16.09.2013 Views

Vrede, mededogen en religie - Pax Christi Vlaanderen

Vrede, mededogen en religie - Pax Christi Vlaanderen

Vrede, mededogen en religie - Pax Christi Vlaanderen

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

<strong>Vrede</strong>, <strong>mededog<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>religie</strong><br />

2011/ 5


inhoudsopgave<br />

02 T<strong>en</strong> geleide<br />

Jan Vand<strong>en</strong> Berghe<br />

03 Mededog<strong>en</strong>: onze woord<strong>en</strong>schat<br />

05 Religie <strong>en</strong> <strong>mededog<strong>en</strong></strong>: de guld<strong>en</strong> Regel<br />

Marc Amery<br />

06 het handvest voor Compassie<br />

Kar<strong>en</strong> Armstrong<br />

07 groei<strong>en</strong> in <strong>mededog<strong>en</strong></strong>. e<strong>en</strong> twaalfstapp<strong>en</strong>plan<br />

Kar<strong>en</strong> Armstrong, selectie Jan Vand<strong>en</strong> Berghe<br />

11 Terug aanknop<strong>en</strong> bij compassie<br />

Krista Tippett<br />

14 Mededog<strong>en</strong> in de christelijke traditie<br />

15 Werk aan de winkel<br />

16 aanbeveling<strong>en</strong> voor lokale kerkgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

afbeelding voorzijde:<br />

Ons zelf<br />

2009 collage aquarel, o.i. inkt <strong>en</strong> splitp<strong>en</strong>netjes, 38 x 36 cm<br />

Car<strong>en</strong> van Herwaard<strong>en</strong>,<br />

www.cvanherwaard<strong>en</strong>.com<br />

2<br />

T<strong>en</strong> geleide<br />

2011/5<br />

Wie van e<strong>en</strong> ruime woning naar e<strong>en</strong> bescheid<strong>en</strong> service-flat verhuist,<br />

staat voor e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke taak. Wat neem ik mee, wat laat ik achter?<br />

E<strong>en</strong> kleine voorproef is het van de ‘uiteindelijke’ verhuis, waarbij we àlles<br />

moet<strong>en</strong> achterlat<strong>en</strong>.<br />

De Kerk waartoe ik behoor beseft meer <strong>en</strong> meer dat ze vrede moet<br />

nem<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> bescheid<strong>en</strong> plaats in het groter geheel van de<br />

sam<strong>en</strong>leving. Ook zij staat voor de vraag: wat neem ik mee, wat laat ik<br />

achter? Welke tak<strong>en</strong> neemt die Kerk straks in ieder geval mee? Welke<br />

onderwerp<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> prioritair aan bod kom<strong>en</strong> in het geloofsonderricht,<br />

in de opleiding <strong>en</strong> vorming van voorgangers allerhande? Welke plaats<br />

krijgt ‘<strong>mededog<strong>en</strong></strong>’ daarin, <strong>en</strong> alles wat daarbij komt kijk<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s het<br />

12-stapp<strong>en</strong>plan dat Kar<strong>en</strong> Armstrong uittek<strong>en</strong>t in haar rec<strong>en</strong>te werk<br />

“Compassie”? 1<br />

Het is op deze vraag dat dit dossier uitmondt. Eerst verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> we<br />

het landschap, in het midd<strong>en</strong>deel pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> we u het Handvest<br />

voor Compassie, <strong>en</strong> help<strong>en</strong> we u om dat 12-stapp<strong>en</strong>plan grondig te<br />

herkauw<strong>en</strong>, <strong>en</strong> tot slot lat<strong>en</strong> we nog e<strong>en</strong>s goed zi<strong>en</strong> dat ‘<strong>mededog<strong>en</strong></strong>’<br />

wel degelijk thuishoort in het hart van ons christelijk geloof, maar dat er<br />

tegelijk nog heel wat werk aan de winkel is om die opdracht de c<strong>en</strong>trale<br />

plaats te gev<strong>en</strong> die hij verdi<strong>en</strong>t. Met <strong>en</strong>kele praktische suggesties voor<br />

wie zich verder wil verdiep<strong>en</strong> <strong>en</strong> dit gedachtegoed verder wil promot<strong>en</strong>,<br />

sluit<strong>en</strong> we het dossier af.<br />

Mededog<strong>en</strong> als ‘zorg voor iedere<strong>en</strong>’ streeft naar gerechtigheid <strong>en</strong> baant<br />

de weg naar vrede. Oproep<strong>en</strong> daartoe ontbrek<strong>en</strong> niet, ook niet in onze<br />

Kerk<strong>en</strong>. En dat is e<strong>en</strong> zeer goede zaak. Maar die zorg consequ<strong>en</strong>t lat<strong>en</strong><br />

doordring<strong>en</strong> in het lev<strong>en</strong> van elke dag is e<strong>en</strong> opgave waaraan nooit<br />

e<strong>en</strong> eind komt. Op e<strong>en</strong> studiedag over “Christelijke barmhartigheid” 2<br />

beklemtoonde professor Paul Moyaert verled<strong>en</strong> jaar dat het typisch<br />

christelijke <strong>mededog<strong>en</strong></strong> te mak<strong>en</strong> heeft met lankmoedige, geduldige<br />

liefde, die verdraagt dat die barmhartigheid zelf ge<strong>en</strong> nieuwe dynamiek<br />

teweegbr<strong>en</strong>gt, <strong>en</strong> tòch doorgaat.<br />

We hoev<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> nieuwe dynamiek op gang te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, die is er al. Wel<br />

hop<strong>en</strong> we die te versterk<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> dynamiek die <strong>mededog<strong>en</strong></strong> opnieuw<br />

maakt tot “de kern van moreel handel<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>religie</strong>”, zoals het Handvest<br />

voor Compassie vraagt; die – voor christ<strong>en</strong><strong>en</strong> – de navolging van Jezus<br />

opnieuw c<strong>en</strong>traal stelt. Want Hij wàs <strong>mededog<strong>en</strong></strong>, in woord <strong>en</strong> daad.<br />

“De katholieke traditie k<strong>en</strong>t prachtige gebed<strong>en</strong>: de akte van berouw, de<br />

akte van hoop, <strong>en</strong> de akte van liefde, bijvoorbeeld. Akte komt van het<br />

Latijnse agere <strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t handel<strong>en</strong>, tot actie overgaan. Geloof is e<strong>en</strong><br />

akte, e<strong>en</strong> handel<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> werkwoord. Wat ik zelf doe om compassie<br />

<strong>en</strong> verbond<strong>en</strong>heid te ton<strong>en</strong>, om gelijkheid, broederschap, verzo<strong>en</strong>ing,<br />

rechtvaardigheid <strong>en</strong> vrijheid te bevorder<strong>en</strong>, om naar waarheid te zoek<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> mijn roeping te volg<strong>en</strong>, dàt is geloof.” Aldus de pas versch<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

“Catechismus van de compassie” 3 . Het weze zo.<br />

Jan Vand<strong>en</strong> Berghe<br />

Di<strong>en</strong>st vredesspiritualiteit<br />

1 Kar<strong>en</strong> ARMSTRONG, Compassie, De Bezige Bij, 2011. 239 blz.<br />

Oorspronkelijke titel: Twelve Steps to a Compassionate Life. Alle titels i.v.m.<br />

‘compassie’ vindt ook u op de achterflap van dit dossier.<br />

2 Oude Abdij Kort<strong>en</strong>berg, 27 september 2010.<br />

3 Zie blz. 16. Bespreking in de Koerier van september 2011.


Mededog<strong>en</strong>: onze WooRd<strong>en</strong>sChaT<br />

In dit inleid<strong>en</strong>d hoofdstuk lat<strong>en</strong> we <strong>en</strong>kele woord<strong>en</strong> de revue<br />

passer<strong>en</strong>. Om spraakverwarring te vermijd<strong>en</strong>!<br />

vier woord<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> rij<br />

Compassie<br />

Op 11 november 2009 zag het Handvest voor Compassie<br />

het daglicht – de Nederlandse vertaling van het Charter for<br />

Compassion, dat vanaf die plechtige bek<strong>en</strong>dmaking ervan ook in<br />

meer dan 30 tal<strong>en</strong> op het internet te vind<strong>en</strong> is. Niet iedere<strong>en</strong> bij<br />

ons was gelukkig met dat woord ‘compassie’ in de titel. Niet alle<strong>en</strong><br />

in ons dialectisch taalgebruik, maar zelfs volg<strong>en</strong>s de meest rec<strong>en</strong>te<br />

uitgave van van Dale’s Groot woord<strong>en</strong>boek van de Nederlandse<br />

taal staat ‘compassie’ gelijk met ‘medelijd<strong>en</strong>’. Maar taal beweegt!<br />

Hopelijk zal e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de uitgave de aan de gang zijnde<br />

verschuiving mee opnem<strong>en</strong>. Het woord ‘compassie’ lijkt immers<br />

synoniem te will<strong>en</strong> word<strong>en</strong> voor ‘<strong>mededog<strong>en</strong></strong>’ <strong>en</strong> ‘barmhartigheid’.<br />

Toeval of niet, maar twee maand voor het verschijn<strong>en</strong> van het<br />

Handvest voor Compassie publiceerde Averbode e<strong>en</strong> boek van<br />

Anselm Grün onder de titel “Lev<strong>en</strong> met compassie. De zev<strong>en</strong><br />

werk<strong>en</strong> van barmhartigheid” 4 .<br />

Medelijd<strong>en</strong><br />

Medelijd<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> gevoel, is iets wat e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s kan ‘overkom<strong>en</strong>’.<br />

Wat we voel<strong>en</strong>, dat stell<strong>en</strong> we vast: het valt dus buit<strong>en</strong> het<br />

domein van het will<strong>en</strong>. Medelijd<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> ‘gegev<strong>en</strong>’, het wordt<br />

ons gegev<strong>en</strong>: we ‘krijg<strong>en</strong>’ het, zoals we het zo mooi zegg<strong>en</strong> in<br />

het Nederlands. ‘Hij kreeg medelijd<strong>en</strong>’. Wie zou de Sch<strong>en</strong>ker<br />

daarvan zijn? De vraag kan ons do<strong>en</strong> nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong>! Want anders<br />

dan ‘kwaadheid’ of ‘jaloersheid’ – ook gevoel<strong>en</strong>s die e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<br />

kunn<strong>en</strong> overkom<strong>en</strong> – is ‘medelijd<strong>en</strong>’, wanneer het ons overkomt,<br />

echt e<strong>en</strong> gesch<strong>en</strong>k. De pijn die e<strong>en</strong> ander voelt, voel<strong>en</strong> we ook<br />

ev<strong>en</strong>. Het lijd<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> ander treft, doet ook ons ev<strong>en</strong> mee-lijd<strong>en</strong>.<br />

Medelijd<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> gevoel dat ons ev<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> ander verbindt. Als<br />

we dit gesch<strong>en</strong>k niet onmiddellijk aan de kant legg<strong>en</strong> of verlor<strong>en</strong><br />

lat<strong>en</strong> gaan kan het tot iets heel moois leid<strong>en</strong>...<br />

Soms wordt ‘medelijd<strong>en</strong>’ verstaan als e<strong>en</strong> neerbuig<strong>en</strong>de houding.<br />

“Ik heb medelijd<strong>en</strong> met dat v<strong>en</strong>tje”, <strong>en</strong> dan is die ander inderdaad<br />

klein, <strong>en</strong> b<strong>en</strong> ikzelf groot <strong>en</strong> sterk. Het is belangrijk te beseff<strong>en</strong><br />

dat het woord niet noodzakelijk die eerder negatieve connotatie<br />

heeft. Op de eerste plaats gaat het bij ‘medelijd<strong>en</strong>’ om e<strong>en</strong> gevoel,<br />

dat correspondeert met e<strong>en</strong> universele m<strong>en</strong>selijke bekwaamheid:<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zijn in staat om ‘medelijd<strong>en</strong> te krijg<strong>en</strong>’.<br />

Mededog<strong>en</strong><br />

Mededog<strong>en</strong> is ge<strong>en</strong> gevoel, maar e<strong>en</strong> attitude, e<strong>en</strong> ingesteldheid.<br />

Dat woord staat voor e<strong>en</strong> fundam<strong>en</strong>tele houding, die o.a.<br />

4 Anselm GRÜN, Lev<strong>en</strong> met compassie. De zev<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> van<br />

barmhartigheid, Forte (Baarn) & Averbode, 2009. 127 blz. Nog meer titels<br />

uit 2009 <strong>en</strong> 2010 hanter<strong>en</strong> hetzelfde woord ‘compassie’ – zie de achterflap<br />

van dit dossier.<br />

3<br />

geactiveerd wordt als<br />

‘medelijd<strong>en</strong>’ ons overkomt.<br />

Voor ‘<strong>mededog<strong>en</strong></strong>’ kunn<strong>en</strong><br />

we kiez<strong>en</strong>. We kunn<strong>en</strong> er ons<br />

lev<strong>en</strong> naar richt<strong>en</strong>, verlang<strong>en</strong><br />

om in die richting te groei<strong>en</strong>.<br />

De bekwaamheid om<br />

medelijd<strong>en</strong> te krijg<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

we lat<strong>en</strong> op<strong>en</strong>bloei<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong><br />

erg waardevolle eig<strong>en</strong>schap<br />

die ons tot ‘medem<strong>en</strong>s<strong>en</strong>’<br />

maakt, <strong>en</strong> ons tegelijk op e<strong>en</strong><br />

goede manier leert omgaan<br />

met onszelf, met onze eig<strong>en</strong><br />

werkelijkheid.<br />

2011/5<br />

Het woord <strong>mededog<strong>en</strong></strong> gooit grote og<strong>en</strong> bij m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die met<br />

spiritualiteit bezig zijn. De invloed van het boeddhisme, de Dalai<br />

Lama, Tich Nath Han, <strong>en</strong> mindfulness – met veel aandacht voor<br />

<strong>mededog<strong>en</strong></strong> met jezelf – zal daar niet vreemd aan zijn. Zelfs in de<br />

Nieuwe Bijbelvertaling (2004) is het woord binn<strong>en</strong>gedrong<strong>en</strong> –<br />

maar dan uitsluit<strong>en</strong>d in het Oude Testam<strong>en</strong>t!<br />

Barmhartigheid<br />

Dit is het woord waarmee we in onze christelijke traditie meer<br />

vertrouwd zijn, <strong>en</strong> dat we best lez<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> volwaardig equival<strong>en</strong>t<br />

van ‘<strong>mededog<strong>en</strong></strong>’. “Wees barmhartig zoals jullie Vader barmhartig<br />

is” schrijft Lucas (6,36), <strong>en</strong> illustreert wat later waarover het gaat in<br />

de beroemde parabel van de Barmhartige Samaritaan (Lc 10): de<br />

Samaritaan die daar voorbij kwam “kreeg medelijd<strong>en</strong>”, <strong>en</strong> deed<br />

alles wat hij kon om de man die overvall<strong>en</strong> was te help<strong>en</strong>. Hij<br />

“bewees hem barmhartigheid” (Willibrordvertaling), hij “toonde<br />

medelijd<strong>en</strong> met hem” (Nieuwe Bijbelvertaling): met het gevoel dat<br />

hem overkwam deed hij effectief ook iets.<br />

Het verhaal bij Mattëus, de parabel over ‘waar het uiteindelijk<br />

om gaat’ (Mt 25,31vv.) staat heel waarschijnlijk aan de oorsprong<br />

van dale, groot Woord<strong>en</strong>boek van de nederlandse taal<br />

Barmhartigheid gezindheid van medelijd<strong>en</strong>, <strong>mededog<strong>en</strong></strong><br />

te hebb<strong>en</strong> (7 werk<strong>en</strong> van barmhartigheid)<br />

Compassie medelijd<strong>en</strong><br />

Deernis sterke ontroering over het leed van ander<strong>en</strong>,<br />

innig medelijd<strong>en</strong><br />

Erbarm<strong>en</strong> betoning van medelijd<strong>en</strong>, <strong>mededog<strong>en</strong></strong>,<br />

ontferming<br />

Mededog<strong>en</strong> medelijd<strong>en</strong>, barmhartigheid<br />

Medelijd<strong>en</strong> gevoel van smart over het leed van ander<strong>en</strong>;<br />

synoniem<strong>en</strong>: <strong>mededog<strong>en</strong></strong>, deernis,<br />

erbarm<strong>en</strong>, compassie<br />

Zich erbarm<strong>en</strong> zich ontferm<strong>en</strong> over, medelijd<strong>en</strong> beton<strong>en</strong>,<br />

uit medelijd<strong>en</strong> hulp verl<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

Zich ontferm<strong>en</strong> zich uit barmhartigheid het lot aantrekk<strong>en</strong><br />

van


van wat we in onze katholieke traditie de zev<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> van<br />

barmhartigheid zijn gaan noem<strong>en</strong>: zev<strong>en</strong> lichamelijke <strong>en</strong> daarna<br />

ook zev<strong>en</strong> ‘geestelijke’ manier<strong>en</strong> waarop we medelijd<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

‘ton<strong>en</strong>’, barmhartigheid bewijz<strong>en</strong>.<br />

Duidelijker nog dan bij ‘<strong>mededog<strong>en</strong></strong>’ roept het woord<br />

‘barmhartigheid’ ook de houding op die ik kan aannem<strong>en</strong><br />

teg<strong>en</strong>over wie me kwaad heeft gedaan <strong>en</strong> op vergeving rek<strong>en</strong>t:<br />

mildheid <strong>en</strong> begrip, <strong>en</strong> van daaruit vergevingsgezindheid. In het<br />

verhaal van de vader <strong>en</strong> zijn twee zon<strong>en</strong> vertelt Jezus dat de vader<br />

