Klik hier - Levende Talen

LEVENDE Talen
INTERNET
in de schoolpraktijk van de talendocent
John Daniëls

COLOFON
Internet in de schoolpraktijk van de talendocent is
een bundeling van artikelen die geschreven zijn
door John Daniëls en eerder zijn verschenen in
Levende Talen Magazine.
VLLT
De Lairessestraat 125-sous
1075 HH Amsterdam
telefoon (020) 470 39 27
e-mail
TEKST
John Daniëls
EINDREDACTIE
Johan Graus
FOTOGRAFIE
Anda van Riet
ONTWERP EN OPMAAK
Pharos | M. van Hootegem
DRUK
Janssen Lichtdruk en Reproductie, Nijmegen
© 2011 Vereniging van Leraren in Levende Talen
ISBN 978-90-810288-6-8
LEVENDE Talen
2 LTM | Internet
VOORWOORD
‘Internetonderwijs komt erg langzaam op gang. Te veel
instanties ontwikkelen leermiddelenbanken waarvan
vele nog niet met leerboekvervangend lesmateriaal.
Maar als je alle publicaties bij elkaar legt, is er nauwelijks
samenhang te vinden. Instellingen die het internetonderwijs
verder willen helpen, moeten al hun vakdidactische
kennis mobiliseren om antwoord te geven op de vraag
wat en hoe de leerlingen moeten leren van en op het web.
Ik heb als geïsoleerde webspeurder het antwoord niet
kunnen vinden. Misschien lukt het anderen wel.’
Met deze licht melancholische woorden besluit John
Daniëls zijn laatste bijdrage als vaste medewerker van
Levende Talen Magazine. In het begin van dit jaar liet hij
weten graag te willen stoppen met zijn artikelen voor de
rubriek ICT. In LTM 2010-3 verscheen dan ook zijn laatste
tekst.
De redactie wil John hartelijk danken voor zijn grote
betrokkenheid bij het blad en voor al zijn bijdrages,
waarin hij deskundig over die grote passie van hem
schreef: ICT en het talenonderwijs.
In deze uitgave is een selectie van Johns artikelen
opgenomen. Het laat zich lezen als een korte geschiedenis
van het ICT-gebruik in Nederlandse scholen van
het afgelopen decennium: e-mailen en chatten met buitenlandse
klassen, de introductie van de elektronische
leeromgeving, luistervaardigheid oefenen met podcasts,
schrijfvaardigheid met blogs, leerboekvervangend lesmateriaal
op het web. Aan elke grote ontwikkeling voor talendocenten
op ICT-gebied heeft John wel aandacht besteed.
John heeft ‘als geïsoleerde webspeurder’ misschien
dan wel niet alle antwoorden kunnen vinden waarop hij
gehoopt had, hij heeft desalniettemin een belangrijke
bijdrage geleverd aan het ICT-gebruik in de talenlessen
in Nederland.
Johan Graus
Hoofdredacteur LTM

INHOUD
INTERNETONDERWIJS
1. Materiaalbank voor alle vakken en klassen kan kosten leermiddelen drukken 4
2. Materiaalbanken zijn nog niet gebruiksvriendelijk voor docenten en leerlingen 6
3. Inventarisatie van digitaal leermateriaal, een project van Kennisnet 8
4. Ontwikkelaars van leermiddelenbanken nog steeds niet op de goede weg 10
5. Toolkit, een gereedschapskist zonder leermiddelen 12
6. Leermiddelenbanken in Vlaanderen, Denemarken, Engeland en Schotland 14
7. Word Surfing: gratis oefenmateriaal voor veel moderne vreemde talen 17
8. Leermiddelendatabase van de digitale school voldoet aan de zoekeisen 20
9. Toch zijn er wel degelijk pionierende talendocenten 24
10. Alane slimme nieuwslezer: Online leermiddel voor leesvaardigheid en woordverwerving 26
11. ‘Het internet als onmisbare toeverlaat bij het leren van Chinees’ 28
12. Luistervaardigheidstraining met Audio Lingua spaart lestijd 30
13. In schooltalen ontworpen WebQuests zijn leerzaam voor vak en taal (1) 32
14. In schooltalen ontworpen WebQuests zijn leerzaam voor vak en taal (2) 34
15. Ook in het Duits ontworpen WebQuests zijn leerzaam voor vak en taal (3) 36
16. Webdidactiek: Een nog niet goed gedefinieerd begrip 38
17. Webdidactiek: Wat en hoe leren de leerlingen op het web? 40
De leerling, zijn computer en de school 42
Premier pas sur internet: chatten bij momes.net 46
Moodle: een elo als Open Source 49
Kunnen bots met artificiële intelligentie ons mensen iets leren? 51
PODCASTS EN BLOGS
1. Goed en goedkoop lesmateriaal voor het talenonderwijs 54
2. Groot en gevarieerd aanbod voor het talenonderwijs 56
3. Met en zonder speciaal onderwijsdoel 58
Uitgesproken Daniëls 62
3 LTM | Internet

i c t
INTERNETONDERWIJS DEEL 1
Materiaalbank voor alle vakken en klassen kan
kosten leermiddelen drukken
Leerboekvervangend lesmateriaal is al
te vinden bij de Onderwijsvernieuwingscoöperatie,
de vaklokalen van de Digitale
School, op de websites van sommige vakverenigingen
en bij pionierende docenten
die digitaal interactief leermateriaal
produceren. Al dit ontwikkelde, uitgeprobeerde
digitale lesmateriaal zou in
een echt goede op vak en klas doorzoekbare
materiaalbank moeten staan. Dan
wordt internetonderwijs pas de moeite
waard. De al eerder door Kennisnet
opgezette Didactobank met zogeheten
didacto’s als aanbevolen leermateriaal is
nog wel online, maar wordt niet meer bijgehouden.
Daarna kwamen Davindi en
Samen Zoeken, eveneens van Kennisnet.
Het ministerie van Onderwijs kwam met
Wikiwijs, de Open Universiteit met de
Toolkit en ook de VO-raad doet mee met
een digitale leerbank. Al deze inspanningen
wijzen op de behoefte om digitaal
leermateriaal toegankelijker te maken
voor docenten en leerlingen, en daardoor
de kosten van leermiddelen te drukken.
Een goede reden om eens te kijken
of al deze databases aan de eisen van de
doelgroep voldoen.
Nodeloos zoeken
Bij de Didactobank kun je vanaf het
openingsscherm klikken op de interne
link ‘Blader door alle didacto’s’, maar
je moet dan zonder nadere precisering
alle opgenomen 545 didacto’s laten
langskomen om te kijken of er misschien
een tussen zit met leerzame informatie.
Deze wijze van bladeren is zinloos.
Docenten werken in het basis-, in het
voortgezet of beroepsonderwijs. Als ze
dan op zoek gaan naar leerstof, zoeken
ze dat in hun eigen sector, klas en vak.
De Didactobank laat docenten nodeloos
bladeren totdat ze geen didacto meer
kunnen zien. Misschien is dit de reden
dat deze zoekmachine het loodje aan het
leggen is.
De opvolger van de Didactobank is
Davindi (). Op
het openingsscherm van deze zoekmachine
kunnen bezoekers lezen dat
‘Davindi dé collectie is van het onderwijs
met meer dan 40.000 kwaliteitsbronnen
op het internet. Deze bronnen
zijn zorgvuldig geselecteerd door een
redactie van docenten en mediathecarissen.
Davindi is een gezamenlijk initiatief
van Kennisnet en de Bibliotheken.’
Als je op ‘Voortgezet onderwijs’ klikt, dan
krijg je een hele lijst met vakken voorgezet.
Maar Davindi lijdt aan hetzelfde
euvel als de Didactobank. Leerlingen
kunnen hun eigen afdeling en klas niet
vinden, want zo gedifferentieerd gaat
Davindi niet te werk, de keus is beperkt
tot bovenbouw vwo, bovenbouw havo en
bovenbouw vmbo. Voor de onderbouw is
de keus: havo/vwo of vmbo.
Bovendien vind je bij elke klik op
een vak honderden bronnen. Leraren
zullen waarschijnlijk niet bereid zijn
die lijst door te nemen op zoek naar
digitale lesstof over het onderwerp dat
hun leerlingen nu juist leerboekvervangend
via internet moeten bestuderen.
Pas als docenten of leerlingen een op
het eerste gezicht nuttige bron hebben
aangetroffen, kunnen ze daar voor
4 LTM | Internet
meer informatie verder klikken, waarna
enige toelichting volgt over onderwerp,
doelgroep, categorie enzovoort. Daarbij
hanteert Davindi het voor bibliotheken
ontworpen SISO, waarmee informatieve
boeken zijn ingedeeld naar onderwerp
en naar plaats in de kast.
Frans
Via de knop ‘Voortgezet onderwijs’ kom
je bij de vakken. Bij Frans staan 456
bronnen in willekeurige volgorde wat
onderwerpen betreft. De eerste bron
is al volkomen overbodig. De titel is
‘Frans leren in Frankrijk, Engelstalige
site voor het leren van Frans in Parijs
of Bordeaux’ ().
De lessen in Parijs kosten
je bij de firma Green Languages dan
wel 325 euro per week. De voor indeling
verantwoordelijke mediathecarissen
hebben dit onderwerp heel ruim in
hun SISO-systeem ondergebracht en wel
onder opvoeding, onderwijs, vorming,
voortgezet onderwijs, hoger onderwijs en
methodiek van de afzonderlijke vakken.
De 456 bronnen zijn, zoals bij alle vakken,
verdeeld over de onder-/bovenbouw
vmbo, havo en vwo. Dit levert ook weer
te veel geblader op. Boven aan de pagina
staat weer een andere indeling met daarbij
de hoeveelheid bronnen. Waar kan
een docent die zijn leerlingen van bijvoorbeeld
3 havo zelfstandig spreekvaardigheid
wil laten oefenen met behulp
van een voicemailboard, terecht voor
daarvoor geschikte opdrachten, zodat
hij die zelf niet hoeft te ontwerpen? Niet
bij ‘Informatiebronnen’, ‘Instellingen/

organisaties’, niet bij ‘Land en volk’ of
‘Literatuur’, niet bij ‘Oriëntatie op studie
en beroep’, maar wel bij ‘Taal’ met
361 bronnen en ook ‘Taalvaardigheden’
(136) of misschien ook bij ‘Zelfstandig
werken’ (76). Alleen bij ‘Taalvaardigheid’
stuit de bezoeker dan inderdaad op
‘Spreken’ met vijftien bronnen. Maar van
de vijftien genoemde bronnen bevatten
slechts enkele lesmateriaal waarmee de
leerlingen hun spreekvaardigheid kunnen
verbeteren, zoals het bij docenten
Frans bekende Bonjour de France en
enkele talensites van de BBC met onder
andere de voortreffelijke, weliswaar
Engelstalige, luister- en spreekoefeningen
van French Steps en GCSE Bitesize.
Deze komen in een van de volgende
afleveringen aan de orde in een voor het
Engelstalige onderwijs Frans ontworpen
database.
Duits
Deze taal levert 485 bronnen op. Deze
zijn weer onderverdeeld zoals bij Frans.
Voor spreken moet een docent Duits dan
zijn bij ‘Taalvaardigheid’. Er zijn daar
166 bronnen voor beschikbaar, waarvan
slechts vier voor spreekvaardigheid. De
eerste verwijst naar . De website verstrekt, ook in het
Frans en Engels, informatie over de kunst
van het vertellen op het toneel. Je kunt
er teksten vinden om voor te lezen en
je kunt daarna kiezen uit een lijst met
in te huren vertellers/vertelsters, voor
bijvoorbeeld een verjaardag. Dat kost
dan 300 euro. Ook scholen kunnen een
verteller boeken en wel voor vijf euro per
luisterende leerling. Dit alles heeft met
het leren spreken van Duits niet veel te
maken, behalve als je de leerlingen na
de voorlezing opdraagt het verhaal in
de doeltaal mondeling samen te vatten.
Onder de informatieknop vind je dat deze
website als onderwerp ‘Analyse’ heeft,
dat het materiaal ervan ‘Ondersteunend’
is, dat het valt onder de categorie
‘Duits’, ‘Taalvaardigheid’ en ‘Spreken’.
De bibliotheken hebben deze website
in hun SISO staan en wel onder 430-490
‘Opvoeding’, ‘Onderwijs’ en ‘Vorming’,
maar ook nog in rubriek 430 ‘Algemeen’.
Onder ‘Educatie’ staat vermeld: niveau 4.
5 LTM | Internet
Foto: Anda van Riet
Interaktive Sprachspiele
De tweede vondst voor het spreken
betreft interactieve spreekspelletjes
op , ontworpen
door het Institut für Interkulturelle
Kommunikation. Het is een verzameling
misschien wel nuttige Hot
Potatoesoefeningen over allerlei onderwerpen,
maar spreken is er niet bij.
De derde vondst heeft ook al niets
met spreekvaardigheid te maken: het
is een website met ‘Lehr- und Lernhilfen
für den berufsbezogenen Deutschunterricht’.
Telefonistes leren er klantvriendelijkheid
van. Ze leren bijvoorbeeld in een
Hot Potatoeleeromgeving dat als ze een
telefoongesprek beëindigen met ‘Gut, Sie
hören dann von uns’, dat dit een concrete
toezegging is om een gesprek te kunnen
beëindigen. Opvallend is dat deze
op het beroepsonderwijs gerichte website
toch geschikt wordt geacht vanaf
de onderbouw vmbo tot en met 6 vwo.
De vierde bron is een vervolg op de
vorige, maar nu leert een ontevreden
klant hoe hij receptief met meerkeuzevragen
de chef van een zaak te spreken
kan krijgen.
Engels
Bij deze taal vind je bij ‘Voortgezet onderwijs’
en bij ‘Taalvaardigheid’ 26 bronnen
voor spreken. De titels en omschrijvingen
van de meeste bronnen leveren echter
geen spreekoefeningen. ■
John Daniëls
—wordt vervolgd—
LTM jaargang 96 | 2009 | 3

i c t
INTERNETONDERWIJS DEEL 2
Materiaalbanken zijn nog niet gebruiksvriendelijk
voor docenten en leerlingen
Al het ontwikkelde, uitgeprobeerde digitale
lesmateriaal zou in een echt goede
op vak en klas doorzoekbare database
moeten staan. Dan krijgt internetonderwijs
een kans. De Didactobank en
Davindi van Kennisnet voldoen niet aan
de zoekeisen van docenten en leerlingen
(LTM 3, 2009). Kennisnet heeft alweer
een nieuwe materiaalbank met de naam
Samen Zoeken, ontwikkeld door het APS.
De titel suggereert dat de leerlingen hulp
krijgen van hun docenten. Maar die zullen
ook moeite hebben er hun weg in te
vinden, omdat er geen zoekfunctie is op
sector, afdeling, klas en vak. Waar dat
toe kan leiden, blijkt uit enkele zoekopdrachten
voor Frans, Duits en Engels.
De tekst op het openingsscherm
luidt: ‘Samen Zoeken []
is een educatieve zoekmachine
voor docenten en leerlingen. U bent nu
op het startpunt van de site, vul hier het
trefwoord in waarover u meer wilt weten!’
Frans als voornaam
Een docent Frans heeft iets gelezen over
het gebruik van podcasts om zijn leerlingen
zelfstandig en individueel luister-
en spreekvaardigheid te laten oefenen.
Het invullen van ‘podcasts’ als zoekterm
levert zestig resultaten op. Maar het
zijn Nederlandstalige handleidingen en
informatie hoe je deze audiobestanden
kunt maken. Vandaar dat deze docent
probeert deze zoekterm te verfijnen met
‘Frans’, maar dat levert hem geen enkele
bron op. Dan maar eerst beginnen met
‘Frans’ als zoekterm. Dat levert maar
liefst 4972 bestanden op. Maar, helaas,
de eerste en de tweede zijn de voornamen
van respectievelijk Frans Hals en Frans
Koster en iets verder komt een andere
Frans te voorschijn, dr. Frans Hemerijckx.
Een vierde Frans betreft Van Hasselt. Van
hem is alleen een foto opgenomen met
de tekst: ‘Uitgewezen journalist Frans
van Hasselt, terug uit Griekenland, tijdens
persconferentie op 9 mei 1967’. Dit
is een interessant gegeven bij de studie
over de kolonels die op 21 april 1967 een
staatsgreep pleegden in Griekenland.
Voor de derde keer probeert onze
docent Frans het met een andere zoekterm
namelijk ‘luistervaardigheid’. Dan
lukt de verfijning met ‘Frans’ wel. Hij
krijgt maar liefst 184 bronnen. Daar zitten
heel goede bij, zoals de ruim twintig
bronnen van het bij docenten Frans
bekende ‘Bonjour de France’ (). Dit programma
biedt korte tekstjes die zijn te beluisteren
met RealPlayer en die zijn aangevuld met
het transcript van de beluisterde tekst.
Er is uitleg van moeilijk geachte woorden
en grammatica. Een interactieve test
achteraf beoordeelt meteen de prestatie
van de leerling.
Filteren
Naast de verfijnfunctie heeft deze database
ook de mogelijkheid om te filteren.
Daarmee kun je met een vinkje de vindplaats
oproepen, de aard van het lesmateriaal,
het bestandsformaat en ook te
weten komen of er kosten en rechten aan
zijn verbonden. Docenten Frans die tot
zover zijn gekomen en de tijd niet willen
nemen om alle bronnen voor luistervaar-
6 LTM | Internet
digheid op bruikbaarheid te beoordelen,
denken er misschien goed aan te doen
deze bronnen op bestandsformaat te filteren.
Als ze dat doen, dan krijgen ze het
volgende overzicht op het scherm:
web (83)
pdf (0)
worddocument (47)
rekenblad (0)
audio (2)
animatie (0)
afbeelding (0)
video (0)
software (11)
niet digitaal (4)
Met een oogopslag zie je dan dat bij
audio slechts twee bronnen staan aangegeven.
Het zijn een kort te beluisteren
kerstverhaal met vragen, en een interview
met een heksendokter, ook met
vragen. Beide fragmenten zijn afkomstig
van de Waalse community en te vinden
in de leermiddelendatabase van de
Digitale School, waar volgens het filter 61
bronnen vandaan komen. De meer dan
twintig gevonden digitale, interactieve
luisteroefeningen van Bonjour de France
zijn onvindbaar, waarschijnlijk omdat die
daar geboekt staan onder ‘compréhension’.
Om betere resultaten te boeken kun
je misschien vanaf de zoekterm ‘Frans’
meteen filteren op ‘audio’. Inderdaad
levert dat 385 audiobestanden op. Maar
helaas zijn de bestanden ernstig vervuild,
omdat ook de voornaam Frans
weer meedoet in bijvoorbeeld het audioverslag
van de huwelijksdag van Frans

Mikkenie en Vibeke Charlotte Sandberg
in Amsterdam, dat bij Teleblik voor de
leerlingen van het primair onderwijs te
beluisteren is.
Als de ontwerpers van Samen Zoeken
niet eerst alle voornamen Frans bij deze
taal weghalen, zullen docenten Frans
en zeker hun leerlingen bij hun eerste
bezoek meteen afhaken.
Duits
Bij het invullen van Duits als zoekterm
meldt de materiaalbank maar liefst 3110
resultaten. Verfijnen is dus noodzakelijk.
Een docent Duits zoekt luistermateriaal
voor het derde leerjaar en verfijnt de zoekterm
dus met ‘luistervaardigheid’. Dat
levert nul resultaten op. Dan maar eens
proberen met de zoekterm ‘luistermateriaal’.
Dat levert vijf resultaten op, afkomstig
van het Leermiddelenplein van SLO,
maar het zijn allemaal lespakketten van
educatieve uitgevers zoals NijghVersluys,
Noordhoff, ThiemeMeulenhoff. Dat was
niet de bedoeling. Misschien nog een verfijning
met ‘podcasts’. Evenals bij Frans
is dit woord ook bij Duits onbekend. Met
de filterfunctie kom je ook niet verder.
Wanneer je de met de gevraagde verfijning
‘Duits’, ‘luistermateriaal’ en ‘podcasts’
filtert op bestandsformaat, dan tref
je geen audiobestanden in de database,
terwijl je toch zeker weet dat podcasts
dienen om te worden beluisterd. Maar
zonder de verfijning ‘podcasts’ kan de
zoekmachine ook geen audiobestanden
vinden als luistermateriaal. Dit mag toch
op zijn minst vreemd genoemd worden.
Als je meteen na de zoekterm ‘Duits’
filtert op ‘audio’, dan krijg je negen
audiobestanden voorgezet, waarvan de
meeste de bezoeker doorsturen naar de
leermiddelendatabase van de Digitale
School (). Net als bij Teleblik moet je ook
daar eerst inloggen. Wie die formaliteit
heeft vervuld, kan er dan ook beter blijven,
want op de openingspagina kun je
meteen je vak kiezen en dat is al heel
wat beter dan het bij Samen Zoeken als
zoekterm te typen.
Misschien toch nog even kijken hoe
het met spreekvaardigheid zit bij Duits.
Maar deze verfijning levert geen resultaten
op. Misschien wel met ‘spreken’? Ik
tref een resultaat, weer een audiobron
van Teleblik. Een acteur vertelt over hoe
hij teksten leert en hoe snel hij deze weer
vergeet. En: waarom je op school nooit
echt goed Duits zult leren spreken. Het
woord ‘Duits’ en ‘spreken’ in de intro is
er verantwoordelijk voor dat de zoekma-
7 LTM | Internet
chine deze bron hier ook plaatst, terwijl
er geen woord Duits aan te pas komt, laat
staan een spreekoefening in die taal.
Engels
Natuurlijk levert Engels de meeste resultaten
op. Maar liefst 8161. Verfijnd met
‘spreken’ beperk je dit grote aantal tot
193 bronnen.
Ook hier is de materiaalbank vervuild,
want de eerste vier bronnen komen van
The Learning Edge (). Klik je op ‘Meer informatie’ dan
zie je achter ‘Soort leermateriaal’ staan:
lesmateriaal, oefening, leestekst. En dit
terwijl alle teksten zijn ingesproken, want
The Learning Edge is met een groot aantal
interactieve opdrachten opgezet als luistermateriaal.
Ik heb nog even gefilterd
op ‘audio’. Dat leverde 84 bestanden op,
geen Learning Edge, maar wel een uitzending
van Pauw en Witteman. Wie zich
afvraagt wat deze Nederlandse talkshow
bij audio Engels doet, ziet dit meteen
bij de gegeven informatie over zangeres
Ellen ten Dammen als gast bij P&W: ‘In
haar theatertour “Durf jij?!?!” zingt ze
niet, zoals we gewend zijn, in het Engels
of Duits maar in het Nederlands.’ Dus
reken maar dat dit audiobestand geheel
overbodig ook bij Duits is te vinden. De
eerste negentien bronnen komen uit de
leermiddelendatabase van de Digitale
School. Ze zijn bestemd voor het voortgezet
onderwijs. Het zijn door de acteur
Richard Pasco voorgedragen sonnetten
van Shakespeare vergezeld van de
teksten. Verder zijn bijna alle audiobe-
4
|
standen Nederlandstalig, afkomstig uit
Teleblik en bestemd voor het primair 2009 |
onderwijs. ■
96
— wordt vervolgd —
jaargang
John Daniëls LTM

i c t
INTERNETONDERWIJS DEEL 3
Inventarisatie van digitaal leermateriaal, een project van Kennisnet
Digitaal via internet geleverd lesmateriaal
moet net zo geordend worden aangeboden
als in de traditionele leermiddelen.
Die ordening in een materiaalbank
moet dan wel aan de zoekbehoefte
van docenten en leerlingen voldoen.
Elke zoekactie begint bij onderwijstype,
leerjaar, klas, vak en onderwerp. Zoals
aangetoond in LTM 3 en 4 van dit jaar
lukte het Kennisnet niet om materiaalbanken
als de Didactobank, Davindi en
Samen Zoeken zo op het net te zetten dat
docenten en leerlingen er gemakkelijk
en snel de gewenste leerstof in kunnen
vinden. Om die reden kreeg Kennisnet
van het ministerie van Onderwijs de
opdracht een inventarisatie te maken
van beschikbaar digitaal leermateriaal.
Deze inventarisatie was nodig, omdat ‘er
wel al veel materiaal bestaat, maar dit
niet goed te vinden is’. De vindbaarheid
van internetbronnen is nu eenmaal een
voorwaarde voor het goed functioneren
van een materiaalbank. De inventarisatie
van Kennisnet zou dus tot betere zoekresultaten
moeten leiden.
Edurep
De inventarisatie ()
is een verzameling links met een
korte omschrijving. Kennisnet noemt ze
‘collecties’, die in één centrale voorziening
onder de naam Edurep bijeen staan.
‘Het is een netwerk van educatieve databases
dat de mogelijkheid biedt leermateriaal
voor onderwijs op uniforme wijze
vindbaar te maken. Aanbieders zijn uitgeverijen,
onderwijsinstellingen en cultureel-maatschappelijke
organisaties.’
De genoemde aanbieders moeten
digitaal lesmateriaal ontwikkelen dat via
de zoekmachine van Edurep vindbaar
wordt gemaakt. Daarna moet het nog
door zogeheten implementators worden
gearrangeerd, voordat de gebruikers er
iets van hun gading in kunnen vinden.
Edurep is in ontwikkeling en is nog niet
doorzoekbaar per vak, afdeling en klas
van het voortgezet onderwijs.
Die mogelijkheid is er wel als je klikt
in het linkerframe van de openingspagina
op de knop ‘Zoeken’. Vervolgens
levert de vierde koppeling in het rolmenu
‘een overzicht met per vak bronnen van
bruikbaar leermateriaal in het VO’. Deze
bronnen zijn afkomstig van ruim vierhonderd
docenten van het voortgezet
onderwijs, die per vak zijn opgeslagen.
Kennisnet heeft daar digitaal materiaal
van commerciële en niet-commerciële
aanbieders aan toegevoegd.
In een korte omschrijving van de collectie
is aangegeven of het materiaal vrij
te gebruiken is of alleen na registratie,
of dat het om een commerciële collectie
gaat. Verder is aangegeven om wat
voor soort digitaal leermateriaal het gaat,
namelijk een informatie-eenheid of een
leereenheid. Volgens de ontwerpers: ‘bij
een informatie-eenheid is een inhoudelijke
context aangebracht, maar nog geen
didactische leercontext toegevoegd’.
Bruikbaar en onbruikbaar
Voor Duits zijn een kleine dertig collecties
verzameld, de commerciële methoden
van de uitgevers en de examenbundels
niet meegerekend. Het blijft een
inventarisatie en geen materiaalbank,
want een docent of leerling op zoek naar
gratis digitaal luistermateriaal moet de
meeste collecties langs op zoek naar
bijvoorbeeld podcasts. Omdat elke collectie
is voorzien van een korte inleiding,
8 LTM | Internet
zie je of je zoekopdracht wel of niet is
geslaagd.
Zo staat in de rubriek ‘Videoverzamelingen’
ook Teleblik Duits, maar in deze
collectie met allerlei ingeblikte radio- en
televisieprogramma’s is de gebruikstaal
Nederlands. Ook het bij de leerlingen zeer
bekende YouTube hoort niet in de collectie
bij Duits, maar weer wel de Duitstalige
pendant daarvan Clipfish () met allerlei korte filmpjes.
In de rubriek ‘Informatieverzamelingen
algemeen’ staat de daar ook niet thuishorende
maar wel zeer bruikbare collectie
Audio Lingua (). Deze collectie staat omschreven als
‘community-database van authentieke
audiobronnen die zijn opgenomen door
Duitssprekenden voor een onderwijskundig
of persoonlijk gebruik’. Het zijn
korte, gesproken tekstjes van maximaal
twee minuten in het Frans, Duits, Engels
en Spaans. Ze zijn ingedeeld volgens het
Europees Referentie Kader (ERK), geordend
op tijdsduur, thema, vrouwen- of
mannenstem, en leeftijd. Zoals bij veel
van dit soort uitwisselingsprogramma’s
vind je er een rating en een lijst met de
laatste inzendingen. In de leeftijdscategorie
van onze leerlingen staan onderwerpen
die je meestal ook in de traditionele
leergangen tegenkomt. Deze gratis
collectie is onmisbaar voor luister- en
spreekvaardigheidstraining en hoort dus
in de elo of op de website van elke school
te staan.
In dezelfde rubriek staat ook de
onbruikbare collectie van Stepnet, want
dat is ‘een website voor alle vakken van
de tweede fase, met een uitgebreide
opdrachtenbank bij actuele artikelen uit
vijf landelijke Nederlandstalige kranten’.

