevraging.
Draagvlak
Critici van het huidige financieringsmodel vragen zich
af of er überhaupt nog wel een maatschappelijk
draagvlak is voor overheidsfinanciering van de erediensten.
Volgens Magits is dat er wel degelijk. ‘Het
debat gaat nu veeleer over de gelijkschakeling van de
erediensten en over de invoering van een kerkbelasting.
Ik denk dat bijna niemand ervoor pleit de financiering
stop te zetten.’ Open VLD is hevige voorstander
van de invoering van een kerkbelasting, naar het
Duitse Kirchensteuer-voorbeeld. Dat zou betekenen
dat je via je belastingsbrief aanduidt of je voor een
bepaalde levensbeschouwing wil betalen.
‘Of er al dan niet een maatschappelijk draagvlak is,
laat ik in het midden’, zegt Judo. ‘Als jurist interesseert
het mij hoe we als welvaartstaat moeten omgaan
met de levensbeschouwing en religieuze beleving
van minderheden. Wanneer je alles zou overlaten
aan het private systeem, zoals in de VS, bestaat
het gevaar dat kapitaalkrachtige godsdiensten de kleinere
of armere groepen in een verdomhoekje plaatsen.’

Activiteiten
DE DUISTERE KANTJES VAN TIENEN
Stadswandeling—Zondag 10 juni
14:30—start aan het VOC
Heksenprocessen en -verbrandingen, de beul
die zelf slachtoffer wordt, lepreuzen die gestigmatiseerd
worden, een notoire gynaecoloog die
beschuldigd wordt van moord, Jodenvervolging
door de eeuwen heen, burgers aan de schandpaal,
gevangenissen die dreigen in te storten,
kinderen die spelen met menselijke beenderen,
soldaten die een begijnhof willen in brand steken...
De geschiedenis van één of andere bananenrepubliek?
Neen, het zijn de de duistere kanten
van Tienen!
Geen vrees! Josée Stels zal ons met ervaren
hand doorheen deze gruweldaden loodsen.
INSCHRIJVEN:
Om deel te nemen, gelieve je in te schrijven via tvk.vzw@scarlet.be.
Je kan ook bellen naar Raf Pauly, op het nummer 016 81 86 70 of 0487 319 420.
Prijs: €2 voor leden, €3 voor niet-leden.
JAARLIJKSE BARBECUE
Vrijdag 3 augustus
VOC, vanaf 19:00
Zoals elk jaar, zullen we in augustus weer een fijne barbecue
organiseren. Het geeft ons de tijd om in alle rust
bij te praten, en terug te kijken op een geslaagd jaar. De
FOS is weer bereid om ervoor te zorgen dat het vlees
en de vis lekker gebraden zullen zijn — en de vrijwilligers
van het VOC zorgen voor knapperige groentjes,
vers brood, en heerlijke slaatjes en sausjes. Het enige
dat jij zal moeten doen, is wat vlees of vis op de grill laten
braden, en genieten van het gezelschap. Dat klinkt
niet slecht, toch?
De uitnodiging, met alle bijhorende gegevens om je in te
schrijven, zal je in de juli-editie van het Lopend Vuurtje
terug vinden. Blokkeer nu alvast maar die agenda!
13

Foto’s
Het was weer een stralend lentefeest!
Al deze foto’s kan je natuurlijk ook
14

Foto’s
In kleur bewonderen op onze website!
En een spetterend Feest Vrijzinnige Jeugd!
15

16
VRIJZINNIGE FILMAVONDEN
€ 2 leden
€ 3 anderen.
Drankje inbegrepen!
Elke eerste maandag
van de maand om 20:00
(behalve in juli-aug)
VOC - Donystraat 14 (Tienen)
Even terugkijken….
Open Lens was dit voorjaar weer een succes: een gevarieerd aanbod, een wisselend
publiek en enthousiaste reacties. Het was dan ook een sterk programma: de filmklassieker
“Who’s afraid of Virginia Woolf”, poëtische cinematografie met “Des hommes et
des dieux”, maatschappijkritiek in “Die Welle” en een stille zoektocht naar de zieleroerselen
van de mens in “L’Enfant”. We zijn dan ook trots op ons aanbod, en verheugd
met de positieve commentaren. Zo krijgen we natuurlijk zin om Open Lens verder
te zetten.
De toekomst?
“L’enfant” was een eerste poging om onze leden mee te betrekken bij het samenstellen
van ons programma. Je kon op onze website, uit een lijst van voorstellen, een
stem uitbrengen — en jullie hebben dat ook met velen gedaan. Maar jullie lieten ook
horen dat de keuzes misschien wel té uitgebreid waren. Het was inderdaad een grote
lijst, met heel veel verschillende titels, van grote klassiekers tot kleinere onbekenden.
Daarom dat we dit in het komende jaar anders zullen aanpakken. We gaan duidelijkere
mogelijkheden voorstellen, zodat je betere keuzes kan maken.
Hoe doen we dat dan?
Vanaf augustus zullen we de keuzes voor het najaarsprogramma voorstellen op onze
website. Je zal er telkens blokken van vier films terug vinden. Je zal er een filmfragment
vinden (indien mogelijk) en een verwijzing naar een bespreking. Zo kan je voor
de vier films kijken of ze je aanspreken. Stemmen doe je gewoon: door te klikken.
De mogelijke keuzes verschijnen telkens in de maand voor de filmavond zelf. We sluiten
de stemming een week voor de vertoning. Zo kunnen we er zeker van zijn dat de
dvd beschikbaar zal zijn en de inleiding verzorgd wordt. Je hebt dus drie weken om te
stemmen.
Wil je meewerken aan het programma? Dat kan!
Stuur gewoon een mailtje naar openlens@vrijzinnigtienen.be, of bel even op 0487
319 420 (Raf Pauly). Bovendien kan je op twee manieren meedoen. Je kan je filmkeuzes
doormailen, met een woordje uitleg. Maar je kan ook eens mee komen kiezen
uit het brede filmaanbod, en samen met enkele filmfans uitdagende keuzes samen
stellen.