“medelijd<strong>en</strong> kreeg” met zijn zoon, de ‘verlor<strong>en</strong> zoon’, to<strong>en</strong> hij hem<br />

weer zag verschijn<strong>en</strong>. En wat deed hij? “Hij r<strong>en</strong>de op hem af, viel<br />

hem om de hals <strong>en</strong> kuste hem” (Lc 15,20). Mede-lijd<strong>en</strong> leidde tot<br />

<strong>mededog<strong>en</strong></strong>, barmhartigheid, <strong>en</strong> verbond de vader weer met de<br />

zoon.<br />

‘Barmhartig’ is fundam<strong>en</strong>teel de manier waarop God met ons<br />

all<strong>en</strong> omgaat. Zo schrijft Lucas in het Magnificat: “Barmhartig<br />

is hij [God], van geslacht op geslacht”, “Hij trekt zich het lot<br />

aan van Israël, zijn di<strong>en</strong>aar, zoals hij aan onze voorouders heeft<br />

beloofd: hij herinnert zich zijn barmhartigheid jeg<strong>en</strong>s Abraham<br />

<strong>en</strong> zijn nageslacht, tot in eeuwigheid.” (Lc 1,50.54). In Jezus is de<br />

goddelijke barmhartigheid, het goddelijke <strong>mededog<strong>en</strong></strong> vlees <strong>en</strong><br />

bloed geword<strong>en</strong>.<br />

Mededog<strong>en</strong> in het bijzonder<br />

grote liefde<br />

Van de hand van Frans Van Ste<strong>en</strong>berg<strong>en</strong> versche<strong>en</strong> in 1998<br />

e<strong>en</strong> mooi boekje onder deze titel: “Barmhartigheid, dat is grote<br />

liefde” 5 . E<strong>en</strong>voudiger kan het waarschijnlijk niet gezegd word<strong>en</strong>!<br />

Grote, allesomvatt<strong>en</strong>de liefde, niet als e<strong>en</strong> vaag gevoel, maar als<br />

e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>shouding die alle domein<strong>en</strong> van het lev<strong>en</strong> doordr<strong>en</strong>kt.<br />

De auteur staat er stil bij de plaats van barmhartigheid in e<strong>en</strong> heel<br />

breed spectrum: in de sam<strong>en</strong>leving, in de seksualiteitsbeleving, in<br />

verband met de milieuproblematiek <strong>en</strong> de derde wereld… Hij trekt<br />

het woord ‘barmhartigheid’ op<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> fundam<strong>en</strong>tele oproep tot<br />

e<strong>en</strong> houding die alle m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> insluit, <strong>en</strong> de hele schepping. Grote,<br />

gr<strong>en</strong>zeloze liefde.<br />

Met dit werkje wou de animatiedi<strong>en</strong>st voor parochiepastoraal van<br />

het bisdom Antwerp<strong>en</strong> het gedachtegoed van het Oecum<strong>en</strong>isch<br />

Proces voor Gerechtigheid, <strong>Vrede</strong> <strong>en</strong> Heelheid van de Schepping 6<br />

zo dicht mogelijk bij de basis br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, <strong>en</strong> zo de opstap<br />

voorbereid<strong>en</strong> naar het derde mill<strong>en</strong>nium. We zijn ondertuss<strong>en</strong> al<br />

meer dan ti<strong>en</strong> jaar ver in dat nieuwe mill<strong>en</strong>nium, maar de oproep<br />

tot barmhartigheid, tot ‘grote liefde’ voor ieder m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>kind <strong>en</strong><br />

voor de hele schepping, zou best nog niet verstomm<strong>en</strong>!<br />

Waarmee begint <strong>mededog<strong>en</strong></strong>?<br />

H<strong>en</strong>ri Nouw<strong>en</strong>, die in “Vuur in mijn hart” – e<strong>en</strong> postume uitgave<br />

– de schilder Vinc<strong>en</strong>t van Gogh opvoert als icoon van diep<br />

<strong>mededog<strong>en</strong></strong>, schrijft daarover:<br />

5 Frans VAN STEENBERGEN, Barmhartigheid dat is grote liefde, AKL<br />

Tongerlo, 1998. 142 blz.<br />

6 Graz, juni 1997.<br />

4<br />

2011/5<br />

Mededog<strong>en</strong> treedt allereerst aan de dag in het besef deel te<br />

zijn van de m<strong>en</strong>sheid, in het bewustzijn van de e<strong>en</strong>heid van<br />

het m<strong>en</strong>selijk geslacht, in het innerlijk wet<strong>en</strong> dat alle m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>,<br />

wanneer of waar ze ook lev<strong>en</strong>, met elkaar verbond<strong>en</strong> zijn<br />

door dezelfde m<strong>en</strong>selijke conditie.<br />

[…]<br />

Ons zelfgevoel is in belangrijke mate gebaseerd op het inzicht<br />

hoe <strong>en</strong> waar we van ander<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>. Wij zijn vlugger,<br />

trager, knapper, handiger of vri<strong>en</strong>delijker dan de ander of de<br />

ander<strong>en</strong>. Maar de m<strong>en</strong>s met <strong>mededog<strong>en</strong></strong> definieert zichzelf<br />

niet vanuit het anders-zijn, maar vanuit het hetzelfde-zijn 7 .<br />

Waarin we fundam<strong>en</strong>teel gelijk zijn, is niet zo moeilijk om<br />

in te vull<strong>en</strong>: onze behoefte om gezi<strong>en</strong> <strong>en</strong> erk<strong>en</strong>d te word<strong>en</strong>,<br />

gerespecteerd te word<strong>en</strong>, bemind te word<strong>en</strong>; onze gebrok<strong>en</strong>heid,<br />

onze broosheid <strong>en</strong> kwetsbaarheid; ons diepe verlang<strong>en</strong> om ‘er te<br />

mog<strong>en</strong> zijn’ <strong>en</strong> voor ander<strong>en</strong> ‘iemand te mog<strong>en</strong> zijn’.<br />

Mededog<strong>en</strong> staat lijnrecht teg<strong>en</strong>over het wij-zij-d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, dat de<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> me<strong>en</strong>t te mog<strong>en</strong> opdel<strong>en</strong> in twee soort<strong>en</strong>, de ‘goede’ <strong>en</strong><br />

de ‘slechte’ – de voedingsbodem van heel veel geweld 8 . Als het<br />

‘verschil’ fundam<strong>en</strong>teel wordt g<strong>en</strong>oemd, dan blijkt dieg<strong>en</strong>e die ‘het<br />

goede’ verteg<strong>en</strong>woordigt vrij vlug te gaan d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat hij, precies in<br />

naam van wat rechtvaardig is <strong>en</strong> goed <strong>en</strong> waar, de plicht heeft om<br />

het onrecht, het kwaad, de onwaarheid te bestrijd<strong>en</strong> door de ander<br />

uit te schakel<strong>en</strong>, uit de weg te ruim<strong>en</strong>, het zwijg<strong>en</strong> op te legg<strong>en</strong>,<br />

monddood te mak<strong>en</strong>.<br />

Waartoe leidt <strong>mededog<strong>en</strong></strong>?<br />

Mededog<strong>en</strong> begint met de keuze de gelijkheid te erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>,<br />

<strong>en</strong> met het verlang<strong>en</strong> om van daaruit te handel<strong>en</strong>. En dan zijn<br />

we heel vlug bij de Guld<strong>en</strong> Regel, die Kar<strong>en</strong> Armstrong in het<br />

Handvest voor Compassie <strong>en</strong> het boek “Compassie” zo c<strong>en</strong>traal<br />

stelt: omdat die ander zo fundam<strong>en</strong>teel op mij gelijkt, verdi<strong>en</strong>t hij<br />

fundam<strong>en</strong>teel door mij behandeld te word<strong>en</strong> zoals ik dat van hem<br />

verlang.<br />

Bij wie zich maatschappelijk inzet, in de strijd voor gerechtigheid<br />

<strong>en</strong> vrede, leidt <strong>mededog<strong>en</strong></strong> tot wat we de ‘actieve geweldloosheid’<br />

noem<strong>en</strong>. De actieve inzet bij het bestrijd<strong>en</strong> van het onrecht dat<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> wordt aangedaan wordt dan gekoppeld aan de expliciete<br />

keuze om respectvol om te gaan met de teg<strong>en</strong>stander, om<br />

voortdur<strong>en</strong>d het onderscheid te handhav<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>en</strong>erzijds de<br />

bedrijver van het onrecht, het kwaad, <strong>en</strong> anderzijds het kwaad zelf<br />

dat bestred<strong>en</strong> wordt.<br />

7 H<strong>en</strong>ri NOuWEN, Vuur in mijn hart. De kracht van<br />

medem<strong>en</strong>selijkheid, troost <strong>en</strong> bemoediging, Lannoo, 2007, blz. 21-<br />

22.<br />

8 Zie o.a. Isabelle <strong>en</strong> Bruno ELIAT-SERCK, Oser la relation. Exister<br />

sans écraser, éd. Fidélité, 2006. 125 blz. Tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> vorming die<br />

Isabelle Serck voor het team van <strong>Pax</strong> <strong>Christi</strong> Vlaander<strong>en</strong> verzorgde<br />

over ‘het rad om anders te kijk<strong>en</strong>’ noteerd<strong>en</strong> we: “In alle kleine<br />

<strong>en</strong> grote oorlog<strong>en</strong>, zijn de visies ‘geslot<strong>en</strong>’ aan beide kant<strong>en</strong>, <strong>en</strong> in<br />

dit geval zal de <strong>en</strong>ergie, soms zelfs met het goede voornem<strong>en</strong> om<br />

vrede te mak<strong>en</strong>, of we het will<strong>en</strong> of niet, gebruikt word<strong>en</strong> om het<br />

conflict groter te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> spiraal van geweld te voed<strong>en</strong>.”


Religies <strong>en</strong> Mededog<strong>en</strong>:<br />

de guld<strong>en</strong> Regel<br />

Marc Amery<br />

Deze tekst is eerder versch<strong>en</strong><strong>en</strong> in “Roep om <strong>Vrede</strong>!”, Vier<strong>en</strong>d<br />

& bezinn<strong>en</strong>d (<strong>Pax</strong> <strong>Christi</strong> Vlaander<strong>en</strong>, 2010). Marc Amery vat<br />

voor ons sam<strong>en</strong> wat hij over de Guld<strong>en</strong> Regel las in “De grote<br />

transformatie” van Kar<strong>en</strong> Armstrong 9 .<br />

Vreemde tijd die we belev<strong>en</strong>: <strong>en</strong>erzijds ontkerkelijking op<br />

grote schaal, anderzijds e<strong>en</strong> rusteloos zoek<strong>en</strong> van vel<strong>en</strong>. In dit<br />

perspectief is het werk van Kar<strong>en</strong> Armstrong erg welkom. In<br />

“De grote transformatie. Het begin van onze <strong>religie</strong>uze tradities”<br />

gaat Kar<strong>en</strong> Armstrong op zoek naar de wortels van verschill<strong>en</strong>de<br />

‘<strong>religie</strong>s’. Daarbij ontdekt ze dat vier grote tradities, in het<br />

mill<strong>en</strong>nium vòòr onze tijdrek<strong>en</strong>ing, gelijkaardige ervaring<strong>en</strong><br />

doormaakt<strong>en</strong>. Tuss<strong>en</strong> 900 <strong>en</strong> 200 voor Christus ded<strong>en</strong> zich zowel<br />

in India, China, Griek<strong>en</strong>land als Israël verwante belev<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> voor.<br />

de spiltijd<br />

Tijd<strong>en</strong>s die periode (de grote transformatie) zijn er tal van<br />

parallell<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de vier. Op het hoogtepunt van hun traject<br />

kom<strong>en</strong> ze elk tot e<strong>en</strong> verrass<strong>en</strong>d gelijklop<strong>en</strong>d, ethisch bewustzijn.<br />

En wel zo, dat ze elk afzonderlijk kom<strong>en</strong> tot het formuler<strong>en</strong> van de<br />

Guld<strong>en</strong> Regel! In haar boek b<strong>en</strong>oemt schrijfster dit hoogtij als ‘de<br />

Spiltijd’. E<strong>en</strong> begrip dat ze vond bij de Duitse filosoof Karl Jaspers,<br />

maar dat zij nader uitwerkt 10 .<br />

De spirituele <strong>en</strong> filosofische d<strong>en</strong>kers van de Spiltijd bereidd<strong>en</strong> de<br />

weg voor e<strong>en</strong> nieuw soort m<strong>en</strong>selijke ervaring. De belangrijkste<br />

onder h<strong>en</strong> zijn Boeddha (India), Confucius (China), Socrates<br />

(Griek<strong>en</strong>land) <strong>en</strong> voor Israël: Jeremia, Ezechiël <strong>en</strong> één of meer<br />

priester-schrijvers. C<strong>en</strong>traal bij die ervaring staat introspectie.<br />

Die leidt tot e<strong>en</strong> beter begrijp<strong>en</strong> van onze motiev<strong>en</strong> <strong>en</strong> van de<br />

consequ<strong>en</strong>ties van ons handel<strong>en</strong>. Ook tot het besef dat e<strong>en</strong>ieder<br />

gelijk is, ev<strong>en</strong> waardevol.<br />

De belangrijkste d<strong>en</strong>kers uit de Spiltijd hadd<strong>en</strong> maar weinig<br />

aandacht voor doctrine of metafysica. Religie was e<strong>en</strong> kwestie van<br />

handel<strong>en</strong>, van zich ethisch te gedrag<strong>en</strong>. Niet van e<strong>en</strong> orthodox<br />

geloof!. Kernachtig gezegd: “Religie is wat je doet. Niet wat<br />

je d<strong>en</strong>kt!” Dit betek<strong>en</strong>de dat je bereid moest zijn je gedrag te<br />

verander<strong>en</strong>. C<strong>en</strong>traal stond e<strong>en</strong> spiritualiteit van empathie <strong>en</strong><br />

<strong>mededog<strong>en</strong></strong>. Deze is rechtstreeks af te leid<strong>en</strong> uit de Guld<strong>en</strong> Regel.<br />

de guld<strong>en</strong> Regel<br />

De passieve formulering zegt: wat je niet wilt dat jou geschiedt,<br />

doe dat ook e<strong>en</strong> ander niet. Ze vraagt om ding<strong>en</strong> na te lat<strong>en</strong> uit<br />

9 Kar<strong>en</strong> ARMSTRONG, De grote transformatie. Het begin van onze<br />

<strong>religie</strong>uze tradities, De Bezige Bij, 2005. 544 blz.<br />

10 Karl JASPERS, Socrates – Boeddha – Confucius – Jezus. De maatgev<strong>en</strong>de<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, Bijleveld, 1999. 191 blz.<br />

5<br />

2011/5<br />

<strong>mededog<strong>en</strong></strong>. E<strong>en</strong> variante daarop van rabbi Hillel die beklijft: “Doe<br />

je naaste niet aan wat voor jou e<strong>en</strong> gruwel is. Dat is de hele Thora<br />

(wet), al de rest is comm<strong>en</strong>taar.” Daarnaast is er de ‘actieve’ vorm,<br />

die uiteraard meer vergt dan de eerste versie. “E<strong>en</strong> <strong>religie</strong>us m<strong>en</strong>s<br />

moet alle wez<strong>en</strong>s behandel<strong>en</strong>, zoals hijzelf w<strong>en</strong>st behandeld te<br />

word<strong>en</strong>” (Jainisme, India). Het meest radicaal blijft echter deze<br />

aanvulling of verduidelijking van Jezus in de Bergrede: “Heb je<br />

vijand<strong>en</strong> lief <strong>en</strong> bid voor wie jullie vervolg<strong>en</strong>”. E<strong>en</strong> uitspraak die zo<br />

paradoxaal klinkt, dat ze in elk geval tot nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> stemt!<br />

Vreemd <strong>en</strong> merkwaardig hoe verschill<strong>en</strong>de tradities elk kom<strong>en</strong> tot<br />

de formulering van dezelfde Guld<strong>en</strong> Regel. Deze e<strong>en</strong>stemmigheid<br />

moet word<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> als de bevestiging, dat de zoektocht van de<br />

m<strong>en</strong>s uiteindelijk gedrag<strong>en</strong> wordt door e<strong>en</strong>zelfde spiritualiteit!<br />

Bijgevolg is het mete<strong>en</strong> niet zo zinvol meer dat die verschill<strong>en</strong>de<br />

<strong>religie</strong>s zoud<strong>en</strong> prober<strong>en</strong> elkaar vlieg<strong>en</strong> af te vang<strong>en</strong>. Integ<strong>en</strong>deel,<br />

beter is terug te gaan naar e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijke noemer.<br />

Welke war<strong>en</strong> de inzicht<strong>en</strong> van de spiltijd?<br />

Ze klink<strong>en</strong> verrass<strong>en</strong>d modern! Vandaar dat het goed is om ze te<br />

(her-)ontdekk<strong>en</strong>.<br />

• Het is nodig de werkelijkheid onder og<strong>en</strong> te durv<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>, ook<br />

als die niet aang<strong>en</strong>aam is.<br />

• Vrijheid is belangrijk, maar moet steeds gekoppeld word<strong>en</strong><br />

aan verantwoordelijkheid.<br />

• Het gaat om het handel<strong>en</strong>, ethisch handel<strong>en</strong>, <strong>en</strong> niet om<br />