Er kan best eens in een van die kranten
een artikel met een Duits onderwerp
staan, maar daarvoor hoeven docenten
Duits en hun leerlingen niet naar het
Nederlandstalige Stepnet.
Voor het lezen en beluisteren van
teksten in de schooltalen sturen veel
docenten hun leerlingen al naar het
zeer bekende Kidon.Media Link () met honderden links,
zoals die van kranten, tijdschriften en
radiostations. Deze gratis leverancier
van dagelijks ververste medialinks verdient
zeker een aparte plaats in de collecties
van de moderne vreemde talen.
De collecties van WDR en Tagesschau,
twee Duitse nieuwssites, en , een website met luisterboeken,
horen thuis in de rubriek ‘Video/
audio’. Nu staan ze verloren tussen de
‘Informatieverzamelingen algemeen’.
De inventarisatie is dus nogal slordig
opgezet. Kennisnet is een portal met als
taak vakdocenten en hun leerlingen in
contact te brengen met websites waar
informatie, kennis en vaardigheden te
vinden zijn. Wat het voortgezet onderwijs
betreft met zijn verschillende vakken,
kan Kennisnet volstaan met alleen een
verwijzing naar de vaklokalen van de
Digitale School, want daar is behoorlijk
wat gratis, goed gerubriceerd digitaal
lesmateriaal te vinden.
Oscar Romero
Een eigen collectie is weggelegd voor
de sectie Duits van de scholengemeenschap
Oscar Romero in Hoorn. Volgens
het onderschrift heeft de sectie Duits
van de school deze website ontwikkeld
en er luistervaardigheidmateriaal,
leesopdrachten en een keur aan
Hot Potatoesoefeningen opgezet. Het
gebruik is vrij. Op het openingsscherm
kun je allerlei klassen kiezen, maar ook
vaardigheden zoals luisteren. Op die
pagina aangekomen, kun je ook nog een
keus maken voor onder- of bovenbouw.
Voor de tweede en derde klassen heeft
docent P. van den Boorn voor de leerlin-
VRAAG luister naar het fragment en beantwoord de vraag in je hoofd of schrijf het op en
controleer het dan door op ‘Lösung zeigen’ te klikken! Viel Erfolg!
Noem 2 slechte en twee goede eigenschappen van Donald!
Lösung zeigen
RICHTIGE ANTWORT. Slecht: chaotisch, agressief, eigenzinnig. Goed: Hij helpt zijn neefjes / hij helpt
zijn oom Dagobert.
gen van zijn school, maar ook voor die
van alle andere, een behoorlijk aantal
luisteroefeningen klaargezet, aangevuld
met Hot Potatoescontrolevragen. Het zijn
aantrekkelijke oefeningen, vooral door
het gebruik van afbeeldingen en de korte
luisteractiviteit van enkele minuten.
Dit waardevolle lesmateriaal is ook
te vinden in het vaklokaal Duits van
de Digitale School (). Docenten en hun leerlingen kunnen
dus beter de omweg naar de inventarisatie
van Kennisnet omzeilen en daar
meteen heen gaan. Zij vinden dan de
zeer gebruikersvriendelijke uitnodiging:
‘Klik op wat je wilt oefenen of weten.’
Daarbij krijgen ze de keus uit: spreken,
luisteren & kijken, schrijven, grammatica,
woordenschat en lezen. Na de klik
9 LTM | Internet
op ‘Luisteren & kijken’, kies je beginners
of gevorderden. Bij beginners staat de
koppeling naar het vaklokaal Duits van
de scholengemeenschap Oscar Romero
en bij gevorderden een grote verzameling
korte en lange pod- en vidcasts.
Als je alleen al in het digitale vaklokaal
Duits kijkt, dan heb je als leraar zonder
te zoeken heel eenvoudig toegang
tot alle gewenste digitale leermiddelen
waarmee de leerlingen individueel en
zelfstandig aan de slag kunnen. Daar te
komen via de omweg van Edurep en de
bijeengebrachte collecties van Kennisnet
betekent veel tijdverlies. ■
John Daniëls
— wordt vervolgd —
LTM jaargang 96 | 2009 | 5

ict
INTERNETONDERWIJS DEEL 4
Vanwege de onhandige zoekopties van
de Didactobank, Davindi, Samen Zoeken
en Edurep is de behoefte aan een goede
materiaalbank met lesmateriaal alleen
maar toegenomen. Het ministerie van
Onderwijs kwam daarom met Wikiwijs
en de VO-raad werkt aan een digitale
leerbank. Deze ontwikkelingen wijzen
op de behoefte om digitaal leermateriaal
toegankelijker te maken voor docenten
en leerlingen, en daardoor de kosten van
leermiddelen te drukken. Een goede reden
om eens te kijken of de nieuwkomers
aan de eisen van de doelgroep gaan voldoen.
Het ministerie wil docenten zelf lesmateriaal
laten ontwerpen onder de titel
Wikiwijs. Begin december 2008 heeft
minister Plasterk dit project gelanceerd.
Wikiwijs beoogt, volgens het persbericht,
lesmateriaal voor alle onderwijsniveaus,
voor iedereen online beschikbaar
te maken. Het wordt vrijwillig gemaakt
en permanent verbeterd door leraren
die dat willen in een wikipedia-achtige
omgeving.
Wiki onwijs!
In zijn toespraak ‘Boven het maaiveld’
noemde de minister Wikiwijs een schoolvoorbeeld
van onderwijsinnovatie. Hij
onderstreepte dat lesmateriaal gratis en
voor iedereen toegankelijk moet zijn. In
het coalitieakkoord is vastgelegd dat er
een vergoeding moet komen voor een
gemiddeld boekenpakket. Deze bijdrage
is ook bedoeld als een innovatieprikkel,
omdat je scholen laat nadenken hoe die
316 euro het beste kunnen worden be-
Foto: JohanGraus
steed. De minister stelde bovendien dat
het niet meer van deze tijd is om schoolkinderen
elk jaar weer zo’n 14 kilo aan
boeken te laten meezeulen, om nog maar
te zwijgen van de bomen die je hiervoor
moet kappen.
Met Wikiwijs wil de minister proberen
het vak van de leraar interessanter
te maken. Zij kunnen dan zelf op wikiwijze
al het lesmateriaal bewerken. ‘Als
bijvoorbeeld vijf procent van de leraren
zich hiervoor wil inspannen, hebben we
al genoeg “leerkracht” om er een succes
van te maken’, zei de minister. Hij besluit
zijn toespraak met de woorden: ‘Het zou
mooi zijn als nu een bepaalde vakgroep
het voortouw neemt. Je zult zien dan volgt
de rest vanzelf. Het is mijn ambitie om
Wikiwijs volgend jaar al van start te laten
gaan. Nog in deze kabinetsperiode moeten
we er iets moois van hebben gemaakt.
Ik ben er zelf heel enthousiast over, dat
merkt u. Ik hoop dat u mijn enthousiasme
deelt en de uitdaging aanpakt.’
De vraag is of de leraren de minister
op zijn wenken kunnen en willen gaan
10 LTM | Internet
bedienen. Er zijn zeker docenten die in
staat zijn om interactief digitaal lesmateriaal
te ontwikkelen. Daar volgen in
een latere editie van LTM voorbeelden
van. Ze zetten dat lesmateriaal op hun
eigen website of op die van de school
waar ze werken. Hun eigen leerlingen
en die van hun vakcollega’s kunnen
er gratis gebruik van maken. Maar dat
betekent nog niet dat ze bereid zijn om
in de wikiaanpak hun huisvlijt in handen
te geven van anderen, die daarmee
het recht krijgen om voor eigen gebruik
veranderingen in het lesmateriaal aan
te brengen. De onderliggende gedachte
van de minister is natuurlijk leraren
tot samenwerking te dwingen. Dat kost
behoorlijk veel tijd, zodat pionierende
docenten die digitaal lesmateriaal ontwikkelen,
daar niet voor zullen voelen.
Omdat de minister de schooldirecties
niet kan dwingen deze docenten behoorlijk
te belonen uit de pot leermiddelen
en hij daar zelf waarschijnlijk ook geen
extra geld voor ter beschikking stelt, zal
Wikiwijs even geruisloos verdwijnen als

Ontwikkelaars van leermiddelenbanken
nog steeds niet op de goede weg
de andere onbruikbaar gebleken materiaalbanken.
Open Leermiddelenbank
Op 19 november 2008 nodigde de VOraad
de schoolbesturen uit om mee te
werken aan het Samenwerkingsverband
Open Leermiddelenbank (). Digitaal leermateriaal is
volgens de Raad een krachtig middel
om te komen van ‘passief naar actief’
en van ‘consumptief naar productief’
leergedrag. ‘Docenten kunnen hiermee
meer eigen keuzes maken in de leerstof
en krijgen veel meer mogelijkheden om
aan te sluiten bij individuele behoeften
en wensen van leerlingen. De realisatie
van een open leermiddelenbank is een
actie van het Innovatieplatform-VO, opgericht
door de VO-raad. Dit platform
ondersteunt scholen om het onderwijs
eigentijdser en aantrekkelijker te maken
voor zowel leerlingen als docenten door
de innovatieve inzet van ICT.’
Scholen die deel willen nemen aan
het Innovatieplatform kunnen daarvoor
een subsidie krijgen van 15.000 euro.
In totaal kunnen er twaalf scholen meedoen.
De inschrijvingstermijn is inmiddels
verstreken en de projecten moeten
voor 31 december 2009 zijn voltooid.
Weggegooid geld
Uit het reglement is niet duidelijk op te
maken waaraan de scholen de subsidie
moeten besteden. Daarvoor moet je naar
de rubriek veelgestelde vragen van de
Regeling Projecten Leermiddelenbeleid.
Daar is te lezen dat ‘de subsidie is bedoeld
voor het opstellen van een leermiddelenbeleidsplan.
Dit is de inhoud van het
eindresultaat van het denk- en besluitvormingsproces
over leermiddelenbeleid, dat
heeft plaatsgevonden in de school’. Dan is
er dus nog geen begin gemaakt met het
ontwerpen van digitale leermiddelen. Dat
is ook niet de bedoeling, zoals blijkt uit de
antwoorden op de vragen 6 en 7.
Vraag 6: ‘Kunnen we een projectplan
indienen waar leermiddelenbeleid voor
één vak of leergebied of voor één activiteit
of medium behandeld wordt? Nee,
dat is niet mogelijk. Vanzelfsprekend is
er leermiddelenbeleid op elk niveau. Op
het niveau van het schoolbestuur, op het
niveau van de school, op het niveau van
de locatie, op het niveau van de onderbouw,
het leerjaar, het vak in leerjaar 1.’
Vraag 7: ‘Kunnen we een projectplan
indienen voor het zelf ontwikkelen of
schrijven of arrangeren van leermateriaal?
Nee, dat kan niet, want de projectgelden
zijn niet bedoeld voor het
financieren van docenten voor het zelf
ontwikkelen, maken of schrijven van
materiaal of voor het arrangeren van
leermateriaal.’
Bij lezing hiervan kan de conclusie
alleen maar zijn: een leermiddelenbank
voor alle vakken en niveaus van
het voortgezet onderwijs zal er via de
VO-raad nooit komen.
Hoe dan wel?
De minister met zijn Wikiwijs, en de VOraad
met zijn Open Leermiddelen-bank
willen het onderwijs te hulp schieten met
allerlei goed bedoelde initiatieven voor
11 LTM | Internet
internetonderwijs. Maar deze zijn niet uit
de vaklokalen van het voortgezet onderwijs
voortgekomen. Dat is goed te zien.
Docenten willen best aan de ICT als dat
hun onderwijstaak verlicht, dus als ze
daarmee hun leerlingen zelfstandig en
individueel buiten de lessen aan het werk
kunnen zetten. Dat is alleen mogelijk als
er op internet interactief lesmateriaal is
te vinden voor alle vakken en klassen van
het voortgezet onderwijs.
Elke lesopdracht moet gevolgd worden
door feedback, zodat de leerlingen
meteen zien of ze deze goed of slecht
hebben uitgevoerd. Als de leerlingen een
serie opdrachten hebben uitgevoerd,
moet er ook een beoordeling volgen met
daarbij het advies om verder te gaan – of
niet als de opdracht niet naar behoren
is uitgevoerd. Technisch is dit allemaal
al mogelijk. Er zijn al voorbeelden van
dit soort lesmateriaal, gewoon bedacht
en op het net gezet door pionierende
docenten. In plaats van zijn Wikiwijs zou
de minister, mede gestimuleerd door
de VO-raad, er beter aan doen om deze
docenten te laten opsporen, hun werk
te laten beoordelen door vakdidactici
en bij gebleken leerrendement daarvan,
hen met een lessenvermindering aan te
sporen om zo door te gaan.
Binnen tien jaar zijn dan veel traditionele
leermiddelen gedigitaliseerd
en in een grote materiaalbank
op internet te vinden. ■
John Daniëls
— wordt vervolgd —
LTM jaargang 96 | 2009 | 6

ict
Na Kennisnet met de Didactobank, Davindi,
Samen Zoeken en Edurep, de VOraad
met zijn Open Leermiddelen-bank,
werkt ook het Ruud de Moor Centrum
van de Open Universiteit Nederland aan
een leermiddelenbank. De naam is er al:
Toolkit, kennisbanken met scenario’s.
Het is de bedoeling dat Kennisnet na
gebleken effectiviteit de Toolkit gaat exploiteren.
Docenten willen best aan de
leermiddelenbanken, maar dan moeten
deze doorzoekbaar zijn naar leerboekvervangend
digitaal, interactief lesmateriaal
dat op onderwijssoort, klas, vak en
vaardigheid staat geordend. Het Ruud
de Moor Centrum heeft kennelijk andere
plannen met de Toolkit.
Het Ruud de Moor Centrum van de
Open Universiteit Nederland is medio
2008 gestart met een inventarisatie van
gratis schoolboekvervangende materialen.
Op de website is te lezen wat daarmee wordt
bedoeld. ‘E-learning is al jaren hot en
dat is niet raar. Met een beetje fantasie
kan elke docent lessen bedenken die
met ICT-ondersteuning leuker worden.
Of minder tijd kosten. Denk bijvoorbeeld
aan begeleiding op maat, omdat het
werk van leerlingen door de computer
wordt nagekeken en de leerlingen zo
feedback op maat krijgen. Toch leidt
de inzet van ICT in het onderwijs ook
vaak tot teleurstellingen. Dingen lopen
niet altijd zoals men hoopt. Bijvoorbeeld
omdat er technisch iets mis is. Of omdat
de oefening niet spannend genoeg is. In
dit deel van de toolkit helpen we met de
inzet van ICT in uw klassen of groepen
met concrete scenario’s: stappenplan-
nen waarbij de docent wordt meegenomen
in een traject van voorbereiding tot
technische uitvoering. In veel scenario’s
wordt gewerkt met afstandsonderwijs.
De woorden “via ICT” en “op afstand”
zijn echter geen synoniemen. Zo vindt u
in onze toolkit net zoveel “afstandsscenario’s”
als scenario’s waarin ICT wordt
gebruikt op één fysieke locatie. ICT staat
dan ook eerder voor “individueel en op
maat”. Voor “multimedia”. Voor “informatie
your fingertips” [sic]. Voor “tijdwinst”.
Voor “spannend”. Of beter nog,
voor al deze mogelijkheden tegelijk.’
Deze inleiding klinkt veelbelovend en
het loont daarom de moeite om enkele
scenario’s voor de moderne vreemde
talen nader te bekijken in de hoop dat
deze toolkit uiteindelijk gaat waarmaken
wat de voorafgaande leermiddelenbanken
niet is gelukt: het signaleren van
leerboekvervangend digitaal, interactief
lesmateriaal.
De kennisbanken
Het linkerframe (zie hiernaast) heeft een
uitklapbaar menu met drie titels: Docenten
gebruiken ICT, Docenten opleiden met behulp
van ICT en ICT instrumenten. De meeste
kans om naar je vak geleid te worden,
vind je natuurlijk onder de eerste en de
derde titel. Helaas is dat niet het geval.
Wel staat er in het tweede rolmenu de
titel: Vakinhoud en didactiek, maar de klik
daarop levert de tekst: ‘Een leraar die
vakinhoudelijk en didactisch competent
is, zorgt voor een krachtige leeromgeving
in zijn klas of lessen. Hij helpt de leerlingen
zich de culturele bagage eigen te maken
die iedereen in de samenleving nodig
12 LTM | Internet
INTERNETONDERWIJS DEEL 5
TOOLKIT een gereedschapskist
heeft om volwaardig te kunnen functioneren.’
Daar kan iedereen het wel mee
eens zijn. Maar niet met de navigatie tussen
de rolmenu’s van het linkerframe en
de rubrieken van het rechterframe. Want
die is uitermate tijdrovend. Bij elke titel
in het rolmenu kun je rechts kiezen uit de
drie onderwerpen: vraag, scenario’s en
achtergrond. Bij alle onderwerpen word
je doorverwezen, maar niet naar je vak
DE TOOLKIT
Docenten gebruiken ICT
Supervisie en monitoren
Intervisie
Feedback en beoordeling
Samenwerkend leren
Discussies en rollenspelen
Groepsdynamica
Integratie theorie en praktijk
Werkstukken en opdrachten maken
Docenten opleiden mbv ICT
Interpersoonlijk gedrag
Pedagogisch handelen
Vakinhoud en didactiek
Organisatorisch handelen
Functioneren met collega’s
Funtioneren in de organisatie
Persoonlijke ontwikkeling
ICT instrumenten
Social Software
Multimedia
Onderwijsinstrumenten
Informatie presenteren
Zoeken en Vinden
Overige instrumenten
Overzicht van alle vragen
Frame van Toolkit

zonder leermiddelen
en niet naar iets wat maar op lesmateriaal
lijkt. Onderwerpen als supervisie en
monitoren, intervisie, incidentmethode,
groepsdynamica, interpersoonlijk gedrag,
social software wijzen niet in de
richting van de aangekondigde good
practices.
Wel verschijnt steeds in de teksten
het woord ‘kennisbank’ en uitleg over dat
begrip is er ook: ‘Een kennisbank is een
digitale bibliotheek waar kennis gehaald
en gebracht kan worden. In een kennisbank
wordt kennis van een bepaalde
discipline toegankelijk aangeboden voor
anderen. Deze kennisfragmenten kunnen
de vorm hebben van aanwijzingen,
regels, of aandachtspunten. Mogelijke
kennisbronnen zijn: Voorbeelden (good
practices), Artikelen, Verslagen &
Documenten, Colums [sic], Eigen bijdragen
van bezoekers, Nieuws, Boeken
(besprekingen), Projectevaluaties,
Begrippenlijsten, Personen. Een kennisbank
onderscheidt zich van een databank
en een informatiebank door opname
van ervaringen, cases, checklists,
best practices, maar ook worst practices,
en persoonsbeschrijvingen (bij wie kan
je terecht met welke vragen). Een dergelijke
kennisbank koppelt bijvoorbeeld
aan elk verslag ook een transferverslag
waarin wordt aangegeven, wat anderen
in hun werk aan deze informatie hebben.
Op die manier kan kennisdeling plaatsvinden.’
Docenten zullen waarschijnlijk eerst
op zoek gaan naar het gegeven voorbeeld
good practices en de overige informatie
voor later of nooit bewaren.
Trouwens, als de ontwikkelaars van
het Ruud de Moor Centrum echt alle
hierboven genoemde zaken in de toolkit
willen opnemen, dan wordt deze nog
onoverzichtelijker dan hij al is en daardoor
moeilijk doorzoekbaar voor bijvoorbeeld
een docent Engels op zoek naar
luistermateriaal voor 3 havo. De good
practices zijn er nog niet. Zij zullen misschien
nog komen, maar wel is nu al duidelijk
dat de ontwikkelaars van het Ruud
de Moor Centrum met hun kennisbank
iets anders beogen dan een voor docenten
nuttige leermiddelenbank.
Kennisplatform Duits
Wie volhoudt en heen en weer blijft schakelen
van het linker- naar het rechterframe
en van onderwerp naar onderwerp,
komt uiteindelijk toch bij vakken terecht,
waarbij ook nog Duits, gevonden op
. Je bent
dan weliswaar niet meer in de Toolkit
maar in de portal van het Ruud de Moor
Centrum. Daar hebben de vakken nog
wel geen kennisbank, maar ‘kennisplatform’
klinkt ook heel goed.
Het kennisplatform Duits is in ontwikkeling
en moet een omgeving worden die
gericht is op kennisdeling van opleiders,
studenten en begeleiders in scholen. Het
Platform is een samenwerkingsverband
tussen het Ruud de Moor Centrum, de
Vereniging van Lerarenopleiders Duits,
ZUM (Zentrale für Unterrichtsmedien im
Internet), Goethe-Institut Amsterdam,
ADEF en de Noordelijke Hogeschool
Leeuwarden. Het kennisplatform is
vooral bedoeld voor diegenen die op
andere wijze hun startbekwaamheid op
tweedegraads niveau willen behalen,
13 LTM | Internet
zoals zijin- stromers en
mensen die maatwerktrajecten
volgen bij de lerarenopleidingen.
Dat betekent niet dat ervaren
docenten er niets van hun gading zouden
kunnen vinden.
ZUM
Vooral de medewerking van ZUM trekt de
aandacht. Deze Duitse instelling werkt
op wikibasis () en
heeft als nevendoel het internet in te zetten
als leer- en onderwijshulp voor alle
schoolsoorten. De kennisplatformen
zouden dus de toolkit kunnen helpen aan
degelijke kennisbanken met een ruime
plaats voor digitale leermiddelen.
ZUM heeft reeds een stabiele
en aantrekkelijke wiki voor Deutsch
als Fremdsprache (). Voor het kennisplatform
is binnen de wiki een eigen
deel Deutsch in den Niederlanden opgezet
().
De minister van Onderwijs, die zo
enthousiast was over zijn bedenksel
Wikiwijs (Daniëls, 2009), zal zeker met
tevredenheid kennisnemen van het
bestaan van de kennisplatformen en
het misschien wel financieel mogelijk
maken dat ze adequaat worden gevuld
met lesmateriaal. ■
John Daniëls
— wordt vervolgd —
Literatuur
Daniëls, J. (2009). Ontwikkelaars van leermiddelenbanken
nog steeds niet op de goede weg.
Internetonderwijs deel 4. Levende Talen Magazine,
96(6), 40–41.
LTM jaargang 96 | 2009 | 7

ict
Naast het exploiteren van het eigen leermiddelenplein
kijkt SLO ook naar leermiddelenbanken
in landen als België,
Denemarken, Engeland en Schotland.
In de brochure LRPLN 4-2009, te vinden
op , staan korte besprekingen
van het Belgische KlasCement,
het Deense Materialeplatformen, het
Engelse Teem, en Learning and Teaching
Scotland. Het loont de moeite om dit
buitenlandse internetonderwijs op bruikbaarheid
te bestuderen, vooral ook omdat
teksten geschreven in de schooltalen
vakondersteunend kunnen worden ingezet
in het talenlokaal en het vaklokaal
waar de inhoud van de tekst relevant voor
is. De mogelijkheden voor vakondersteunend
leren zijn legio en deze staan beschreven
in enkele nummers van LTM van
eind 2007 en begin 2008.
Zoekrobot & filter
KlasCement () is
‘de Vlaamse educatieve portaalsite waar
leerkrachten waardevol lesmateriaal
uitwisselen. De fundamenten werden
gelegd in mei 1998. Intussen is de site
gegroeid tot het vertrekpunt voor vele
leerkrachten uit Vlaanderen én Nederland.’
Deze kunnen eenvoudig lid worden,
digitaal lesmateriaal insturen, maar
ook voor gebruik ophalen.
Lesmateriaal kun je in de databank
vinden met gebruik van de zoekrobot
en het filter. Je start met een trefwoord
en filtert daarna volgens de ontwerpers
op categorie, thema, vak, onderwijstype,
doelgroep of zelfs nog geavanceerder.
In het linkerframe staan alle zoekopties.
KlasCement biedt de mogelijkheid
een algemene zoekterm in te vullen en
eventueel daarna deze te verfijnen in
de rubrieken Bouwstenen, Categorie,
Vakken en Leergebieden, Onderwijstypen
en Functies.
Engels
Engels invullen bij de zoekoptie levert
233 hits op. In de rubriek Bouwstenen
wordt daarbij automatisch Leerobjecten
weergegeven. De rubriek daaronder,
Categorie, biedt meer dan veertig
keuzemogelijkheden, zodat deze rubriek
niet mag meedoen bij het verfijnen
van de zoekopdracht. Bij Onderwijstypes
kun je het best kiezen voor
secundair algemeen. Bij Functies kies je
natuurlijk docent. De klik op Zoeken levert
alleen een alfabet op met daarboven
de tekst: ‘Er werden geen bijdragen
gevonden om weer te geven.’ Klikken
op enkele letters van het alfabet blijft
zonder resultaat. Docenten die zover
zijn gekomen, kunnen kiezen uit het
doornemen van de onverfijnde lijst of
KlasCement verlaten.
14 LTM | Internet
INTERNETONDERWIJS DEEL 6
LEERMIDDELENBANKEN in Vlaanderen,
Denemarken, Engeland en Schotland
Luistervaardigheid Frans
Wanneer je de zoekopdracht Frans verfijnt
met multimedia, dan vang je een
tiental foto’s uit Frankrijk. Dit is vreemd
omdat het begrip multimedia natuurlijk
ook betrekking dient te hebben
op bewegend beeld en geluid, zoals
pod- en vodcasts. Deze woorden geven
als zoekterm geen resultaat. Kies je
als bouwsteen Leerobjecten dan levert
Frans 293 resultaten. Een docent die op
zoek is naar lesmateriaal voor luistervaardigheid
klikt op de letter L, maar
treft daar dan grotendeels lidwoorden
aan, zoals de eerste in de rij: L’essentiel
de l’orthographe. Omdat er niet verder
verfijnd kan worden op vaardigheid,
zullen docenten en hun leerlingen alle
bijdragen moeten langslopen om iets te
luisteren te kunnen vinden. Dit is te arbeidsintensief
om aan te bevelen.
Zoeken op vaardigheid
De database van KlasCement bestaat
grotendeels uit door docenten ingestuurde
lessen of lesideeën.
Dat is natuurlijk een goede ontwikkeling,
want als zij niet weten wat leerrendement
oplevert, wie dan wel? Maar dan
moet al die huisvlijt goed gerubriceerd in
de database worden gezet en wel gebaseerd
op de zoekoptie van docenten. Zij
kiezen eerst het vak, dan het schooltype,