ONZE HELDEN
In de vorige editie van het Lopend Vuurtje waren enkele fouten geslopen, waarvoor onze excuses.
Hieronder vind je de rechtzetting. Het gaat om de foto’s van Hubert De Deijn en Chris Baelus.
Hubert De Deijn
° Tienen 1945-11-05 +2001-09-15 AZ VUB Jette
Regent PNT en leraar zedenleer aan de rijksmiddenschool van Sint Joris-Winge,
later aan de middenschool en het KA te Landen. Medeoprichter
en gedurende 18 jaar penningmeester van de Tiense Vrijzinnige
Kring. Eerste redacteur van ons tijdschrift 'Het Lopend Vuurtje' - initiatiefnemer
van vele activiteiten van onze kring - promotor en bezieler
van het jaarlijkse Feest van de Vrijzinnige Jeugd - gedurende zes jaar
gedetacheerd als jeugdbegeleider voor de Humanistische Jongeren
vzw. Te jong en in volle dynamiek getroffen door en overleden aan longkanker.
Chris Baelus.
Lerares zedenleer aan het Kon.Lyceum Leuven. Zij was ongetwijfeld de
leerkracht die mij het meest inspireerde . Dankzij haar lessen verruimde
ik mijn blik op de wereld: ze besteedde onder meer aandacht aan andere
godsdiensten, armoede, verliefdheid en seksualiteit. Nu lig je van een
aantal van die onderwerpen wellicht niet meer wakker, maar voor die tijd
- 1967 - was haar manier van lesgeven zonder meer baanbrekend. En
vooral de manier waarop ze ons als gelijken behandelde is me nog het
meest bijgebleven. Wij waren VIPs avant-la-lettre! Ze creëerde een huiselijke
sfeer in de klas, met een potje thee erbij. Ze was een geval apart,
daar was ik me wel van bewust. Ze slaagde erin onze complexen weg te
nemen en wist ons te stimuleren om verantwoordelijkheid op te nemen.
Ik heb haar later nog maar één keer ontmoet, helaas is Chris jong gestorven.
Door haar ben ik leerkracht geworden. Net als zij wilde ik jonge
mensen inspireren, stimuleren en het beste in hen laten bovenkomen.
- Raymonda Verdyck, via Paulette Brooks
17

Juni
Zondag 10/06 Tiense Vrijzinnige
Kring
Maandag 11/06 Tiense Vrijzinnige
Kring
Augustus
Vrijdag 3/08 Tiense Vrijzinnige
Kring
September
Maandag 3/09 Tiense Vrijzinnige
Kring
Maandag 10/09 Tiense Vrijzinnige
Kring
Oktober
Dit is een voorlopig programma, met de activiteiten die al vast staan.
We werken ondertussen verder aan een boeiend najaarsprogramma.
Kijk dus zeker regelmatig op onze website,
en in de volgende edities van ‘t Lopend Vuurtje.
VOC De duistere kantjes van Tienen
Standswandeling
VOC Bestuursvergadering
20:00
VOC Jaarlijkse BBQ!
VOC
20:00
VOC
20:00
Open Lens
(filmavond)
Bestuursvergadering
Donderdag 4/10 H-VV & deMens.nu Landen Wim Distelmans
Zaal Amfi “Waardig Levenseinde”
Maandag 8/10 Tiense Vrijzinnige VOC Open Lens
Kring
(filmavond)
Maandag 15/10 Tiense Vrijzinnige
Kring
VOC Bestuursvergadering