(geloofs-)waarhed<strong>en</strong>, <strong>en</strong> zeker niet om tekst<strong>en</strong>.<br />

• Het gaat om de principiële waarde van het individu, van èlk<br />

individu, ook de vreemde. E<strong>en</strong> ‘uit-sluit<strong>en</strong>de’ spiritualiteit kan<br />

dus niet!<br />

• De ultieme werkelijkheid is transc<strong>en</strong>d<strong>en</strong>t <strong>en</strong> onb<strong>en</strong>oembaar;<br />

daarteg<strong>en</strong>over past alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> eerbiedig zwijg<strong>en</strong>.<br />

• Spiritualiteit is niet afdwingbaar.<br />

Merkwaardig?<br />

Bij elk van de vier reeds g<strong>en</strong>oemde tradities, gaat het hoogtij van<br />

de Spiltijd gepaard met, of volgt op e<strong>en</strong> groot lijd<strong>en</strong> of excessief<br />

geweld. Juist daardoor leek m<strong>en</strong> beter in staat om nieuwe<br />

inzicht<strong>en</strong> te cultiver<strong>en</strong>. Referer<strong>en</strong>d naar vandaag: moet<strong>en</strong> wij<br />

eerst door e<strong>en</strong> diep dal, vooraleer de nodige vernieuwing van de<br />

spiritualiteit eraan komt? Laat ons hop<strong>en</strong> dat wij uit onszelf in staat<br />

zijn de bak<strong>en</strong>s te verzett<strong>en</strong>!<br />

Mededog<strong>en</strong> in de islam?<br />

Kar<strong>en</strong> Armstrong is niet pessimistisch. In de koran zei Allah/<br />

God aan de moslims dat ze de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> eerdere<br />

op<strong>en</strong>baring respectvol <strong>en</strong> hoffelijk moest<strong>en</strong> behandel<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

geest van vrede was volg<strong>en</strong>s de Koran wat h<strong>en</strong> met de Thora<br />

<strong>en</strong> het evangelie verbond. Bewer<strong>en</strong> dat het e<strong>en</strong> plicht is jod<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> christ<strong>en</strong><strong>en</strong> te beker<strong>en</strong>, <strong>en</strong> de hele wereld te verover<strong>en</strong> voor<br />

de islam, is taal van extremist<strong>en</strong>. Het zijn trouw<strong>en</strong>s rec<strong>en</strong>te<br />

geluid<strong>en</strong>, die brek<strong>en</strong> met de eeuw<strong>en</strong>oude traditie.


heT handvesT vooR CoMpassie<br />

Kar<strong>en</strong> Armstrong ontving begin 2008 de TED-prijs met haar<br />

voorstel om, op basis van de Guld<strong>en</strong> Regel, ‘<strong>mededog<strong>en</strong></strong>’ weer<br />

in het hart te plaats<strong>en</strong> van elke <strong>religie</strong> <strong>en</strong> wereldbeschouwing.<br />

E<strong>en</strong> wereldwijde consultatie leidde tot het Handvest voor<br />

compassie dat op 11 november 2009 in Washington plechtig werd<br />

bek<strong>en</strong>dgemaakt.<br />

Handvest voor Compassie<br />

Het principe van compassie of <strong>mededog<strong>en</strong></strong> ligt t<strong>en</strong><br />

grondslag aan alle <strong>religie</strong>uze, ethische <strong>en</strong> spirituele<br />

tradities; steeds opnieuw wordt daarmee e<strong>en</strong><br />

beroep op ons gedaan alle ander<strong>en</strong> te behandel<strong>en</strong><br />

zoals wij zélf behandeld will<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Compassie<br />

is onze drijfveer om ons onvermoeibaar in te<br />

zett<strong>en</strong> voor het verzacht<strong>en</strong> van het leed van<br />

onze medeschepsel<strong>en</strong>, om terug te tred<strong>en</strong> uit het<br />

middelpunt van onze wereld <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ander voor<br />

het voetlicht te plaats<strong>en</strong>, <strong>en</strong> om recht te do<strong>en</strong> aan<br />

de onsch<strong>en</strong>dbare heiligheid van ieder m<strong>en</strong>s <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

ieder, zonder <strong>en</strong>ige uitzondering, te behandel<strong>en</strong><br />

met volstrekte waardigheid, billijkheid <strong>en</strong> respect.<br />

Daarbij hoort tev<strong>en</strong>s de opdracht om er zowel in<br />

het op<strong>en</strong>bare als in het privé-lev<strong>en</strong> voor te wak<strong>en</strong><br />

ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele vorm van leed te veroorzak<strong>en</strong>. Door<br />

gewelddadig te handel<strong>en</strong>, door de kwaliteit van<br />

het lev<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> ander te verslechter<strong>en</strong>, door<br />

de grondrecht<strong>en</strong> van die ander te misbruik<strong>en</strong><br />

of te ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, <strong>en</strong> door haat te zaai<strong>en</strong> met<br />

laatdunk<strong>en</strong>de uiting<strong>en</strong> over ander<strong>en</strong> - zelfs over<br />

onze vijand<strong>en</strong> - do<strong>en</strong> wij de m<strong>en</strong>selijkheid die wij<br />

all<strong>en</strong> met elkaar del<strong>en</strong> geweld aan. Wij erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />

dat wij er niet in zijn geslaagd e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> te leid<strong>en</strong><br />

vervuld van compassie <strong>en</strong> dat sommig<strong>en</strong> uit naam<br />

van hun <strong>religie</strong>uze overtuiging het totale m<strong>en</strong>selijke<br />

leed zelfs groter hebb<strong>en</strong> gemaakt.<br />

6<br />

Daarom roep<strong>en</strong> wij iedere man <strong>en</strong> vrouw op om<br />

~ compassie opnieuw te mak<strong>en</strong> tot de kern van<br />

moreel handel<strong>en</strong> <strong>en</strong> van <strong>religie</strong> ~ terug te ker<strong>en</strong><br />

naar het oude principe dat iedere interpretatie<br />

van geschrift<strong>en</strong> die aanzet tot geweld, haat<br />

of minachting ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele legitimiteit heeft ~<br />

garant te staan voor de verstrekking van correcte<br />

<strong>en</strong> respectvolle informatie over andere tradities,<br />

godsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> <strong>en</strong> cultur<strong>en</strong> aan jonger<strong>en</strong> ~<br />

positieve waardering van culturele <strong>en</strong> <strong>religie</strong>uze<br />

verscheid<strong>en</strong>heid te stimuler<strong>en</strong> ~ bij te drag<strong>en</strong> aan<br />

medelev<strong>en</strong>, gebaseerd op k<strong>en</strong>nis, voor het leed van<br />

alle m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, ook van h<strong>en</strong> die wij als onze vijand<strong>en</strong><br />

zi<strong>en</strong>.<br />

Het is van wez<strong>en</strong>lijk belang dat wij compassie<br />

in onze gepolariseerde wereld mak<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong><br />

duidelijke, licht<strong>en</strong>de <strong>en</strong> dynamische kracht.<br />

Indi<strong>en</strong> compassie is geworteld in principiële<br />

vastbeslot<strong>en</strong>heid om uit te stijg<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> egoïsme,<br />

kan zij politieke, dogmatische <strong>en</strong> <strong>religie</strong>uze<br />

gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> slecht<strong>en</strong>. Als product van onze wez<strong>en</strong>lijke<br />

afhankelijkheid van elkaar, speelt compassie e<strong>en</strong><br />

fundam<strong>en</strong>tele rol binn<strong>en</strong> m<strong>en</strong>selijke relaties <strong>en</strong> bij<br />

e<strong>en</strong> volwaardig m<strong>en</strong>sdom. Compassie voert naar<br />

verlichting <strong>en</strong> is onmisbaar voor het realiser<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> eerlijke economie <strong>en</strong> e<strong>en</strong> harmonieuze<br />

wereldgeme<strong>en</strong>schap die in vrede leeft met elkaar.<br />

2011/5


gRoei<strong>en</strong> in Mededog<strong>en</strong>.<br />

e<strong>en</strong> TWaalfsTapp<strong>en</strong>plan<br />

Kar<strong>en</strong> Armstrong<br />

Uitgeverij De bezige Bij,<br />

2011, 239 blz.<br />

ISBN 9789023459736<br />

In dit hoofdstuk vindt u uitsluit<strong>en</strong>d citat<strong>en</strong> uit het boek<br />

“Compassie” 11 . Daaruit probeerd<strong>en</strong> we vooral de suggesties te<br />

pur<strong>en</strong>, die Kar<strong>en</strong> Armstrong aanbiedt in haar ‘twaalfstapp<strong>en</strong>plan’<br />

voor al wie in de leerschool wil gaan om compassie of <strong>mededog<strong>en</strong></strong><br />

in zijn volle breedte <strong>en</strong> diepte in zijn lev<strong>en</strong> te integrer<strong>en</strong>.<br />

Het verdi<strong>en</strong>t GEEN aanbeveling om al deze citat<strong>en</strong> in één trek te<br />

lez<strong>en</strong>. Koop liever het boek, lees e<strong>en</strong> hoofdstuk eruit, <strong>en</strong> ‘herkauw’<br />

het aan de hand van wat u hier vindt. In “Schiet ontwikkeling niet<br />

aan flard<strong>en</strong>! Vier<strong>en</strong>d & bezinn<strong>en</strong>d”, e<strong>en</strong> uitgave van de di<strong>en</strong>st<br />

<strong>Vrede</strong>sspiritualiteit van <strong>Pax</strong> <strong>Christi</strong> Vlaander<strong>en</strong> bij de <strong>Vrede</strong>sweek<br />

2011, wordt elk van de twaalf stapp<strong>en</strong> opgeroep<strong>en</strong> door middel<br />

van <strong>en</strong>kele vrag<strong>en</strong> ter overweging. Geschikt voor e<strong>en</strong> stil mom<strong>en</strong>t,<br />

alle<strong>en</strong> of in groep.<br />

“We moet<strong>en</strong> ons realiser<strong>en</strong> dat de poging om e<strong>en</strong><br />

barmhartig m<strong>en</strong>s te word<strong>en</strong> e<strong>en</strong> project voor het lev<strong>en</strong><br />

is. Zoiets wordt niet in e<strong>en</strong> uur of in e<strong>en</strong> dag bereikt –<br />

<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>min in twaalf stapp<strong>en</strong>. Het is e<strong>en</strong> worsteling die<br />

tot onze dood zal voortdur<strong>en</strong>.” 12<br />

stap 1. Meer wet<strong>en</strong> over compassie<br />

Om te beginn<strong>en</strong> kan het help<strong>en</strong> om als e<strong>en</strong> symbolische daad<br />

van betrokk<strong>en</strong>heid e<strong>en</strong> kijkje te nem<strong>en</strong> op de website www.<br />

charterforcompassion.org 13 <strong>en</strong> u daar te registrer<strong>en</strong>. Dit handvest is<br />

vooral e<strong>en</strong> oproep tot meelev<strong>en</strong>de actie, <strong>en</strong> via de website zult u<br />

wekelijks de voortgang rond het handvest in de diverse del<strong>en</strong> van<br />

de wereld kunn<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>. […] We hebb<strong>en</strong> inspiratie <strong>en</strong> motivatie<br />

11 Bespreking in Koerier, led<strong>en</strong>blad van <strong>Pax</strong> <strong>Christi</strong> Vlaander<strong>en</strong>, maart 2011.<br />

12 O.c., uit het slotwoord, blz. 204.<br />

13 Nu ook op de website www.handvestvoorcompassie.nl.<br />

7<br />

2011/5<br />

nodig die e<strong>en</strong> niveau van d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> bereik<strong>en</strong> dat dieper zit dan<br />

het rationele […]. Daarom is het belangrijk uw eig<strong>en</strong> traditie te<br />

verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, of die nu <strong>religie</strong>us of seculier is, <strong>en</strong> te onderzoek<strong>en</strong> wat<br />

er over compassie wordt gezegd.<br />

Neem [dus] terwijl u de leer van uw eig<strong>en</strong> traditie bestudeert,<br />

de tijd om ook iets meer te wet<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong> over de wijze<br />

waarop andere <strong>religie</strong>s uiting hebb<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> aan het ethos van<br />

compassie. u zult merk<strong>en</strong> dat alle<strong>en</strong> al hierdoor uw sympathie<br />

voor ander<strong>en</strong> to<strong>en</strong>eemt <strong>en</strong> u kritisch kunt kijk<strong>en</strong> naar <strong>en</strong>kele<br />

vooroordel<strong>en</strong> die ons scheid<strong>en</strong> van ‘de ander’.<br />

stap 2. Kijk naar uw wereld<br />

Bij deze stap moet<strong>en</strong> we ons in gedacht<strong>en</strong> verplaats<strong>en</strong> naar de<br />

top van e<strong>en</strong> hoge berg, waar we de ding<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> afstand <strong>en</strong><br />

vanuit e<strong>en</strong> ander perspectief kunn<strong>en</strong> bekijk<strong>en</strong>. Wanneer u deze<br />

oef<strong>en</strong>ing doorloopt, helpt het u misschi<strong>en</strong> om in term<strong>en</strong> van de<br />

confuciaanse conc<strong>en</strong>trische cirkels van compassie te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. u<br />

begint bij uw familie, gaat dan verder met uw vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> om u he<strong>en</strong>, <strong>en</strong> besluit met het land waarin u woont. […]<br />

We moet<strong>en</strong> met compassie naar onze geme<strong>en</strong>schap [sam<strong>en</strong>leving]<br />

kijk<strong>en</strong>, haar sterke <strong>en</strong> haar zwakke punt<strong>en</strong> inschatt<strong>en</strong>, <strong>en</strong> bepal<strong>en</strong><br />

wat de mogelijkhed<strong>en</strong> tot verandering zijn.<br />

Als u lid b<strong>en</strong>t van e<strong>en</strong> lees- of discussiegroep, wilt u misschi<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong>kele van deze onderwerp<strong>en</strong> ter sprake br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Niemand kan al<br />

deze problem<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> aan. Bij deze stap di<strong>en</strong>t u zich af te vrag<strong>en</strong><br />

wat uw bijzondere bijdrage kan zijn <strong>en</strong> waarop u uw inspanning<strong>en</strong><br />

kunt conc<strong>en</strong>trer<strong>en</strong> – in het zak<strong>en</strong>lev<strong>en</strong>, de medische zorg, de<br />

media, het onderwijs, de kunst, de politiek of thuis. Laat u niet uit<br />

het veld slaan door de <strong>en</strong>orme omvang van de taak die voor u ligt.<br />

stap 3. Compassie voor uzelf<br />

De guld<strong>en</strong> regel vereist zelfk<strong>en</strong>nis, omdat we onze gevoel<strong>en</strong>s als<br />

leidraad moet<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> voor ons gedrag teg<strong>en</strong>over ander<strong>en</strong>. Als<br />

we str<strong>en</strong>g teg<strong>en</strong> onszelf zijn, is de kans groot dat we ook str<strong>en</strong>g<br />

teg<strong>en</strong> ander<strong>en</strong> zijn. Daarom moet<strong>en</strong> we tot e<strong>en</strong> gezondere <strong>en</strong><br />

ev<strong>en</strong>wichtigere k<strong>en</strong>nis van zowel onze sterke als onze zwakke<br />

punt<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. […] We zi<strong>en</strong> tekortkoming<strong>en</strong> bij sommige<br />

vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, maar dat doet niet af aan onze g<strong>en</strong>eg<strong>en</strong>heid voor h<strong>en</strong>.<br />

En het moet ev<strong>en</strong>min ons gevoel van eig<strong>en</strong>waarde aantast<strong>en</strong>.<br />

D<strong>en</strong>k, zonder uw fout<strong>en</strong> te ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, aan al de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die u<br />

hebt geholp<strong>en</strong>, de vri<strong>en</strong>delijke ding<strong>en</strong> die u hebt gedaan zonder<br />

dat het iemand opviel, <strong>en</strong> uw success<strong>en</strong> thuis <strong>en</strong> op het werk.<br />

Het is van groot belang dat we erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat we allemaal e<strong>en</strong><br />

duistere kant hebb<strong>en</strong>. Jungiaanse psycholog<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong> van de<br />

‘schaduw’, e<strong>en</strong> mechanisme dat ons in staat stelt bepaalde zak<strong>en</strong><br />

verborg<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong> voor het bewuste, wak<strong>en</strong>de deel van onszelf.<br />

[ ] We moet<strong>en</strong> erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat deze duistere regio van de psyche bij<br />

ons hoort, zodat we niet door afschuw word<strong>en</strong> overmand wanneer<br />

we ontdekk<strong>en</strong> dat we gefascineerd zijn door geweld, vreemde<br />

seksuele fantasieën hebb<strong>en</strong>, of plotseling verteerd word<strong>en</strong> door<br />

e<strong>en</strong> gewelddadige zucht naar wraak. Als we onze schaduw niet<br />

kunn<strong>en</strong> accepter<strong>en</strong>, nem<strong>en</strong> we waarschijnlijk ook e<strong>en</strong> harder<br />

standpunt in teg<strong>en</strong>over de duistere kant van ander<strong>en</strong>.