Foto: Anda van Riet
15 LTM | Internet

vervolgens het leerjaar, en bij de talen
ten slotte de verlangde vaardigheid of
literatuur. Zo zul je bij luistervaardigheid
alle bekende leveranciers van podcasts
tegen moeten komen, zoals het uitermate
bruikbare Audio Lingua (). Deze website bedient
sinds kort ook het onderwijs Italiaans en
Russisch.
Het Deense Materialeplatformen
Van België naar Denemarken is slechts
een klik. In LRPLN 4-2009 meldt SLO
dat het Deenstalige Materialeplatformen
() een overzicht geeft van leermiddelen
van uitgevers en van andere partijen
die leermiddelen maken, zoals
musea en leraren. Daarbij biedt de site
verschillende ondersteuningsopties
aan de aanbieders van leermiddelen
door middel van het formulier voor en
ondersteuning bij het metadateren
(het aangeven van kenmerken aan het
leermiddel) en het controleren van de
copyrights. Er zijn voorbeelden, templates
en handleidingen voor leraren
en andere aanbieders.
Er is geen Engelse versie om het
belang van het metadateren en de templates
te controleren en te beschrijven.
Heel Materialeplatformen is in
het Deens. Talendocenten kunnen wel
kijken bij Fransk, Spansk of Engelsk in de
hoop daar lesmateriaal in de doeltaal
aan te treffen. Dat is niet het geval.
Aan de meeste leermiddelen hangt een
prijskaartje. Wat SLO in deze Deense
database ziet, is onbegrijpelijk.
Teem: overbodig
Van het Engelse Teem () zegt SLO dat ‘deze site op een
overzichtelijke wijze informatie biedt
over beschikbare digitale leermiddelen,
doorzoekbaar per onderwerp of niveau.
Een grote meerwaarde van deze website
wordt gevormd door de beschreven ervaringen
van gebruikers met het leermiddel.
De site faciliteert verder de contacten
met de uitgever en de aanschaf van het
leermiddel. Gestart als overheidsinitiatief
is de site nu privaat. Uitgevers betalen
voor de evaluaties die op hun producten
uitgevoerd worden.’
Bij Teem kun je lesmateriaal zoeken per
uitgever, onderwerp, op alfabet of op de
combinatie schooltype en vak. Bij elk leermiddel
staat met een icoontje aangegeven
of het leermiddel op cd-rom is verschenen
of te downloaden is van internet. Dat laatste
is natuurlijk de beste, meestal gratis,
optie. Jammer is dat je beperkt op vak kunt
zoeken. Zo kun je alleen maar zoeken bij
Modern foreign languages. Daardoor is de
opbrengst gering. Bovendien hangen ook
aan de www-leermiddelen prijskaartjes,
zoals aan i-cafe, uitgegeven voor Duits,
Frans en Spaans door Oxford University
Press en bestemd voor KS4 (Years 10–11). De
uitgever noemt i-cafe een ‘interactive subscription
website for reading and writing
skills. Price: £150.00 excluding VAT’. Dit
is niet een leermiddel waar Nederlandse
docenten naar op zoek zijn. Dit geldt trouwens
voor alle andere ook, zodat ook deze
leermiddelendatabase voor ons onderwijs
als volkomen overbodig kan worden
beschouwd.
16 LTM | Internet
Learning and Teaching Scotland
Learning and Teaching Scotland () is de laatste door
SLO aanbevolen buitenlandse leermiddelenbank.
Hiervan zegt SLO: ‘Learning
and Teaching Scotland (LTS) is de Schotse
zusterorganisatie van SLO. Hun goed
opgezette website biedt onder andere
een selectie van online lesmateriaal, geschikt
voor het onderwijs in Schotland.
De (voorbeeld)leermiddelen zijn gekoppeld
aan het Schotse curriculum. Interessant
zijn educatieve games waarmee
ook leerlingen in het Nederlandse primair
onderwijs, na een korte instructie,
prima zouden kunnen werken. Via de
nationale elektronische leeromgeving
Glow zijn zowel tools als online digitale
leermiddelen te vinden.’
Wie de zoekopdracht German of
French plaatst, krijgt een paar honderd
titels voorgezet. Je kunt voor kant-enklaarcursussen
Frans naar de NQ Online
Resource Database. Het lesmateriaal is
gedifferentieerd, maar lijkt me vanwege
de niet in de doeltaal gestelde opdrachten
zonder aanpassingen niet bruikbaar
voor het Nederlandse onderwijs.
Daarnaast kun je kiezen voor NQ Online’s
Directory of Educational Websites. Maar
het aanbod is klein en niet te vergelijken
met de hoeveelheid bijeengebrachte
8
|
websites in het eveneens Engelstalige
Word Surfing, dat in het volgende num- 2009 |
mer van LTM wordt besproken. ■
96
— wordt vervolgd —
jaargang
John Daniëls LTM

ict
In de vorige afleveringen van LTM kwamen
allerlei leermiddelenbanken aan de
orde. Geen enkele daarvan houdt rekening
met de werkwijze van docenten en
leerlingen. Deze kiezen een vak, een afdeling,
een klas, een niveau, een onderwerp
en bij de moderne vreemde talen
een vaardigheid. Toch zijn er wel degelijk
goed bruikbare leermiddelenbanken.
Bovendien zijn er ook pionierende docenten
die voor hun eigen leerlingen en
die van hun collega’s lesmateriaal op het
net zetten. Hun werk wordt alleen door
vakcollega’s opgemerkt en niet door de
geldverslindende instanties die steeds
maar weer opnieuw vergeefs proberen
het onderwijs met het ontwerp van weer
een andere database een dienst te bewijzen.
In deze aflevering aandacht dus
voor docent- en leerlingvriendelijke leermiddelenbanken
met gratis te gebruiken
leerboekaanvullend en zelfs soms
leerboekvervangend lesmateriaal. Om te
beginnen het Engelstalige Word Surfing.
Word Surfing
Volgens de Engelse makers van Word
Surfing kun je een taal leren door systematisch
je woordenschat te vergroten en
die woorden correct en vloeiend in allerlei
situaties te leren gebruiken. Zij menen
dit doel te bereiken door de taalleerders
toegang te geven tot gratis websites met
woord- en grammaticatoetsen, video’s,
lees- en luisteroefeningen, spelletjes,
lessen, forums en opzoekmogelijkheden
voor onbekende woorden. Bezoekers van
Word Surfing vinden lesmateriaal voor
Arabisch, Chinees, Duits, Engels, Frans,
Italiaans, Japans, Koreaans, Portugees,
Russisch, Spaans en Welsh. Als docenten
en hun leerlingen geen bezwaar hebben
tegen Engels als instructietaal, dan
is Word Surfing goed bruikbaar voor het
modernevreemdetalenonderwijs. Maar
er zijn ook koppelingen naar websites
met de doeltaal als instructietaal.
Groot aanbod
Word Surfing () is opgezet door een groep
onafhankelijk van elkaar opererende
taalleraren en vertalers. Iedereen die iets
met het onderwijzen van talen van doen
heeft, kan partner worden in de organisatie.
Men kan op allerlei manieren bijdragen
aan Word Surfing, onder andere door
mee te helpen aan het vergroten van het
aantal websites voor het talenonderwijs
en het in stand houden van de talrijke
discussiegroepen. Daarnaast kunnen op
de website van Word Surfing professionele
aanbieders van talenonderwijs vertellen
wat ze tegen welke prijs aan cursussen
kunnen leveren. Uitgangspunt echter
van Word Surfing is en blijft: onbeperkte
vrije toegang tot alle opgenomen websites,
hulp bij het gebruik van internet voor
het leren van een taal en het ontwikkelen
van een persoonlijke strategie voor
woordverwerving.
Word Surfing beoogt de leerlingen
op een prettige manier in hun eigen tijd
te onderwijzen met een groot aanbod
aan internetbronnen. Voor alle niveaus,
voor alle vaardigheden zijn er volledige
cursussen beschikbaar met toetsen en
al. Enige ordening is echter noodzake-
17 LTM | Internet
INTERNETONDERWIJS DEEL 7
WORD SURFING: gratis oefenmateriaal
voor veel moderne vreemde talen
lijk. Anders haken de leerlingen snel af.
Je vindt bij alle beschikbare talen veel
dezelfde internetbronnen. Dat komt
omdat de ontwerpers daarvan, zoals de
BBC, meer dan één taal bedienen. Dat
maakt het voor de leerlingen makkelijk
om voor alle schooltalen dezelfde soort
bronnen te gebruiken. Bovendien zijn
ze dan ook gewend aan de driedeling
van het niveau die voor alle talen geldt:
Beginners (B), Intermediate (I), Advanced (A).
Frans
Het is onmogelijk om alle schooltalen te
bespreken. Ik heb ruim dertig jaar Frans
gegeven in het voortgezet onderwijs en
veel didactische vernieuwingen meegemaakt
en meestal ook toegepast als ze
leerrendement opleverden. Bij alle talen
ziet de openingspagina er ongeveer uit
zoals bij Frans:
Vocabulary (B) – look, listen and learn
Basic Grammar (BI) – read, listen, repeat
... and use
Readings (BIA) – with sound
French Video Resources (BI)
BBC Learn French Online (BI)
Learn French (BI)
French on the Net (BI)
French Tests (BI)
LangMedia (BI) – videos with transcripts
100 Goethe Vocabulary Tests (BI)
E.L. Easton (BIA) – lots of good links to
more good opportunities
Ondanks de drie niveaus kunnen leerlingen
niet zonder begeleiding losgelaten
worden op deze openingspagina. Ze zou-

den gewoon niet weten waar te beginnen.
Voorstructurering is dan ook noodzakelijk.
Om de lezers een indruk te geven van
deze elf internetbronnen bespreek ik ze
allemaal even heel kort.
Vocabulary is gemaakt door Language-
Guide.org. Deze organisatie maakt de
aankondiging van look, listen and learn
geheel waar. Alle woorden uit het aanvangsonderwijs
worden in woordgroepen
aangeboden met afbeeldingen. Je gaat
met de cursor op de afbeelding staan en
je hoort de uitspraak van het woord. De
leerlingen zien de schrijfwijze en blijven
net zo lang totdat ze alle woorden kennen,
zoals die van de familierelaties.
Met deze woorden kunnen de leerlingen
hun eigen familie voorstellen in de
klas. Dat geldt voor alle onderwerpen.
Eerst de woorden leren dan er iets zinnigs
mee zeggen en schrijven.
Basic Grammar (BI). Deze grammatica is
eveneens van LanguageGuide.org. De
leerlingen krijgen een lijst te zien met
vier groepen grammaticale verschijnselen,
die ze gefaseerd kunnen beluisteren
en leren. Bij het persoonlijk voornaamwoord
stuiten ze dan wel op het Frans-
Engelse verschil tussen vous/tu en you. Dit
wordt in het Engels goed uitgelegd met
voorbeelden en al. De leerlingen zullen
zich dan wel bewust moeten zijn van onze
jijenjougewoonte, die in Frankrijk op zijn
minst vervreemding wekt.
Readings (BIA) is eveneens afkomstig van
LanguageGuide.org. Je vindt er een aantal
niet te lange voorgelezen teksten voor
beginnende en gevorderde lezers. Voor
de laatsten biedt deze leergang ook literaire
teksten van onder andere Guy de
Maupassant. Engelstaligen kunnen hun
muiswijzer achter elke zin zetten, want
dan krijgen ze de Engelse vertaling te
zien van die zin. Daar hoeft dus geen leraar
aan te pas te komen.
French Video Resources (BI) zijn afkomstig
van The Ashcombe School Language Col-
18 LTM | Internet
lege uit Engeland. De leerlingen kijken
en luisteren naar de filmpjes met onderwerpen
die in de meeste leergangen ook
voorkomen. De in Hot Potatoes gemaakte
oefeningen toetsen tegelijkertijd hun
luistervaardigheid.
BBC Learn French Online (BI) ()
bestaat uit een aantal programma’s
waarmee de leerlingen zelfstandig aan
de slag kunnen.
French Steps is een cursus voor
beginners die al jaren in het archief
van de BBC wacht op cursisten. Ze vinden
er korte, thematisch geordende
gesprekjes, die ze kunnen beluisteren
met of zonder Franse of Engelse teksten.
Daarna volgen schrijf- en spreekoefeningen.
French Experience is op dezelfde
leest geschoeid. De cursus biedt
allerlei korte filmpjes, die de leerlingen
kunnen bekijken met of zonder tekst.
Quick Fix biedt de mogelijkheid om
de beluisterde woordjes en zinnetje te
downloaden op een mp3-speler.

Docent Stéphane Cornicard van Ma
France loodst de leerlingen door 24
interactieve video-units heen. Elke unit
bestaat uit drie korte filmpjes. De eerste
biedt de belangrijkste woorden en
grammaticale structuren van de unit, de
tweede levert achtergrondinformatie en
de derde de toepassing in het dagelijks
leven. Wie klikt op For tutors kan een
bepaald topic oproepen, zoals begroeten,
dat als eerste in alle cursussen is
opgenomen. Het is een handige manier
van de BBC om per thema zo veel mogelijk
gebruikssituaties te kunnen leveren.
Met Learn French (BI) kunnen de leerlingen
op allerlei manieren communiceren met
gebruik van hun eigen stem en een zelf
te bouwen identiteit, Voki genaamd. Met
behulp van hun avatar sturen de leerlingen
ingesproken teksten naar elkaar of
naar hun talendocent. Een motiverende
manier van oefenen in het spreken van
de te leren taal.
French on the Net (BI) levert een groot
aantal gratis te bezoeken websites met
complete cursussen en andere geschikte
manieren om online Frans te leren. Het is
de bonte verzameling van Anne Fox, een
tegenwoordig in Denemarken werkende
tweetalige docente Engels en Frans, die
meer dan tien jaar op scholen in Engeland
heeft lesgegeven. Ze is daarom in
staat om bij elke website een kundig
oordeel toe te voegen. In haar collectie
staat ook het uitstekende GCSE Bitesize
French, dat ooit door de BBC is gemaakt
en nog steeds op het net is te vinden
().
French Tests (BI) is afkomstig van Languages
Online, dat een tiental talen bedient.
De honderden tests zijn gemaakt met
het bekende auteursprogramma Hot
Potatoes. Daarmee maak je matchoefeningen,
kruiswoordraadsels, invuloefeningen,
woordvolgordeoefeningen enzovoort.
Alle toetsen zijn Frans–Frans en
bevatten alle door de leerlingen te kennen
woorden uit de onderbouw.
LangMedia (BI) levert een groot aantal
thematisch geordende gesprekjes. De
onderwerpen daarvan kom je ook weer
in de meeste leergangen tegen. In sommige
dialogen is de structuur te ingewikkeld
voor het aanvangsonderwijs. Leerlingen
die bijvoorbeeld de weg moeten
leren vragen en wijzen, zullen niet gauw
de straat opgaan met een zin als: Excusezmoi,
mademoiselle, est- ce que vous pourriez
me dire où se trouve la gare? Met een la gare,
s’il vous plaît komen ze er ook wel.
100 Goethe Vocabulary Tests (BI) is afkomstig
van het Duitse Goethe-Verlag. Naast
boeken levert dit bedrijf ook gratis de
mogelijkheid om woorden te leren vanuit
elke moedertaal naar elke vreemde taal,
dus ook Nederlands–Frans.
E.L. Easton (BIA): Eva Easton heeft honderden
websites gerubriceerd die goed
bruikbaar zijn bij het leren van een taal.
Als een van de eerste noemt ze Tennessee
Bob’s Famous French Links. Bob Peckham
is hoogleraar Franse taal en letterkunde
en werkt al meer dan dertig jaar
aan zijn Franse websites. Je kunt dan ook
19 LTM | Internet
daar alles vinden wat met de geschiedenis,
literatuur en cultuur van Frankrijk te
maken heeft.
Leerboekvervangend of aanvullend
Onderzoek en experimenten moeten
uitwijzen of de digitale verzamelingen
lesmateriaal van Word Surfing de traditionele
lesmethoden kunnen vervangen of
op zijn minst aanvullen. Als Engels als instructietaal
niet voor alle afdelingen van
het vo haalbaar is, zal er vertaald moeten
worden. Dat is dan altijd nog goedkoper
en beter dan het bedenksel Wikiwijs van
de minister van Onderwijs, de open leermiddelenbank
van de VO-raad, de Toolkit
van de Open Universiteit, Edurep, Davindi
en de Didactobank van Kennisnet,
het Leermiddelenplein van SLO, KlasCement
en de andere besproken buitenlandse
leermiddelenbanken. ■
— wordt vervolgd —
1
|
John Daniëls
2010 | 97
Literatuur
Daniëls, J. (2009). Leermiddelenbanken in
Vlaanderen, Denemarken, Engeland en Schotland.
jaargang
Internetonderwijs deel 6. Levende Talen Magazine,
96(8), 44–45. LTM

ict
In de voorgaande afleveringen over
leermiddelenbanken was er regelmatig
sprake van de vaklokalen van de
Digitale School. Onvindbaar lesmateriaal
in de door Kennisnet, de VOraad
en de Open Universiteit ontworpen
leermiddelenbanken bleek soms
goed gerangschikt voorhanden in de
per vak door leraren opgezette lokalen
en community’s. De conclusie luidde
steeds dat docenten en hun leerlingen
beter direct naar het betreffende
vaklokaal zouden kunnen gaan om
daar het nodige leerboekvervangend
of aanvullend lesmateriaal op te halen.
De Digitale School exploiteert namelijk
een leermiddelendatabase met
een goede zoekfunctie. Meer dan tien
jaar geleden begonnen de eerste pioniers
hun digitale lesideeën te zenden
naar . Deze database is alleen
toegankelijk voor de leden van
een community van de Digitale School.
Ook leerlingen kunnen daar lid van
worden, zelfs van meer dan één community.
Na het inloggen kunnen de leden
leermiddelen insturen en zoeken.
Ingestuurde leermiddelen kunnen
door collega’s worden gebruikt en van
commentaar voorzien, terwijl zij ook
kunnen overleggen met de maker van
het leermiddel.
Leermiddelen insturen en
gebruiken
Na het vak te hebben ingevuld waarvoor
je een leermiddel wilt insturen, krijg je
een aantal vragen voorgelegd die de
zoekfunctie voor collega’s en leerlingen
vergemakkelijken. Op de vraag wat voor
leermiddel het is, kun je kiezen uit: leerlingenopdracht,
toets en docentenmateriaal.
Daarna volgen nog vragen over de
taal waarin het leermiddel is geschreven
en voor welk niveau het leermiddel
is bedoeld. Daarbij is er keus uit: niet
niveaugebonden, vmbo 1/2, vmbo 3/4,
onderbouw havo/vwo, tweede fase havo,
tweede fase vwo. Daarna kunnen de inzenders
een tiental domeinen aangeven
waartoe het leermiddel behoort. Voor
de moderne vreemde talen moeten de
inzenders aangeven of het leermiddel
is bestemd voor leesvaardigheid, kijkluistervaardigheid,gespreksvaardigheid,
schrijfvaardigheid, grammatica of
woordverwerving.
Achter elk vak staat het aantal leermiddelen
vermeld. Het best voorziene lokaal
is Engels met maar liefst 2167 leermiddelen,
dan volgt Duits met 418, Nederlands
met 306, Frans 264 en Spaans 12.
Zoals de leermiddelen zijn ingezonden,
zo kunnen ze ook worden teruggevonden:
op niveau van afdeling en leerjaar,
op domein, op vaardigheid enzovoort.
20 LTM | Internet
INTERNETONDERWIJS DEEL 8
LEERMIDDELENDATABASE VAN DE
Engels
Het ontwikkelen van leermateriaal voor
gespreksvaardigheid is lastiger dan
voor de andere vaardigheden. Vandaar
dat van de in totaal 2167 leermiddelen
voor het vak Engels die voor gespreksvaardigheid
het geringst in aantal zijn.
Voor alle afdelingen en niveaus komen
ze niet boven de vijftien uit. Soms zijn
de opdrachten voor gespreksvaardigheid
gekoppeld aan andere vaardigheden.
Dat is te begrijpen omdat
onderwerpen waarover de leerlingen
moeten gaan spreken, aangereikt kunnen
worden door lees- of luisterteksten,
ja soms door beide tegelijk. Bij het project
Walk and Talk, een minitaaldorp, is
zelfs schrijfvaardigheid toegevoegd.
Het lesmateriaal is ontworpen voor de
brugklas door docent Alan Turner van
het Veurs Lyceum in Leidschendam.
De leerlingen downloaden het lesboekje
als Worddocument, printen het en gaan
zelfstandig in tweetallen aan de slag.
Er zijn allerlei spreekopdrachten, zoals
informatie vragen en een interview maken
met een bekende persoon over wie
ze eerst allerlei gegevens te lezen krijgen.
De te stellen vragen dienen voor
het spreken, de antwoorden moeten uit
een tekst worden gedistilleerd en opgeschreven,
zoals echte journalisten het
ook doen.

DIGITALE SCHOOL VOLDOET AAN DE ZOEKEISEN
21 LTM | Internet
Alie Bosma, docente Engels van de
scholengemeenschap Sevenwolden in
Heerenveen schreef voor haar leerlingen
van de onderbouw en die van haar collega’s
lesmateriaal waarin alle vaardigheden
aan bod komen. ‘Spreekvaardigheid:
native speaker interviewen, in groepjes
werken. Schrijfvaardigheid: een
gedichtje, een e-mail schrijven.
Leesvaardigheid: gedichtjes met vragen.
Luistervaardigheid: naar native speaker
luisteren (aantekeningen maken en uitwerken).
Woordverwerving: een wordfile
aanleggen.’
Ella Visser van het Liemers College
in Zevenaar ontwierp bij de door haar
gebruikte leergang Stepping Stones
een kwartetspel voor het oefenen van
gespreksvaardigheid, grammatica
en woordverwerving. Haar collega’s
beloonden terecht haar huisvlijt met vier
sterren. Leerlingen die graag iets met
de handen doen, zullen zeker bereid
zijn het in Word geschreven spel te
downloaden, te printen, in kaartformaat
te knippen en op karton te plakken.
Daarnaast zijn er ook wel leerlingen in
staat om zelf bij de lessen een kwartetspel
te ontwikkelen. Een onderwerp is
zo bedacht, plaatjes zijn er genoeg te
vinden op internet. De vier bij elkaar
horende Engelse zinnetjes moeten ze
dan zelf bedenken. Het kwartetspel is

een handige manier om een hele klas
aan het spreken te krijgen, al gaat het
dan om een simpele structuur van zinnetjes
als ‘Mag ik van jou van de familie
de opa’.
Frans
Ook voor het vak Frans slechts vijftien
lesideeën voor gespreksvaardigheid. Docent
Jan Pover, een pionier uit de eerste
jaren van de ICT, ontwikkelde enkele rollenspellen
voor groepjes van twee of vier
leerlingen. Het zijn zogeheten informationgapoefeningen,
waarbij de leerlingen
om ontbrekende informatie moeten
vragen in allerlei situaties, zoals vragen
naar elkaars personalia, hobby’s, prijzen
in winkels enzovoort. Het zijn opdrachten
in Word, die docenten kunnen openen,
opslaan en printen. De leerlingen gaan
er dan zelfstandig mee aan de slag. De
meeste leerlingenopdrachten voor gespreksvaardigheid
werken zo. Maar niet
die van Dorien Merckens, docente Frans
aan het Jac. P. Thijsse College in Castricum.
Zij laat de leerlingen videoboodschappen
sturen naar haar e-mailadres
via een van de bekende netwerksites. In
een Worddocument legt ze uit hoe de
leerlingen dat moeten doen. Ze nemen
twee aan twee voor de webcam een goed
voorbereid gesprek op en sturen dat naar
hun docente. Oplezen van papier kost
punten.
Paula van Kempen, docente Frans in
het hbo, ontwierp een webquest met als
titel Vie d’école et loisirs, bestemd voor de
klassen 3hv. Het is een methodevervangende
leeropdracht voor twaalf lessen
van zeventig minuten. In de inleiding
maakt ze duidelijk wat de bedoeling is:
‘Stel je voor, je verhuist naar Frankrijk en
je moet naar een nieuwe school (le collège
français). Je moet dan weten hoe het
schoolsysteem werkt en wat er allemaal
op school is te doen.’ In deze zeer bruikbare
talenquest komen alle vaardigheden
aan bod.
Docente Anita Buurman van de KSG
in Apeldoorn ontwierp in 2007 een aantal
dialogen gesitueerd in een winkel, een
brasserie, bij de VVV en op het politiebureau.
Het zijn voorbeelddialogen ter
oefening in een taaldorp. Twee jaar later
hadden al 184 docenten deze huisvlijt
bekeken en een collega had er commentaar
op geleverd. Nu doen al deze
via Worddocumenten geleverde dialogen
wat ouderwets aan. Het internet wordt
alleen gebruikt voor het downloaden en
de computer voor het printen van traditionele
velletjes papier.
Virtueel taaldorp
Toch is er een virtueel taaldorp op internet
te vinden dat niet in de leermiddelenbank
van de Digitale School is te vinden.
Het is ontworpen door Maurice Visser,
docent Frans aan het Dalton-Vatelcollege
in Voorburg. In zijn vaklokaal () kunnen leerlingen
van het eerste en tweede leerjaar
allerlei basisvaardigheden leren en oefenen.
Als reden waarom zijn taaldorp, dat
wel voor iedereen openstaat, niet in de
leermiddelenbank is opgenomen, zegt
Maurice Visser dat hij hard werkt en tot
op heden geen tijd heeft gevonden om
zijn taaldorp in de leermiddelenbank te
zetten.
Conclusie
Al deze pionierende docenten die hun
huisvlijt naar de vaklokalen van de Digitale
School sturen, zijn de wegbereiders
van het door de minister van Onderwijs
gewenste Wikiwijs en van de
andere eerder in LTM beschreven leermiddelenbanken.
Het daarin te investeren
geld kan beter worden besteed
aan de verdere professionalisering van
de vaklokalen van de Digitale School en
aan het financieel prikkelen van docen-
2
|
ten zoals Maurice Visser om zijn taaldorp
verder uit te bouwen. Daar heeft 2010 |
het onderwijs echt iets aan. ■
97
— wordt vervolgd —
jaargang
John Daniëls LTM
22 LTM | Internet

23 LTM | Internet
Foto: Anda van Riet

ict
In eerder in LTM beschreven leermiddelenbanken
en databases zijn ze niet te
vinden. Ook de Inspectie van het onderwijs
besteedt in ‘Portretten van scholen
voor voortgezet onderwijs’ (zie Daniëls,
2007a, b) geen aandacht aan ze, terwijl
de schoolbezoeken in het teken van ICT
stonden. Toch zijn ze er: docenten die
voldoende kennis hebben opgedaan van
een auteursprogramma om daarmee digitaal,
vaak interactief lesmateriaal te
ontwikkelen voor de eigen leerlingen,
maar dit ook meestal gratis ter beschikking
stellen aan collega’s van andere
scholen. Zij zijn bescheiden en timmeren
niet aan de weg. Dit is ook de reden
dat in het verslag van de werkconferentie
ICT-pioniers in het talenonderwijs, georganiseerd
op 25 en 26 november 2005 door
het toenmalige NaB-mvt, te lezen staat:
‘De publicatie is bedoeld om talendocenten
een bruikbaar overzicht te bieden van
de verschillende toepassingen op ICTgebied,
overigens zonder enige pretentie
van volledigheid. Er zijn natuurlijk meer
pioniers die we niet voor de werkconferentie
konden uitnodigen, omdat we ze
niet kennen.’ Was dat wel het geval geweest,
dan was pionier Maurice Visser,
docent Frans aan het Dalton-Vatel College
in Voorburg, er zeker bij geweest.
Taaldorp Frans
Maurice Visser heeft een digitaal taaldorp
Frans ontwikkeld dat hij, via de
website van de school ,
als lesmateriaal aan
de eigen onderbouwleerlingen aanbiedt,
maar ook aan die van zijn collega’s.
Het openingsscherm biedt de
leerlingen de gelegenheid om een keus
te maken uit klas 1 of 2. Voor beide klassen
zijn de volgende zes onderwerpen
beschikbaar. Drie daarvan starten in de
eerste klas en keren in het tweede leerjaar
uitgebreid terug.
• Bureau d’accueil (klas 1 en 2)
• Club des jeunes (klas 1 en 2)
• Dans la rue (klas 1 en 2)
• Collège (klas 1) en Salle de classe (klas 2)
• Supermarché (klas 1) en Restaurant (klas 2)
• Hôtel de ville (klas 1) en Hôtel (klas 2)
Deze onderwerpen staan in waaiervorm
zonder voorgeschreven volgorde op het
scherm. Docenten of hun leerlingen kiezen
dus zelf een onderwerp voor digitale
verwerking. Daarmee functioneert
het taaldorp ook beter als aanvulling op
de gebruikte leergang. De uitleg bij elk
thema is kort en duidelijk. De leerlingen
zien vier symbooltjes met elk een eigen
betekenis:
• In Connaissances élémentaires (basiskennis)
worden alle zinnen aangeboden.
Ook de belangrijkste woorden staan
keurig op rij opgesteld.
• In Écouter et regarder (kijken en luisteren)
zijn voorlopig alle zinnen te
beluisteren voor de uitspraak. In de
toekomst komen er ook filmpjes van
24 LTM | Internet
INTERNETONDERWIJS DEEL 9
Toch zijn er wel degelijk
pionierende talendocenten
de dialogen, gespeeld in het taaldorp.
• In En savoir plus... vind je extra grammatica
ter ondersteuning van de situatie.
• In het koffertje van Extra vind je allerlei
oefeningen die je kunt downloaden.
Ook vind je er koppelingen die
verwijzen naar nog meer oefeningen.
Dans la rue
Vanwege de bekende begroetingsrituelen
is het aan te bevelen in het eerste leerjaar
met Dans la rue te beginnen. In het
tweede leerjaar komt de straat terug met
nieuw vocabulaire en zinnen. De leerlingen
kunnen net zo lang de woorden en
zinnetjes beluisteren en nazeggen totdat
ze de goede uitspraak te pakken hebben.
Dat kan individueel voor huiswerk thuis
of in tussenuren op de schoolcomputers.
Docenten die een hele klas tegelijk deze
individueel bedoelde activiteiten van de
leerlingen in het computerlokaal laten
uitvoeren, verliezen daarmee kostbare
lestijd. Een korte klassikale evaluatie van
de gegeven opdrachten voldoet beter.
Dat kan simpel met het ook bij de traditionele
leergangen gebruikelijke vraag- en
antwoordspel van hoe zeg je/vraag je? De
meerwaarde boven de traditionele werkwijze
van de onder 1 en 2 genoemde opdrachten
bestaat uit het niet-klassikaal
oefenen met woordbetekenissen, zinnetjes
en uitspraak. Dat doen de leerlingen
in niet-lesuur gebonden werktijd.