Begin door de warmte op te roep<strong>en</strong> van de liefdevolle<br />

betrokk<strong>en</strong>heid op uzelf (maitri), waarvan u weet dat u die in<br />

principe in u hebt, <strong>en</strong> richt die op uzelf. […] Probeer voorzichtig<br />

uw huidige irritaties, frustraties <strong>en</strong> zorg<strong>en</strong> aan de kant te schuiv<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> compassie (karuna) te voel<strong>en</strong> voor uzelf, met al uw innerlijke<br />

strijd <strong>en</strong> worsteling. Br<strong>en</strong>g daarna uw vermog<strong>en</strong> tot vreugde<br />

(mudita) naar vor<strong>en</strong> <strong>en</strong> ervaar bewust plezier in ding<strong>en</strong> die we<br />

meestal als vanzelfsprek<strong>en</strong>d beschouw<strong>en</strong>. […] Kijk t<strong>en</strong> slotte<br />

met upeksha (gelijkmoedigheid, distantie) naar uzelf. u b<strong>en</strong>t niet<br />

uniek. u hebt tekortkoming<strong>en</strong>, maar alle ander<strong>en</strong> ook. u hebt<br />

ook tal<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, <strong>en</strong> net als ieder ander wez<strong>en</strong> op aarde verdi<strong>en</strong>t u<br />

compassie, vreugde <strong>en</strong> vri<strong>en</strong>dschap. Alle<strong>en</strong> in de context van e<strong>en</strong><br />

vri<strong>en</strong>delijker houding teg<strong>en</strong>over onszelf kunn<strong>en</strong> we nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over<br />

het belang van e<strong>en</strong> overstijging van het ego.<br />

stap 4. empathie<br />

Bij deze stap gaat u drie fas<strong>en</strong> toevoeg<strong>en</strong> aan de meditatie over de<br />

onmetelijke kracht<strong>en</strong>. […] Nadat u uw liefdevolle betrokk<strong>en</strong>heid,<br />

compassie, vreugde <strong>en</strong> gelijkmoedigheid naar uzelf hebt gericht,<br />

keert u uw aandacht naar drie m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die u k<strong>en</strong>t. […] Neem<br />

eerst e<strong>en</strong> persoon in gedacht<strong>en</strong> voor wie u ge<strong>en</strong> sterke gevoel<strong>en</strong>s,<br />

positief of negatief, hebt. Ga dan over naar iemand die u graag<br />

mag, zoals e<strong>en</strong> vri<strong>en</strong>d of e<strong>en</strong> familielid. En d<strong>en</strong>k tot slot aan<br />

iemand aan wie u e<strong>en</strong> hekel hebt. Noem h<strong>en</strong> bij naam. Stel u bij<br />

ieder van h<strong>en</strong> voor dat hij of zij naast u zit, zodat ze e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>de<br />

aanwezigheid voor u zijn.<br />

Terwijl u de vier onmetelijke kracht<strong>en</strong> op ieder van h<strong>en</strong> richt,<br />

d<strong>en</strong>kt u aan hun goede punt<strong>en</strong>, hun bijdrage aan uw eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>,<br />

hun vrijgevigheid, moed <strong>en</strong> gevoel voor humor. Kijk diep in hun<br />

hart, voor zover u dat kunt, <strong>en</strong> zie hun pijn: het leed waarvan u<br />

zich bewust b<strong>en</strong>t <strong>en</strong> al het persoonlijke verdriet waarvan u nooit<br />

iets zult wet<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s w<strong>en</strong>st u dat ze vrij van hun pijn zijn<br />

<strong>en</strong> neemt u zich voor h<strong>en</strong> op alle mogelijke manier<strong>en</strong> te help<strong>en</strong>.<br />

W<strong>en</strong>s ieder van de drie person<strong>en</strong> de vreugde toe die u zichzelf<br />

toew<strong>en</strong>st. En erk<strong>en</strong> t<strong>en</strong> slotte dat iedere<strong>en</strong> tekortkoming<strong>en</strong> heeft –<br />

uzelf, de persoon teg<strong>en</strong>over wie u neutraal staat, de persoon die u<br />

graag mag <strong>en</strong> ook deg<strong>en</strong>e aan wie u e<strong>en</strong> hekel hebt.<br />

Wanneer u deze meditatie afsluit, neem u dan voor dat u diezelfde<br />

dag deze goede gedacht<strong>en</strong> zult omzett<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> kleine, concrete,<br />

praktische daad van vri<strong>en</strong>dschap voor of compassie met e<strong>en</strong> van<br />

uw drie person<strong>en</strong>. Als u die dag ge<strong>en</strong> van drieën spreekt, richt u<br />

dan op iemand anders die baat heeft bij e<strong>en</strong> help<strong>en</strong>de hand of e<strong>en</strong><br />

vri<strong>en</strong>delijk woord.<br />

stap 5. Mindfulness<br />

Mindfulness, ofwel opmerkzaamheid, is e<strong>en</strong> vorm van meditatie<br />

die we uitvoer<strong>en</strong> terwijl we ons lev<strong>en</strong> van alledag leid<strong>en</strong>, <strong>en</strong> is<br />

bedoeld om meer controle over ons innerlijk lev<strong>en</strong> te krijg<strong>en</strong>,<br />

zodat we ingewortelde neiging<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> bijstur<strong>en</strong> <strong>en</strong> nieuwe<br />

gewoont<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> cultiver<strong>en</strong>. […] Om mindfulness te oef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

nem<strong>en</strong> we m<strong>en</strong>taal <strong>en</strong>ige afstand <strong>en</strong> observer<strong>en</strong> we ons gedrag<br />

terwijl we bezig zijn met ons gewone lev<strong>en</strong>. Zo ontdekk<strong>en</strong> we<br />

meer over de manier waarop we met m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> omgaan, wat ons<br />

kwaad <strong>en</strong> ongelukkig maakt, hoe we onze ervaring<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

8<br />

2011/5<br />

analyser<strong>en</strong>, <strong>en</strong> hoe we aandacht kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> voor het huidige<br />

mom<strong>en</strong>t. […] Het doel is e<strong>en</strong>voudigweg dat de oef<strong>en</strong>ing ons helpt<br />

onze emoties in creatievere ban<strong>en</strong> te leid<strong>en</strong>.<br />

Als we e<strong>en</strong>maal wet<strong>en</strong> dat de oorzaak van veel pijn bij onszelf ligt,<br />

hebb<strong>en</strong> we ook de motivatie om te verander<strong>en</strong>. We kom<strong>en</strong> tot het<br />

besef dat we gelukkiger zijn als we vredig zijn dan als we kwaad<br />

of rusteloos zijn. […] Dan ontdekk<strong>en</strong> we bijvoorbeeld dat we ons<br />

beter voel<strong>en</strong> als we iets vri<strong>en</strong>delijks do<strong>en</strong>. […] Opmerkzaamheid<br />

moet iets word<strong>en</strong> wat e<strong>en</strong> gewoonte is, maar is ge<strong>en</strong> doel op zich.<br />

Ze moet op natuurlijke wijze overgaan in actie.<br />

stap 6. actie<br />

Wanneer u aan deze stap begint, probeer dan aan de ‘stipp<strong>en</strong> van<br />

tijd’ in uw eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, de mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> waarop iemand<br />

extra moeite deed om u te help<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k ook na over de gevolg<strong>en</strong><br />

van onvri<strong>en</strong>delijke opmerking<strong>en</strong> die door de jar<strong>en</strong> he<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

ondermijn<strong>en</strong>de invloed op u hebb<strong>en</strong> gehad.<br />

T<strong>en</strong> eerste: neem u voor om minst<strong>en</strong>s één keer per dag in<br />

overe<strong>en</strong>stemming met de positieve versie van de guld<strong>en</strong> regel<br />

te handel<strong>en</strong>: “Behandel ander<strong>en</strong> altijd zoals je zelf wilt word<strong>en</strong><br />

behandeld.” Dit hoeft ge<strong>en</strong> groots, opvall<strong>en</strong>d gebaar te zijn. Het<br />

hoeft niet meer te zijn dan e<strong>en</strong> ‘kleine, naamloze, niet herinnerde<br />

daad’ die u misschi<strong>en</strong> volkom<strong>en</strong> onbelangrijk vindt. [ ] T<strong>en</strong><br />

tweede: neem u voor om elke dag in overe<strong>en</strong>stemming met de<br />

negatieve versie van de guld<strong>en</strong> regel te handel<strong>en</strong>: “Wat gij niet wilt<br />

dat u geschiedt, doe dat ook e<strong>en</strong> ander niet.” [ ] T<strong>en</strong> derde: neem<br />

e<strong>en</strong>maal per dag de moeite uw gedachtepatroon te verander<strong>en</strong>:<br />

als u merkt dat u zich overgeeft aan e<strong>en</strong> aanval van woede of<br />

zelfmedelijd<strong>en</strong>, probeer dan al die negatieve <strong>en</strong>ergie in e<strong>en</strong><br />

vri<strong>en</strong>delijker richting te stur<strong>en</strong>. Als u blijft hang<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> wrokkige<br />

stemming, probeer dan aan iets te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> waarvan u weet dat u<br />

er dankbaar voor moet zijn, zelfs al voelt u dat op dat mom<strong>en</strong>t<br />

niet zo. Als u zich gekwetst voelt door e<strong>en</strong> onaardige opmerking,<br />

bed<strong>en</strong>k dan dat uw eig<strong>en</strong> woede vaak voortkomt uit pijn <strong>en</strong> dat<br />

de persoon die zo onaardig teg<strong>en</strong> u sprak het waarschijnlijk ook<br />

moeilijk heeft.<br />

stap 7. Besef van onze beperkte k<strong>en</strong>nis<br />

In plaats van vol zelfvertrouw<strong>en</strong> over de motiev<strong>en</strong>, bedoeling<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

verlang<strong>en</strong>s van ander<strong>en</strong> te prat<strong>en</strong>, moet<strong>en</strong> we ons bewust zijn van<br />

het ess<strong>en</strong>tiële ‘mysterie’ <strong>en</strong> beseff<strong>en</strong> dat er e<strong>en</strong> zekere mate van<br />

heiligsch<strong>en</strong>nis mee gemoeid is als we will<strong>en</strong> ‘binn<strong>en</strong>dring<strong>en</strong> in het<br />

hart’ van iemand ter wille van onze eig<strong>en</strong> plann<strong>en</strong>.<br />

Het doel van deze stap is drievoudig: (1) erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat het<br />

onbek<strong>en</strong>de <strong>en</strong> het onk<strong>en</strong>bare bestaan <strong>en</strong> daar oog voor krijg<strong>en</strong>,<br />

(2) oppass<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> te zelfverzekerde stelligheid bij onszelf <strong>en</strong><br />

bij ander<strong>en</strong>, (3) onszelf bewust mak<strong>en</strong> van het heilige mysterie van<br />

iedere m<strong>en</strong>s die we in de loop van de dag teg<strong>en</strong>kom<strong>en</strong>.<br />

D<strong>en</strong>k allereerst aan de ervaring<strong>en</strong> die u diep rak<strong>en</strong> <strong>en</strong> die u ev<strong>en</strong><br />

buit<strong>en</strong> uzelf voer<strong>en</strong>, waardoor u uw m<strong>en</strong>szijn int<strong>en</strong>ser beleeft dan<br />

gewoonlijk. […] Maak elke dag ev<strong>en</strong> tijd om van deze ekstasis<br />

te g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong>, <strong>en</strong> merk hoe moeilijk het is om uw ervaring onder


woord<strong>en</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> of precies te zegg<strong>en</strong> waardoor u geraakt<br />

wordt. […]<br />

T<strong>en</strong> tweede: Neem ev<strong>en</strong> afstand <strong>en</strong> luister naar de agressieve<br />

zekerheid die teg<strong>en</strong>woordig zo k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d is voor e<strong>en</strong> groot<br />

deel van onze gesprekk<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k na over uw werk of iets wat u<br />

echt interesseert […]. Is het niet zo dat u, hoe meer u over dat <strong>en</strong>e<br />

speciale interessegebied weet, des te beter weet dat u nog veel te<br />

ler<strong>en</strong> hebt?<br />

Kies als e<strong>en</strong> oef<strong>en</strong>ing in op<strong>en</strong>staan voor andere mogelijkhed<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

van uw stelligste overtuiging<strong>en</strong> – over politiek, <strong>religie</strong>, economie,<br />

voetbal, film, muziek of het zak<strong>en</strong>lev<strong>en</strong> – <strong>en</strong> stel e<strong>en</strong> lijst op van<br />

alles wat u weet ter ondersteuning van uw standpunt. Stel daarna<br />

e<strong>en</strong> lijst op van argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die deze overtuiging teg<strong>en</strong>sprek<strong>en</strong>.<br />

T<strong>en</strong> derde: neem ev<strong>en</strong> de tijd om te prober<strong>en</strong> precies te<br />

omschrijv<strong>en</strong> wat u van de ander<strong>en</strong> onderscheidt. […] Vraag u<br />

daarna af hoe u toch zo stellig over het zelf van ander<strong>en</strong> kunt<br />

prat<strong>en</strong>. […] Probeer voor iemand anders de ess<strong>en</strong>tie van uw<br />

persoonlijkheid te omschrijv<strong>en</strong>. Stel e<strong>en</strong> lijst op van uw goede <strong>en</strong><br />

slechte eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>. En vraag u dan af of dit werkelijk de som is<br />

van wat u b<strong>en</strong>t.<br />

stap 8. hoe moet<strong>en</strong> we met elkaar prat<strong>en</strong>?<br />

In [zo]’n publiek debat heeft het ge<strong>en</strong> zin als we ander<strong>en</strong> dwing<strong>en</strong><br />

ons standpunt over te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> we alle<strong>en</strong> maar de feit<strong>en</strong> herhal<strong>en</strong><br />

zoals wij die zi<strong>en</strong>. We kunn<strong>en</strong> beter naar e<strong>en</strong> manier zoek<strong>en</strong> om<br />

socratische vrag<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong> die tot e<strong>en</strong> persoonlijk inzicht leid<strong>en</strong>.<br />

We di<strong>en</strong><strong>en</strong> ons af te vrag<strong>en</strong> of we de discussie will<strong>en</strong> winn<strong>en</strong> of<br />

de waarheid will<strong>en</strong> vind<strong>en</strong>, of we bereid zijn onze opvatting bij te<br />

stell<strong>en</strong> als het bewijs daartoe voldo<strong>en</strong>de aanwezig is, <strong>en</strong> of we in<br />

de socratische stijl in ons d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> ‘ruimte voor de ander’ mak<strong>en</strong>.<br />

We moet<strong>en</strong> vooral luister<strong>en</strong>.<br />

Hoe kunn<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> int<strong>en</strong>s gevoelde overtuiging met compassie<br />

uitdrag<strong>en</strong>? Paulus verschaft ons e<strong>en</strong> handige checklist in zijn<br />

beroemde beschrijving van de liefde […]. Naast<strong>en</strong>liefde is ‘geduldig<br />

<strong>en</strong> vol goedheid’ <strong>en</strong> ‘k<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> afgunst, ge<strong>en</strong> ijdel vertoon <strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />

zelfg<strong>en</strong>oegzaamheid. Ze is niet grof <strong>en</strong> niet zelfzuchtig, ze laat zich<br />

niet boos mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>t het kwade niet aan’.<br />

Bij deze stap prober<strong>en</strong> we onszelf bewust te mak<strong>en</strong> van de<br />

manier waarop we tot ander<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong>. […] Loop na e<strong>en</strong> felle<br />

discussie nog e<strong>en</strong>s na wat er allemaal is gezegd: kunt u echt alles<br />

onderbouw<strong>en</strong> wat u in het vuur van het gesprek hebt gezegd?<br />

Wist u echt waarover u het had, of vertrouwde u op wat ander<strong>en</strong><br />

zeid<strong>en</strong>? En vraag uzelf in alle eerlijkheid af, voordat u deelneemt<br />

aan e<strong>en</strong> gesprek of e<strong>en</strong> debat, of u bereid b<strong>en</strong>t van gedachte te<br />

verander<strong>en</strong>.<br />

stap 9. zorg voor iedere<strong>en</strong><br />

Bij deze stap beginn<strong>en</strong> we met e<strong>en</strong> verbreding van onze horizon<br />

om ruimte te mak<strong>en</strong> voor de verre ander. Inzicht in verschill<strong>en</strong>de<br />

nationale, culturele <strong>en</strong> <strong>religie</strong>uze tradities is niet meer e<strong>en</strong> luxe, het<br />

is inmiddels e<strong>en</strong> noodzaak <strong>en</strong> moet e<strong>en</strong> prioriteit word<strong>en</strong>.<br />

9<br />

2011/5<br />

D<strong>en</strong>k zorgvuldig na over het concept van e<strong>en</strong> gerechtvaardigde<br />

oorlog. [ ] D<strong>en</strong>kt u, gezi<strong>en</strong> de verpletter<strong>en</strong>de kracht van het<br />

moderne wap<strong>en</strong>ars<strong>en</strong>aal, dat e<strong>en</strong> oorlog ooit nog gerechtvaardigd<br />

kan zijn of de situatie kan verbeter<strong>en</strong>? Kunt u <strong>en</strong>kele ideeën<br />

van Gandhi toepass<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> modern conflict? Hoe kan<br />

e<strong>en</strong> geweldloze campagne eruitzi<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke emotionele <strong>en</strong><br />

intellectuele eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> zijn er nodig om zo’n campagne te<br />

kunn<strong>en</strong> voer<strong>en</strong>?<br />

Let bij deze stap als onderdeel van uw oef<strong>en</strong>ing in mindfulness<br />

goed op de wijze waarop u <strong>en</strong> uw vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> collega’s over<br />

buit<strong>en</strong>landers sprek<strong>en</strong>. Luister kritisch naar de stemm<strong>en</strong> in uw<br />

eig<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schap die haat of minachting predik<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>over<br />

andere nationale, <strong>religie</strong>uze of culturele tradities.<br />

Hor<strong>en</strong> we in de media g<strong>en</strong>oeg internationaal nieuws? Wordt er<br />

objectief verslag gedaan van conflict<strong>en</strong> in andere regio’s <strong>en</strong> wordt<br />

er e<strong>en</strong> toelichting gegev<strong>en</strong> over de achtergrond<strong>en</strong>? Krijgt u de visie<br />

van beide kant<strong>en</strong> te hor<strong>en</strong> of is de verslaggeving gebaseerd op<br />

kortzichtige nationale belang<strong>en</strong>?<br />

Wanneer u bij het avondnieuws beeld<strong>en</strong> van geweld in andere<br />

del<strong>en</strong> van de wereld ziet, kijkt u dan met achterdocht naar de<br />

woede <strong>en</strong> de haat op de gezicht<strong>en</strong> of vraagt u zich af welke<br />

ell<strong>en</strong>de deze woede heeft veroorzaakt? Maak er e<strong>en</strong> gewoonte<br />

van om voorbij de schreeuw<strong>en</strong>de krant<strong>en</strong>kopp<strong>en</strong> te kijk<strong>en</strong> naar de<br />

gewone m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die onder e<strong>en</strong> crisis gebukt gaan.<br />

stap 10. K<strong>en</strong>nis<br />

Wanneer we kritiek will<strong>en</strong> spui<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> ander volk of e<strong>en</strong> andere<br />

<strong>religie</strong>uze traditie, is het beter als we de gewoonte aannem<strong>en</strong><br />

ons in te houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> ons eerst af te vrag<strong>en</strong> of ons eig<strong>en</strong> land zich<br />

misschi<strong>en</strong> in het verled<strong>en</strong> ook aan e<strong>en</strong> vergelijkbaar misbruik<br />

schuldig heeft gemaakt.<br />

In plaats daarvan kunn<strong>en</strong> we beter eerst prober<strong>en</strong> slechts e<strong>en</strong><br />

of twee van onze mondiale naast<strong>en</strong> te ler<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Bij deze<br />

stap zull<strong>en</strong> twee oef<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> u help<strong>en</strong> om uw sympathieën uit te<br />

breid<strong>en</strong>. Kies eerst e<strong>en</strong> land dat u aantrekt. [ ] Neem u voor om<br />

e<strong>en</strong> of twee keer per maand e<strong>en</strong> artikel of e<strong>en</strong> roman te lez<strong>en</strong> of<br />

e<strong>en</strong> film te zi<strong>en</strong> over de vreemdeling die u hebt gekoz<strong>en</strong>, zodat<br />

deze e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>dige aanwezigheid in uw lev<strong>en</strong> wordt. [ ] Als u<br />

hebt gekoz<strong>en</strong> voor de bestudering van e<strong>en</strong> andere <strong>religie</strong>, woon<br />

dan e<strong>en</strong> gebedsdi<strong>en</strong>st bij. [ ] Verdiep u in de geschied<strong>en</strong>is van het<br />

land of de <strong>religie</strong>uze traditie van uw keus. [ ] Het doel van deze<br />

oef<strong>en</strong>ing is dat u in uw d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> ‘ruimte voor de ander’ maakt.<br />

Zodra u doorkrijgt hoe complex het begrip van e<strong>en</strong> ander land<br />

of e<strong>en</strong> andere traditie in elkaar steekt, kunt u gaan beginn<strong>en</strong> aan<br />

de tweede oef<strong>en</strong>ing van deze stap. […] Kijk bij de aanbevol<strong>en</strong><br />

literatuur onder de rubriek ‘zorg voor iedere<strong>en</strong>’. Daar noem ik<br />

<strong>en</strong>kele boek<strong>en</strong> over de huidige spanning<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het West<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

de moslimwereld. […] Lees eerst de titel <strong>en</strong> vorm u e<strong>en</strong> beeld van<br />

de kwesties die word<strong>en</strong> besprok<strong>en</strong>. Kies daarna e<strong>en</strong> boek dat in<br />

uw og<strong>en</strong> uw standpunt verteg<strong>en</strong>woordigt, <strong>en</strong> lees vervolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />

boek dat daar waarschijnlijk teg<strong>en</strong> ingaat. […] Maak bij het lez<strong>en</strong><br />

aantek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> over de wijze waarop beide auteurs uw d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> veranderd.


stap 11. inzicht<br />

In plaats van ons te hard<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> de ell<strong>en</strong>de van ander<strong>en</strong> die<br />

zich aan ons opdringt, moet<strong>en</strong> we onze blootstelling aan het<br />

wereldleed opvatt<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> spirituele kans. Doe bewust uw best<br />

om de televisiebeeld<strong>en</strong> in uw bewustzijn toe te lat<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar<br />

e<strong>en</strong> plek te gev<strong>en</strong>. Verruim uw gastvrijheid <strong>en</strong> maak ‘ruimte voor<br />

de ander’ in uw lev<strong>en</strong>. Het is e<strong>en</strong> krachtige manier om ‘zorg<br />

voor iedere<strong>en</strong>’ te ontwikkel<strong>en</strong>. Als e<strong>en</strong> bepaald beeld u sterk<br />

aanspreekt, richt daar dan uw aandacht op […].<br />

Vanuit onze neiging tot zelfbescherming will<strong>en</strong> we het leed op<br />

afstand houd<strong>en</strong>. […] Daardoor herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> we in onze eig<strong>en</strong> stad,<br />

ons eig<strong>en</strong> dorp of onze eig<strong>en</strong> familie soms niet de tek<strong>en</strong><strong>en</strong> van<br />

armoede, e<strong>en</strong>zaamheid, verdriet, angst <strong>en</strong> troosteloosheid. Kijk dus<br />

met nieuwe og<strong>en</strong> naar uw wereld, <strong>en</strong> neem pas afscheid van deze<br />

stap als u uw missie hebt gekoz<strong>en</strong>. Er bestaat e<strong>en</strong> behoefte waarin<br />

u – <strong>en</strong> u alle<strong>en</strong> – kunt voorzi<strong>en</strong>.<br />

stap 12. heb uw vijand lief<br />

We beginn<strong>en</strong> zoals altijd bij onszelf. u hebt misschi<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

goede red<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> hartgrondige woede teg<strong>en</strong> de ‘vijand’ te<br />

koester<strong>en</strong>. Dit is het beginpunt vanwaar u moet werk<strong>en</strong>, dus erk<strong>en</strong><br />

uw haat. Word u ervan bewust dat het u t<strong>en</strong> diepste teg<strong>en</strong>staat<br />

om deze vijand tot e<strong>en</strong> vri<strong>en</strong>d te mak<strong>en</strong>. Vergeet niet dat we de<br />

‘tweelingbroer’ van e<strong>en</strong> vijand kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> op hem kunn<strong>en</strong><br />

gaan lijk<strong>en</strong>. […] Probeer uw vijand welbevind<strong>en</strong> <strong>en</strong> geluk toe te<br />

w<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. Probeer e<strong>en</strong> gevoel van verantwoordelijkheid voor de<br />

pijn van uw vijand te ontwikkel<strong>en</strong>. […] Wanneer je doorkrijgt<br />

dat je vijand ook lijdt, kijk je hem in zijn gezicht <strong>en</strong> zie je e<strong>en</strong><br />

spiegelbeeld van je eig<strong>en</strong> leed. Zo kom je tot het inzicht dat hij<br />

ook compassie verdi<strong>en</strong>t.<br />

Begin met u te realiser<strong>en</strong> hoe weinig u werkelijk weet <strong>en</strong> probeer<br />

meer te ontdekk<strong>en</strong> over de geschied<strong>en</strong>is van uw vijand. Mogelijk<br />

ontdekt u nu ook weer dat de zak<strong>en</strong> complexer ligg<strong>en</strong> dan u<br />

dacht. Vraag u bij elk punt steeds af: maar waarom? Hiermee gaat<br />

u door tot u e<strong>en</strong> begrip van de context hebt opgebouwd dat u e<strong>en</strong><br />

empathisch inzicht in de situatie van uw vijand biedt.<br />

We moet<strong>en</strong> prober<strong>en</strong> zorgvuldig <strong>en</strong> diep in ons eig<strong>en</strong> hart te kijk<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> zo ler<strong>en</strong> het verdriet van onze vijand te zi<strong>en</strong>.<br />

Citat<strong>en</strong><br />

(1) 34, 74 / (2) 79, 85 / (3) 88, 90, 97 / (4) 114, 115, 116 / (5) 117, 121<br />

/ (6) 124, 126 / (7) 139, 140 [2], 141[2], 142 / (8) 149, 154, 155 / (9)<br />

157, 160, 161, 163 / (10) 170, 172, 175 / (11) 181, 182 / (12) 197, 199,<br />

201<br />

10<br />

Mededog<strong>en</strong>. e<strong>en</strong> clipstand<br />

E<strong>en</strong> heel e<strong>en</strong>voudig op te bouw<strong>en</strong> clipstand stelt Kar<strong>en</strong><br />

Armstrong <strong>en</strong> het Handvest voor Compassie voor. Er zijn<br />

ook flyers voor geïnteresseerde voorbijgangers. Iets voor<br />

uw parochiekerk? Help ‘<strong>mededog<strong>en</strong></strong>’ opnieuw in het hart<br />

plaats<strong>en</strong> van het christelijk geloof! Neem contact op met de<br />

di<strong>en</strong>st vredesspiritualiteit: 03/225 10 00 of<br />

vredesspiritualiteit@paxchristi.be.<br />

Websites<br />

- www.handvestvoorcompassie.nl<br />

- www.barmhartigheid.nl<br />

- www.zorgmetcompassie.nl<br />

- www.zelfcompassie.nl<br />

- www.charterforcompassion.org<br />

- www.compassionateactionnetwork.com<br />

- www.compassionatecities.org<br />

- www.childr<strong>en</strong>scharterforcompassion.com<br />

Boek<strong>en</strong> over <strong>mededog<strong>en</strong></strong><br />

2011/5<br />

Kar<strong>en</strong> ARMSTRONG, Compassie, De Bezige Bij, 2011. 239 blz.<br />

Oorspronkelijke titel: Twelve Steps to a Compassionate Life.<br />

<strong>Christi</strong>ane BERKVENS-STEVELINCK <strong>en</strong> Ad ALBLAS, Catechismus<br />

van de compassie – uit de kunst, Skandalon, 2010, 139 blz.<br />

(bespreking in Koerier, september 2011, <strong>Pax</strong> <strong>Christi</strong> Vlaander<strong>en</strong>)<br />

Anselm GRÜN, Lev<strong>en</strong> met compassie. De zev<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> van<br />

barmhartigheid, Forte (Baarn) & Averbode, 2009. 127 blz.<br />

Kristin NEFF, Zelfcompassie. Stop jezelf te veroordel<strong>en</strong>, Cargo,<br />

2011, 336 blz.<br />

H<strong>en</strong>ri NOuWEN, Vuur in mijn hart. De kracht van<br />

medem<strong>en</strong>selijkheid, troost <strong>en</strong> bemoediging, Lannoo, 2007,<br />

blz. 21-22.<br />

Brigitte van BAREN, De kracht van compassie. Franciscaans<br />

leiderschap in organisaties, T<strong>en</strong> Have, 2009, 143 blz.<br />

Pouwel van de SIEPKAMP, Zorg met compassie. Boeddhisme als<br />

inspiratie voor zorg <strong>en</strong> welzijn, Altamira-Becht, 2009, 239 blz.<br />

Frans van STEENBERGEN, Barmhartigheid dat is grote liefde, AKL<br />

Tongerlo, 1998. 142 blz.<br />

andere<br />

E<strong>en</strong> inspirer<strong>en</strong>d interview met Kar<strong>en</strong> Armstrong is te download<strong>en</strong><br />

via www.ikon.nl/armstrong. De DVD ervan is te bestell<strong>en</strong> via<br />

www.skandalon.nl (€ 3,50 – exclusief verz<strong>en</strong>dkost<strong>en</strong>).<br />

In het B<strong>en</strong>edictijns Tijdschrift 2010/3 (Sint-Adelbertabdij,<br />

Egmond-Binn<strong>en</strong>, NL) vind je naast het Handvest voor Compassie<br />

ook e<strong>en</strong> Interview met Kar<strong>en</strong> Armstrong. De passie van haar<br />

compassie, door Natan SCHNIEDER (blz. 131-138). In hetzelfde<br />

nummer gaan daaraan vooraf: vader Symeon COSSEC,<br />

Barmhartigheid als waarmerk <strong>en</strong> Colin GIBSON, De deugd van<br />

<strong>mededog<strong>en</strong></strong> (waarin ook <strong>en</strong>kele biografische gegev<strong>en</strong>s over<br />

Kar<strong>en</strong> Armstrong staan).


TeRug aanKnop<strong>en</strong> Bij CoMpassie<br />

Krista Tippett<br />

Bij de lancering van het Handvest voor Compassie op 11<br />

november 2009 werd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal lezing<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>, die nog te<br />

zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> te beluister<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> via het internet. Hieronder volgt de<br />

vertaling van e<strong>en</strong> van die lezing<strong>en</strong> –e<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong> tekst, die we<br />

als dusdanig bewaard hebb<strong>en</strong>; de tuss<strong>en</strong>titels zijn van ons. Krista<br />

Tippett verwijst <strong>en</strong>kele ker<strong>en</strong> naar foto’s die ze tijd<strong>en</strong>s haar lezing<br />

toont, maar die we hier spijtig g<strong>en</strong>oeg niet kond<strong>en</strong> opnem<strong>en</strong>. Voor<br />

het filmpje (duur: 15’53’’) zie: http://www.ted.com/talks/krista_<br />

tippett_reconnecting_with_compassion.html.<br />

Krista Tippett studeerde<br />

geschied<strong>en</strong>is aan de<br />

Brown university (VS).<br />

Met e<strong>en</strong> beurs trok ze<br />

daarna naar Duitsland,<br />

waar ze in de jar<strong>en</strong> ’80<br />

in Berlijn werkte als<br />

correspond<strong>en</strong>t voor e<strong>en</strong><br />

aantal grote krant<strong>en</strong>. Ze<br />

was ook e<strong>en</strong> tijdlang attaché bij de VS-ambassade in West-<br />

Duitsland. Theologiestudies in Yale leidd<strong>en</strong> tot haar huidige<br />

job. Ze creëerde “On Being”, radioprogramma’s over geloof<br />

<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving, die over heel de VS te hor<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> ook<br />

via Podcast kunn<strong>en</strong> beluisterd word<strong>en</strong>. Ze is de auteur van<br />

“Speaking of Faith. Why religion matters – and how to talk<br />

about it” (2007) <strong>en</strong> “Einstein’s God: Conversations About<br />

Sci<strong>en</strong>ce and the human Spirit” (2010).<br />

We zijn hier bije<strong>en</strong> om compassie te vier<strong>en</strong>. Maar er is, zoals ik<br />

er teg<strong>en</strong>aan kijk, e<strong>en</strong> probleem met compassie. Zo ess<strong>en</strong>tieel<br />

als compassie is doorhe<strong>en</strong> al onze tradities, <strong>en</strong> zo reëel als we<br />

wet<strong>en</strong> dat ze is in specifieke lev<strong>en</strong>s, toch is het woord ‘compassie’<br />

uitgehold in onze cultuur, <strong>en</strong> verdacht in mijn vakgebied van de<br />

journalistiek. Het wordt beschouwd als e<strong>en</strong> zoetsappig melodietje.<br />

Of als iets dat deprimer<strong>en</strong>d zou kunn<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>. Wat Kar<strong>en</strong><br />

Armstrong vertelde kan volg<strong>en</strong>s mij als exemplarisch geld<strong>en</strong>: ze<br />

hield in Nederland e<strong>en</strong> toespraak <strong>en</strong>, nadi<strong>en</strong>, werd het woord<br />

‘compassie’ vertaald als ‘medelijd<strong>en</strong>’.<br />

Nu, als ‘compassie’ in het nieuws komt, dan is dat al te vaak in de<br />

vorm van e<strong>en</strong> speciaal goed-gevoel-bericht of e<strong>en</strong> column over<br />

heldhaftige m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> waaraan je nooit kan tipp<strong>en</strong> of happy-<strong>en</strong>ds<br />

of voorbeeld<strong>en</strong> van zelfopoffering die er meestal te goed uitzi<strong>en</strong><br />

om waar te zijn. Ideaalbeeld<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> onze culturele verbeelding<br />

met betrekking tot compassie kapotgemaakt. En daarom, wat ik<br />

vanmorg<strong>en</strong> in de kom<strong>en</strong>de minut<strong>en</strong> zou will<strong>en</strong> do<strong>en</strong>, is zorg<strong>en</strong><br />

voor e<strong>en</strong> taalkundige heropstanding. En ik hoop dat je me zult<br />

bijtred<strong>en</strong> wat betreft mijn basispremisse, dat woord<strong>en</strong> ertoe do<strong>en</strong>,<br />

dat ze vorm gev<strong>en</strong> aan de manier waarop we onszelf verstaan,<br />

de wereld interpreter<strong>en</strong> <strong>en</strong> de manier waarop we ander<strong>en</strong><br />

behandel<strong>en</strong>.<br />

11<br />

zoveel meer dan ‘verdraagzaamheid’!<br />

2011/5<br />

To<strong>en</strong> dit land in de jar<strong>en</strong> 1960 voor de eerste keer te mak<strong>en</strong> had<br />

met echte diversiteit, vond<strong>en</strong> we ‘tolerantie’ de meest ess<strong>en</strong>tiële<br />

burgerdeugd om daarmee om te gaan. Welnu, in het woord<br />

‘tolerantie’ of ‘verdraagzaamheid’, als je dit opzoekt in het<br />

woord<strong>en</strong>boek, klinkt iets mee van toestaan, toegev<strong>en</strong>, verdrag<strong>en</strong>.<br />