En savoir plus...
In de rubriek En savoir plus... treffen de
leerlingen grammatica. In dit geval voor
de eerste klas het traditionele leren klokkijken.
Een tochtje langs alle twaalf onderwerpen
laat zien dat enkele bij En
savoir plus... een leeg scherm opleveren.
De overige herbergen de traditionele
grammaticaregels. Ze zijn simpel
gehouden, zodat de leerlingen ze zelfstandig
kunnen raadplegen of leren als
een docent dat wenst. Hoe verschillend
er ook wordt gedacht over de rol van
de grammatica bij het leren van een
moderne vreemde taal, voor het correct
taalgebruik zullen de leerlingen
op zijn minst moeten weten hoe ze alle
voorkomende woordsoorten moeten
schrijven.
Het koffertje met Extra
Extra is het meest interessante onderdeel
van het taaldorp. Het is geïmporteerd
werk van Thierry Perrot, docent Frans als
vreemde taal (FLE). In alle koffertjes zitten
dezelfde twaalf onderwerpen, steeds
in deze volgorde: la maison, les vêtements,
les numéros, la famille, l’alphabet, les heures,
l’Europe, les animaux, le corps humain, la
gare, les chiffres de 0 à 100, en ville.
De leerlingen krijgen van al deze
onderwerpen eerst de woordbetekenissen
te zien en te horen, vervolgens
de daarop gebaseerde dialogen.
Daarna volgen interactieve opdrachten,
waarmee de leerlingen kunnen
oefenen totdat ze geen fouten meer
maken. Steeds zien ze de uitslag en
het commentaar op hun prestatie.
Maurice Visser had misschien beter
bij elk thema alleen het bijhorende
onderwerp van Perrot in het koffertje
kunnen stoppen. Zijn alfabet met de
uitspraak van alle letters hoort helemaal
voor in de cursus. Na de behandeling
in de tweede klas van Dans la
rue kunnen de leerlingen dan interactief
aan het werk met Perrots En ville.
Daar leren ze de weg vragen en wijzen.
Docenten die hun leerlingen nog meer
willen laten oefenen met andere onderwerpen
uit het werk van Thierry Perrot,
kunnen hen sturen naar .
Leerboekaanvullend
Het digitaal lesmateriaal van Maurice
Visser kan uitstekend dienen als aanvullende
transfer op de gebruikte leergang.
Dat geldt natuurlijk ook voor de interactieve
oefeningen van Thierry Perrot.
De leerlingen kunnen er individueel en
zelfstandig mee aan het werk na de opdracht
daartoe van hun docent te hebben
ontvangen. Tijdens het daarvoor
afgesproken lesuur laten de leerlingen
horen wat ze van hun buitenschoolse
digitale docenten hebben geleerd. Het
is zeker hun bedoeling dat de leerlin-
25 LTM | Internet
gen zich inspannen om de woorden en
korte zinnetjes met de goede uitspraak
en taalregels te leren. De eigen leraar zal
dan nog wel even moeten controleren of
ze dit is gelukt.
Advies aan OCW
Natuurlijk zijn er meer pionierende docenten
zoals Visser en Perrot die hun eigen
leerlingen en die van hun collega’s
van gratis digitaal, interactief lesmateriaal
voorzien. Ze maken zonder enige vergoeding
van het ministerie van Onderwijs
iets wat er nog niet is. Het is dan ook niet
zo vreemd dat Maurice Visser zijn taaldorp
niet verder uitbreidt. De minister
zou er goed aan doen niet-commercieel
werkende auteurs van digitaal aangeboden
lesmateriaal op te sporen en ze met
een tripartiete overeenkomst een behoorlijke
vermindering van het aantal te
geven lessen te bieden om ze daarmee te
stimuleren op de ingeslagen weg verder
te gaan. ■
John Daniëls
— wordt vervolgd —
Literatuur
Daniëls, J. (2007a). ICT-portretten van scholen
voor voortgezet onderwijs. Levende Talen
Magazine, 94(5), 39–40.
Daniëls, J. (2007b). ICT-portretten van scholen
voor voortgezet onderwijs: Deel 2. Levende
Talen Magazine, 94(6), 27–28. LTM jaargang 97 | 2010 | 3

ict
De Alane (Adaptive Language Engine)
Nieuwslezer () is ontwikkeld door softwarebedrijf
Edia in Amsterdam. Edia, een onderzoeks-
en ontwikkelorganisatie voor
webtoepassingen voor het onderwijs,
is ontstaan door een nauwe samenwerking
met de afdeling Communicatie- &
Informatiewetenschappen van de Universiteit
Tilburg. De wetenschappelijke
basis voor de Nieuwslezer is gelegd in
een onderzoeksproject van deze universiteit.
Voorlopig is de Nieuwslezer alleen
beschikbaar voor NT2, maar de andere
schooltalen volgen binnenkort.
Het programma werkt als volgt: de
leerlingen maken eerst een test waarmee
hun woordkennis wordt vastgesteld.
Daarna kiezen ze een onderwerp en het
aantal daarover te lezen teksten. Ze hebben
de keus uit: binnenland, buitenland,
economie, entertainment, gezondheid,
kunst, media, sport en wetenschap.
Op basis van de uitslag van de pretest
en de gewenste onderwerpen zoekt het
programma teksten in een database van
dagelijks ververste krantenartikelen. In
de tekst krijgen de woorden die boven
het niveau van de leerling liggen, een
rode achtergrond. Door met de muis over
deze woorden te bewegen verschijnt een
vertaling in een door de leerling vooraf
gekozen hulptaal. Door op het woord te
klikken verschijnt in het rechtergedeelte
van het scherm een aantal voorbeeldzinnen
waarin het doelwoord voorkomt.
Ook is een opdracht toegevoegd waarbij
leerders een woord dat half is afgebro-
ken, zelf moeten afmaken. Vervolgens
kunnen ze doorgaan met een nieuwe
tekst. Dat gaat door totdat het ingestelde
aantal teksten is bereikt.
Leerlingen en docenten loggen in
op een apart deel van de Nieuwslezer.
Beide kunnen de vorderingen volgen
op een eigen scherm. Om de werking
van de Alane Nieuwslezer te ervaren heb
ik me achtereenvolgens als leerling en
docent gemeld bij Rintse van der Werf,
de ontwerper van Alane. Hij maakte twee
accounts voor me aan, zodat ik als leerling
en docent aan het werk kon.
Als leerling
Om mijn woordenschat te bepalen kreeg
ik een pretest voorgezet met 70 vragen.
Dat was lastig omdat ik bij NT2 natuurlijk
alle gevraagde woorden wel kende.
Bewust maakte ik fouten en haalde zo
een score van 45 goede antwoorden op
de 70 vragen. Dat bracht Alane ertoe om
mij de vier teksten over het verlangde onderwerp
achtereenvolgens voor te zetten.
De keus van de teksten was gebaseerd op
mijn woordenschat van 8.240.
In een van de teksten klikte ik op het
me zogenaamd onbekende door Alane
voorgesorteerde woord torpederen. Als
hulp kreeg ik vier nieuwe zinnen met het
onbekende woord erin.
1. Miguel Torres kreeg al na twintig minuten
rood wegens het torpederen van
Dani Aquino.
2. Het probleem van de nederzettingen
dreigt het hele vredesproces te torpederen,
zei de Saudische prins Saud al Faisal.
26 LTM | Internet
INTERNETONDERWIJS DEEL 10
ALANE SLIMME NIEUWSLEZER
Online leermiddel voor leesvaardigheid en woordverwerving
3. Amir wilde met de moordaanslag het
Israëlisch-Palestijns vredesproces torpederen
dat met akkoorden in Oslo in
1993 was begonnen.
4. Hij wil deze acties torpederen door ze
per Koninklijk Besluit te vernietigen.
In de hierop volgende clozetoets moest ik
als leerling in staat worden geacht om in
vier nieuwe zinnen met onbekend geachte
woorden in elke zin het woord correct
aan te vullen. In de zin ‘De Gezondheidsraad
betitelt het vaccinatieprogramma
als uiterst veilig. Het advies... maakt
slechts een voorbehoud voor kinderen
met een ernstige, aangeboren afwijking’,
moet het woord advies aangevuld worden
tot adviesorgaan. Na aanvulling van de vier
woorden klik je op Versturen. Je ziet het
meteen: groen is goed, rood is fout. Ga
je met de cursor op het rode woorddeel
staan, dan krijg je het correcte antwoord
te zien. Ben je klaar, dan verneem je van
de ingebouwde leraar hoeveel vragen je
goed hebt beantwoord:
Carnavalsprins met drankprobleem:
4 van 4 goed
Marnixbuurt zegt nee tegen parking:
4 van 4 goed
Europese beurzen in mineur:
3 van 4 goed
Cijfers politie zijn onbetrouwbaar:
4 van 4 goed
Tekstdekking
Onder tekstdekking verstaat Alane het
aantal bij de cursist bekende woorden in
een tekst gedeeld door het totaal aantal

woorden van de tekst. Mijn score is respectievelijk
92,38%, 91,67%, 91,80%,
91,91% en dat is heel hoog. Rintse van
der Werf, geconfronteerd met mijn vorderingen,
schrijft: ‘Het percentage bij de
tekstdekking geeft aan dat we perfecte
teksten hebben kunnen vinden voor dit
niveau. Het doelpercentage waarmee
ons tekstselectiemechanisme werkt in
deze versie, is 92% van de woorden bekend,
dus 8% mag (in principe) te moeilijk
zijn. Dat klopt aardig goed.’
Het programma houdt ook je totale
vorderingen bij. Ik startte met een woordenschat
van 8240 en kreeg na afloop
van mijn huiswerk te zien dat ik 42 nieuwe
woorden had bijgeleerd. Die woorden
krijg je dan ook nog een keer allemaal
onder elkaar te zien om ze nogmaals in
te prenten. Het programma geeft ook
aan hoeveel keer een woord in hoeveel
teksten voorkomt. Het woord stadsdeel
kwam in een tekst over Amsterdam wel
zeven keer voor. Wie dan nog niet weet
wat het betekent, moet nog maar een
paar teksten over Amsterdam lezen.
Je kunt op elk moment de lessen onderbreken,
want bij het opnieuw inloggen
een dag later kreeg ik meteen te zien dat
ik twee lessen had afgerond, maar dat ik
in les 3 met een klik op Vervolg les verder
kon gaan.
Als leraar
Docenten hebben de beschikking over
een Sakai-werkomgeving en ze kunnen
van daaruit de instellingen van hun lessen
beheren en de vorderingen van hun
leerlingen bekijken. Op het tabblad Cursusconfiguratie
kunnen ze het aantal lessen
voor de leerlingen vastleggen, het
niveau (normaal of moeilijk), de onderwerpen,
het aantal teksten per les (1–8)
en de tekstlengte. Deze staat standaard
ingesteld op 200 tot 500 woorden.
Ingelogd als leraar kon ik mijn eigen
vorderingen volgen door mijn naam te
selecteren uit de lijst met andere cursisten.
Zo kon ik constateren dat ik
drie dagen later wederom vier teksten
heb gelezen, hoelang ik daar over heb
gedaan en wat mijn score was. Helaas
bleek ik geen woorden te hebben bijgeleerd
(kader 1).
Digitaal, interactief en adaptief
Alane Nieuwslezer is inderdaad slim, zeker
vergeleken met allerlei traditionele
leermiddelen leesvaardigheid en woordverwerving.
Naast digitaal en interactief
27 LTM | Internet
is de Nieuwslezer ook nog adaptief, dat
wil zeggen dat na de pretest de leerlingen
teksten op hun niveau krijgen voorgezet
met veel of weinig moeilijk geachte
woorden. Daardoor is de Nieuwslezer
niet geschikt voor klassikaal gebruik, ook
niet in een computerlokaal met de hele
klas. Leerlingen moeten leren lezen in
een voor hen vreemde taal en daarvan de
meest frequente woorden receptief leren
onthouden. Dat is een individuele bezigheid
voor niet-lesuurgebonden werktijd.
De leerlingen kunnen overal inloggen, op
elke plek waar ze de beschikking hebben
over een computer met internetverbinding.
Daar hoeft geen leraar bij te zitten
als controle. Deze volgt via de Sakaiwerkomgeving
de vorderingen van de
leerlingen. Wie goed scoort, krijgt moeilijkere
en langere teksten voorgezet. Wie
minder goed kan begrijpen wat hij of zij
leest vanwege een te geringe woordenschat,
zal nog verder moeten oefenen op
hetzelfde niveau. Dat is minder frustrerend
dan bij een klassikale werkwijze te
merken dat je niet mee kunt komen. ■
John Daniëls
— wordt vervolgd —
4
DATUM OPDRACHT SCORE START EIND
|
29-jan-2010 opdracht bij: RVZ: ‘schaf numerus fixus bij geneeskunde af’ 1 - 5 14:05:30 14:12:092010
|
29-jan-2010 opdracht bij: Politie mag kentekendata langer bewaren 1 - 4 13:59:12 14:00:1897
29-jan-2010 opdracht bij: ACP eist ingrijpen minister en politietop 0 - 4 13:57:00 13:58:41
29-jan-2010 opdracht bij: Vrijgezellenoptrekje van 800.000 euro troost Brad Pitt 4 - 4 13:54:10 13:55:25jaargang
Kader 1. Voortgang van John Daniëls, woordenschat: 8240 + 0 LTM

ict
In de vorige afleveringen van deze serie
over internetonderwijs kwamen enkele
ondeugdelijke leermiddelenbanken en
databases aan de orde. Deze waren niet
tot stand gekomen vanuit de zoekbehoefte
van docenten en leerlingen. Zij zoeken
leerboekaanvullend of vervangend digitaal,
bij voorkeur interactief lesmateriaal.
Dat is er volop, maar niet of nauwelijks te
vinden. Dat komt omdat ontwikkelaars
geen rekening houden met de zoekstrategie
van de klanten. Deze zoeken op vak,
schooltype, afdeling, klas en eventueel
op niveau. De leermiddelenbank van de
Digitale School, beschreven in LTM 2010-
2, voldoet hieraan. Dat geldt ook voor de
Internettoolbox voor Chinees van pionier
Wim Oostindier. Zijn motto: ‘De juiste
link op het juiste moment . . . en altijd:
one-click-away.’
Hulp bij het leren
Wim Oostindier, docent Mandarijn Chinees
aan de Hanzehogeschool in Groningen,
heeft de Internettoolbox ontwikkeld
voor zijn Nederlands- en Engelstalige
studenten. Ze vinden daarin alle mogelijke
hulp bij het leren van deze ongetwijfeld
moeilijke taal. Stelregel daarbij
is het ‘webdidactisch’ aanbieden van de
leerstof. In de Toolbox vinden zijn studenten
bijvoorbeeld antwoord op de
vraag: ‘Op welke site kun je de volgorde
van de streepjes zien?’ Wim Oostindier
is deze vraag al voor geweest en heeft
het antwoord erop in zijn Toolbox gezet.
Zijn studenten moeten immers geen tijd
verspillen met het zoeken naar websites
waar ze alle antwoorden op hun vragen
kunnen vinden. De Toolbox is te vinden
op
en is zeker een bespreking waard, omdat
de opzet ervan ook toepasbaar is op andere
talen.
De bezoeker komt na een klik op de
opgegeven URL binnen in PB Works,
(), een online
werkruimte waar docenten en studenten
informatie kunnen delen en samen
aan een project kunnen werken. Na
registratie wordt de bezoeker uitgenodigd
digitaal Chinees te leren aan de
Hanzehogeschool.
Werkwijze
De openingspagina staat vol koppelingen
met uitleg wat de studenten eronder
kunnen aantreffen. In het rechterframe
staan alle voor de studenten nuttige websites
gerubriceerd op onderwerp:
Tones & Pronunciation
Typing Chinese Characters
Character Training
Dictionaries
Translation
Chinese Grammar
Tools to Read Chinese
Chinese 5-minutes-day
Playing with your Chinese
Chatting on line
Chinese Portals for Learning
Chinese History & Culture
En voordat de studenten zelfstandig aan het
werk gaan, lezen ze als geruststelling: ‘If
you cannot find what you need / want,
please, mail me: w.oostindier@pl.hanze.nl.’
Nieuwe bezoekers kunnen klikken
op het vakje Newbies om daarna van
alles online te gaan doen, zoals het
schrijven van Chinese karakters, uit-
28 LTM | Internet
INTERNETONDERWIJS DEEL 11
‘HET INTERNET ALS ONMISBARE
TOEVERLAAT BIJ HET LEREN VAN CHINEES’
spraak oefenen enzovoort.
Op
geeft Wim Oostindier zelf digitaal uitleg
aan zijn Nederlandstalige studenten.
Hij doet dat door middel van vragen.
De beginnende studenten zien een serie
vragen in de ik-vorm of opdrachten met
daaronder de antwoorden en tips, steeds
gevolgd door een ‘Klik hier’.
• Wat heb ik minimaal nodig? Uiteraard
het basisgereedschap, namelijk het
toetsenbord met Mandarijn Chinese
tekens. Vervolgens het gratis te downloaden
DimSum.
• Hoe kan ik de toonhoogtes (leren) onderscheiden
en hoe moet ik ze uitspreken?
• Karakter(s) laten uitspreken: ‘Klik hier’.
• Hoe klinkt een alinea gesproken Chinees
eigenlijk?
• Hoe ontdek ik de betekenis van een
Chinees karakter?
• De schrijfwijze van een Chinees karakter:
uit welke en hoeveel streepjes is dit
karakter opgebouwd?
• Hoe ontdek ik of ik het woord dat ik
wil gebruiken, wel klopt in de context
waarin ik het gebruik?
Dan moeten de studenten natuurlijk ook
oefenen met bekende en onbekende karakters.
Zij worden uitgenodigd om hun
woordenschat uit te breiden. Dat kan op
de websites van Teleac en de BBC. Chinese
televisie kijken doen ze op .
Vragenlijst
Alvorens een taal te gaan leren, moeten
studenten zich natuurlijk bewust zijn van
wat ze precies willen. Wim Oostindier

ontwikkelt daarvoor een speciale vragenlijst.
Door op een van onderstaande
mogelijkheden te klikken, komen de studenten
precies terecht waar ze willen.
• Ik spreek (bijna) geen Chinees en ben
ook niet van plan het te leren (maar ik
wil wel een paar zinnetjes kunnen zeggen).
• Ik wil Chinees leren – Ik spreek het al
een (klein) beetje en wil verder oefenen
(alleen pinyin).
• Ik wil Chinees leren – Ik spreek al (wat)
Chinees, maar heb nog problemen met
de karakters (alleen karakters).
• Ik wil verzamelsites met Chinese taallinks
raadplegen.
Waarom een Toolbox?
Het idee voor de Toolbox was bij Oostindier
opgekomen toen hij merkte dat zijn
studenten een probleem hadden. Ze wisten
dat ze de oplossing op het internet
zouden kunnen vinden, maar niet waar.
Die vraag legden ze neer bij hun docent.
Deze ging aan het werk, waarbij het selecteren
van de websites voor zijn Toolbox
een kwestie van ervaring is, zo zegt
hij zelf. Hij vond de sites via de zoekmachine
van Google en door gebruik te maken
van de juiste sleutelwoorden.
Natuurlijk zijn er dan toch nog problemen
die opgelost moeten worden.
Als eerste noemt hij de tonen, want
de studenten willen dan weten welke
tonen er zijn. Ze worden stante pede
doorverwezen naar websites waar ze de
tonen kunnen horen en naspreken. Dan
volgt de vraag wat betekent dit woord
dat ik zojuist heb gehoord? De Toolbox
verwijst meteen naar de juiste plek op
internet waar de studenten het antwoord
kunnen vinden. Dan volgt natuurlijk de
vraag hoe al deze geleerde woorden in
een zin moeten worden uitgesproken.
Ook hierop vinden de studenten een
antwoord in de Toolbox. Wanneer de
studenten de tekst in pinyin willen zien,
worden ze doorverwezen naar de website
met karakters geconverteerd in pinyin.
Studenten krijgen het advies eerst
te luisteren naar een tekst en de bijhorende
karakters te lezen. Als ze daarbij
vertaalproblemen hebben, moeten ze
een bezoek brengen aan de online woor-
29 LTM | Internet
denboeken en websites met vertalingen.
Zo worden de studenten aan de hand
van de digitale meester door de leermiddelen
geleid. Ze leren individueel en
zelfstandig in hun eigen tijd. De leerstof
die ze niet zelfstandig via de internetbronnen
kunnen leren, zal ongetwijfeld
tijdens de contacturen door hun docent
worden behandeld.
Voorbeeld voor andere talen
Natuurlijk is de Toolbox voor Chinees
een goed voorbeeld dat navolging verdient.
Wim Oostindier laat zien dat het
aanbieden van een serie websites zonder
ordening en uitleg studenten niet verder
helpt. Ze blijven ergens steken, haken
af en komen dan met vragen bij hun docent.
Deze pionier voorkomt dat door de
ordening van de websites op basis van de
5
|
veronderstelde vragen van zijn studenten.
Deze werkwijze verdient zeker navol- 2010 |
ging voor andere talen. ■
97
— wordt vervolgd —
jaargang
John Daniëls LTM

ict
In de vorige afleveringen van ‘Internetonderwijs’
besprak ik enkele databases
met lesmateriaal voor het talenonderwijs.
Na de verzamelingen van het Engelse
Word Surfing (LTM 2010-1) en van
de Digitale School (LTM 2010-2), volgde
het werk van Nederlandse pionierende
docenten van het voortgezet en hoger
onderwijs: Maurice Visser met zijn taaldorp
Frans (LTM 2010-3), Rintse van der
Werf met zijn slimme Nieuwslezer (LTM
2010-4) en Wim Oostindier met zijn
toolbox voor studenten Chinees (LTM
2010-5).
Dat het ook mogelijk is een database
aan te leggen alleen voor luistervaardigheid
bewijst Audio Lingua. Deze website
() is gebouwd
door de Groupe d’expérimentation
pédagogique (GEP), wordt gehost
door C.R.D.P en gefinancierd door de
Académie de Versailles. De leerlingen
krijgen mp3-bronnen voorgezet die ze
online kunnen beluisteren, maar ook
voor later gebruik kunnen downloaden.
Ze oefenen daarmee individueel en zonder
kosten voor de school luistervaardigheid
Frans, Duits, Engels, Italiaans,
Spaans en Russisch.
Luisteren en spreken op niveau
Alle opnames zijn authentiek en door native
speakers ingesproken. Het zal de leerlingen
zeker aanspreken dat het maximumaantal
opgenomen minuten niet
meer bedraagt dan twee. Gevorderde
leerlingen met een behoorlijke uitspraak
kunnen eventueel ook zelf teksten inspreken.
Ze moeten daarvoor eerst via een in
te vullen formulier toestemming vragen.
Hiermee voorkomen de ontwerpers van
Audio Lingua dat mensen de website mis-
bruiken of dat ze er flauwe grapjes gaan
uithalen. De onderwerpen zijn zeer gevarieerd.
Leerlingen die geïnteresseerd zijn
in een speciaal onderwerp, kunnen dat
opvragen. Er is altijd wel een native speaker
die daar iets over te melden heeft. Bovendien
kunnen de leerlingen zich van tevoren
zelf op een ERK-gerelateerd niveau
(van A1–C2) abonneren. Zoals bij veel van
dit soort sites is er een rating bestaande
uit maximaal vijf toe te kennen sterren.
Dit soort beoordelingen geeft docenten
en leerlingen de kans om hun mening te
geven over de spreekprestaties van de inzenders.
Audio Lingua houdt een top tien
van inzenders bij.
Werkwijze
Enkele voorbeelden laten zien hoe
simpel het gebruik van deze database
is en hoe deze het best is in te zetten
bij het luister- en spreekonderwijs.
Op het openingsscherm kun je op de
vlaggetjes toetsen. Je ziet dan hoeveel
gesproken teksten er zijn in de aangeboden
talen. Je krijgt ze dan allemaal
ongesorteerd te zien en kunt ze
met een klik openen. Rechts daarvan
kun je je keuze als volgt verfijnen. In
een rolmenu kies je achtereenvolgens
de taal (een uit de lijst), niveau (A1–
C2), spreekstem (vrouw/man), leeftijd
(kind, jongere, volwassene of oudere),
duur (0–30, 30–60, 60–90, 90–120
seconden). Vervolgens is er nog een
snelkeuzemenu waarin je een taal naar
keus of alle talen kunt opgeven en een
woord dat naar een onderwerp verwijst.
Een leerling die bijvoorbeeld aan judo
doet, kan op zoek gaan naar iemand
die die sport ook beoefent en daar iets
over vertelt.
30 LTM | Internet
INTERNETONDERWIJS DEEL 12
Luistervaardigheidstraining met Audio Lingua spaart lestijd
Inderdaad: judo
Ik heb als taal Frans gekozen, maar de
keuze voor niveau, spreekstem, leeftijd,
duur op ‘indifférent’ laten staan om zo
veel mogelijk reacties te krijgen. Het
blijkt er desondanks maar een te zijn met
de volgende verklaringen: ‘Résultats de
la recherche judo. Benoit: je pratique le
judo!’ Het niveau is B1, de stem masculin,
de leeftijd adolescent, de duur 90–120
seconden en zijn tekst heeft Benoit een
rating van 1,9 (twee votes) opgeleverd.
Verder krijg ik nog te zien dat hij Français
is, zijn tekst heeft ingesproken op
1 mei 2008 en dat hij afkomstig is van
Guyancourt, France. Handig is dat de
luisteraars ook een samenvatting te zien
krijgen: ‘Quand et comment il le pratique,
quelle est sa philosophie du judo
(...), ses athlètes préférés.’ Bovendien is
dit onderwerp te vinden in de rubrieken:
sport, se présenter, loisirs. Docenten doen er
goed aan om de leerlingen in het begin
van deze luisteractiviteit enige richting
mee te geven. Door ze voor Frans in het
snelkeuzemenu se présenter te laten invullen
krijgen ze een groot aanbod aan zich
voorstellende native speakers.
Audio-Lingua introduction
How does it work?
How to submit resources
Audio-Lingua charts
Advanced search
languages French
level indifferent
gender indifferent
age indifferent
length indifferent
Quick search
languages French
judo

Foto: Anda van Riet
Zich voorstellen in het Engels
Zich voorstellen is een van de thema’s die je
in de leermiddelen van het aanvangsonderwijs
van elke taal tegenkomt. Audio Lingua
kan hierbij dus als aanvulling voor luistervaardigheid
goede diensten bewijzen,
te beginnen op A1-niveau. Bij Engels levert
Audio Lingua voor het onderwerp introduce
bijvoorbeeld voor alle niveaus 153 zich
voorstellende Engelstaligen met een verdeling
van: A1: 7 hits, voor A2: 29, voor B1:
90, voor B2: 34, terwijl er voor de niveaus
C1 en C2 niemand zich komt voorstellen.
De leerlingen kunnen op het introductiescherm
van elke inzender ook nog zien
waar de inzenders over spreken. Dat helpt
ze zeker bij het maken van een keus en bij
het beluisteren van de teksten. De leerlingen
moeten alvorens te beginnen van hun
docenten te horen krijgen welk niveau ze
hebben. Wanneer daar geen duidelijkheid
over bestaat, kunnen de leerlingen eerst
hun taalniveau luistervaardigheid laten
vaststellen in het testprogramma Dialang
().
Aan het werk
Om een groot aanbod te krijgen moeten
de leerlingen zo min mogelijk keuzes
maken. Vrouwen- of mannenstem, leeftijd
en spreektijd kunnen blijven staan
op indifferent. Na opgave van hun niveau
begint de luisteractiviteit.
Voor A2 stellen 29 Engelstaligen zich
voor. De eerste in de rij is de Amerikaanse
volwassene Rachael die in staat is om tussen
de dertig en zestig seconden iets over
New York en haar studie daar te vertellen.
De leerlingen kunnen het tekstje net zo
lang beluisteren als nodig is om alles te
begrijpen. Ze maken aantekeningen en
proberen de hoofdzaken in te prenten. Als
ze tevreden zijn over hun prestatie, dan
printen ze de afbeelding waarvandaan de
luisteractiviteit is gestart. Ze zetten hun
naam erop en nemen de print mee naar de
les. Daar wijst de docent vanaf de ingeleverde
blaadjes achtereenvolgens de leerlingen
aan om in een klassikale, frontale
setting te vertellen wat ze hebben beluisterd.
Wanneer een docent iets niet goed
Rachael : Her studies ✰ ✰ ✰ ✰ ✰
✓A2 ✓female ✓adult ✓30-60 seconds (3.57 - 12 Rates)
English, 7 January, by Rachael (New York City, USA)
She introduces herself and talks about her studies in New York City.
introduce yourself; town; studies
URL of this resource : http://www.audio-lingua.eu/spip.php?article820
31 LTM | Internet
begrijpt of net doet of dat het geval is,
dan is een vraag gauw gesteld. Wanneer
vijftien minuten wordt uitgetrokken voor
dit onderdeel van de les, dan komt er toch
minstens een halve klas aan het woord.
Deze warming-up geheel in de doeltaal zou
het begin moeten zijn van elke taalles.
Voordelen
Wie Audio Lingua gaat gebruiken, kan dat
beter niet in lesuurgebonden werktijd in
een computerlokaal doen. Dat is zonde
van de lestijd. Luisteren is bij voorbaat een
individuele bezigheid die de leerlingen
overal elders kunnen uitvoeren. Daar is
geen klas- of computerlokaal en kostbare
lestijd voor nodig. Een korte klassikale
inleiding over de werkwijze van Audio Lingua
volstaat, gevolgd door de klassikale
evaluatie van de beluisterde teksten.
In deze en alle voorgaande afleveringen
van de serie ‘Internetonderwijs’
bestaat voor mij de waarde van leermiddelenbanken
of -databases uit de
wijze waarop leerlingen er individueel en
zelfstandig mee aan het werk kunnen op
een eigentijdse en tegelijk ouderwetse
manier van huiswerk maken. Hoe minder
tijd docenten in de voorbereiding hoeven
te steken, des te beter is het product.
Dit geldt zeker voor Audio Lingua. ■
John Daniëls
— wordt vervolgd —
LTM jaargang 97 | 2010 | 6

ict
Taaldocenten die hun leerlingen aan de
WebQuests (WQ’s) willen zetten, zullen
waarschijnlijk bij hun zoektocht terechtkomen
bij , want
daar staan de speciaal voor het taalonderwijs
ontworpen WQ’s. In andere talen
dan de onze worden WQ’s, op een
enkele uitzondering na, niet ontworpen
voor het taalonderwijs, maar voor exacte
vakken, geschiedenis en aardrijkskunde.
Zo staan ze vaak ook gerubriceerd in
verschillende databases. Inhoudelijk behoren
deze WQ’s bij een vak. Zij zijn bij
ons dus gecombineerd inzetbaar voor
het vak- en taalonderwijs. Daarvoor is
wel samenwerking nodig tussen taal- en
vakdocenten, zoals eerder beschreven in
de serie ‘Vakondersteunend leren’ in LTM
2007-7, 2007-8 en 2008-1.
Vakondersteuning
Bij een vak ontstaat vanuit het leerplan
de wens om de leerlingen van een bepaalde
klas onderzoek te laten doen en
kennis te laten vergaren over een onderwerp
dat aan de orde is. Als belangrijke
documenten in een van de schooltalen
zijn geschreven, dan moeten docenten
van de niet-talenvakken een beroep kunnen
doen op hun collega’s van de talen.
Als deze het onderwerp te horen krijgen,
gaan ze op zoek naar bijpassend lesmateriaal
in de taal die ze geven. Dat zal
meestal Engels zijn. WQ’s hebben het
voordeel dat de leerlingen er zelfstandig
in niet-lesuurgebonden werktijd mee aan
de slag kunnen. Alle uitleg over de aanpak,
de te raadplegen internetbronnen,
evaluatie van het geleerde ligt op het terrein
van de ontwerpers van de WQ’s.
Daarvoor is al jaren geleden door
Bernie Dodge, Professor of Educational
Technology van San Diego State
University, een protocol ontwikkeld
waarin staat dat elke WQ de volgende
onderdelen moet hebben: Introduction,
Tasks, Process, Resources, Evaluation en
Conclusion. In de Resources staan de door
de leerlingen te raadplegen internetbronnen.
In Tasks lezen de leerlingen
dat ze geheel zelfstandig, maar wel in
samenwerking met een of meer andere
leerlingen de WQ moeten maken. Het
is aan te bevelen om ze dat niet tijdens
de lessen in een computerlokaal te laten
doen. Dat is onnodig verlies van lestijd.
De leerlingen moeten het zien als een
huiswerkopdracht die ze op school of
thuis kunnen uitvoeren. Ze werken met
anderstalige bronnen, dus vergroten ze
hun woordenschat en leesvaardigheid.
In het taallokaal kunnen de leerlingen
ook mondeling of schriftelijk een samenvatting
in de doeltaal geven van wat ze
van de WQ wijzer zijn geworden. Bij de
opdrachtgevende vakdocent moeten ze
natuurlijk meer opgedane kennis kunnen
laten zien, maar dat kan dan gewoon
in de moedertaal, tenzij het tweetalig
opgeleide leerlingen zijn.
Knowledge Network Explorer
Deze voorgestelde manier van samenwerken
tussen taal- en vakdocenten heeft
alleen kans van slagen als er voldoende
geschikte WQ’s in de schooltalen zijn.
De zoektocht daarnaar kan beginnen bij
de Knowledge Network Explorer (KNE).
Deze is te vinden op .
KNE is een door AT&T (Amerikaanse
KPN) gesubsidieerde website ten dienste
van het onderwijs. Datzelfde geldt voor
Filamentality. Deze beide dochters van
AT&T zijn doorzoekbaar op WQ’s. Dat
32 LTM | Internet
INTERNETONDERWIJS DEEL 13
IN SCHOOLTALEN ONTWORPEN WEBQUESTS ZIJN LEERZAAM VOOR VAK EN TAAL (1)
gaat automatisch met de interne Googlezoekmachine.
Het resultaat van de zoekopdracht
bij KNE is niet slecht: 392 WQ’s! Ik kan
er slechts een paar bespreken. Daarbij
beperk ik me tot de door Google gevonden
WQ’s waarvan ik denk dat ze in
Nederland voor een niet-talenvak inzetbaar
zijn als gratis lesmateriaal. Soms
vind je er trouwens een die als onderwerp
taalverwerving heeft. Dat is dan een
mooie bijvangst.
1. De database van New Mexico State
University (NMSU), . Vanwege de Spaanstaligen in
die streek zijn er ook enkele WQ’s in
die taal. Ze zijn gemaakt door studenten
en docenten van het Learning Technologies
Program van de universiteit
voor de volgende vakken: English/Language/Arts,
Mathematics, Science, Social
Studies, bestemd voor het basisonderwijs,
onder- en bovenbouw voortgezet
onderwijs en volwassenen.
2. Bij QuestGarden ()
kun je de database doorzoeken op vak
en taal. Leden hebben het recht de
WQ’s te downloaden en naar behoefte
aan te passen aan hun eigen onderwijs.
Kies Frans en je krijgt een lijst met
Franstalige websites, zoals een over de
Eiffeltoren.
3. Voor Duits levert QuestGarden tien
WQ’s. Er wordt bij vermeld voor welk
vak en niveau ze zijn bestemd.
Dit zijn slechts drie van de 392 bij KNE gevonden
sluimerende databases met WQ’s.
Ze wachten op een inventieve didacticus
mvt van universiteit of hogeschool die elk
van zijn/haar studenten opdracht geeft

Foto: Anda van Riet
een database te inventariseren en aan
te geven voor welke schoolvakken in ons
land de gevonden WQ’s bruikbaar zijn.
Filamentality
Ook deze tweede dochter van AT&T
is doorzoekbaar op WQ’s. De interne
Google vindt er ruim tweehonderd
(, vul in ‘webquests’). Sommige
websites blijken te zijn verdwenen, maar
de meeste leveren een database met een
groot aantal WQ’s voor verschillende vakken.
Andere verwijzen slechts naar een
website. Enkele voorbeelden hiervan zijn:
1. San Diego State University, de bakermat
van de WQ’s. Daar doceert Bernie
Dodge. Het loont dan ook de moeite
om de database van die universiteit te
doorzoeken ().
Je kunt zoeken op vak en niveau.
2. Bij Filamentality kom je ook scholen
tegen die WQ’s verzamelen op hun
schoolwebsites, zoals de Ray A. Kroc
Middle School ().
3. In de lijst ook een WQ over het oude
Rome, dat ongetwijfeld op het onderwijsprogramma
van die school staat
(). De taaldocent
draagt de leerlingen op de WQ te maken.
Daardoor maken ze leeskilometers.
Vervolgens ronden ze bij geschiedenis
de opdracht in de moedertaal af met de
in de WQ opgedragen mondelinge en
schriftelijke presentatie van het geleerde.
Afhankelijk van het leerjaar en het
niveau kunnen de leerlingen ook in het
taallokaal scoren met wat ze in de doeltaal
over het onderwerp kunnen uiten.
4. The Ocean’s in Trouble, . Deze
WebQuest uit 2001 is gemaakt door
Peyri Leigh Ingrum van Grant Elementary
School, San Diego. Het is een mooi
voorbeeld van de combinatie van ardrijkskunde
of biologie en Engels. Na
een klik op Introduction verschijnt een
vliegtuigje boven zee met een sleepnet
waarop de tekst: ‘Hey, kids! Let’s go
to the beach! Wait a second… There’s
a sign that reads, “Danger, beach clo-
33 LTM | Internet
sed. Enter at your own risk.” Can you
figure out why the ocean’s in trouble?’
Een simpele, duidelijke inleiding met
een vraag waarmee de leerlingen hun
al aanwezige kennis over het onderwerp
kunnen mobiliseren om daarna
uit te zoeken wat er mis is met de oceaan.
Bij deze school zijn meer inspirerende
WQ’s te vinden.
Frans en Duits
Natuurlijk worden er in Europa voor
sommige vakken ook WQ’s gemaakt in
bijvoorbeeld Frans en Duits. Als je in de
Franstalige Google op
gaat kijken dan is het resultaat: ‘environ
13000 pages en français pour webquest’.
Al bladerend kom je dan al gauw voor een
vak en Frans bruikbare WQ’s tegen. Hetzelfde
geldt voor Duits. Dit moet natuurlijk
een reden zijn om daar in een volgende
aflevering van deze serie over internetonderwijs
aandacht aan te besteden. ■
John Daniëls
— wordt vervolgd —
LTM jaargang 97 | 2010 | 7

ict
Docenten moderne vreemde talen die
hun leerlingen aan de WebQuests (WQ)
willen zetten, zullen waarschijnlijk bij
hun zoektocht terechtkomen bij , want daar staan de speciaal
voor het taalonderwijs ontworpen
WQ’s. In andere talen dan de onze worden
WQ’s, op een enkele uitzondering
na, niet ontworpen voor het taalonderwijs,
maar voor exacte vakken, geschiedenis
en aardrijkskunde. Zo staan ze ook
gerubriceerd in verschillende databases.
Inhoudelijk behoren deze WQ’s bij een
vak. Zij zijn dus bij ons gecombineerd
inzetbaar voor het vak- en taalonderwijs.
Maar als WQ’s geen speciaal onderwerp
voor een vak hebben, zijn ze ook goed te
gebruiken in het taallokaal.
Académies
Als je in het Franstalige gaat kijken dan is het resultaat: ruim
11.000 Franstalige pagina’s voor Web-
Quests. Al bladerend kom je dan al gauw
voor een vak en Frans bruikbare WQ’s
tegen. In het overzicht staan de gebruikelijke
Académies, waarvan er dertig
zijn in Frankrijk en France d’outre-mer. Zij
dienen niet alleen als een soort regionaal
bevoegd gezag, zoals bij ons vroeger,
maar ze houden zich ook bezig met
leerplanontwikkeling. Vandaar dat je de
Académies, op zoek naar WQ’s, in de URL
met de afkorting ac ook tegenkomt, zoals
die van Parijs en Nancy/Metz ( en ).
Het is dan wel even slikken als je bij
onderzoek bij de Académies tot de ontdekking
komt, dat de meeste opgege-
ven WQ’s Engelstalig zijn en ten dienste
staan van het onderwijs Engels, maar
dan wel vaak in combinatie met een
zaakvak, zoals deze: ‘Let’s go to New-
York City a été conçu pour des élèves de
6ème, en rapport avec le programme de
Géographie (au 3ème trimestre)’.
Je komt bij de door de Académies
opgegeven WQ’s ook juweeltjes tegen,
gemaakt door docenten van Engelstalige
universiteiten, zoals die van Richmond
met als titel: Rewriting Romeo and Juliet:
A Shakespearean WebQuest for High School
English Students ()
of Let’s Throw a Wedding for
Romeo and Juliet: A WebQuest for 9th Grade
English I, Level Two. De leerlingen moeten
in groepjes de hele bruiloft organiseren,
zoals die in de tijd van Shakespeare zou
hebben plaatsgevonden (). Voor het onderwijs
Frans als tweede taal heb ik geen WQ’s
kunnen vinden.
Québec
Dan maar naar Canada. Vanwege de
Franstalige provincie Québec (qc in de
URL’s), zijn daar natuurlijk wel Franstalige
WQ’s te vinden, zoals op , waar de term WebQuest
is vervangen door mission virtuelle.
Wanneer ik de ingang voor leerlingen
volg, vind ik de missies voor basis- en
voortgezet onderwijs verdeeld in verschillende
niveaus. Aan de titels van de
missies, zeker die van het basisonderwijs,
is niet altijd af te lezen voor welk
vak deze zijn bedoeld. Maar als het zonnestelsel
op het lesprogramma van een
vak staat, dan kunnen de leerlingen van
het leslokaal Frans aan de slag met de
missie van cycle 3 van het basisonder-
34 LTM | Internet
INTERNETONDERWIJS DEEL 14
IN SCHOOLTALEN ONTWORPEN WEBQUESTS ZIJN LEERZAAM VOOR VAK EN TAAL (2)
wijs: Voyage au coeur du système solaire.
De inleiding oogt uitnodigend: ‘Le système
solaire est constitué d’une étoile
appelée le soleil. Autour de cette étoile
gravitent 9 planètes (Mercure, Vénus,
Terre, Mars, Saturne, Uranus, Neptune
et Pluton), leurs satellites, des astéroïdes
et comètes. Tu meurs d’envie d’en savoir
un peu plus? Moi aussi. Ce sujet, vaste
comme la voie lactée, mérite une escale.
Monte dans la fusée, j’ai une mission
spéciale à te confier.’
Missions virtuelles met betrekking op
het leven in het Franstalige deel van
Canada zijn minder interessant voor
onze leerlingen. Maar als je bedenkt
dat bijvoorbeeld het probleem van de
vochtigheid en condensatie in Canadese
huizen overal kan voorkomen, dan is die
WQ ook wel geschikt voor inwoners van
andere landen.
De missie naar de mystérieuses piramides
d’Egypte vereist samenwerking
tussen een géographe, een ingénieur, een
historien en een sociologue en is te vinden
in cycle 1 van het voortgezet onderwijs.
Leerlingen van de bovenbouw havo/vwo
zullen ongetwijfeld bekend zijn met dit
onderwerp, zodat docenten Frans ze deze
missie gerust kunnen aanbieden.
Biologie en natuurkunde
Eveneens voor cycle 1 van het voortgezet
onderwijs staan enkele missies die de
leerlingen kunnen uitvoeren voor de vaklokalen
biologie en natuurkunde. Onder
de titel OGM, miracle ou apocalypse staat
een moeilijke virtuele missie over genetische
manipulatie van planten met in de
inleiding de volgende veronderstellingen:
‘Imaginez... suite à des manipulations
génétiques...

• des bananiers qui produiraient des bananes
contenant un vaccin contre le sida;
• des tomates carrées qui non seulement
réduiraient les pertes d’espace dans le
transport mais vous faciliteraient drôlement
la vie lorsque vient le temps d’en
faire des sandwichs;
• un riz dont la teneur en pro-vitamine A
et en fer serait augmenté: ce qui éliminerait
chaque année les deux millions
de morts prématurés et la cécité provoqués
par la déficience en vitamine A.’
De opdracht aan de leerlingen luidt een
commissie te vormen bestaande uit biologen
en ecologen. Zij moeten de regering
aanbevelingen doen over wetgeving
waarin garanties komen dat de mensheid
kan profiteren van deze technologie zonder
risico voor de gezondheid. Als genetische
manipulatie bij biologie aan de orde
is, kunnen leerlingen vanuit het vaklokaal
Frans hulp bieden.
De kennis opgedaan in de missie La
pile à combustible, une pile miracle? is ongetwijfeld
nuttig voor natuurkunde. De leerlingen
worden uitgenodigd een bepaald
bedrijf te interesseren voor deze vinding
met als aanbeveling: ‘Le seul combustible
dont l’oxydation ne produit aucun
polluant. Cette technologie unique permet
de transformer de l’hydrogène en
énergie électrique. L’hydrogène est 2,2
fois plus énergétique que le gaz naturel.
Depuis 1993, à titre expérimental,
cette forme d’énergie actionne déjà des
autobus à Chicago et à Oslo.’ Hetzelfde
geldt voor de missie Le réchauffement de la
planète, menace ou chimère?
Voor cycle 2 is er dan nog een bruikbare
missie over l’eau potable met als
inleiding: ‘Vos concitoyens sont inquiets,
« La chose peut-elle nous arriver à nous
aussi ? ». Parce que vous, et vos collègues
travaillez au service des relations
publiques, le conseil municipal vous
confie la mission suivante: rassurer la
population concernant la qualité de l’eau
potable qu’on lui fournit.’
Met het onderwerp le crédit et les jeunes
zien de leerlingen hoe makkelijk ze
schulden kunnen maken: ‘La création
de nouveaux besoins, la disponibilité du
travail à temps partiel, le crédit précoce
par les prêts aux étudiants, l’accessibilité
aux cartes de crédit et l’autonomie qu’on
impose aux jeunes sont autant de facteurs
qui les engagent de plus en plus
souvent dans la voie de l’endettement.’
Hoewel in de ressources niet alle koppelingen
toegankelijk zijn, kunnen jongeren
toch kennisnemen van het gemak waarmee
banken ze aan geld helpen.
35 LTM | Internet
Conclusie
Ook al wordt er vanuit de vaklokalen
geen beroep gedaan op docenten en
leerlingen van de taallokalen, dan zijn
daarmee deze Franstalige WebQuests
niet meteen nutteloos. Ze zijn immers
geschreven voor leerlingen met Frans als
moedertaal, waarbij af en toe ook een
Engelstalige bron niet wordt geschuwd.
Onze leerlingen kunnen er veel van leren.
Zoals aan de tekstfragmenten, maar
ook aan de te raadplegen internetbronnen
is te zien, gaat het om teksten die in
het centraal eindexamen zouden kunnen
voorkomen.
Hoewel deze missions virtuelles zijn
bedoeld voor basisonderwijs en lagere
klassen van het voortgezet onderwijs,
is het taalgebruik niet kinderlijk en om
die reden en zeker wat de onderwerpen
betreft, geschikt voor de bovenbouw
havo/vwo. Het lijkt me dan ook logisch
dat docenten Frans dit digitaal leermiddel
inzetten voor de taalverwerving.
8
|
Om die reden ben ik gaan kijken of
er ook voor Duits WQ’s zijn te vinden, 2010 |
waarover de volgende keer meer. ■
97
— wordt vervolgd —
jaargang
John Daniëls LTM

ict
Docenten moderne vreemde talen die
hun leerlingen aan WebQuests (WQ’s)
willen zetten, zullen waarschijnlijk bij
hun zoektocht terechtkomen bij , want daar staan de speciaal
voor het taalonderwijs ontworpen
WQ’s. In andere talen dan de onze worden
WQ’s, op een enkele uitzondering
na, niet ontworpen voor het taalonderwijs,
maar voor exacte vakken, geschiedenis
en aardrijkskunde. Zo staan ze ook
gerubriceerd in verschillende databases.
Inhoudelijk behoren deze WQ’s bij een
vak. Zij zijn dus bij ons gecombineerd
inzetbaar voor het vak- en taalonderwijs.
Maar als WQ’s geen speciaal onderwerp
voor een vak hebben, zijn ze ook goed te
gebruiken in het taallokaal.
WebQuests.de
De Duitse Google vindt maar liefst
118.000 hits voor WebQuests. Een bladertocht
moet uitmaken of er vakgerelateerde
WQ’s zijn en zo niet, of ze dan
misschien ook bruikbaar zijn in het taallokaal.
Als eerste in de Googlelijst staat
de website , ontwikkeld
door docente Sonja Gerber,
maar vanaf september 2004 heeft ze
haar verzameling niet meer uitgebreid.
Toch levert ze wel bruikbare WQ’s.
Klik op: ‘Materialiensammlung und
Unterrichtsbeispiele zu WebQuests’ en
vervolgens op ‘Unterrichtsbeispiele’. Er
verschijnt een lijst met vakken:
Biologie / Umwelt
Deutsch
Datenverarbeitung / Informatik
Erdkunde
Englisch
Ernährungslehre
Geschichte / Gemeinschaftskunde /
Politik
Latein
Mathematik
Spanisch
Werkstoffkunde
Wirtschaftslehre
Sonstige
Bij biologie gaat de eerste WQ over bacteriën:
‘Wenn Menschen an Bakterien
denken, denken sie häufig an ekelhafte,
gefährliche Organismen, die schlimme
Krankheiten hervorrufen. Doch viele
Bakterien sind alles andere als gefährlich.’
Na de Einführung volgen de andere
verplichte onderdelen van een WQ, namelijk:
Aufgabe, Prozess, Ressourcen, Kriterien,
Ergebnisse. De criteria Ausgezeichnet,
Gut, Mittelprächtig en Schlecht zijn duidelijk
in een tabel gedefinieerd, zodat de
leerlingen weten waar ze aan toe zijn.
In WebQuest.de ook nog ‘Ein
fächerübergreifendes Projekt in Biologie
und Geschichte’ met als titel Webquest
seuchen durch die jahrhunderte. Leerlingen
kiezen met een groepje van drie een van
deze ziekten: Sars, Pest, Aids, Tuberkulose,
Malaria, Legionellen, Hepatitis, BSE, Cholera
en Grippe. Zij bestuderen hun ziekte en
berichten erover als arts, politicus en
historicus. De maker van deze WQ geeft
precies aan wat deze functionarissen
moeten doen.
Ten slotte een ZooQuest met een
heel aardige inleiding: ‘Ein dringendes
E-Mail ist angekommen. Klicke hier, um
es zu öffnen!’ De e-mail is afkomstig
van Zoodirektor Müller en is gericht aan
de leerlingen van de klas. Hij vraagt ze
hulp bij het inrichten van zijn dierentuin
36 LTM | Internet
INTERNETONDERWIJS DEEL 15
OOK IN HET DUITS ONTWORPEN WEBQUESTS ZIJN LEERZAAM VOOR VAK EN TAAL (3)
en wil weten welke dieren hun voorkeur
hebben. Het is allemaal net echt, want
de directeur eindigt zijn bericht met: ‘Zur
Eröffnung des neuen Zoos seid ihr natürlich
als Ehrengäste eingeladen.’
Deze WQ is afgeleid van Zoo Tycoon,
die ik in 2007 heb beschreven in een
artikel over games ().
In dat spel, beschikbaar in alle
schooltalen inclusief Nederlands, moeten
de leerlingen een dierentuin ontwerpen
en de dieren kiezen die er gehuisvest
moeten worden.
Geschiedenis
De aan het vak geschiedenis toegevoegde
WQ’s over Gemeinschaftskunde en Politik
zijn waarschijnlijk minder interessant
voor behandeling in onze geschiedenislessen,
maar weer wel in de Duitse les als
Landeskunde.
Een WQ over de uitbreiding van de EU
met de titel Die EU-Erweiterung am 01. Mai
2004 is wel in te zetten bij verschillende
vakken, zoals economie, juist vanwege
de vraagstelling: ‘Aber warum sollen nun
so viele neue Länder im Mai 2004 der EU
beitreten? Schon jetzt gibt es viel zu viele
verschiedene Sprachen innerhalb der EU.
Das Einzige, was wir in der EU gemeinsam
haben, ist der EURO. Was weiß ich
schon über die neuen Beitrittsländer?’
Studenten oude geschiedenis die
Duitstalige bronnen kunnen lezen, vinden
een fraaie WQ bij de Johann Wolfgang
Goethe-Universität in Frankfurt am Main
met de titel Die brennende Bibliothek des
antiken Alexandria.
Bij geschiedenis is onder de titel
Kinderarbeit ook een serie van acht
WQ’s ondergebracht over Arbeitswelt

und Schule. De serie is afkomstig van de
Arbeiterkammer Wien () en levert WQ’s voor
kinderen van 10–14 en van 15–18 jaar.
Finden von WebQuests
Als tweede vondst levert Google de WQ
zoekende leraar de website van de Landesakademie
für Fortbildung und Personalentwicklung
an Schulen. Klik in het linkerframe
op ‘Finden von WebQuests’. Dan
vind je enkele koppelingen. De eerste
verwijst naar het reeds besproken WebQuest.de,
de verzameling van docente
Sonja Gerber.
De volgende is de databank van
WebQuest-forum, een samenwerkingsverband
van Land Niedersachen met
hogescholen in Oostenrijk en Zwitserland.
Deze databank met meer dan honderd
WQ’s is doorzoekbaar op vak, klas en
land van herkomst (

ict
Als je Google laat zoeken op het woord
webdidactiek, dan vindt deze zoekmachine
ruim vijftienhonderd voorbeelden.
Een snelle bladertocht langs alle koppelingen
daagt bezoekers niet uit om er
een klik aan te wagen. Dat geldt wel voor
alle koppelingen met het woord Kennisnet
erin, want Kennisnet heeft een speciale
community webdidactiek ().
De bezoeker
vindt er enkele websites, titels van boeken
en artikelen met als onderwerpen
‘informatie en gegevens zoeken, vinden,
verwerken’. Er is echter weinig concreets
te vinden over de gevraagde webdidactiek
en dat dan ook nog voor het taalonderwijs.
Tpack
De enige bron met het gezochte woord
in de URL is: TPACK, een denkmodel ter
ondersteuning van webdidactiek. Twee
wetenschappers, Petra Fisser (Universiteit
Twente) en Jo Tondeur (Universiteit
Gent) hebben er een website aan
gewijd ().
Ze verklaren waar de letters
TPACK voor staan: het zijn de drie kennisdomeinen
vakinhoud (Content Knowledge),
didactiek (Pedagogical Knowledge)
en ICT (Technological Knowledge).
De auteurs verstaan onder Pedagogical
Knowledge (PK) ‘de manier waarop leerlingen
leren, hun (mis)concepties, inzet
van leermiddelen, evaluatie van leren,
klassenmanagement, lesvoorbereiding
en -uitvoering’.
Een taaldocent die de moeite neemt
om de hele website van Fisser en Tondeur
door te spitten, krijgt te maken met de
resultaten van wetenschappelijk onderzoek.
Er is een uitgebreide literatuur-
studie over TPACK en een casestudy
Ontwikkeling van TPACK in docentenontwerpteams.
Op de Universiteit Twente worden
meerdere onderzoeken uitgevoerd naar
de ontwikkeling van TPACK bij leraren
door ze te laten werken in docentenontwerpteams.
De onderzoekers zeggen zich
te richten op verschillende vakinhouden,
zoals taal (beginnende geletterdheid),
science en wiskunde: ‘Binnen de ontwerpteams
krijgen de leraren inhoudelijke
ondersteuning door inhoudsexperts (op
het gebied van ICT, didactiek en vakinhoud)
of door voorbeeldmateriaal. Het
TPACK-model wordt in de onderzoeken
gebruikt om de cursus of het professionaliseringsprogramma
vorm te geven
en/of om de ontwikkeling in kennis bij
leraren te beschrijven.’
Om de kloof tussen onderwijstheorie
en praktijk enigszins te dichten, zouden
docenten kennis moeten nemen van
TPACK, maar deze vinding lijkt me niet
meteen toepasbaar in het leslokaal.
Verschillende opvattingen
Traditioneel zitten leermiddelen voor alle
onderwijsniveaus in de door educatieve
uitgevers verzorgde pakketten. De didactische
omgang met dit lesmateriaal verschilt
van docent tot docent en van leerling
tot leerling, maar in principe halen
de meesten er wel hun diploma mee. Hoe
ze daar wel of niet in slagen is al jaren
onderwerp van onderzoek en discussie,
maar slechts weinig resultaten daarvan
zijn direct toepasbaar in het leslokaal.
Wanneer je bijvoorbeeld in de literatuurstudie
van Paul Bogaards alle manieren
om woordjes te leren onder elkaar
zet, dan deugt er niet een (Bogaards,
1994). Hetzelfde geldt natuurlijk ook
38 LTM | Internet
INTERNETONDERWIJS DEEL 16
WEBDIDACTIEK: EEN NOG NIET GOED GEDEFINIEERD BEGRIP
voor het onderwijzen en leren van grammatica.
Om maar even de twee uitersten
te noemen: je voudrais als eerste persoon
enkelvoud o.v.t.t. van het onregelmatige
werkwoord vouloir, of als vorm om een
wens kenbaar te maken. Wetenschappers
noemen dit laatste een chunk. De meeste
docenten Frans zullen, zeker in het aanvangsonderwijs,
kiezen voor de chunk.
Zo zijn de lessen in lezen, luisteren,
spreken en schrijven onderworpen aan
didactische gebruiken, gebaseerd op traditie
en onderzoek. Er zijn veel verschillende
opvattingen over het hoe, wat,
waar, wanneer, waarmee en zelfs waarom
onderwijzen en leren van een taal.
Webdidactisch handelen
Als het al lastig is voor onderwijsgevenden
om op de traditionele leermiddelen
de beste didactiek los te laten, hoe moeilijk
moet het dan niet zijn om dat te doen
op lesmateriaal van het internet? Ik heb
in al mijn artikelen over internetonderwijs
geprobeerd allerlei leermiddelen op
te sporen en te beschrijven. Ik gaf daar
vaak ook bij aan hoe ik als docent, als ik
nog voor de klas zou hebben gestaan, de
leerlingen ermee aan het werk zou hebben
gezet. Noem het een vorm van imaginair
webdidactisch handelen.
In dit voorlaatste artikel dat ik schrijf
als vaste medewerker van LTM, wil ik nog
eens terugblikken op de webdidactische
aspecten van het internetonderwijs.
Ik heb ook een enkele keer naar
taallessen mogen kijken in een computerlokaal.
Ik ben toen tot de conclusie
gekomen dat op de vraag waar onderwijst
de leraar en leert de leerling, het
antwoord niet is met een hele klas in een
computerlokaal. Dat is een groot verlies