In de medische context waaruit het woord komt, gaat het over<br />

het onderzoek<strong>en</strong> van de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> waarbinn<strong>en</strong> iets kan gedij<strong>en</strong><br />

in e<strong>en</strong> ongunstige omgeving. Verdraagzaamheid is niet echt e<strong>en</strong><br />

doorleefde deugd; het is eerder e<strong>en</strong> cerebrale klimtocht. En veel<br />

te cerebraal om ingewand<strong>en</strong> <strong>en</strong> hart<strong>en</strong> te beroer<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedrag te<br />

beïnvloed<strong>en</strong> wanneer het moeilijk wordt. En het gaat er op dit<br />

og<strong>en</strong>blik moeilijk aan toe. Ik d<strong>en</strong>k dat we, hoewel we misschi<strong>en</strong><br />

niet in staat zijn om het te b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong>, collectief aan het ervar<strong>en</strong><br />

zijn dat we de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> bereikt hebb<strong>en</strong> van wat mogelijk is als<br />

tolerantie de <strong>en</strong>ige deugd is die ons leidt.<br />

Compassie is e<strong>en</strong> waardevolle opvolger. Compassie is organisch,<br />

vind je in al onze <strong>religie</strong>uze, spirituele <strong>en</strong> ethische tradities, <strong>en</strong><br />

overstijgt die tegelijkertijd. Compassie is e<strong>en</strong> stuk woord<strong>en</strong>schat<br />

dat ons zou kunn<strong>en</strong> verander<strong>en</strong> als we het echt lat<strong>en</strong> inwerk<strong>en</strong><br />

op de norm<strong>en</strong> waartoe we onszelf <strong>en</strong> ander<strong>en</strong> verplicht<strong>en</strong>,<br />

zowel in de private als de publieke ruimte. Zo, wat is het dan,<br />

driedim<strong>en</strong>sionaal? Waarmee is het verwant, <strong>en</strong> waaruit bestaat het?<br />

Welke deugd<strong>en</strong> staan in di<strong>en</strong>st van zijn universum? Om met iets<br />

e<strong>en</strong>voudigs te beginn<strong>en</strong>, wil ik zegg<strong>en</strong> dat compassie vri<strong>en</strong>delijk<br />

is. Nu kan het woord ‘vri<strong>en</strong>delijkheid’ zeer flauw klink<strong>en</strong>, <strong>en</strong><br />

gemakkelijk vervall<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> rijkelijk nietszegg<strong>en</strong>de uitdrukking.<br />

Maar vri<strong>en</strong>delijkheid is e<strong>en</strong> alledaags bijproduct bij al de grote<br />

deugd<strong>en</strong>. En het is e<strong>en</strong> bijzonder opbouw<strong>en</strong>de vorm van instant<br />

voldo<strong>en</strong>ing.<br />

Compassie is ook nieuwsgierig. Compassie cultiveert <strong>en</strong> praktiseert<br />

nieuwsgierigheid. Ik hou van e<strong>en</strong> uitspraak die ik te hor<strong>en</strong> kreeg<br />

van twee jonge vrouw<strong>en</strong>, inter<strong>religie</strong>uze vernieuwers in Los<br />

Angeles, Aziza Hasan <strong>en</strong> Malka F<strong>en</strong>yvesi. Ze werk<strong>en</strong> aan de<br />

schepping van e<strong>en</strong> nieuwe verbeeldingswereld over jonge jod<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> moslims die het lev<strong>en</strong> met elkaar del<strong>en</strong>. En terwijl ze dat do<strong>en</strong>,<br />

cultiver<strong>en</strong> ze wat ze ‘nieuwsgierigheid zonder vooronderstelling<strong>en</strong>’<br />

noem<strong>en</strong>. Welnu, dat zal e<strong>en</strong> broedterrein voor compassie word<strong>en</strong>.<br />

Compassie kan e<strong>en</strong> synoniem zijn voor empathie. Het kan<br />

verbond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met het zwaardere werk van vergeving <strong>en</strong><br />

verzo<strong>en</strong>ing, maar het kan zich ook uitdrukk<strong>en</strong> in de simpele<br />

daad van aanwezigheid. Het heeft te mak<strong>en</strong> met praktische<br />

deugd<strong>en</strong> zoals gulheid <strong>en</strong> gastvrijheid <strong>en</strong> ter beschikking staan,<br />

gewoon ‘er zijn’. Ik d<strong>en</strong>k dat compassie ook vaak verbond<strong>en</strong><br />

is met schoonheid – <strong>en</strong> daarmee bedoel ik e<strong>en</strong> bereidheid<br />

om schoonheid te zi<strong>en</strong> in de ander, niet alle<strong>en</strong> datg<strong>en</strong>e<br />

waarvoor hij misschi<strong>en</strong> hulp nodig heeft. Ik b<strong>en</strong> blij dat mijn<br />

moslimgesprekspartners vaak sprek<strong>en</strong> over de schoonheid als e<strong>en</strong><br />

c<strong>en</strong>trale morele waarde. En in dat licht, voor <strong>religie</strong>uze m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>,<br />

compassie leidt ons ook binn<strong>en</strong> in het domein van het mysterie –<br />

het spoort ons aan om niet alle<strong>en</strong> schoonheid, maar misschi<strong>en</strong> ook<br />

om op zoek te gaan naar het gelaat van God in het mom<strong>en</strong>t van<br />

lijd<strong>en</strong>, in het gelaat van e<strong>en</strong> vreemdeling, in het gelaat van de echt<br />

<strong>religie</strong>uze ander.


Compassie in beeld gebracht<br />

Ik b<strong>en</strong> niet zeker of ik je kan lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> hoe tolerantie er uitziet,<br />

maar ik kan je ton<strong>en</strong> hoe compassie er uitziet – want die is<br />

zichtbaar. Als we haar zi<strong>en</strong>, herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> we haar <strong>en</strong> dit verandert<br />

onze manier van d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over wat do<strong>en</strong>baar is, wat mogelijk is.<br />

Het is zo belangrijk als we grote ideeën will<strong>en</strong> doorgev<strong>en</strong>, <strong>en</strong> in<br />

het bijzonder e<strong>en</strong> grote spirituele idee zoals compassie, als we<br />

die will<strong>en</strong> voorstell<strong>en</strong> aan ander<strong>en</strong>, dat ze geworteld zijn in tijd<br />

<strong>en</strong> ruimte, in vlees <strong>en</strong> bloed: de kleur <strong>en</strong> de complexiteit van het<br />

lev<strong>en</strong>.<br />

En compassie zoekt echt de lichamelijkheid. Ik heb dat voor het<br />

eerst helder ler<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> bij Matthew Sanford. En ik d<strong>en</strong>k niet dat<br />

je je dit zult realiser<strong>en</strong> als je naar deze foto van hem kijkt, maar<br />

hij is e<strong>en</strong> dwarslaesiepatiënt. Hij is onderaan vanaf het middel<br />

verlamd sinds hij 13 was, door e<strong>en</strong> autoaccid<strong>en</strong>t waarin zijn<br />

vader <strong>en</strong> zijn zus zijn omgekom<strong>en</strong>. Matthews b<strong>en</strong><strong>en</strong> do<strong>en</strong> het<br />

niet, <strong>en</strong> hij zal nooit meer kunn<strong>en</strong> stapp<strong>en</strong>, <strong>en</strong> – <strong>en</strong> hij ervaart<br />

dit werkelijk als e<strong>en</strong> ‘<strong>en</strong>’, niet als e<strong>en</strong> ‘maar’ – hij ervaart zichzelf<br />

als geheeld <strong>en</strong> heel. Als yogaleraar br<strong>en</strong>gt hij deze ervaring over<br />

op ander<strong>en</strong>, doorhe<strong>en</strong> het hele spectrum van vermog<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

onvermog<strong>en</strong>, gezondheid, ziekte <strong>en</strong> ouder word<strong>en</strong>. Hij zegt dat<br />

hij zich alle<strong>en</strong> maar op e<strong>en</strong> van de uiteind<strong>en</strong> bevindt van het<br />

spectrum waarin we all<strong>en</strong> e<strong>en</strong> plaats hebb<strong>en</strong>. Op dit og<strong>en</strong>blik doet<br />

hij verbazingwekk<strong>en</strong>d werk met veteran<strong>en</strong> die terugker<strong>en</strong> uit Irak<br />

<strong>en</strong> Afghanistan. En Matthew heeft e<strong>en</strong> merkwaardige vaststelling<br />

gedaan die ik jullie voorleg, <strong>en</strong> laat dit ev<strong>en</strong> bezink<strong>en</strong>. Ik kan het<br />

niet helemaal uitlegg<strong>en</strong>, <strong>en</strong> hij ev<strong>en</strong>min. Maar hij zegt dat hij nog<br />

nooit iemand heeft ontmoet die zich meer bewust werd van zijn<br />

lichaam, in al zijn broosheid <strong>en</strong> schoonheid, zonder tegelijkertijd<br />

meer compassievol te word<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van al wat leeft.<br />

Compassie ziet er ook zo uit. Dit is Jean Vanier. Jean Vanier hielp<br />

de Arkgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> sticht<strong>en</strong>, die je nu over de hele wereld<br />

vindt, geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> waarin het sam<strong>en</strong>lev<strong>en</strong> met m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met<br />

m<strong>en</strong>tale handicaps – meestal het Downsyndroom – c<strong>en</strong>traal staat.<br />

De geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> die Jean Vanier stichtte, stral<strong>en</strong> tederheid<br />

Jean Vanier (foto: Archief Arkgeme<strong>en</strong>schap, Moerkerke Brugge)<br />

12<br />

2011/5<br />

uit, net als Jean Vanier zelf. ‘Teder’ is nog e<strong>en</strong> woord waaraan<br />

ik graag wat meer tijd zou sp<strong>en</strong>der<strong>en</strong> om het te do<strong>en</strong> herlev<strong>en</strong>.<br />

Wij bested<strong>en</strong> zoveel tijd in deze cultuur aan gedrev<strong>en</strong>heid <strong>en</strong><br />

ondernemingszin, <strong>en</strong> ook ik besteed daar heel wat tijd aan. En<br />

compassie kan ook deze kwaliteit<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Maar steeds opnieuw<br />

br<strong>en</strong>gt doorleefde compassie ons terug tot de wijsheid van de<br />

tederheid. Jean Vanier zegt dat zijn werk, zoals het werk van<br />

ander<strong>en</strong> – zijn grote dierbare overled<strong>en</strong> vri<strong>en</strong>din Moeder Teresa –<br />

nooit in eerste instantie te mak<strong>en</strong> heeft met het verander<strong>en</strong> van de<br />

wereld; het heeft in eerste instantie te mak<strong>en</strong> met het verander<strong>en</strong><br />

van onszelf. Hij zegt dat wat ze in de Ark do<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> oplossing<br />

is, maar e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong>. Compassie is zeld<strong>en</strong> de oplossing, maar is<br />

altijd e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> diepere realiteit, van diepere m<strong>en</strong>selijke<br />

mogelijkhed<strong>en</strong>.<br />

Compassie in verhal<strong>en</strong><br />

En compassie dijt uit in steeds bredere kring<strong>en</strong> door middel<br />

van tek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> verhal<strong>en</strong>, nooit door middel van statistiek<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

strategieën. Die hebb<strong>en</strong> we ook nodig, maar we bots<strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s<br />

op de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> ervan. En terwijl we dat do<strong>en</strong> zijn we de kracht<br />

van e<strong>en</strong> verhaal aan het herontdekk<strong>en</strong>, d<strong>en</strong>k ik: dat wij, omdat<br />

we m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zijn, verhal<strong>en</strong> nodig hebb<strong>en</strong> om te overlev<strong>en</strong>, om<br />

op<strong>en</strong> te bloei<strong>en</strong>, om te verander<strong>en</strong>. Onze tradities hebb<strong>en</strong> dit<br />

altijd gewet<strong>en</strong>, <strong>en</strong> het is daarom dat ze altijd verhal<strong>en</strong> aan hun<br />

hart gekoesterd hebb<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ze voor ons doorhe<strong>en</strong> de tijd<strong>en</strong><br />

doorgegev<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Natuurlijk bevindt er zich e<strong>en</strong> verhaal achter<br />

het c<strong>en</strong>trale morele verlang<strong>en</strong> <strong>en</strong> gebod van het jod<strong>en</strong>dom om de<br />

wereld te herstell<strong>en</strong> – tikkun olam 14 .<br />

En ik zal nooit dat verhaal van Dr. Rachel Naomi Rem<strong>en</strong> verget<strong>en</strong>,<br />

die het me vertelde zoals haar grootvader het haar vertelde,<br />

dat er bij het begin van de schepping iets gebeurd was <strong>en</strong> dat<br />

het oorspronkelijke licht van het universum uite<strong>en</strong>gespat was<br />

in ontelbare stukjes. Het bleef nu als scherv<strong>en</strong> stek<strong>en</strong> in ieder<br />

aspect van de schepping. En dat de hoogste m<strong>en</strong>selijke roeping<br />

erin bestaat dit licht op te zoek<strong>en</strong>, ernaar te wijz<strong>en</strong> wanneer<br />

we het zi<strong>en</strong>, het bije<strong>en</strong> te rap<strong>en</strong>, <strong>en</strong> door dit te do<strong>en</strong>, de wereld<br />

te herstell<strong>en</strong>. Nu kan dit best klink<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> sprookjesverhaal.<br />

Sommige collega’s journalist<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> dit zo kunn<strong>en</strong> interpreter<strong>en</strong>.<br />

Rachel Naomi Rem<strong>en</strong> zegt dat dit e<strong>en</strong> belangrijk verhaal voor<br />

onze tijd is, dat onze zelfredzaamheid kan versterk<strong>en</strong>, omdat dit<br />

verhaal er de nadruk op legt dat elk <strong>en</strong> iedere<strong>en</strong> van ons, broos <strong>en</strong><br />

gebrok<strong>en</strong> als we nu e<strong>en</strong>maal zijn, onbekwaam als we ons wellicht<br />

voel<strong>en</strong>, precies dat heeft wat nodig is om het deel van de wereld<br />

dat we kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanrak<strong>en</strong> te help<strong>en</strong> herstell<strong>en</strong>.<br />

Verhal<strong>en</strong> zoals dit, tek<strong>en</strong>s zoals dit, zijn praktische werktuig<strong>en</strong><br />

in e<strong>en</strong> wereld die verlangt compassie te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> naar de<br />

overvloedige beeld<strong>en</strong> van lijd<strong>en</strong> die ons anders kunn<strong>en</strong><br />

verpletter<strong>en</strong>. Rachel Naomi Rem<strong>en</strong> geeft op dit mom<strong>en</strong>t aan de<br />

compassie effectief haar rechtmatige plaats – naast de wet<strong>en</strong>schap<br />

– op het gebied van de g<strong>en</strong>eeskunde, bij de opleiding van nieuwe<br />

dokters. En deze tr<strong>en</strong>d, wat Rachel Naomi Rem<strong>en</strong> aan het do<strong>en</strong> is,<br />

hoe dit soort deugd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> plaats vindt in het vocabularium van de<br />

14 Tikkun olam: Hebreeuws voor ‘de wereld herstell<strong>en</strong>’. De uitdrukking komt<br />

ook voor in het gebed Aleinu, dat door jod<strong>en</strong> traditioneel driemaal daags<br />

gebed<strong>en</strong> wordt.


g<strong>en</strong>eeskunde – het werk waarmee Fred Luskin bezig is – ik d<strong>en</strong>k<br />

dat dit e<strong>en</strong> van de meest fasciner<strong>en</strong>de ontwikkeling<strong>en</strong> is van de<br />

21 e eeuw – dat de wet<strong>en</strong>schap in feite e<strong>en</strong> deugd zoals compassie<br />

voorgoed onttrekt aan het domein van het idealisme. Dit zal<br />

de wet<strong>en</strong>schap verander<strong>en</strong>, geloof ik, <strong>en</strong> het zal ook de <strong>religie</strong><br />

verander<strong>en</strong>.<br />

Belangrijker dan exacte wet<strong>en</strong>schap<br />

Maar hier is e<strong>en</strong> gezicht uit de wet<strong>en</strong>schap van de 20 e eeuw dat<br />

jullie zou kunn<strong>en</strong> verbaz<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> discussie over compassie. We<br />

hebb<strong>en</strong> allemaal gehoord van de Albert Einstein die met E = mc2<br />

op de propp<strong>en</strong> kwam. We hor<strong>en</strong> niet zoveel van de Einstein die<br />

de Afro-Amerikaanse operazangeres Marian Anderson inviteerde<br />

om bij hem te verblijv<strong>en</strong> to<strong>en</strong> ze in Princeton kwam zing<strong>en</strong>, omdat<br />

het beste hotel daar de rass<strong>en</strong>scheiding toepaste <strong>en</strong> haar liever niet<br />

had. We hor<strong>en</strong> niet van de Einstein die zijn bek<strong>en</strong>dheid gebruikte<br />

om op te kom<strong>en</strong> voor politieke gevang<strong>en</strong><strong>en</strong> in Europa of voor de<br />

Scottsboro Boys in het Amerikaanse Zuid<strong>en</strong>.<br />

Einstein was er diep van overtuigd dat de wet<strong>en</strong>schap de nationale<br />

<strong>en</strong> etnische scheiding<strong>en</strong> moest overstijg<strong>en</strong>. Maar hij zag hoe<br />

natuurkundig<strong>en</strong> <strong>en</strong> scheikundig<strong>en</strong> in het begin van de 20 e eeuw de<br />

leveranciers werd<strong>en</strong> van massavernietigingswap<strong>en</strong>s. E<strong>en</strong>s heeft hij<br />

gezegd dat de wet<strong>en</strong>schap in zijn g<strong>en</strong>eratie zoiets was geword<strong>en</strong><br />

als e<strong>en</strong> scheermesje in de hand<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> driejarige. En Einstein<br />

voorzag dat we, nu we moderner word<strong>en</strong> <strong>en</strong> technologische<br />

vooruitgang k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, de deugd<strong>en</strong> van onze tradities méér, <strong>en</strong><br />

niet minder moet<strong>en</strong> doorgev<strong>en</strong> in de tijd. Hij had het graag over<br />

de spirituele g<strong>en</strong>ieën van alle tijd<strong>en</strong>. Enkele van zijn favoriet<strong>en</strong><br />

war<strong>en</strong> Mozes, Jezus, Boeddha, de heilige Franciscus van Assisi,<br />

Gandhi – hij had grote bewondering voor zijn tijdg<strong>en</strong>oot Gandhi.<br />

En Einstein zei, <strong>en</strong> ik d<strong>en</strong>k dat dit e<strong>en</strong> citaat is, opnieuw, dat niet is<br />

opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in zijn nalat<strong>en</strong>schap: “Dit soort m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zijn g<strong>en</strong>ieën<br />

in de lev<strong>en</strong>skunst, <strong>en</strong> aan die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> we meer nood voor<br />

de waardigheid, de veiligheid <strong>en</strong> de vreugde van het m<strong>en</strong>sdom<br />

dan aan de ontdekkers van objectieve k<strong>en</strong>nis.”<br />

Nu zou het kunn<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> dat het inroep<strong>en</strong> van Einstein niet de<br />

beste manier is om compassie weer op de grond te krijg<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />

lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat ook de rest van ons all<strong>en</strong> daartoe in staat is, maar<br />

toch is het zo. Ik wil je de rest van deze foto ton<strong>en</strong>, omdat wat we<br />

met deze foto do<strong>en</strong> analoog is aan wat we in onze cultuur met<br />

het woord compassie do<strong>en</strong>: we r<strong>en</strong>over<strong>en</strong> het <strong>en</strong> we verminder<strong>en</strong><br />

de diepte ervan <strong>en</strong> zijn grondslag in het lev<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dat is niet zoals<br />

het hoort. Zo zie je op deze foto iemand die nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong>d door<br />

het raam kijkt naar wat e<strong>en</strong> kathedraal zou kunn<strong>en</strong> zijn – maar<br />

dat is het niet. Hier is het hele plaatje, waarop je e<strong>en</strong> man van<br />

middelbare leeftijd ziet, met e<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> jas, e<strong>en</strong> sigaar rok<strong>en</strong>d. En<br />

zoals dat buikje eruit ziet, heeft hij niet g<strong>en</strong>oeg yoga gedaan. We<br />

plaatst<strong>en</strong> deze twee foto’s naast elkaar op onze website, <strong>en</strong> iemand<br />

zei “Als ik naar de eerste foto kijk, vraag ik me af waaraan hij aan<br />

het d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> was. En als ik naar de tweede kijk, vraag ik me af welk<br />

soort m<strong>en</strong>s hij was. Wat voor e<strong>en</strong> man is hij?”<br />

voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> ‘met barst<strong>en</strong>’<br />

Wel, hij was e<strong>en</strong> gecompliceerd iemand. Hij was ongelooflijk<br />

compassievol in sommige van zijn relaties <strong>en</strong> schoot vreselijk<br />

13<br />

2011/5<br />

tekort in andere. En het is veel moeilijker, vaak, om compassievol<br />

te zijn teg<strong>en</strong>over dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die ons het meest nabij zijn – wat e<strong>en</strong><br />

andere eig<strong>en</strong>schap is in het universum van compassie, aan de<br />

duistere kant ervan, waaraan we ook ernstig aandacht moet<strong>en</strong><br />

sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> die we moet<strong>en</strong> belicht<strong>en</strong>. Ook Gandhi was echt e<strong>en</strong><br />

m<strong>en</strong>s met barst<strong>en</strong>. En dit was ook het geval met Martin Luther<br />

King Jr. Met Dorothy Day. Met Moeder Teresa. Met ons allemaal.<br />

En ik zeg er graag bij dat het e<strong>en</strong> bevrijd<strong>en</strong>de zaak is als we ons<br />

realiser<strong>en</strong> dat dit ge<strong>en</strong> obstakel is voor compassie – voortgaande<br />

op wat Fred Luskin zegt: dat deze barst<strong>en</strong> ons precies tot m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

mak<strong>en</strong>.<br />

Onze cultuur is geobsedeerd door perfectie <strong>en</strong> wil problem<strong>en</strong><br />

verberg<strong>en</strong>. Maar wat e<strong>en</strong> bevrijd<strong>en</strong>de zaak als we ons realiser<strong>en</strong><br />

dat onze problem<strong>en</strong> in feite waarschijnlijk onze rijkste bronn<strong>en</strong><br />

zijn om te groei<strong>en</strong> naar deze ultieme deugd van compassie, tot<br />

het br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van compassie naar het lijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> de vreugde van<br />

ander<strong>en</strong>. Rachel Naomi Rem<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> betere dokter omwille van<br />

haar lev<strong>en</strong>slange strijd teg<strong>en</strong> de ziekte van Crohn. Einstein werd<br />

e<strong>en</strong> filantroop, niet omwille van zijn uitmunt<strong>en</strong>de k<strong>en</strong>nis van tijd<br />

<strong>en</strong> ruimte <strong>en</strong> materie, maar omdat hij e<strong>en</strong> Jood was in de tijd dat<br />

Duitsland fascistisch werd. En Kar<strong>en</strong> Armstrong, ik d<strong>en</strong>k dat jij<br />

ook zou zegg<strong>en</strong> dat het sommige van je erg kwets<strong>en</strong>de ervaring<strong>en</strong><br />

in e<strong>en</strong> <strong>religie</strong>us lev<strong>en</strong> war<strong>en</strong> die, langs e<strong>en</strong> kronkelweg, hebb<strong>en</strong><br />

geleid naar het Handvest voor Compassie. Compassie kan niet<br />

langer herleid word<strong>en</strong> tot heiligheid, ev<strong>en</strong>min als tot medelijd<strong>en</strong>.<br />

Zo wil ik e<strong>en</strong> uiteindelijke definitie van compassie voorstell<strong>en</strong>,<br />

<strong>en</strong> dat zou voor ons all<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> geld<strong>en</strong>: we noem<strong>en</strong> compassie<br />

voortaan e<strong>en</strong> spirituele technologie. Onze tradities beschikk<strong>en</strong><br />

over e<strong>en</strong> ruime wijsheid in dit verband, <strong>en</strong> die moet<strong>en</strong> we voor<br />

onszelf nu opdelv<strong>en</strong>. Maar compassie is ev<strong>en</strong>goed thuis in de<br />

seculiere als in de <strong>religie</strong>uze wereld.<br />

Zo zal ik om te eindig<strong>en</strong> Einstein parafraser<strong>en</strong> <strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> dat het<br />

m<strong>en</strong>sdom, de toekomst van het m<strong>en</strong>sdom, ev<strong>en</strong>veel behoefte<br />

heeft aan deze technologie als aan al die andere technologieën<br />

die ons nu met elkaar verbind<strong>en</strong> <strong>en</strong> ons voor de zowel riskante als<br />

wondere mogelijkheid plaats<strong>en</strong> om in deze tijd één m<strong>en</strong>selijk ras<br />

te word<strong>en</strong>.


Mededog<strong>en</strong> in de ChRisTelijKe TRadiTie<br />

Naar e<strong>en</strong> lezing op de avond “Mededog<strong>en</strong> in <strong>religie</strong>s”, in de Sint-<br />

Antoniuskerk te Antwerp<strong>en</strong> op 15 mei 2008, e<strong>en</strong> initiatief van<br />

CEDIBA vzw, C<strong>en</strong>trum voor Dialoog <strong>en</strong> Begrip in Antwerp<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong>s vroeg iemand aan Jezus: wie is mijn naaste? De man k<strong>en</strong>de<br />

het gebod ‘Bemin je naaste als jezelf’. Hij wilde dat gebod ook<br />

wel onderhoud<strong>en</strong>. Maar dan liefst zonder te overdrijv<strong>en</strong>. Vandaar<br />

zijn vraag: ‘Wie is mijn naaste?’ Met andere woord<strong>en</strong>: wie valt<br />

daaronder, <strong>en</strong> wie niet? Hoever gaat dat, je ‘naaste’? Mijn naaste<br />

buurman, die hoort daar in ieder geval bij. Misschi<strong>en</strong> ook nog<br />

dieg<strong>en</strong>e die op het einde van mijn straat woont. Maar hij die aan<br />

de andere kant van de stad woont? In die andere stad? In het<br />

buurland? E<strong>en</strong> bijzonder belangrijke vraag: “Jezus, wie is mijn<br />

naaste?”<br />

En to<strong>en</strong> zei Jezus: “Luister, ik zal je iets vertell<strong>en</strong>! Er was e<strong>en</strong>s… Er<br />

was e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> man op weg van Jeruzalem naar Jericho. Onderweg<br />

werd hij door rovers overvall<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> priester kwam voorbij, ging<br />

er in e<strong>en</strong> boog omhe<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> leviet kwam voorbij, ging er in e<strong>en</strong><br />

boog omhe<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> kwam e<strong>en</strong> Samaritaan voorbij. Die kreeg<br />

medelijd<strong>en</strong>, ging op de man af <strong>en</strong> deel alles wat hij kon om hem te<br />

help<strong>en</strong>… “ Afsluit<strong>en</strong>d vroeg Jezus aan zijn vraagsteller: “Wie van<br />

deze drie is volg<strong>en</strong>s jou de naaste?” – “De derde,” antwoordde<br />

deze prompt, “de man die medelijd<strong>en</strong> met hem heeft getoond.”<br />

Kreeg de vraagsteller e<strong>en</strong> antwoord op zijn vraag? Ne<strong>en</strong>! Had<br />

die man dat door? Ne<strong>en</strong>! Wanneer wel? We hebb<strong>en</strong> er het rad<strong>en</strong><br />

naar! Zou hij ooit tot het besef gekom<strong>en</strong> zijn dat Jezus zijn vraag<br />

gewoon liet vall<strong>en</strong>, die belangrijke vraag ‘wie is mijn naaste <strong>en</strong> wie<br />

niet?’ Zou het ooit tot hem doorgedrong<strong>en</strong> zijn dat Jezus eig<strong>en</strong>lijk<br />

onrechtstreeks antwoordde: die vraag hoort niet thuis bij wie in<br />

mijn spoor wil tred<strong>en</strong>! Voor zijn volgeling<strong>en</strong> is dit de <strong>en</strong>ige goede<br />

vraag: b<strong>en</strong> ik bereid om, zoals die Samaritaan, zelf e<strong>en</strong> naaste te<br />

word<strong>en</strong>, te zijn – als ik op mijn weg e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s in nood ontmoet?<br />

Dit verhaal is bij ons, christ<strong>en</strong><strong>en</strong>, bek<strong>en</strong>d als het verhaal ‘van de<br />

barmhartige Samaritaan’ (Lucas 10,19-27). ‘Barmhartigheid’ is in<br />

onze christelijke traditie het gewone woord voor ‘<strong>mededog<strong>en</strong></strong>’. En<br />

dat blijkt te gaan over zorg, bekommernis, deernis, daadwerkelijke<br />

inzet voor de m<strong>en</strong>s in nood. Bereikbaar zijn voor arme <strong>en</strong> kleine<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. Het goede do<strong>en</strong>! En dat begint met ‘geraakt word<strong>en</strong>’.<br />

Het Hebreeuwse woord voor ‘barmhartigheid’ is verwant met het<br />

woord ‘baarmoeder’. Daar begint het, in de buik: geraakt word<strong>en</strong>,<br />

zodanig geraakt word<strong>en</strong> dat je iets gaat do<strong>en</strong>!<br />

We hebb<strong>en</strong> het in onze christelijke traditie over ‘de werk<strong>en</strong> van<br />

barmhartigheid’. Lichamelijke werk<strong>en</strong> van barmhartigheid: de<br />

hongerig<strong>en</strong> spijzig<strong>en</strong>, de dorstig<strong>en</strong> lav<strong>en</strong>, de naakt<strong>en</strong> kled<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

opsomming die geïnspireerd is door e<strong>en</strong> ander verhaal van Jezus,<br />

zijn verhaal over ‘het laatste oordeel’, ‘het uiteindelijke oordeel’,<br />

waar het m.a.w. uiteindelijk, in laatste instantie om gaat: “Ik had<br />

honger, <strong>en</strong> je hebt me te et<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>; ik had dorst, <strong>en</strong> je hebt me<br />

te drink<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> Wat je aan de minste van de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> doet, dat<br />

heb je aan mij gedaan” (Matteüs 25,31 vv.).<br />

14<br />

2011/5<br />

Tot zover e<strong>en</strong> eerste betek<strong>en</strong>is van dat woord ‘barmhartigheid’. Het<br />

is e<strong>en</strong> oproep tot medem<strong>en</strong>selijkheid op het domein van de meest<br />

elem<strong>en</strong>taire m<strong>en</strong>selijke behoeft<strong>en</strong>: et<strong>en</strong> <strong>en</strong> drink<strong>en</strong>, kledij, e<strong>en</strong><br />

dak bov<strong>en</strong> zijn hoofd. Met deze belangrijke voetnoot erbij: deze<br />

‘barmhartigheid’ komt niet in de plaats van de ‘rechtvaardigheid’!<br />

Echte barmhartigheid zet zich in voor rechtvaardigheid – <strong>en</strong> gaat<br />

alle<strong>en</strong> nog verder.<br />

Er is e<strong>en</strong> tweede betek<strong>en</strong>islaag in ons woordje ‘barmhartigheid’.<br />

De tweede in deze uite<strong>en</strong>zetting, maar vaak de eerste, de<br />

meest spontane associatie die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> met dit woord:<br />

barmhartigheid is mildheid, vergevingsgezindheid. Het<br />

teg<strong>en</strong>overgestelde van hardheid, hardvochtigheid. “Hoe vaak<br />

moet ik mijn broeder vergev<strong>en</strong> die me iets misdaan heeft?” vraagt<br />

Petrus, “Tot zev<strong>en</strong>maal?” En Jezus daarop: “Tot zev<strong>en</strong>tig maal<br />

zev<strong>en</strong>maal” (Matteus 18,21-22). Tot je de tel kwijt b<strong>en</strong>t, tot je<br />

ge<strong>en</strong> zin meer hebt om te tell<strong>en</strong> hoe vaak je op die manier mild,<br />

barmhartig b<strong>en</strong>t – <strong>en</strong> dus he<strong>en</strong>kijkt over de kleine kant<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

gebrek<strong>en</strong> van je medem<strong>en</strong>s.<br />

Dit aspect van barmhartigheid krijgt zijn sterkste vorm in de<br />

‘actieve geweldloosheid’ – de bereidheid om te lijd<strong>en</strong> omwille<br />

van het goede dat m<strong>en</strong> doet. Om ge<strong>en</strong> geweld met geweld, ge<strong>en</strong><br />

kwaad met kwaad te beantwoord<strong>en</strong>. Zoals van Jezus verteld<br />

wordt: hij was trouw aan zijn boodschap van barmhartigheid<br />

tot het einde, waar hij zelfs voor zijn teg<strong>en</strong>standers bad: “Vader,<br />

vergeef het hun, want ze wet<strong>en</strong> niet wat ze do<strong>en</strong>” (Lucas 23,34).<br />

T<strong>en</strong>slotte nog e<strong>en</strong> woord dat hier zeker niet mag ontbrek<strong>en</strong>,<br />

het fundam<strong>en</strong>t waarop die beide oproep<strong>en</strong> uiteindelijk rust<strong>en</strong>:<br />

de oproep om vergevingsgezind te zijn, mild in ons oordeel <strong>en</strong><br />

sprek<strong>en</strong> over onze medem<strong>en</strong>s, sam<strong>en</strong> met de oproep om elke<br />

m<strong>en</strong>s in nood bij te staan. Deze beide oproep<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> àlles te<br />

mak<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> diepe geloofsovertuiging: zo gaat onze God met<br />

ons, m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> om. God is bezorgd om ons, we gaan hem ter harte<br />

– zoals kinder<strong>en</strong> hun ouders ter harte gaan. En God is barmhartig,<br />

hij draagt ons onze zond<strong>en</strong>, ons kwaad niet achterna. Van daaruit<br />

word<strong>en</strong> we opgeroep<strong>en</strong> om – zoals e<strong>en</strong> scheppingsverhaal het<br />

vertelt – “m<strong>en</strong>s te word<strong>en</strong> naar Gods beeld <strong>en</strong> gelijk<strong>en</strong>is”. Jezus zei<br />

het zo: “Wees barmhartig, zoals uw hemelse Vader barmhartig is”<br />

(Lucas 6,36). Want barmhartigheid, dat is grote liefde…<br />

Ik eindig met e<strong>en</strong> postscriptum, dat niet onbelangrijk is. Er zit<br />

namelijk ook e<strong>en</strong> heel pijnlijke achterkant aan dit verhaal. Zo<br />

groot <strong>en</strong> zo mooi als de voorkant is, met al het goede <strong>en</strong> het<br />

schone dat het christ<strong>en</strong>dom heeft voortgebracht, zo groot is ook<br />

de achterkant: e<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is waarin niet alle<strong>en</strong> individuele<br />

christ<strong>en</strong><strong>en</strong> ontrouw war<strong>en</strong> aan die boodschap, maar waarin ook<br />

kerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun leiders, de onze om te beginn<strong>en</strong>, meedog<strong>en</strong>loos<br />

zijn omgegaan met volker<strong>en</strong> <strong>en</strong> cultur<strong>en</strong>, onbarmhartig geweld<br />

hebb<strong>en</strong> gepleegd op zog<strong>en</strong>aamde ongelovig<strong>en</strong>, andersgelovig<strong>en</strong> –<br />

<strong>en</strong> ‘dissid<strong>en</strong>t<strong>en</strong>’ binn<strong>en</strong> de eig<strong>en</strong> geloofsgeme<strong>en</strong>schap.<br />

Hopelijk word<strong>en</strong> we meer <strong>en</strong> meer e<strong>en</strong> bron van <strong>mededog<strong>en</strong></strong>,<br />

van barmhartigheid – sam<strong>en</strong> met andere <strong>religie</strong>s <strong>en</strong> niet-<strong>religie</strong>uze<br />

lev<strong>en</strong>sbeschouwing<strong>en</strong>. En mog<strong>en</strong> we voor die ‘pijnlijke achterkant’<br />

op, barmhartigheid rek<strong>en</strong><strong>en</strong> van led<strong>en</strong> <strong>en</strong> verantwoordelijk<strong>en</strong><br />

binn<strong>en</strong> andere <strong>religie</strong>s <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sbeschouwing<strong>en</strong>.