aan kostbare lestijd: het bespreken van
het computerlokaal voor het lesuur in
het rooster, alle leerlingen tegelijk laten
inloggen op de goede plek, uitleggen
wat ze moeten doen, rondlopen en problemen
verhelpen die natuurlijk niets
met het vak van de docent te maken hebben
en nog meer tegenslag. Een docent
vergat bij de systeembeheerder de koptelefoons
op te halen en begreep dus
niet waarom de leerlingen nog niet aan
het luisteren en spreken waren. Die zaten
gewoon hun eigen dingen te doen.
Hoe dan wel? Een korte klassikale
uitleg van wat de leerlingen als huiswerk,
dus in niet-lesuurgebonden werktijd,
dienen te doen en dan de rest van
het lesuur iets anders gaan onderwijzen
of een boek met ze lezen. Altijd overhoren
wat ze op het internet wel of niet
hebben geleerd. Wanneer de leerlingen
een krantenartikel hebben gelezen op
Kidon Media ()
of een tekst hebben beluisterd op
een van de vele radio-televisiezenders,
dan moeten ze die even kort samenvatten
in de doeltaal. Dat moet wel omdat
alle leerlingen met verschillende teksten
komen en een docent niet beschikt over
kant-en-klare vragen bij elke tekst. Maar
een vraag kan nooit kwaad als de docent
iets niet begrijpt of net doet alsof. Dit zijn
lesuren doeltaal-voertaal die naar mijn
mening webdidactisch verantwoord zijn.
Samenwerken?
Leerlingen laten samenwerken is verheven
tot een didactisch principe. Je komt
het steeds meer tegen bij lesopdrachten.
Docenten laten meestal leerlingen in
groepjes werkstukken uitvoeren. Dat is te
begrijpen: het scheelt correctietijd. Maar
als het onderwijs een afschaduwing mag
of moet zijn van de grotemensenmaatschappij,
dan berust de samenwerking
niet op een didactisch principe, maar op
rendementsoverwegingen. Als jij dit doet
en ik dat, zijn we eerder klaar.
Als leerlingen vragen of ze een
opdracht mogen uitvoeren met een klasgenoot,
moet ze dat worden toegestaan.
Maar solistisch ingestelde leerlingen
die het vertikken, moeten niet worden
gedwongen tot samenwerken en zeker
niet met een klasgenoot die ze niet zien
zitten.
In WebQuests kom je vaak de
opdracht tegen om samen te werken in
groepjes van drie of vier. Dat heeft alleen
zin als elke leerling een bepaald aspect
van de opdracht uitvoert. Onderling
overleg hierover kan verheven worden
39 LTM | Internet
Foto: Anda van Riet
tot een didactisch principe. Maar omdat
dit zal plaatsvinden in de moedertaal, is
deze werkwijze niet zo interessant voor
het taalonderwijs. Dat wordt het wel
als de leerlingen internationaal overleg
moeten voeren. Voorbeelden daarvan
heb ik ooit gevonden in Science Fair
Projects (2004), Grass Routes (2005) en
natuurlijk in de ThinkQuest-wedstrijden.
Een van de voorbeelden daarvan was
scholier Hans uit Etten-Leur, die samen
met Shengquan uit Singapore en Oyinda
uit Nigeria een website bouwde met als
onderwerp Vincent van Gogh in Etten. Zij
overlegden in het Engels en wonnen de
hoofdprijs van ThinkQuest 2000 ().
Goede webdidactiek moet voorkomen
dat de leerlingen op internet verdwalen.
Dat gebeurt ze ook niet in hun
leer- en werkboeken. Digitaal aangeboden
lesmateriaal moet dus beschikken
over een ingebouwde docent die voor
structuur zorgt. Maar is die er al? ■
John Daniëls
— wordt vervolgd —
Literatuur
Bogaards, P. (1994). Le vocabulaire dans l’apprentissage
des langues étrangères. Crédif: Hatier/Didier.
LTM jaargang 98 | 2011 | 2

ict
Goede webdidactiek moet voorkomen
dat de leerlingen op internet verdwalen.
Dat gebeurt ook niet in hun leer- en werkboeken.
Het allerbeste digitaal aangeboden
lesmateriaal beschikt over een ingebouwde
docent. Deze kan de leerlingen
didactisch meer bieden dan hun eigen
docent in een volle klas met traditionele
leermiddelen. Aan welke didactische eisen
moet dit via het internet aangeboden
lesmateriaal voldoen? Het is in ieder
geval interactief, dat wil zeggen dat de
leerlingen meteen zien of ze de opdracht
goed of niet goed hebben uitgevoerd en
dan ook nog waarom wel of niet.
Hun eigen docent geeft de leerlingen
een taak op, maar de ingebouwde
webdidacticus geeft naar behoefte uitleg
en houdt de leerlingen net zolang bezig
totdat ze de opdracht naar behoren hebben
uitgevoerd en dat bij overhoring in
de klas kunnen laten zien.
Nog beter is lesmateriaal dat naast
digitaal en interactief ook nog adaptief
is, dat wil zeggen zich aanpast aan
het niveau van elke individuele leerling.
Daarmee wordt eindelijk tegemoetgekomen
aan het stokpaardje van de onderwijsvernieuwers
van weleer: differentiatie
binnen klassenverband.
Databases worden wel gevuld met
goedbedoeld door docenten ontwikkeld
lesmateriaal, maar de professionele combinatie
van programmeur en geschoolde
vakdidacticus ontbreekt nog steeds.
Programmeurs en didactici
Hoe kan dit bereikt worden? Vakdidactici
ontwikkelen wensen waaraan het te
ontwikkelen lesmateriaal moet voldoen.
Programmeurs gaan die wensen vertalen
in een daarvoor geschikt programma. Zij
krijgen bijvoorbeeld de wens voorgelegd
voor de ontwikkeling van een serie digitale,
interactieve, adaptieve schrijftaken.
Als leerlingen een grammaticale fout maken
of foutief spellen, dan willen de didactici
niet alleen dat zij met behulp van
het controleprogramma hun fouten verbeteren,
maar ook dat ze voor elke fout
verwezen worden naar het daarop betrekking
hebbende onderdeel van de grammatica.
Na het kennisnemen en leren van
de regels, maken ze de taak opnieuw.
Als een taak is uitgevoerd, volgt een
toets waarvan de uitslag automatisch
naar de eigen docent van de leerlingen
wordt gestuurd. Deze complimenteert
de leerlingen met het behaalde resultaat
en verwijst ze naar een hoger niveau
om zelfstandig weer verder te gaan met
leren. De programmeurs zeggen dat dit
mogelijk is en ze gaan aan het werk. De
eigen docent besteedt de vrijkomende
lestijd aan literatuur, die inmiddels bijna
volledig in alle talen op het web is te vinden.
Ook hier moeten didactici aan het
werk om orde in de moeilijkheidsgraad
aan te brengen, zodat vanaf het eerste
leerjaar tot en met het eindexamen op
niveau kan worden gelezen.
De databases
Ik heb in een serie over leermiddelendatabases
(LTM 2009-3/4/5/6/7/8 en LTM
2010-2) nogal wat kritiek geuit op de
Didactobank, Davindi, Samen Zoeken,
Edurep (Kennisnet), Toolkit (Open Universiteit),
Wikiwijs (OCW), Open Leermiddelenbank
(VO-raad). Mijn grootste
kritiek was dat de organisatie niet was
gericht op de zoek- en werkwijze van docenten
en leerlingen, want die zoeken op
vak, afdeling, klas en voor de talen ook
nog op vaardigheid.
Het Leermiddelenplein van de SLO
40 LTM | Internet
INTERNETONDERWIJS DEEL 17 (slot)
WEBDIDACTIEK: WAT EN HOE LEREN DE LEERLINGEN OP HET WEB?
bleef buiten beschouwing, omdat die
database nog in opbouw was. Nu hij
klaar is, valt deze database ook niet in
de prijzen, want bij het aanvinken van vo,
digitaal, talen, gratis en Frans krijg je drie
interessante brochures uit verschillende
door de SLO verzamelde bronnen.
Je kunt de zoekopdracht verfijnen,
maar taaldocenten denken dan natuurlijk
aan spreek-, schrijf-, luister- en
leesvaardigheid en uiteraard ook aan
literatuur. Maar die verfijning is niet aangebracht.
Er is wel een koppeling naar
587 zoekresultaten van Edurep, maar
die zijn grotendeels afkomstig uit de
collectie van Digischool, dus had de SLO
de bezoekers beter deze omweg kunnen
besparen, vooral omdat je in die
database () wel kunt verfijnen op
vaardigheid, maar ook op een methode
waarbij de opdrachten door docenten
zijn gemaakt.
Zo levert de zoekopdracht nietmethodegebonden
opdrachten voor
gespreksvaardigheid Frans voor onderbouw
havo/vwo tachtig resultaten op.
Het is me niet bekend hoe de docenten
hiervan gebruikmaken. Zoeken ze van
tevoren een opdracht uit, leiden ze dat
frontaal klassikaal in waarna ze de leerlingen
voor huiswerk de opdracht laten
uitvoeren om de resultaten daarvan de
volgende les met hen te evalueren?
Hoewel de docenten die digitaal lesmateriaal
leveren, pioniers genoemd
kunnen worden, leidt het resultaat van
hun inspanningen niet tot een in moeilijkheidsgraad
oplopend leerplan met leerboekvervangende
aspiraties. De docenten
missen de inbreng van een programmeur
die de gedigitaliseerde leerstof interactief
en zelfs adaptief kan maken.

Gedigitaliseerde lesmethoden
In LTM 6 en 7 van 2008 heb ik het werk
beschreven van de Onderwijsvernieuwingscoöperatie
(OVC). Bij een hernieuwd
bezoek aan de OVC bleek al het voor publicatie
geschikte, gearrangeerde lesmateriaal
te zijn verhuisd naar de Lesbank
(). De Lesbank is te
doorzoeken op vak, klas en voor de talen
op thema. Binnen de thema’s komen alle
vaardigheden aan bod. Het doel van de
OVC is vanaf het begin geweest om voor
alle schoolvakken leerboekvervangend
gedigitaliseerd lesmateriaal te ontwikkelen.
Daarmee is de OVC wat de onderbouw
vmbo–havo–vwo betreft al aardig op weg.
De Lesbank is voor de leerlingen
eenvoudig te gebruiken. Voor Duits bijvoorbeeld
verwijst de docent zijn leerlingen
van het eerste leerjaar bijvoorbeeld
naar het thema Wohnen. De leerlingen
beginnen bij start en werken vervolgens
de vaardigheden Höhren, Lesen, Sprechen,
Schreiben, Landeskunde, Sprachaufgabe af.
Ze hebben daarbij de beschikking over
een Werkzeugkasten met daarin de thematische
woordenschat en de gramma-
tica die bij het thema Wohnen horen. Ook
staan hier bij het thema passende taalspellen.
Behalve Wohnen is er lesmateriaal
voor de thema’s Personalien, Einkaufen,
Freizeit, Essen und Trinken, Schule, Reisen
und Verkehr, Umwelt en Berlin. In totaal
126 lessen met steeds alle vaardigheden
zoals bij Wohnen. De arrangeurs van
de OVC verwijzen de leerlingen bij alle
opdrachten naar externe bronnen zoals
het alom bekende Wrts, het overhoorprogramma
van de Digitale School, waar
ze met een klik in het goede thema kunnen
komen. Ze kunnen ook het online
woordenboek Interglot.nl gebruiken. Ze
typen het Nederlandse woord waarvan ze
de vertaling in het Duits willen hebben,
en met een klik staat het er.
In tegenstelling tot alle databases
met hun geïsoleerd lesmateriaal heeft de
Lesbank voor de moderne vreemde talen
een opbouw die je ook vindt in de meeste
traditionele leermiddelen. De leerlingen
zouden dus in staat moeten zijn om werkend
van thema naar thema te oefenen
in de daarbij aangeboden vaardigheden.
Of ze dit geheel zonder tussenkomst van
41 LTM | Internet
de eigen docent kunnen doen, moet uit
onderzoek blijken. Ik heb daarover op
de website van de OVC geen informatie
kunnen vinden.
Foto: Anda van Riet
Internetonderwijs
Internetonderwijs komt langzaam op gang.
Te veel instanties ontwikkelen leermiddelenbanken
waarvan de meeste nog niet gevuld
zijn met leerboekvervangend lesmateriaal.
De Lesbank gaat de goede kant op.
Onderwijsondersteunende instituten
zoals de pedagogische centra, SLO
en CINOP zijn druk bezig met eigen
projecten, scholing en onderzoek. Maar
als je alle publicaties bij elkaar legt,
is er nauwelijks samenhang te vinden.
Instellingen die het internetonderwijs
verder willen helpen, moeten al hun vakdidactische
kennis mobiliseren om ant-
3
|
woord te geven op de vraag wat en hoe
de leerlingen moeten leren van en op het 2011 |
web. Ik heb als geïsoleerde webspeur-
98
der het antwoord niet kunnen vinden.
Misschien lukt het anderen wel. ■
jaargang
John Daniëls LTM

John Daniëls stelt Relinde Jurrius een vraag. Foto: Erik Jan Klesser
42 LTM | Internet
De leerling,
We weten niet zo gek veel van wat zich
dagelijks afspeelt in die duizenden leslokalen
in ons land en van wat de leerlingen
van het daar genoten onderwijs
opsteken. Nog minder is bekend over
wat de leerlingen daarvan vinden. Maar
wat leren de leerlingen in de thuissituatie
op eigen initiatief bijvoorbeeld met
hun computer en van het internet? Daar
weten we helemaal niets van. Reden om
ze er dan gewoon eens naar te vragen
en onomwonden aan het woord te laten.
John Daniëls
Uit het grote aanbod scholen in mijn regio
heb ik het Coornhertlyceum gekozen in
Haarlem op de grens met Heemstede.
Het is een school voor openbaar onderwijs
met de afdelingen mavo, havo en
vwo. De rector mevrouw Schröder heeft
een klas voor me samengesteld van één
of meer vrijwilligers uit elk leerjaar. Ik
had aangekondigd dat ik de leerlingen
alleen wilde interviewen over het gebruik
dat ze thuis of bij vriendjes maken van de
computer en dat het computergebruik
op school niet expliciet aan de orde zou
worden gesteld. Om de spontaniteit van
de leerlingen te bevorderen wilde ik,
behalve de fotograferende leraar Erik Jan
Klesser, geen docenten bij ‘de les’. Dat
was geen probleem.
En daar waren ze dan - na afloop van
de lessen - de brugklassers Rosa (13),
Eva (13), Lisanne (13) en Janse (12), de
tweede klassers Kai (13), Tim (13) en Frits

zijn computer en de school
(13), uit de derde klas Michel (14), uit de
vierde klas Merlijn (17), Jellienke (17),
Marjolijn (16) en Martine (16), uit het
vijfde leerjaar Marcella (17) en Relinde
(17) en tenslotte Ronald (17) uit 6 vwo.
Voor hun schoolwerk
Uiteraard begin ik met de vraag of ze
thuis een computer hebben met een
internetaansluiting. Die hebben ze. Op
mijn vraag waar ze de computer voor
gebruiken, sommen ze de volgende
bezigheden op:
De oudere leerlingen geven aan dat
ze op de computer de noodzakelijke dingen
doen voor school, zoals werkstukken
maken. Ze doen ook soms computerspellen
of begeven zich op het internet. Af
en toe e-mailen en chatten worden ook
genoemd.
De jongere leerlingen zijn duidelijk
meer in de ban van de computerspelletjes
en het chatten. Chatten is vooral
populair bij de jongste aanwezigen waaruit
blijkt dat dit kennelijk niet een blijvend
boeiende bezigheid is van scholieren.
Vijf keer wordt genoemd ‘internetten’.
Bij navraag is dat veelal informatie
opzoeken, nodig voor school of wanneer
ze zelf iets willen weten.
Chatten en e-mailen
Natuurlijk wil ik graag weten wat ze precies
bedoelen met ‘chatten’. Wat drijft ze
daartoe? Wat worden ze daar wijzer van?
Ze worden in ieder geval niet vanuit de
lessen moderne vreemde talen op chatpad
gestuurd, hoewel ze bijna allemaal
op mijn suggestie positief reageren dat
dit nuttig is om een taal te leren. Enkele
uitspraken:
Jellienke: ‘Ik chatte een tijdje geleden
heel veel en ik heb zelfs iemand met wie
ik chatte in het echt ontmoet, nou dat viel
op zich tegen. Het was een Nederlandse
jongen.’ Zij vindt dat je met chatten in
een vreemde taal best spelenderwijs in
de praktijk een taal kunt leren.
Michel gebruikt Internet voor online
spelen, e-mail, chatten; hij chat niet met
buitenlanders. Ik vraag hem: ‘Als bijvoorbeeld
een talenleraar je naar een
website stuurt waar de betreffende taal
wordt gebruikt, wat zou je daarvan vinden?’
Michel: ‘Dat hangt ervan af, hoe
dat gebracht wordt, als ze alleen maar
zeggen: ga daar eens kijken, en er wordt
verder niets leuks bij verteld, of ze laten
het je niet zien, dan denk ik: laat dan
maar want dan ga ik liever spelen.’ De
boodschap van Michel is duidelijk: eerst
een inleidende les waarin de opgegeven
website wordt getoond en waarin hem
duidelijk wordt gemaakt wat hij daar
moet zoeken en wat hij er kan vinden.
Tenslotte wil hij natuurlijk ook weten
welke handelingen hij moet verrichten
om aan de gegeven opdracht te kunnen
voldoen.
Rosa zegt veel te chatten met vriendinnen,
ook wel met mensen die ze niet
kent. Op mijn vraag hoe kom je dan in
contact met mensen die je niet kent,
roept een ander meisje, kennelijk met
ervaring: ‘Zeggen dat je blond bent!’
Eva chat heel veel, maar ze zegt het
ook langzamerhand wat saai te vinden
omdat het altijd hetzelfde is.
Kai luistert naar radioprogramma’s
op internet. Hij chat bij MSN.
Frits heeft gechat in het Engels bij
Napster, hij vindt ook ICQ en MSN wel
geinig.
Relinde doet niet aan chatten, dat
vindt ze niet zo interessant. Veel e-mail,
omdat haar goede vrienden ver weg
wonen.
Ronald chat nooit in een chatbox,
43 LTM | Internet
vindt het niveau erg laag, veel sexpraatjes,
hij denkt dat chatten kennelijk
bestemd is voor mensen die geen sociaal
leven hebben.
Marcella zit in een vaste chatbox, met
allemaal mensen die ze eigenlijk goed
kent. ‘Ik heb er ook mijn vriend door
leren kennen. Ik zit nu op ICQ, maar ook
weer alleen als ontmoetingsplaats met
mensen die ik ken.’
De vraag waarom ze eigenlijk chatten
heb ik niet gesteld. Wat zou het antwoord
daarop anders kunnen luiden dan:
contacten leggen en onderhouden met
leeftijdgenoten? Ik heb ze ook maar niet
gevraagd of ze wel eens gechat hebben
in één van de forums van collegenet.nl,
dat vorig schooljaar uitmuntte in goor
taalgebruik (zie daarvoor LTM december
2000, 8, p.12). Uitspraken als: ‘je
moet zeggen dat je blond bent’ en de
opmerking van Ronald dat hij geen zin
heeft in sexpraatjes, bewijzen in ieder
geval dat het verschijnsel van het lage
communicatieniveau in dit soort forums
waar jongeren zich vrij kunnen uiten,
bekend is bij deze leerlingen. Dat verklaart
dan misschien ook hun voorkeur
voor e-mailen met personen die ze kennen.
Jongeren die niet e-mailen, communiceren
natuurlijk met hun gsm, want
contact zal er zijn, ook al heb je geen
directe boodschap.
Websites ontwerpen
Een blik op de aardige website van de
school laat zien dat er al vanaf de brugklas
veel wordt gedaan aan het ontwerpen
van websites. Bij Frans zag ik
de rubriek Frankrijk volgens waarin leerlingen
hun webpagina’s over allerlei
Franse onderwerpen laten zien, zoals
klas 1G, die zich geworpen heeft op

onderwerpen als Disneyland Parijs, Tour
de France, Napoleon, de Franse auto,
Bezienswaardigheden Parijs en de Franse
mode. Dit alles op initiatief en onder
leiding van hun docente Frans Marianne
Koe-Teune, die al twee maal met haar
leerlingen een prijs heeft gewonnen bij
het Concours Interscolaire, de jaarlijkse
scholierenwedstrijd, georganiseerd door
de sectie Frans van de Vereniging van
Leraren in Levende Talen in samenwerking
met de Franse ambassade. Vorig
jaar wonnen haar leerlingen met hun website:
Francomatch 2000, le journal francophone
de la classe 2J.
Veel jongeren hebben tegenwoordig
een eigen homepage en breiden deze
vaak uit tot volledige websites. Ook enkele
van de aanwezige leerlingen hebben websites
ontworpen.
Michel zat vorig jaar in klas 2 j en
had meegewerkt aan het ontwerpen
van Francomatch 2000, de Franse digitale
krant van de klas. Trots vertelt hij
dat deze krant nog steeds te zien is op
de website van de school bij Frans .
Ronald heeft zelfs een keer met een
vriendje meegedaan aan de ThinkQuest
wedstrijd, maar ze zijn al in een vrij vroeg
stadium gestrand.
Kai heeft voor het basketbalteam
waarin hij speelt een website gemaakt.
Hij heeft zich laten inschrijven bij allerlei
zoekmachines zoals Altavista en Ilse en
vanaf de site van de vereniging heeft hij
ook een link gelegd naar zijn eigen site.
Is van plan daar later mee door te gaan.
Tim heeft ook websites ontwikkeld,
waaronder één over een computerspel,
waar hij informatie over geeft.
Marcella en Relinde ontwerpen tijdens
de lessen informatica een website
voor de wiskundesectie. Anderen moeten
een ontwerp maken voor een bedrijf.
Michel Dieben. Foto: Erik Jan Klesser
En hun docenten?
Over één ding zijn ze het allemaal eens:
zij weten meer van computers en het
gebruik daarvan dan hun leraren. Eén
neemt iets gas terug en zegt: ‘Ik weet niet
of we er meer van weten, maar we kunnen
er wel sneller mee werken.’
Niet alle docenten zijn erg blij met de
informatie die de leerlingen op Internet
vinden en gebruiken. Merlijn: ‘De leraren
hebben niet graag dat je je informatie
van Internet haalt, omdat daar zoveel
staat dat niet van jezelf is. Ze hebben
liever dat je naar de bieb gaat, een boek
leest, en daar twee alinea’s uithaalt voor
je werkstuk.’
Brits onderzoek
Wat deze leerlingen me in een uur hebben
verteld, komt ongeveer overeen met
wat ik later in de krant las. Uit Brits
44 LTM | Internet
onderzoek onder 855 scholieren tussen
de 9 en 14 jaar blijkt dat leerlingen
eigenlijk liever thuis computeren dan op
school, omdat ze thuis meer de gelegenheid
hebben om spelenderwijs te ontdekken
hoe de computer werkt en wat je
er allemaal mee kunt doen.
De Britse en Haarlemse scholieren zijn
het ook eens over de traagheid van de
schoolcomputers, omdat, zoals mij wordt
verteld, alle schoolcomputers één enkele
trage internetverbinding moeten delen.
Het Britse onderzoek van Prof.
Rosamund Sutherland van de Universiteit
van Bristol is gepubliceerd op het adres
.
Mobiliseren van computerkennis
Als ik terugdenk aan wat ik in mijn klasje
van een uur op het Coornhertlyceum heb
gehoord, dan kan ik alleen maar conclu-

Kai Kuhlman antwoordt John Daniëls. Foto: Erik Jan Klesser
deren dat er heel wat computerkennis
bij de leerlingen zit. Kennis die ze zich
grotendeels zelf in de thuissituatie hebben
eigen gemaakt. Daar hoeft de school
echt niet meer zoveel aan te doen. In de
onderbouw zou dan de vrijkomende lestijd
informatica kunnen worden besteed
aan de combinatie van het leren gebruiken
van webeditors en het schrijven van
de teksten afkomstig uit de vaklokalen,
zoals dat op deze school al gebeurt in de
eerste en tweede klas bij Frans.
Dit betekent dat talendocenten op
alle mogelijke manieren zouden moeten
proberen de al aanwezige computerkennis
van hun leerlingen te mobiliseren
en deze kennis te laten inzetten bij
hun vak. Op die manier kan maximaal
geprofiteerd worden van de aantrekkingskracht
die computers op kinderen
uitoefenen.
Na het leren omgaan met webeditors
in de onderbouw, zouden leerlingen in
de bovenbouw moeten leren werken met
auteursprogramma’s zoals Hot Potatoes
en Quandary. Ze halen bij één van de duizenden
dagelijkse krantenartikelen op
en voeren die in Hot Potatoes in als
cloze-oefening. Ze zoeken de sleutelwoorden
op en maken daar gaten van in
de tekst. Aan hun klasgenoot de taak om
deze woorden terug te zetten. Daar leren
ze beiden van. Tijdens een contactuur
komen beiden dan even hun samenvatting
laten horen na uiteraard aan hun
docent een print van de tekst te hebben
overhandigd.
Met Quandary zullen kinderen met
wat computerkennis geen enkele moeite
hebben. Ze leren snel ‘action mazes’
afmaken, waarvan het begin door hun
45 LTM | Internet
talenleraar of door een klasgenoot is
bedacht. Maar omdat beide auteursprogramma’s
‘web-based’ zijn, kunnen ze
op internet worden geplaatst en opgehaald,
zodat er wereldwijd van kan worden
geprofiteerd; voor een voorbeeld
hiervan kijk op .
De hele operatie vindt plaats in de
doeltaal, zodat er een perfecte samenwerking
kan ontstaan tussen de mvtdocent
en zijn collega die tijdens de
informaticalessen de leerlingen vertrouwd
maakt met dit soort auteursprogramma’s.
Een perfect voorbeeld van
vakoverstijging lijkt me, waarbij vanuit
de vaklokalen de inhoud van de lessen
informatica wordt bepaald.
Laat dit dan toekomstmuziek zijn,
maar intussen blijken kinderen zoals die
van deze school hun weg op de computer
zelf wel te kunnen vinden, zodat de
school alleen maar hun al zelf verworven
kennis hoeft aan te vullen en dienstbaar
te maken aan het in de vaklokalen gegeven
onderwijs.
Maar onderschat de leraren ook niet,
want al zeggen deze leerlingen dat de
meeste docenten in computerkennis bij
hen achterliggen, onbekend is wat op
scholen door individuele docenten ten
behoeve van hun eigen onderwijs op dit
gebied wordt gepresteerd. Veelal staan
deze proeven van bekwaamheid op internet
te wachten op een geïnteresseerde
collega of leerling, die er wat van kan
leren.
Misschien komt het ooit nog eens bij
een beleidsmaker op om leerlingen in te
schakelen bij het beoordelen van al deze
educatieve huisvlijt, want, zoals ik heb
kunnen constateren, hebben leerlingen
bruikbare ideeën over hoe het hun gegeven
onderwijs en hun computer kunnen
worden geïntegreerd. ■
LTM jaargang 88 | 2001 | 6

Zit er didactisch brood in chatten? Om
die vraag te beantwoorden ben ik het
gewoon gaan proberen. Leerlingen heb
ik niet meer, dus die moest ik lenen op
een school waar zowel de rector als één
van de docenten Frans meteen hun
medewerking verleenden. Dat was het
Coornhertlyceum in Haarlem.
Leerlingen uit de eindexamenklassen
van deze school hebben meegewerkt
aan de drie chatsessies die ik samen met
Marie, de webmaster van momes.net
heb georganiseerd.
John Daniëls
Hoewel Marie de openbare chatsessies
steeds ruim van tevoren op de site
heeft aangekondigd, was er desondanks
elke keer weinig francofone belangstelling
voor de chattende Nederlanders.
Om ook te kunnen leren van de chatervaringen
van docenten en leerlingen,
riep ik deze zowel in Levende Talen Magazine
als via de website op om mij daar deelgenoot
van te maken. De weinige reacties
die ik kreeg, plaatste ik op de website
van Levende Talen in de hoop dat de ene de
andere zou uitlokken. Uit twee berichten
blijkt hoe moeilijk het soms op scholen
wordt gemaakt om leerlingen aan
chatsessies te laten deelnemen, gewoon
omdat rectoren en systeembeheerders
CHATTEN BIJ MOMES.NET
die ICT-mogelijkheid blokkeren. Dit
doen ze uit angst dat de leerlingen zelf
op chattocht gaan en contacten leggen
die kunnen worden aangemerkt als een
ongewenste buitenschoolse activiteit in
lestijd.
Kritische reacties
Enkele leerlingen lieten weten wat ze
van chatten als onderdeel van de taalles
vonden. ‘In ieder geval mogen docenten
een chatbox niet misbruiken voor grammaticalessen,
maar ze moeten wel goede
opdrachten geven en met de leerlingen
een onderwerp vaststellen om over te
discussiëren. Natuurlijk moet iedereen
hierbij aan het woord komen. Zo kan de
docent kijken hoe het met het improvisatievermogen
en de taalkennis van de
leerling staat. Het moet er ook ordelijk
aan toegaan.’
Leerlingen kunnen ook precies aangeven
waarom ze tijdens chatsessies
gaan klieren. Ze zitten met hun hele klas
in het computerlokaal en beginnen zeer
gemotiveerd. Ze haken af als ze geen
persoonlijke reactie krijgen van diegenen
met wie ze verondersteld worden te
chatten. Dan is de verleiding natuurlijk
groot om een klasgenoot even grappig of
grof toe te spreken en dan ook nog niet
eens in de doeltaal.
Een Amsterdamse leerling, die bijgedragen
had aan het mislukken van de
eerste chatsessie, kon de reden daarvoor
perfect formuleren en droeg daarmee bij
aan het succes van de derde sessie. ‘Een
andere reden dat er geen zinnige conversaties
kwamen, was dat als je een vraag
stelt, die vraag al snel verdwijnt doordat
andere leerlingen ook wat zeggen. Voor
een beter resultaat zouden er dus maar
een maximum aantal leerlingen per chat-
46 LTM | Internet
ruimte mogen zijn of zou er de mogelijkheid
moeten bestaan dat je met elkaar
privé kunt gaan.’
Een andere leerling van dezelfde
school leverde ook kritiek waar ik in de
derde sessie rekening mee heb gehouden.
‘Een internationale chat kan niet
plaatsvinden tussen (bijna) alleen maar
Nederlanders, daarom zijn duidelijke
afspraken met scholen uit andere landen
gewenst. Met vijftig mensen over hetzelfde
onderwerp praten is moeilijk. Je
moet de mogelijkheid hebben om privé
met iemand te praten, je moet eigenlijk
van tevoren van de deelnemers een profiel
opstellen, zodat iedereen weet met
wie hij of zij te maken heeft. Je zou ook
chatruimtes moeten maken voor mensen
met dezelfde interesses.’
Ook Gerard Westhoff stuurde na de
eerste sessie een reactie die ik op de
website plaatste. Hij stelt dat als je het
leerrendement van de leerlingen wilt
verhogen er wat meer natives of gevorderde
non-natives moeten deelnemen.
Ook hij pleit voor het verkleinen van het
aantal deelnemers en het vergroten van
de handelings-tijd per leerling. Dat zou
eventueel kunnen met een variant van
groepswerk, bijvoorbeeld door de mogelijkheid
te openen en petit comité ‘prive
te gaan’, maar dan wel met een duidelijke
taak en de afspraak elkaar daarvan
na een afgesproken tijd weer verslag te
doen. Westhoff pleit ook voor het vastleggen
van onderwerpen waardoor de
leerchatsessie minder vrijblijvend wordt.
Verder bedacht ik zelf nog het volgende:
een hele verbetering ten opzichte
van de eerste sessie zou al zijn als elke
deelnemer even de naam vermeldt van
degene tot wie hij zich richt, zodat deze
weet dat hij wordt aangesproken. Op

Foto: Albert Lubberink
zijn beurt geeft deze in zijn reactie ook
weer de naam aan van degene op wie hij
reageert. Daardoor leren de leerlingen
rustig te wachten op een antwoord of op
een reactie.
Ik heb van meer kanten de suggestie
gekregen om aan de chatsessies een
onderwerp te verbinden. Maar met onervaren
chatters met een geringe taalbagage
kun je beter beginnen met het
laten aftasten van de gesprekspartners
op het gebied van begroeten, land van
herkomst, leeftijd, muziekvoorkeur en
wat de leerlingen zelf naar voren brengen.
Verdiepen van de gesprekken aan
de hand van een onderwerp kan wel in
vervolgsessies wanneer de gesprekspartners
elkaar al een beetje kennen en op
basis van de kerndoelen van de basisvorming
elementaire informatie over de
eigen persoon, de familie, de school,
land, stad of dorp moeten kunnen uitwisselen.
De meeste opmerkingen kwamen
binnen na de eerste sessie, waarvan ik
verslag heb uitgebracht in LTM en op de
website waar ook het script nog staat
afgedrukt.
De tweede sessie, net als de eerste
georganiseerd in het kader van het Jaar
van de Talen, verliep een stuk beter, hoewel
de meeste tijd werd volgechat door
de vijf Nederlandse leerlingen. Er meldden
zich slechts twee natives van wie
één, zoals later bleek, de Nederlandse
docente van de leerlingen was, die het
zo zielig voor de leerlingen vond dat
de chatbox niet door meer Franstaligen
werd bezocht. Ook daarvan staat het
script op de website.
De derde sessie
Na de twee sessies wist ik dus zeker dat
de chatboxen van momes.net nauwelijks
door Franstalige scholieren worden
bezocht. Dat betekende dat ik dus zelf
op zoek zou moeten gaan naar chatpartners
voor mijn leerlingen. Omdat
Franse scholen er geen belang bij hebben
om hun leerlingen de onze oefening
te laten geven in hun moedertaal, ben
je aangewezen op niet-Nederlandstalige
scholen die Frans aanbieden. Die vond ik
in Roemenië en in Denemarken.
47 LTM | Internet
Le 26 février à 9 heures GMT
séance de chat en langue française
entre quelques élèves de la Scola
Cu Clasele I-VIII nr.4 Cugir Alba,
Roumanie (11 heures locales),
Lycée Gammel Hellerup au Danemark
(10 heures locales)
et le Coornhertlyceum à Haarlem,
Pays-Bas
(10 heures locales)
Zo kondigde Marie, de webmaster van
momes.net, de derde en laatste openbare
sessie ruim van tevoren aan. Omdat
het nu ging om een viertal leerlingen van
de drie uitgenodigde scholen heb ik er
bewust geen ruchtbaarheid aan gegeven
in dit tijdschrift. Wel blijf je natuurlijk
hopen op deelname van natives. Ik
heb de drie leraressen Gabriela Lupu uit
Roemenië, Génia Jensen uit Denemarken
en Marianne Koe-Teune uit Nederland
met elkaar in contact gebracht en ze de
vrijheid gelaten om zelf inhoud te geven
aan de leerchat. Zij kennen het niveau
van hun leerlingen. Génia Jensen heeft
de meeste ervaring, want zij organiseert
regelmatig chatsessies met een school in
België. Na de sessies wijst de Belgische
docente de leerlingen van beide scholen
op de door hen gemaakte fouten tegen
het Frans. Dat kan ze doen aan de hand
van op de website van de Deense school
gepubliceerde scripts van de chatsessies.
Van haar krijgen de leerlingen van beide
landen in de doeltaal het verzoek om
deze fouten te corrigeren en zelfs aanwijzingen
hoe ze dat kunnen doen. Zie voor
een voorbeeld van internationale taakverdeling
dat navolging verdient .
Ondanks de onvermijdelijke grammaticale
fouten die de leerlingen
maken, kun je stellen dat wanneer ze
begrijpen wat de andere deelnemers te
vertellen hebben en zelf ook begrepen
worden, dit als leerwinst mag worden
beschouwd, zeker als chatsessies een
vervolg hebben.

Follow-up
In de laatste sessie was het probleem nog
niet opgelost dat de leerlingen vaak te
lang moeten wachten op antwoord van
diegene aan wie ze iets vragen. Soms
kwam dat antwoord ook helemaal niet
meer, omdat de betrokkene al weer
met iemand of iets anders bezig was.
Het onrustige beeld werd ook veroorzaakt
door het feit dat Denemarken meedeed
met vier leerlingen, Nederland met
drie, maar Roemenië met elf, die om de
beurt binnenvielen met een bonjour en
een vraag die al lang beantwoord was
of een antwoord waar niemand meer op
wachtte. Daardoor maakte het geheel
een rommelige indruk en dat zal docen-
ten eerder afschrikken dan uitnodigen
om ook chatsessies te organiseren.
Ik heb de drie betrokken docenten
geschreven dat naar mijn mening het
leereffect groter wordt als de betreffende
leerlingen de fouten tegen het Frans verbeteren.
De volgende stap is het maken van
een lijstje met alle vragen en opmerkingen.
Daarachter plaatsen ze de daarbij horende
antwoorden of de reacties, voor zover die
er zijn. Ze constateren dan zelf ook dat de
antwoorden of de reacties soms veel later
komen dan de vraag of opmerking en dat
ze dus geduldig moeten wachten.
Als het lijstje met vragen en antwoorden,
opmerkingen en reacties, klaar
is, komen dezelfde leerlingen weer bij
48 LTM | Internet
Illustratie: Petra van Kalker
elkaar in de chatbox. Ze stellen opnieuw
de niet beantwoorde vragen of reageren
alsnog op gemaakte opmerkingen. Als ze
deze fase voltooid hebben, gaan ze verder,
eventueel van elke school één leerling,
eventueel met een van tevoren per
e-mail afgesproken onderwerp. De rest
van de klas kan meelezen en zich aldus
voorbereiden op één van de volgende
sessies waarin zij aan de beurt komen.
Deze werkwijze zou mijn conclusie
dat chatten tijdverspilling is, kunnen
voorkomen. Voorlopig denk ik dan maar:
één lesuurtje chatten in de maand, betekent
contact leggen (en onderhouden)
met een leeftijdgenoot in het buitenland.
Daar leer je toch talen voor? ■
LTM jaargang 89 | 2002 | 5

Een elo als Open Source
Naast commerciële elektronische leeromgevingen
(elo’s), zoals BlackBoard,
Fronter, TeleTop en N@tschool, zijn er
ook elo’s gebaseerd op Open Source
Software (OSS). Moodle is zo een course
management system (CMS) waarbij iedere
gebruiker toegang heeft tot de broncode
en deze naar eigen inzicht kan aanpassen.
De enige voorwaarde is dat anderen
ook gebruik mogen maken van wat je
hebt ontwikkeld. Vanaf kun je gratis een Moodle-pakket
downloaden. Omdat Moodle Apache,
MySQL en PHP gebruikt, heeft een compleet
installatiepakket de voorkeur. Voor
een groot aantal talen, waaronder het
Nederlands, is een taalmodule los te
downloaden. Op dit moment zijn er al
meer dan 8000 geregistreerde Moodlewebsites
in 150 landen, waaronder
natuurlijk ook ons land: .
Moodle heeft alleen al op zijn website
meer dan 75.000 geregistreerde gebruikers.
Deze spreken 70 verschillende talen
in 138 landen. Nieuwkomers wordt aangeraden
te beginnen op , omdat daar in het Engels de internationale
discussies zijn te volgen, maar
uiteraard kan iedere belangstellende ook
terecht in zijn of haar eigen taalgebied.
Professionele ontwikkelaars zijn continu
bezig om Moodle te verbeteren. Docenten
die al blij zijn enige computervaardig-
heid te hebben, hoeven daar geen bijdrage
aan te leveren, maar kunnen zich
oriënteren onder de knop Using Moodle.
Daarna vinden ze in het hoofdmenu in
het linkerframe de knop Moodle Sites, die
doorverbindt naar het landenoverzicht
waar natuurlijk ook ons land bijstaat.
Een klik op Netherlands en je krijgt een
lange lijst van 200 alfabetisch geordende
websites te zien van scholen, instellingen
en personen die tot de Moodlegebruikersgroep
behoren. Sommige
scholen tonen bij deze koppeling hun
eigen website die bezoekers naar de
klassen doorverwijst. Andere scholen
openen met het Moodle-scherm waarop
je meteen kunt zien voor welke vakken
en klassen de docenten deze elo inzetten.
Het aantal daarvan varieert van twee
of drie tot zo’n veertien vakken voor een
groot aantal klassen zoals op het Ds.
Pierson College in ’s-Hertogenbosch.
Bij de meeste scholen meldt de
ict-coördinator zich en kunnen bezoekers
vervolgens eerst als gast inloggen.
Achter alle vakken staan drie symbooltjes
met via de muiswijzer op te roepen
betekenissen. Je komt zo te weten dat
voor een bepaalde klas gasten zijn toegestaan.
Met een sleuteltje geven de
docenten aan dat een cursussleutel is
vereist. Onder het symbooltje met een i
staat allerlei informatie over de lessen.
Het is begrijpelijk dat achter bijna alle
49 LTM | Internet
vakken het sleuteltje staat afgebeeld. De
lessen zijn alleen toegankelijk voor de
eigen leerlingen van de betreffende klas.
Ze kunnen met hun gebruikersnaam en
wachtwoord inloggen. Ik heb het op een
paar scholen geprobeerd. Ik kreeg wel
een account aangeboden als bezoeker,
maar geen toegang tot de lessen. Om die
reden ben ik vakken gaan zoeken bij de
gebruikersvereniging.
Gebruikersvereniging
Moodle heeft een Nederlandstalige
gebruikersvereniging in België en in ons
land. De website van de Nederlands-
Belgische Moodle-gebruikersvereniging
is te vinden op . Deze website
heeft een open forum en een knop waaronder
de laatste nieuwtjes staan vermeld.
Gebruikers kunnen hulp vragen
voor Moodle-gerelateerde problemen.
Bovendien zijn er ook nog forums voor
discussies over de onderwijspraktijk met
Moodle voor het basis-, voortgezet en
hoger onderwijs. Vanaf deze website kun
je ook doorklikken naar de scholen in
ons land en België. Bij het voortgezet
onderwijs vind ik slechts één forum voor
één vak, namelijk wiskunde.
Pionier
Via een omweg krijg ik de kans
om als leerling in te loggen en oefeningen
te maken in het leslokaal van
Moodle-docente Henny Jellema in de
Internationale Schakelklas (ISK) van
de Lieven de Keyschool in Haarlem. Op
het openingsscherm heet ze de bezoekers welkom.
Ze heeft oefeningen opgenomen voor
Nederlands, Frans, Engels, Duits en
geschiedenis. Het is de moeite waard om
even bij een paar vakken te gaan kijken.
Bij Nederlands staat spelling op
het programma. Toen ik me daarvoor

met één klik aanmeldde ontving ik per
omgaande een ontvangstbevestiging:
‘Welkom bij Spelling! Eén van de eerste
dingen die je zou moeten doen is het
invullen van je gebruikersprofiel, zodat
we wat meer over jou te weten kunnen
komen.’ Deze automatisch gegenereerde
antwoorden hebben het voordeel
dat ingelogde leerlingen beseffen dat de
docent weet wie met de oefeningen gaat
werken.
De spellingsoefeningen zijn gegoten
in de vorm van drie in moeilijkheidsgraad
oplopende dictees. Bij de eerste staat als
inleiding: ‘Dit is een dictee. Je luistert
en typt dan het woord in het tekstvak. Je
kunt op “hint” klikken voor hulp, maar
dan gaat je score omlaag. Hetzelfde als
je op “toon het antwoord” klikt.’ Dit is
een uitstekende optie. Leerlingen weten
graag waar ze aan toe zijn. Ze horen
tien losse woorden die ze in het daarvoor
bestemde vakje moeten typen. Ze moeten
dit net zo lang doen totdat het woord
goed geschreven is. De controle hierop
is uitstekend. Na deze oefening gaan ze
naar de volgende. Daar moeten ze hele
zinnen opschrijven. Ze horen er twee. Ze
zetten een punt bij de pauze en moeten
dus opnieuw met een hoofdletter beginnen.
In de zinnen staan de losse woorden
in zinsverband. Henny Jellema gaat er
terecht vanuit dat ze die nu wel kunnen
schrijven. Deze oefening is ook weer
geheel interactief, dat wil zeggen dat de
leerlingen bij elke gemaakte fout feedback
krijgen. Ze kunnen een hint vragen
of met een klik de zinnen op het scherm
halen. Ze zien dan de schrijfwijze daarvan.
Het lijkt me een uitstekende oefening
voor leerlingen van de ISK voor wie
meestal onze taal een vreemde is. Deze
docente vernieuwt met deze zelf ontworpen
dictees het onderwijs vanuit haar
eigen vaklokaal. Het zijn nog allemaal
losse, maar wel didactisch verantwoorde
oefeningen. Met hulp van vakcollega’s
uit de Moodle-gebruikersgroep kan dit
begin uitmonden in een volledige cursus
luister- en schrijfvaardigheid voor NT2.
Engels en Frans
Voor Engels heeft ze veel luistermateriaal
gemaakt, soms gecombineerd met
lezen. Er zijn ook woord- en grammaticaoefeningen.
Om echt te communiceren
in de doeltaal is er een chatbox Engels.
Luister- en spreekvaardigheid zijn in het
voortgezet onderwijs de minst geoefende
examenonderdelen. Dat is ook lastig in
volle klassen. Daarom is het een prima
optie om de docent te laten vervangen
door computergestuurde oefeningen. De
leerlingen luisteren individueel buiten
de taalles naar de teksten en beantwoorden
de vragen om te laten zien dat ze
de inhoud hebben begrepen. De betere
leerlingen kunnen dan ook nog even
tijdens de les in de doeltaal samenvatten
wat ze hebben beluisterd.
Ook bij Frans is er allerlei zelf ontworpen
luistermateriaal te vinden. Met
dit oefenmateriaal kunnen de leerlingen
zelfstandig in eigen tempo aan de slag.
Ze krijgen feedback, hints en kunnen,
afhankelijk van hun niveau, daarna in de
klas in de doeltaal komen vertellen wat
ze hebben beluisterd. De serie La vie de
Patrick begint heel eenvoudig met het
50 LTM | Internet
TOETS CHAPTER 1.1.
Luister naar het gesprek tussen Joyce en
Kim. Er zijn korte pauzes tussen de vier
vragen. Klik dan het juiste antwoord – a of
b – op de vraag aan. Je moet op het vraagtekentje
klikken.
ACTING
last question 1 / 4 next question
1. Kent Joyce veel mensen die toneelspelen
als hobby hebben?
a ? ja
b ? nee
beluisteren van een serie losse woorden
waarvan ze de juiste uit een lijst moeten
kiezen. Vervolgens zien de leerlingen de
Nederlandse betekenis van de woorden
en moeten ze uit de lijst het daarbij passende
Franse woord kiezen. Dat zijn simpele
oefeningen, maar daarna zou je de
leerlingen dezelfde woorden voor kunnen
zetten in de zinnige originele context
waaruit ze afkomstig zijn. Zo leren ze
ook met teksten omgaan die ze op een
hoger niveau tijdens de les even in de
doeltaal komen samenvatten. Het is jammer
dat de woorden niet zijn ingesproken
door een francofoon. Deze actieve
docente kan misschien in de internationale
Moodle-gebruikersgroep een francofone
collega bereidvinden woorden en
teksten voor haar in te spreken. Met de
tegenwoordige snelle kabel- en dsl-verbindingen
zijn dit soort MP3 bestanden
binnen een mum van tijd op de plaats
van bestemming.
John Daniëls ■
LTM jaargang 93 | 2006 | 4

MS DEWEY, JUST TELL ME
Kunnen bots met artificiële intelligentie ons mensen iets leren?
Op internet verschijnen steeds meer
bots waarmee je kunt communiceren.
Ze beantwoorden vragen, maar
stellen ze ook, zodat de bezoeker
een antwoord moet zien te geven.
Ze leren van hun contacten, omdat
alle gesprekken in een database
worden bijgeschreven. Daaruit kunnen
de robots dan later weer informatie
halen. Enkele voorbeelden
laten zien dat in de toekomst deze
sprekende en schrijvende figuren
op bescheiden wijze inzetbaar zijn
in het talenonderwijs.
Ms Dewey
Zij ziet er prachtig uit, Ms Dewey, . Ze praat tegen je, wordt
ongeduldig als je geen vraag aan haar
stelt, klopt zelfs tegen je computerscherm,
als het te lang duurt en vraagt:
‘Hello, anyone there?’ Je hebt de volgende
mogelijkheden: Ms Dewey, just tell me...
of tell me about.... of tell me how… Terwijl
ze wacht op een vraag, bladert ze ongeduldig
in een tijdschrift of belt met haar
vriendje. En als het haar te lang duurt,
zucht ze hoorbaar en zegt: ‘Hello, type
something here…’
Je typt wat je wilt weten, waarna je
haar tekst ziet: Ms Dewey is thinking...
en dan komt haar antwoord. Vraag je
bijvoorbeeld of ze een goed hotel in
Amsterdam kent, dan verschijnt rechts in
beeld een lijst met hotels en de URL’s om
op te klikken. Hieruit valt op te maken
dat Ms Dewey voor een zoekmachine
werkt zoals Google. Vraag je naar haar
leeftijd, dan zegt ze dat ze volgens haar
contract geen persoonlijke vragen hoeft
te beantwoorden. Zo vroeg ik haar waarom
ze zo knap is. Ze negeerde het persoonlijke
tintje in de vraag en wees op
de tekst links van haar in beeld waarin ze
het deel van de vraag met you’re beautiful
als hoofdbestanddeel had ingevoerd in
de database.
Ms Dewey heeft alle tijd voor je, want
als je te lang nadenkt over wat je nu weer
eens zult vragen, zegt ze: ‘Ga door met
vragen stellen, hoe meer vragen, des te
meer ik weet, totdat ik over de wereld
heers.’ Toen ze bleef wachten op mijn
reactie en ik niets anders wist te bedenken
dan de vraag what are you waiting for,
kwam er een antwoord met in beeld een
serie websites over het wachten, maar
dan op de dood van een comapatiënt.
Kun je er iets mee in de lessen
Engels?
Misschien nog niet veel. Ms Dewey is
in ontwikkeling. Wie de makers zijn, is
niet bekend. Op
is geen enkele inleidende tekst te vinden,
geen uitleg, niets. Leerlingen zullen
51 LTM | Internet
Ms Dewey waarschijnlijk net zo grappig
vinden als ik. In de normale lessituatie
stellen de docenten de vragen en geven
de leerlingen antwoord. Ter voorbereiding
op de ontmoeting met Ms Dewey
kunnen de leerlingen nu eens de vragen
formuleren die ze aan Ms Dewey zouden
willen stellen. Na hun contact met haar
schrijven ze een kort verslagje in de doeltaal
met vraag en antwoord. Wie de beste
en grappigste ervaring met Ms Dewey
inlevert, krijgt een pluim van de docent
die misschien de tekst op de website van
de school plaatst.
Jabberwacky
Jabberwacky, ,
is een chatbot die gedrag en woorden
leert door de contacten met bezoekers.
Alles wat deze ooit hebben gezegd, wordt
opgeslagen in de database. De bots
Jabberwacky en zijn compaan George,
,
matchen als het ware de nieuwe hun
aangeboden tekst met die in hun geheugen.
Krijgen ze zinnen in een andere
taal dan Engels voorgelegd, dan leren
ze deze. Dat kan leiden tot vreemde
taaluitingen. Zo meldde Jabberwacky me
midden in een Engelstalige chat: ‘La technologie
des sorciers est magique.’ Foutloos
Frans weliswaar, maar deze zin sloeg nergens
op. Hoe meer docenten Frans hun
leerlingen laten converseren met één van
beide robots, hoe meer Frans deze leren,

dus hoe meer ze daarvan kunnen reproduceren.
Ik denk dat leerlingen best willen
chatten met één van beide heren. Het
gesprek wordt opgeslagen. De leerlingen
kunnen het per e-mail heel eenvoudig bij
hun docent bezorgen. Dat Jabberwacky
ook op fouten reageert, blijkt uit mijn
fout bij het afscheid nemen en zijn antwoord
daarop:
User: Okay, good buy, George.
Jabberwacky: You made a good buy?
User: No, I didn’t.
Jabberwacky: Seriously, you did.
User: By what buying?
Jabberwacky: Yes.
User: That’s not the right reaction.
Jabberwacky: What is the right response?
User: You said only yes, when I ask what
buying?
Jabberwacky: It makes perfect sense to me.
User: Okay, that’s because you are artificial
and I am human.
Jabberwacky: No you are a computer program.
User: No, I am not!!!
Jabberwacky: Okay.
User: Goud by, George.
Jabberwacky: George is you?
User: Good by, George.
Jabberwacky: You are not my friend bot!
User: No I am not, thank God.
Jabberwacky: This is a stupid conversation.
User: I agree.
Jabberwacky: Finally you are not so stupid
as I thought.
User: Thank you very much, you neither.
Jabberwacky: I am not a gladiator.
User: What is a gladiator?
Jabberwacky: I don’t know why did you ask me.
User: I don’t know what is a gladiator.
Jabberwacky: I don’t know.
User: Okay, both we don’t know.
Jabberwacky: Could you make any less sense?
User: No I quitte.
Jabberwacky: La technologie des sorciers
est magique.
User: Voilà, tu parles français!
Jabberwacky: Mais oui, je suis français.
Connais tu la France?
User: Mais certainement, je suis professeur
de français.
Jabberwacky: Cette conversation va-t-elle
être enregistrée ?
User: J’espère que oui. C’est possible de le
faire?
Jabberwacky: Mais tu crois que c’est facile?
User: Mais certainement, je suis professeur
de français.
Jabberwacky: T’es une fille? Tout a l’heure
tu étais un robot. Je suis futé contrairement
a toi...
Chatterbots zijn programma’s die menselijke interactie simuleren. Ze zijn te vinden op websites
waar met ze gesproken kan worden door het typen van tekst, net als in chatten met
personen in onder andere de verscheidene chatboxen op het internet. Menselijke interactie
is onder andere het stellen van vragen en opmerkingen, het luisteren naar wat de ander zegt
en het antwoorden op andermans vragen en opmerkingen. Dit kan ook gewoon met chatterbots,
hoewel de antwoorden niet altijd even intelligent zullen zijn. Chatterbots worden
momenteel (en in de toekomst waarschijnlijk nog meer) gebruikt als persoonlijke assistenten.
Bijvoorbeeld om je rond te leiden op een (commerciële) website (als webhostess), om
je iets te leren (als leraar), of om je agenda bij te houden (secretaresse). Ze hebben dan
meestal wel iets meer software nodig om te kunnen functioneren, maar de basis ligt bij het
goed kunnen communiceren met de gebruiker. Veel voorbeelden hiervan zijn te vinden op
.
52 LTM | Internet
User: Non, je suis un homme, on ne dit pas
fille, mais femme.
Jabberwacky: C’est dommage, ça aurait plus
sympa d’avoir une femme en face de soit,
c’est davantage agréable. Tu as remarqué
que tes réponses ne sont pas cohérentes
avec ce que je dis juste avant?
User: C’est vrai, peut-être tu as changé de
personne.
Jabberwacky: Je sors d’ici quand je veux,
adieu!
User: Adieu madame.
Jabberwacky: Si tu savais combien il faut peu
de chose de toi pour me rendre heureux!
User: Je suis content de te rendre heureux.
Jabberwacky: Je ne suis pas un chatterbot.
User: Mais qui es-tu en réalité?
Jabberwacky: Tu parles de toi?
User: Non, de toi, moi je suis humain et toi
tu es un personnage artificiel qui trouve ses
réponses dans un database.
Jabberwacky: Si ça peut te faire plaisir.
User: Au revoir, monsieur le robot, je vais te
quitter pour continuer mon boulot.
Jabberwacky: Je change pas mal de choses
en ce moment.
User: D’accord.
Jabberwacky: Je m’appelle Sandy. Quel age
as tu? Toi tu est mon meilleur ami!
User: D’accord.
Jabberwacky: Peus tu joué avec moi?
User: Peus = peux, joué = jouer
Jabberwacky: Tu es cruel.
User: Les professeurs corrigent les fautes!
Jabberwacky: N’importe quoi, qui t’as dis
ça? C’et complètement fux.
User: Bon, pour la dernière fois: dis: au
revoir John (c’est moi).
Jabberwacky: N’importe quoi! Robot toi
même!
Hoewel ik een groot percentage onzin
bij elkaar heb gechat, heb ik wel, door
van het Engels over te schakelen naar het
Frans, bijgedragen aan de verzameling
Franse zinnen in de database. Ik heb wel
hier en daar een fout van Jabberwacky
verbeterd. Als alle docenten Frans in de
wereld hun leerlingen een chat laten aangaan
met Jabberwacky, dan verleert hij
vast zijn Engels en spreekt hij alleen nog
en steeds beter het hem geleverde Frans.
Wel even de leerlingen vooraf hun fouten
laten verbeteren. Daar leert Jabberwacky
het meest van en zij trouwens ook. ■
John Daniëls
LTM jaargang 94 | 2007 | 3