WeRK aan de WinKel<br />

Tot slot, <strong>en</strong>kele conclusies voor wie wil werk<strong>en</strong> aan vrede, <strong>en</strong><br />

gehoor gev<strong>en</strong> aan de oproep van het Handvest voor Compassie.<br />

sam<strong>en</strong> voor ‘<strong>mededog<strong>en</strong></strong>’, voor gerechtigheid <strong>en</strong> vrede<br />

Straks, eind oktober <strong>en</strong> vijf<strong>en</strong>twintig jaar na de eerste keer, kom<strong>en</strong><br />

<strong>religie</strong>uze leiders vanuit de hele wereld op uitnodiging van paus<br />

B<strong>en</strong>edictus XVI bije<strong>en</strong> om te bidd<strong>en</strong> om vrede in de wereld.<br />

Bidd<strong>en</strong> om vrede is bidd<strong>en</strong> om de gave van <strong>mededog<strong>en</strong></strong>, om ‘zorg<br />

voor iedere<strong>en</strong>’. Dat <strong>religie</strong>uze leiders daar sam<strong>en</strong> voor opkom<strong>en</strong><br />

is al e<strong>en</strong> ernstig signaal, e<strong>en</strong> hoopvol tek<strong>en</strong>. Het is ooit anders<br />

geweest in de wereld van de grote <strong>religie</strong>s… 15<br />

Op lokaal niveau kan op dit elan word<strong>en</strong> verder gewerkt. Het is<br />

heel belangrijk dat inter<strong>religie</strong>uze initiatiev<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> getuig<strong>en</strong><br />

van respect <strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gezonde nieuwsgierigheid naar de<br />

‘binn<strong>en</strong>kant’ van de ander, maar dat ze ook sam<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong> hoe ze<br />

kunn<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> ‘goede aarde’ voor alle m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>.<br />

ook binn<strong>en</strong> onze eig<strong>en</strong> kerkgeme<strong>en</strong>schap<br />

Niemand zal ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat ‘compassie’ of ‘<strong>mededog<strong>en</strong></strong>’ in onze<br />

Westerse wereld diep is doorgedrong<strong>en</strong> dank zij het christ<strong>en</strong>dom.<br />

In de zorg voor ziek<strong>en</strong> <strong>en</strong> gehandicapt<strong>en</strong>, voor ‘weduw<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

wez<strong>en</strong>’, voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in de marge, hebb<strong>en</strong> christ<strong>en</strong><strong>en</strong> vaak vanuit<br />

hun geloof het voortouw g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Vinc<strong>en</strong>t de Paul <strong>en</strong> abbé Pierre<br />

in Frankrijk, priester Da<strong>en</strong>s <strong>en</strong> pater Damiaan bij ons, moeder<br />

Theresa wereldwijd: ze word<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> als licht<strong>en</strong>de figur<strong>en</strong>, over<br />

de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van alle geloofsovertuiging<strong>en</strong> he<strong>en</strong>.<br />

De sociale leer van de Kerk is e<strong>en</strong> uitdrukking van de ‘zorg voor<br />

iedere<strong>en</strong>’ waarover Kar<strong>en</strong> Armstrong het heeft. Maar… misschi<strong>en</strong><br />

staat ‘<strong>mededog<strong>en</strong></strong>’ bij ons nog niet zo c<strong>en</strong>traal als we wel zoud<strong>en</strong><br />

will<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> stevig naslagwerk hierover draagt als “Catholic Social<br />

Teaching. Our Best Kept Secret” 16 : ons best bewaarde geheim…<br />

E<strong>en</strong> ‘leer’ die niet zo vooraan blijkt te staan in ‘de leer’!<br />

Wat is evangelisatie?<br />

In 1985 lanceerde paus Johannes Paulus II bij zijn bezoek aan<br />

ons land het woord ‘evangelisatie’: Europa heeft nood aan e<strong>en</strong><br />

‘nieuwe evangelisatie’. Onze bisschopp<strong>en</strong> nam<strong>en</strong> die oproep ter<br />

harte, <strong>en</strong> het duurde niet lang of het “Geloofsboek” zag het licht 17 ,<br />

opgebouwd rond drie pijlers: het geloof k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, vier<strong>en</strong> <strong>en</strong> belev<strong>en</strong>.<br />

De achterligg<strong>en</strong>de filosofie leek te zijn: wie het christelijk geloof<br />

beter k<strong>en</strong>t, <strong>en</strong> meer <strong>en</strong> beter viert, zal het ook meer <strong>en</strong> beter<br />

belev<strong>en</strong>. Belev<strong>en</strong>, dat is op de eerste plaats bidd<strong>en</strong> <strong>en</strong> vier<strong>en</strong>. Is<br />

barmhartigheid daar gepromoveerd “tot kern van moreel handel<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> van <strong>religie</strong>”, zoals het Handvest voor Compassie vraagt? Het<br />

15 Ook uit andere <strong>religie</strong>s klink<strong>en</strong> zulke signal<strong>en</strong>. Te veel om op te<br />

somm<strong>en</strong>!<br />

16 Edward P. DEBERRY, James E. HuG e.a., Catholic Social Teaching. Our<br />

Best Kept Secret, Maryknoll, 2004 (vierde uitgave), 238 blz.<br />

17 Van die eerste uitgave zoud<strong>en</strong> 230.000 exemplar<strong>en</strong> verspreid geweest zijn.<br />

15<br />

war<strong>en</strong> ‘teg<strong>en</strong>beweging<strong>en</strong>’ die to<strong>en</strong> vond<strong>en</strong> dat ‘evangelisatie’<br />

moest opgebouwd word<strong>en</strong> rond de zorg om m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> 18 .<br />

2011/5<br />

De Italiaanse kardinaal die aan het woord komt in “Biecht van<br />

e<strong>en</strong> kardinaal” 19 wijst op de band tuss<strong>en</strong> de diagnose <strong>en</strong> het<br />

g<strong>en</strong>eesmiddel dat m<strong>en</strong> zoekt voor e<strong>en</strong> Kerk die ziek is. Waarom<br />

keert het West<strong>en</strong> in hoge mate het instituut Kerk de rug toe?<br />

Omdat de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> materialistisch geword<strong>en</strong> zijn? Omdat alle<strong>en</strong><br />

consumptie telt <strong>en</strong> ze God niet meer nodig hebb<strong>en</strong>? Of… om wat<br />

die Kerk de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> heeft aangedaan? Wie, zoals deze anonieme<br />

kardinaal, op eig<strong>en</strong> boezem klopt, weet wat de Kerkgeme<strong>en</strong>schap<br />

prioritair te do<strong>en</strong> staat. “De tederheid van God pres<strong>en</strong>t stell<strong>en</strong>”<br />

noemt hij het, m.a.w. “<strong>mededog<strong>en</strong></strong> tot kern mak<strong>en</strong> van onze<br />

<strong>religie</strong>”. Dàt is evangeliser<strong>en</strong>.<br />

Wat is waarheid?<br />

Vanuit de overtuiging de waarheid te ‘bezitt<strong>en</strong>’ heeft de Kerk in<br />

het verled<strong>en</strong> vaak gedacht geweld te kunn<strong>en</strong> rechtvaardig<strong>en</strong>. “De<br />

waarheid heeft haar recht<strong>en</strong>,” klonk het, “<strong>en</strong> die moet<strong>en</strong> verdedigd<br />

word<strong>en</strong>, zowel teg<strong>en</strong> bedreiging<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong> als van insiders”.<br />

Daarom zijn er vel<strong>en</strong> die tot op vandaag van <strong>religie</strong>s ge<strong>en</strong> heil<br />

meer verwacht<strong>en</strong>. Ze roep<strong>en</strong> wel op tot liefde <strong>en</strong> <strong>mededog<strong>en</strong></strong>,<br />

maar ze leid<strong>en</strong> telk<strong>en</strong>s weer tot geweld…<br />

Heel anders wordt het wanneer je deze stelling beaamt: “De<br />

waarheid is heel e<strong>en</strong>voudig: de m<strong>en</strong>s is de hoogste waarde <strong>en</strong><br />

vanuit hem ontspring<strong>en</strong> alle andere waard<strong>en</strong>.” Jean Goss gaat<br />

verder: “De waarheid die ons ter harte gaat, die vraagt niet om<br />

verdedigd te word<strong>en</strong>, maar m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die van haar getuig<strong>en</strong>. En het<br />

Griekse woord voor ‘getuige’ is ‘martelaar’.” 20 De waarheid hééft<br />

inderdaad haar recht<strong>en</strong>, maar geeft nooit iemand het recht om<br />

de Guld<strong>en</strong> Regel met de voet<strong>en</strong> te tred<strong>en</strong>! “Bewer<strong>en</strong> dat je de<br />

waarheid in pacht hebt, kweekt geweld <strong>en</strong> intolerantie. Gelov<strong>en</strong><br />

dat we sam<strong>en</strong> de waarheid kunn<strong>en</strong> bereik<strong>en</strong>, kan verschill<strong>en</strong><br />

hel<strong>en</strong>” schrijft Timothy Radcliffe 21 .<br />

Dit geldt voor de relaties tuss<strong>en</strong> gelovig<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongelovig<strong>en</strong>, tuss<strong>en</strong><br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>de <strong>religie</strong>s <strong>en</strong> – wat ook volg<strong>en</strong>s Krista<br />

Tippett nog het moeilijkste is - voor de relaties tuss<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zelfde godsdi<strong>en</strong>st <strong>en</strong> kerkgeme<strong>en</strong>schap. De polarisatie<br />

tuss<strong>en</strong> ‘progressiev<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> ‘conservatiev<strong>en</strong>’ binn<strong>en</strong> onze katholieke<br />

kerk laat dit duidelijk zi<strong>en</strong>. Hier de Guld<strong>en</strong> Regel hanter<strong>en</strong> is niet<br />

gemakkelijk, maar zou voor all<strong>en</strong> e<strong>en</strong> streefdoel moet<strong>en</strong> zijn.<br />

18 In Nederland was er de Acht Mei Beweging, in Vlaander<strong>en</strong> o.a. Priesters<br />

<strong>en</strong> <strong>religie</strong>uz<strong>en</strong> voor gerechtigheid <strong>en</strong> vrede <strong>en</strong> Evangelisatie lev<strong>en</strong>snabij, nu<br />

omgedoopt tot Evangelie Lev<strong>en</strong>snabij -www.evangelielev<strong>en</strong>snabij.be.<br />

19 Olivier LE GENDRE, Biecht van e<strong>en</strong> kardinaal, Davidsfonds Leuv<strong>en</strong>, 2010:<br />

de z<strong>en</strong>ding van de Kerk bestaat er primair in de liefde van God voelbaar<br />

te mak<strong>en</strong>, alvor<strong>en</strong>s die liefde te onderwijz<strong>en</strong>. Ik zeg niet dat m<strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />

onderwijs moet gev<strong>en</strong>, ne<strong>en</strong>, ik heb het over prioriteit<strong>en</strong>.” (blz. 308)<br />

20 Jean GOSS <strong>en</strong> Hildegard MAYR in: La non-viol<strong>en</strong>ce, c’est la vie [1981 of<br />

1982], blz. 39. Zie ook: Hildegard GOSS-MAYR & Jo HANSSENS, Mystique<br />

et militant de la non-viol<strong>en</strong>ce, éd. Fidélité, 2011, 135 blz.<br />

21 Timothy RADCLIFFE, Waar draait het om als je christ<strong>en</strong> b<strong>en</strong>t?, Averbode,<br />

2007, blz. 164 – waar hij tegelijk heel hard pleit om niet tot louter<br />

relativisme te vervall<strong>en</strong>, waar alles als waarheid geaccepteerd wordt.


aanBeveling<strong>en</strong> vooR loKale KeRKgeMe<strong>en</strong>sChapp<strong>en</strong><br />

1. Stel de ‘diakonie’, de zorg om m<strong>en</strong>s <strong>en</strong> wereld, in het hart van de geme<strong>en</strong>schap, van de geloofsinitiatie <strong>en</strong><br />

van de plaats<strong>en</strong> waar m<strong>en</strong> de gedacht<strong>en</strong>is van Jezus viert.<br />

2. Plaats dus ook de keuze voor de ‘actieve geweldloosheid’, zoals Jezus die heeft voorgeleefd, c<strong>en</strong>traal in de<br />

verkondiging <strong>en</strong> de praktijk, met fundam<strong>en</strong>teel respect voor elke medem<strong>en</strong>s.<br />

3. Vermijd polarisatie door de bestaande diversiteit te erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, te accepter<strong>en</strong> <strong>en</strong> als e<strong>en</strong> rijkdom te waarder<strong>en</strong>.<br />

Doe niet alsof er ge<strong>en</strong> conflict<strong>en</strong> zijn, <strong>en</strong> ook niet alsof ze er niet zoud<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> zijn.<br />

4. Besteed aandacht aan geweldloze conflicthantering, maak k<strong>en</strong>nis met de Geweldloze Communicatie: ‘taal<br />

van <strong>mededog<strong>en</strong></strong>’.<br />

5. Aanvaard dat er gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> zijn aan de mogelijkheid tot sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> met iedere<strong>en</strong>. Kies voor <strong>mededog<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong><br />

respect, ook als je besluit elkaar los te lat<strong>en</strong>.<br />

Lees bijdrag<strong>en</strong> van Sjaak Körver <strong>en</strong> van Jan Vand<strong>en</strong> Berghe in: Annemie DILLEN & Didier POLLEFEYT, Ga nu all<strong>en</strong><br />

in vrede! Omgaan met macht <strong>en</strong> conflict<strong>en</strong> in pastorale context<strong>en</strong>, Davidsfonds & <strong>Pax</strong> <strong>Christi</strong>, 2010<br />

Colofon<br />

sam<strong>en</strong>stelling van dit dossier: Jan Vand<strong>en</strong> Berghe<br />

eindredactie: Karin Seberechts<br />

verantwoordelijke uitgever: Dirk Broos<br />

druk & lay-out: Drukkerij Room, Sint-Niklaas<br />

isBn-nummer: 9789461370174<br />

Wettelijk depotnummer: D/2011/3498/009<br />

Beeldhouwwerk: Adelin De Cra<strong>en</strong>e<br />

foto’s: Cécile Busschaert (beeld), Archief Arkgeme<strong>en</strong>schap Moerkerke Brugge<br />

Koerier-dossier is e<strong>en</strong> vaste bijlage bij het abonnem<strong>en</strong>t op het tijdschrift Koerier van pax <strong>Christi</strong> vlaander<strong>en</strong>. deze formule van<br />

abonnem<strong>en</strong>t kost 25 euro <strong>en</strong> omvat zesmaal e<strong>en</strong> Koerier met dossier <strong>en</strong> e<strong>en</strong> boek rond e<strong>en</strong> actuele vredesthematiek. losse nummers<br />

van elk dossier zijn afzonderlijk verkrijgbaar teg<strong>en</strong> 1 euro, vanaf 5 exemplar<strong>en</strong> 0,80 euro.<br />

pax <strong>Christi</strong> vlaander<strong>en</strong><br />

italiëlei 98a<br />

2000 antwerp<strong>en</strong><br />

Tel: 03/225 10 00 – fax: 03/225 07 99<br />

koerier@paxchristi.be<br />

www.paxchristi.be<br />

16<br />

2011/5

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!