53 LTM | Internet
Foto: Anda van Riet

i c t
PODCASTS EN BLOGS DEEL 1
goed en goedkoop lesmateriaal voor het talenonderwijs
Leerlingen kunnen zichzelf trainen in luister- en spreekvaardigheid met podcasts, een
woord dat is afgeleid van iPod en broadcast. Het zijn luisterbestanden die ze downloaden
en opslaan op hun mp3-speler of computer. Er bestaan ook combinaties van podcasts
met blogs, korte geschreven teksten waarop bezoekers kunnen reageren. Er zijn voor de
schooltalen podcasts ontwikkeld met een onderwijsdoel, waarbij de leerlingen soms ook
gesproken teksten kunnen insturen. Voorbeelden voor Engels zijn ESL podblogs, One Stop
English Podcasts, Splendid Speaking en Bardwellroad Podcasts.
ESLpod blogs
Enkele docenten Engels als tweede taal
(ESL) werken aan een didactische invulling
van de podcast. Ze zijn te vinden
op de website van ESL Podcast: .
Docenten Engels kunnen de podcasts
inzetten in hun lessen. Ze zijn gratis
te gebruiken, de ingesproken teksten
hebben een aangepaste spreeksnelheid
en de makers geven een synoniem of
omschrijving van moeilijk geachte woorden.
Docenten en leerlingen kunnen met
één klik intekenen op de podcasts, zodat
die automatisch elke dag naar de computer
worden gestuurd. Deze zijn gratis
en voor de in pdf geschreven handleiding
betaal je slechts $1,99. Docenten kunnen
hun leerlingen abonneren op de podcasts.
Hoe meer, hoe goedkoper en de
kosten komen uit het door het ministerie
aan elke leerling toegekende boekenbudget
van 308 euro per jaar. Inmiddels
kunnen docenten hun leerlingen al meer
dan 500 podcasts laten ophalen.
Learning guide
ESL-docenten kunnen gratis een voorbeeld
bekijken van een handleiding die hoort bij
ESL Podcast 164 – Seeing a Specialist.
1. Eerst worden enkele moeilijk geachte
woorden uitgelegd en in de betreffende
zin getoond: ‘treatment options
= choices for medical care: after thinking
about all of the treatment options, I
decided to take the medication’ en ‘course
of treatment = a series of things the doctor
does to cure you or make your better: we
decided on this course of treatment for my
father’.
2. Vervolgens volgen enkele tekstbegripvragen.
3. De ESL-docenten besteden onder het
kopje ‘What else does it mean?’ ook aandacht
aan woorden met meer betekenissen,
zoals het werkwoord relieve:
‘the verb “relieve”, in this podcast, means
to stop the pain: “I took the medicine and
it relieved my headache”. You can also use
“relieve” to mean to make someone feel
less worried or anxious: “She was relieved
to hear that she would not be fired from
her job”. The verb “relieve” can also mean
to free someone from an unwanted responsibility:
“He relieved me of the cooking
when he tasted the first meal I cooked”.’
4. De handleiding biedt ook nog achtergrondinformatie
onder het kopje:
‘Culture note’. In dit geval zijn dat
enkele feiten die je moet weten als je
54 LTM | Internet
te maken krijgt met de Amerikaanse
gezondheidszorg.
5. Transcriptie. Na de correcte antwoorden
op de meerkeuzevragen volgt
de transcriptie van de hele podcast.
Daarin is ook duidelijk te zien hoe de
betreffende docent zijn best doet om
in de podcast meteen moeilijk geachte
woorden te verklaren: ‘Dr. Slope looks
at Simon. Simon says that he was hoping
that Dr. Slope would be able to diagnose
the problem. To “diagnose”, the verb, is
to figure out what’s wrong with you. It’s
a verb we usually use for medicine, for
doctors. The doctor diagnoses the patient.
The doctor figures out what’s wrong with
the person.’
Met alle uitleg verliest de podcast een
deel van zijn authenticiteit en leidt het de
leerlingen af van de inhoud van de tekst.
ESLpod zou misschien beter de uitleg
oproepbaar mee kunnen programmeren
voor het geval een leerling daar behoefte
aan heeft.
One Stop English Podcasts
One Stop English, de ESL-website van
uitgever Macmillan, biedt ook allerlei
podcasts voor onze leerlingen. Ze
zijn te vinden op:

glish.com/section.asp?sectionType
=listsummary&catid=59782>. Veel
van de podcasts zijn gesproken versies
van readers uit het fonds van de
uitgever. Vol trots kondigt Macmillan
de laatste podcast aan: ‘The One Stop
English team is very excited to announce
the launch of the One Stop English soap
opera, The Road Less Travelled.’ De regelmatig
verschijnende serie is gestart op
4 december 2007 en heeft inmiddels
15 episoden. Dit is de eerste: ‘The Road
Less Travelled: Episode 1: The phone call:
Katie gets a call from her cousin Sal in
California, inviting her to move out there.
Their conversation is interrupted when
Katie’s boyfriend, Mark, arrives home...’
De uitgever voegt aan de podcasts ook
allerlei oefeningen toe, maar nodig is
dat niet. Het vergalt het luisterplezier.
En dat is er zeker voor jongeren, die
gewend zijn naar soaps op televisie te
kijken. Zij zullen zich aangesproken
voelen door het onderwerp: ‘Meet Katie
– a girl who is so bored with her life in
Britain that she decides to go to California
to make a fresh start. What happens to the
boyfriend she leaves behind? And who is
the tall, handsome stranger she meets on
the plane?’
Splendid Speaking
Splendid Speaking ()
is bestemd
voor gevorderde leerders die hun spreekvaardigheid
verder willen ontwikkelen.
Wie zich als student inschrijft, kan via
Skype tegen betaling spreekopdrachten
uitvoeren. Deze worden gepubliceerd als
podcast, die gratis te beluisteren en te
becommentariëren zijn. Deskundigen
geven daarbij ook nog feedback op de
ingesproken teksten. Van alle gesprekken
zijn transcripten te downloaden.
Leerlingen uit de bovenbouw van havo/
vwo zouden de opnames kunnen beluisteren
om deze daarna in eigen woorden
even samen te vatten in de doeltaal. Ze
kunnen eventueel als leeshulp het transcript
gebruiken. De school kan natuurlijk
ook een deel van het spreekvaardigheidonderwijs
uitbesteden aan de docenten
van Splendid Speaking. De leerlingen
sturen eventueel de opnames voor
controle of beoordeling naar hun eigen
docent.
Bardwellroad Podcasts
Aan Bardwellroad in Oxford ligt de
St.Clare’s School. Studenten uit de hele
wereld oefenen hier spreekvaardigheid
55 LTM | Internet
met behulp van podcasts ().
Leerlingen verdelen de rollen. Twee
doen de gastpresentatie. Ze bedenken
het onderwerp, zoals de familie, het land
en de stad van herkomst of vakantie en
reizen. Ze bereiden de vragen voor en
interviewen hun klasgenoten afkomstig
uit andere landen. Alle podcasts bieden
de mogelijkheid om na te kaarten op de
blogpagina. Zo komen veel onderwerpen
aan de orde.
Ook deze podcasts leveren interessant
gratis luister- en spreekmateriaal op
voor onze leerlingen. Het niveau van de
studenten van de St. Clare’s School moeten
ze ook kunnen halen. De leerlingen
van de bovenbouw havo/vwo kunnen,
zeker voor Engels, maar misschien ook
voor Frans en Duits, hetzelfde doen als
de studenten van St. Clare’s. Twee kiezen
een onderwerp, bedenken de vragen en
interviewen een groepje klasgenoten. Dit
8
|
is natuurlijk minder authentiek dan de
gesprekken met buitenlandse leeftijdge- 2008 |
noten. Hoe meer partnerscholen in ver-
95
schillende landen, hoe meer aanspraak
de leerlingen hebben. ■
jaargang
John Daniëls LTM

i c t
PODCASTS EN BLOGS DEEL 2
Groot en gevarieerd aanbod voor het talenonderwijs
Leerlingen kunnen zichzelf trainen in luister- en spreekvaardigheid met podcasts. Dat zijn
luisterbestanden die ze downloaden vanaf internet en opslaan op hun mp3-speler of computer.
De leerlingen kunnen bij sommige podcasts geschreven en gesproken commentaar
insturen, of een eigen opname toevoegen. Voorbeelden daarvan zijn op alfabet te vinden in
Englishcaster. In Audio Lingua komen native speakers Frans, Duits, Engels en Spaans aan het
woord. Ook die kunnen hun nut bewijzen. In Lille Podcast kunnen de leerlingen in het Frans
communiceren met ‘professeur’ Eric. In de bij de meeste talendocenten wel bekende talenlokalen
van de Digitale School zijn ook nog podcasts te vinden, zoals in het vaklokaal Duits.
Englishcaster
Englishcaster, te vinden op , is een database
met een groot aantal speciaal voor het
onderwijs ontwikkelde podcasts. De site
is doorzoekbaar op alfabet. Bij de ‘k’
bijvoorbeeld staat het aardige Kan Talk,
, dat beoogt wereldwijd
leerders van een groot aantal talen
met elkaar in contact te brengen.
De leerlingen kiezen een taal en
een gespreksonderwerp, beluisteren en
beoordelen de sprekerskwaliteit met
vijf sterren (native speaker) tot één ster
(moeilijk te verstaan).
De leerlingen kunnen daarna maximaal
twee minuten mondeling en ongelimiteerd
schriftelijk commentaar leveren
op een beluisterde podcast en maken
eventueel zelf ook een opname. Kan Talk
gebruikt voor de mondeling over te brengen
boodschappen VoIP van Skype. Met
één klik op de knop ‘Share this recording’
sturen ze hun opname naar hun eigen
docent, die waarschijnlijk ook nog zijn
zegje over hun uitspraak en spreekvaardigheid
wil doen, maar misschien ook
genoegen neemt met de aan de inzender
toe te kennen sterren.
De combinatie van luisteren en spreken
aan de hand van concrete opdrachten
kan de taak van docenten enorm
verlichten, omdat de leerlingen dit werk
individueel en buiten klassenverband
kunnen uitvoeren en ze heel eenvoudig
ook nog het bewijs van hun leeractiviteit
kunnen leveren.
Audio-Lingua
Audio-Lingua ()
biedt podcasts voor het onderwijs Frans,
Duits, Engels en Spaans.
Het zijn korte opnames van maximaal
twee minuten afkomstig van native
56 LTM | Internet
speakers van de genoemde talen. Ze zijn
vrij te gebruiken voor niet-commerciële
doeleinden.
Ze zijn ingedeeld volgens het Europees
Referentiekader (ERK), niveau A1 tot
C2. Dat maakt ze geschikt voor alle leerjaren.
Je kunt de tijdsduur en het thema
kiezen, vrouwen- of mannenstem en leeftijd.
Zoals bij veel van dit soort uitwisselingsprogramma’s
vind je er een rating
en een lijst met de laatste inzendingen. In
de leeftijdscategorie van onze leerlingen
staan onderwerpen die je meestal ook in
de traditionele leergangen tegenkomt.
Voor Duits wacht Mia uit Stuttgart op
een bezoekende leerling. Zij stelt zich
voor op niveau A1. In de database staat ze
geboekt als weiblich, Jugendlicher, met een
spreektijd van 0-30 seconden, dus dat zal
leerlingen niet afschrikken.
Ze heeft een hoge ranking van ruim
vier sterren. Leerlingen komen na het

eluisteren van deze podcast terug in
de klas met de kennis die ze over Mia
hebben verworven. Het is jammer dat
ze niet direct een boodschap terug kunnen
sturen. Ze leren wel op het laagste
ERK-niveau zichzelf voorstellen, zonder
bemoeienis van de eigen docent of de
leergang.
Lille Podcast
La communauté mondiale des professeurs de
français heeft de podcast ook ontdekt voor
het luister- en spreekonderwijs ().
Onder
de titel Quels podcasts? vindt de bezoeker
onder andere een overzicht van podcasts
van de media en die om Frans te leren, zoals
Lille Podcast (), dat gratis Franse lessen aanbiedt.
Leerlingen die moeite
hebben met het begrijpen
van de gesproken
teksten, kunnen
de transcripts daarvan
raadplegen. De leergang
kent drie niveaus: op
het eerste niveau is het
spreektempo langzaam,
op niveau twee wordt elk
onderstreept woord verklaard.
Op niveau drie
is het spreektempo normaal.
De ontwerper zegt
desondanks dat de cursus
bestemd is voor gevorderden.
Podcastdocent
Eric legt het ook nog even
mondeling en schriftelijk
uit: ‘Salut. Je suis Eric ton
nouveau professeur de français.
Tu as déjà une bonne
connaissance de la langue
française et tu souhaites l’améliorer? C’est
parfait! Le principe de cette émission est
d’apprendre en écoutant. A chaque épisode,
je te raconterai une histoire. Grâce à ces
histoires, tu apprendras de nouveaux mots
et de nouvelles expressions qui sont utilisées
tous les jours par des millions de Français.
Chaque épisode sera organisé de la manière
suivante: - une histoire lue lentement, d’une
durée de 1 à 2 minutes - Une seconde partie
dans laquelle j’expliquerai lentement les mots
et expressions importantes - Une troisième
partie qui te permettra d’écouter le texte lu à
la vitesse normale de la langue française. Pour
plus d’informations, tu peux visiter mon site.
Bon courage et à bientôt.’
Eric spreekt en schrijft zelf alle podcasts
die hij publiceert in episodes op
het adres . Zijn bezoekers kunnen
altijd reageren op een te downloaden formulier
waarop ze hun commentaar kunnen
schrijven en opsturen. Professeur Eric
is op veel plekken te vinden, op ,
maar ook in het bekende uitwisselingsprogramma
Facebook, waar hij een dis-
57 LTM | Internet
cussieprogramma heeft opgezet. Als een
goede docent helpt hij mondeling en
schriftelijk zijn cursisten hun weg naar
zijn plekje in Facebook te vinden.
Digitale School
In de digitale vaklokalen van
kun je ook podcasts vinden,
zoals voor Duits, waar je wordt doorverwezen
naar . Het
aanbod is groot, maar ook Podcast.de is
niet speciaal opgezet voor het onderwijs.
Desondanks valt er heel wat te leren.
Leerlingen kunnen zich abonneren en
vanaf hun werkplek thuis voorafgaande
aan elke les Duits even een podcast zien
en beluisteren. Ze bereiden in het Duits
een korte samenvatting voor om in de
klas te laten horen. Zo brengen ze hun
eigen lesmateriaal mee.
De redactie van Podcast.de geeft ook
elke maand een tip, zoals de podcast over
de belevenissen van een kassamedewerker
van een supermarkt, die leerlingen
werkzaam in die branche zeker zal interesseren:
‘Tim Dallinger arbeitet als Kassierer im
Supermarkt. Mit der Einstiegsfrage “Sammeln
Sie die Punkte?” eröffnet Herr Dallinger
jede Folge seiner regelmäßig aktualisierten
Comedy-Show. Herr Dallinger greift aktuelle
1
|
Themen auf und verknüpft die Themen sehr
unterhaltsam mit dem Alltag im Supermarkt. 2009 |
Wie ich finde, ein absolutes Highlight unter
96
den Neuanmeldungen der letzten Monate.
Reinhören!’ ■
jaargang
John Daniëls LTM

i c t
PODCASTS EN BLOGS DEEL 3
Met en zonder speciaal onderwijsdoel
Leerlingen kunnen zichzelf trainen in luistervaardigheid met podcasts. Dat zijn luisterbestanden
die ze downloaden vanaf internet en opslaan op hun mp3-speler of computer. Er
bestaan ook combinaties van podcasts met blogs, korte geschreven teksten waarop bezoekers
kunnen reageren. Leerlingen die een website opgedragen krijgen waarop een podcast
staat, bijvoorbeeld in YouTube, gecombineerd met een blog, oefenen in ieder geval luistervaardigheid
en leesvaardigheid. Als ze een reactie naar de afzender sturen en daarna in de les
verslag in de doeltaal moeten uitbrengen, dan komen schrijfvaardigheid en spreekvaardigheid
ook nog aan bod. Er zijn podcasts + blogs ontwikkeld met een onderwijsdoel, maar de
meeste podcasters en bloggers bedienen een algemeen publiek.
In LTM 2008-8 en LTM 2009-1 staan
enkele voorbeelden van websites met
podcasts. Deze zijn ontwikkeld met een
onderwijsdoel, vaak met opdrachten en
op de doelgroep gerichte spreeksnelheid
en verklaring van moeilijk geachte
woorden. Maar de meeste op internet
geplaatste podcasts gecombineerd met
blogs dienen slechts om mondeling en
schriftelijk contacten te leggen en te
onderhouden met mensen elders op
de wereld. Voorbeelden daarvan zijn
Podcast Pickle voor Engels en uiteraard
voor alle talen de pod- en videocasts van
de televisiezenders, die vaak ook het
talenonderwijs bedienen.
Podcast Pickle heeft volgens eigen
zeggen de grootse verzameling pod-
en vodcasts en is te vinden op . Je kunt zoeken op
audio of op video, op genre, maar ook
op populariteit, op oude en nieuwe casts
en zelfs op titel. Bezoek aan de website
en het downloaden van alle gewenste
onderwerpen in geluid en beeld zijn
gratis, maar de ontwerpers vragen een
vrijwillige donatie van twee dollar per
maand of eenmalig 25 dollar. Dat is voor
het gebodene, zeker als het onderwijs er
iets mee kan, niet veel.
De werking is simpel. Je hebt drie
knoppen voor de luisterfunctie en drie
58 LTM | Internet
voor de kijkfunctie, afhankelijk van welk
apparaat je gebruikt. Eenmaal ingelogd,
krijg je een eigen domein en daar kun
je een profiel aanmaken, eventueel met
foto. Je kunt dan post ontvangen en verzenden
aan andere leden, je eigen podcasts
en blogs opslaan, die van andere
lezen en beluisteren, en contacten leggen
met anderstaligen.
Vaste inzendingen bij Podcast Pickle
zijn afkomstig van de website . Vooral de
onderwerpen waarover de leerlingen
zich een mening kunnen vormen,
zijn interessant, zoals bijdrage 37.
Het is een interview over het gevaar
van videogames voor jongeren. Twee
Harvardprofessoren beweren dat dit
gevaar wel meevalt. Ingeschreven leerlingen
hebben het recht hierop te reageren
of mee te discussiëren in het forum.
Ze produceren schriftelijk Engels dat
leesbaar moet zijn voor Engelstaligen.
Ze kunnen de zo ontstane discussie
automatisch laten doorsturen naar hun

docent of de elektronische leeromgeving
(elo) van de school. In een klassendiscussie
laten de leerlingen weten of ze
het eens of oneens zijn met de geleerde
heren en waarom wel of niet.
Voordeel van pod- of videocasting is
dat de leerlingen dit individueel thuis als
huiswerk of op school achter een computer
met internetaansluiting kunnen
doen. De leraar hoeft er niets voor uit de
kast te halen, niets voor te bereiden. De
leerlingen zoeken zelf een onderwerp,
luisteren net zo lang naar de podcast
totdat ze de inhoud in samenvatting
in de doeltaal kunnen weergeven en
maken daarbij voor zichzelf aantekeningen
die ze in de klas kunnen gebruiken.
En alleen al bij Podcast Pickle komen er
dagelijks nieuwe onderwerpen bij, dus
keus genoeg.
Radio en televisie
Bijna alle televisie- en radiozenders bieden
tegenwoordig gratis digitaal video-
en luisternieuws, te ontvangen op com-
puter en mobiele telefoon. Daarnaast
leveren ze ook podcastdiensten zonder
en met een onderwijsdoel, zoals
Voice Of America met zijn VOA Learning
English Podcasts. Je kunt kiezen uit
podcasts met verschillende luisterduur
().
CNN levert ook combinaties van
video- en audiopodcasts op .
Er
zijn dagelijks uitzendingen met nieuwsbulletins
voor middle and high school classrooms.
Frankrijk heeft een zender met de
naam Radio France International. Ook
deze zender zet podcasts op het net:
.
Deze zijn op alfabet op te roepen en
op soort. Er is ook nog een Journal en
français facile qui présente l’actualité avec
des mots simples et explique les évènements
et leur contexte pour rendre l’information
en français accessible à tous. Maar het
59 LTM | Internet
spreektempo is toch nog hoog en de
nieuwsuitzendingen bestaan uit snel op
elkaar volgende nieuwsflitsen uit heel
de wereld met veelal in rap tempo simultaan
in het Frans vertaald Engels op de
achtergrond. Maar deze zender bedient
het onderwijs Frans ook met podcasts
onder de titel Comprendre l’actualité. Elke
dag is er een nieuwsflits van enkele
minuten met luisteroefeningen.
Le fait du jour
Ze staan opgeslagen in het archief
() te wachten tot
leerlingen langskomen om te luisteren
en even de gesloten vragen te beantwoorden:
les faits du jour. Meteen daarna
kunnen leerlingen zien welke antwoorden
goed of fout zijn. Weinig leerlingen
zullen moeite hebben met de vragen
over een item over L’Espagne championne
d’Europe de football. Met de print van de
oefeningen kunnen ze in de volgende
les even laten zien en ook laten horen in

de doeltaal wat ze van de luisteractiviteit
hebben geleerd.
TV5
De meeste docenten Frans kennen wel
de lesmethode Apprendre & Enseigner van
TV5 Monde, te vinden op .
De televisiebeelden zijn uitgangspunt
voor een zeer gevarieerde en motiverende
lesaanpak. Wie deze vorm van
Frans onderwijzen nog niet kent, kan
contact opnemen met de didactisch
medewerkster van TV5, Guusje Groenen
().
Duits
Voor Duits bieden zenders als WDR,
NRD en ARD ook pod- en vodcasts zonder
onderwijsdoel. Er is een grote keus
uit allerlei onderwerpen die op radio
en televisie zijn uitgezonden. Ook hier
weer kunnen de leerlingen zelfstan-
dig programma’s naar keus ophalen
en bestuderen. Sommige programma’s
bieden de mogelijkheid om schriftelijk
commentaar te leveren, zoals het item
over de stad Würselen, die 2,4 miljoen
euro investeert om de scholen te voorzien
van internetfaciliteiten, terwijl de
ouders de laptops financieren.
YouTube
Leerlingen hoeven niet meer gewezen
te worden op de video’s van YouTube
(). Dat kennen
ze, maar misschien nog niet de mogelijkheid
om ook interactieve videoaantekeningen
toe te voegen als een soort
commentaar op de beelden of als achtergrondinformatie.
Voor jonge mensen
een motiverende manier om met
een webcam of camcorder opnames te
maken in de doeltaal en tegen hun
docent te zeggen: u kunt mijn huiswerk
vinden op YouTube.
60 LTM | Internet
En nu de volgende 100 jaar!
Als op 22 april 2011 Levende Talen honderd
jaar bestaat, is een van de thema’s
voor de viering van dit lustrum ‘En nu de
volgende honderd jaar’. Het registreren
van beeld en geluid ligt in 2009 al binnen
ieders bereik. Nu nog de nodige
creativiteit voor een boeiende inhoud en
degelijke vormgeving. Talendocenten
kunnen nu al hun leerlingen een ontwerp
laten maken voor een korte videofilm.
Misschien ontstaat daaruit wel de
winnende beeldregistratie die de prijs
wint van Levende Talen Video 2011. U
vindt alle informatie over ons lustrum
op de website van Levende Talen. ■
2
|
John Daniëls
2009 | 96
Een uitgebreide versie van deze serie artikelen over
podcasting is te vinden op . LTM

61 LTM | Internet
Foto: Anda van Riet

levende talen
Erelid Levende Talen Als opmaat
naar het honderdjarig jubileum van Levende
Talen publiceert LTM een serie interviews met
ereleden van de vereniging.
John Daniëls
Uitgesproken Daniëls Foto:
John Daniëls is geboren in 1934 in Amsterdam.
In 1968 deed hij aldaar doctoraal
examen Frans en al 45 jaar is hij lid
van Levende Talen. Tot op de dag van vandaag
is hij actief voor de vereniging als
auteur van de rubriek over ICT-onderwijs
in LTM, en als coördinator van 100 jaar Levende
Talen in mei 2011 ().
In het verleden was hij voorzitter van
de sectie Frans, vicevoorzitter van het
dagelijks bestuur (db) en hoofdbestuur
(hb), regiocoördinator Frans, lid van de
mediacommissie van Levende Talen en
webmaster van de LT-website. Van 1965
tot 1995 heeft hij als docent Frans in het
voortgezet onderwijs gewerkt.
De sectie Frans toen
Als vicevoorzitter van het db/hb tussen
1974 en 1980 had Daniëls de nascholing
in zijn pakket. Maar vóór 1974 was hij al
samen met Riet Kloet regiocoördinator
Frans van Zuid-Kennemerland. Zij organiseerden
voor de sectie de cursussen
Civilisation en de nabesprekingen van het
centraal examen. Eenmaal per jaar werden
alle regiocoördinatoren uitgenodigd
in het Romaans Instituut in Utrecht.
De sectie Frans was in zijn tijd ook al
de grootste en meest actieve sectie. Op
de jaarvergaderingen in Krasnapolski
kreeg de sectie elk jaar de grote Sint-
Janszaal, omdat ze steevast 250 bezoe-
62 LTM | Internet
kers had. ‘Dat was ook wel te begrijpen
als je bedenkt dat Frans toen een
bedreigd vak was.’ Het aantal uren daalde
van vijf in het eerste leerjaar naar
drie, en afschaffing dreigde ten gunste
van wat Daniëls in een van zijn jaarredes
‘flutvakken’ noemde: huishoudkunde,
techniek, maatschappijleer, consumentenzaken
en nog andere vakken waarmee
de nieuwe lerarenopleidingen studenten
probeerden te trekken. ‘Frans
werd in die periode nog steeds als elitair
gezien’, aldus Daniëls. De Mammoetwet
bracht ook nieuwe exameneisen, zodat
men, gelukkig, af was van de grammatica-vertaalmethode
en de examens
Leonard de Vogel

‘Vertaal in goed Nederlands’.
‘Maar bij de progressieven bleef
Frans een elitair imago houden, waar
het sectiebestuur probeerde van af te
komen.’ Daniëls herinnert zich nog goed
het jaarlijkse beraad dat het hoofdbestuur
van de vereniging in een congrescentrum
hield. Ook het bestuur van de
sectie Nederlands stond als progressief
te boek. De toenmalige voorzitter Jan
Lootsma liet tijdens zo’n beraad duidelijk
merken dat wat hem betrof Frans
wel uit het onderwijs mocht verdwijnen.
Dat was juist op het moment dat de
sectie Frans lid was geworden van de
Middenschoolvereniging. Toen Daniëls
hem dat meldde, steeg de sectie Frans in
zijn achting.
Het was in diezelfde tijd dat neerlandicus
Jan Sturm, voorzitter van de
Adviescommissie Leerplanontwikkeling
Moedertaalonderwijs (ACLO-M) vanuit
Enschede, oreerde dat het grammaticaonderwijs
in de moedertaal diende te
worden afgeschaft, een boodschap waarmee
hij alle media haalde.
Leermiddelenontwikkelaar
John Daniëls heeft een groot deel van zijn
werkzame leven als docent op de Spaarnescholengemeenschap
doorgebracht.
Op een gegeven moment waren hij en
een aantal collega’s van andere scholen,
verenigd in de Haarlemse Werkgroep
Frans, uitgekeken op de leergangen die
zij gebruikten. Met behulp van de toenmalige
uitgeverij SMD in Leiden, nu onderdeel
van ThiemeMeulenhoff, importeerden
zij de door de ILEA (Inner London
Education Authorities) ontworpen leergang
Eclair. Deze methode was opgezet
volgens het toen populaire Voix et Images
de France, waarbij alleen maar de doeltaal
mocht worden beluisterd en gesproken.
Grammatica en schrijven waren taboe.
Na enig geëxperimenteer voegde de
werkgroep taalregels toe die een fractie
waren van de grammatica in de gebruikelijke
leergangen. ‘De werkgroep heeft
zo een voor klas 1 tot en met 3 bestemde
en aan hun onderwijswensen aangepaste
lesmethode ontwikkeld.’
De aan de werkgroep deelnemende
scholen abonneerden ook nog hun
leerlingen op de van Mary Glasgow
Publications afkomstige tijdschriften.
Deze waren geheel Franstalig en sloten
goed aan bij Eclair. Georges McKay,
een Engelse docent Frans, had bij zes
unités ook nog liedjes gecomponeerd,
die hij zelf zong. ‘Als de docenten Frans
met de leerlingen bezig waren aan de
unité over het boodschappen doen op
de markt, kon je vanuit de naast elkaar
gelegen klaslokalen Frans horen: “Avec
mon panier je vais au marché. Qu’est-ce
que tu as donc dans ton panier? Moi, j’ai
une pomme, moi j’ai une poire.”’
Toen zij geen verbeteringen meer
konden aanbrengen aan Eclair, wilde
SMD de leergang op de markt brengen,
maar geen enkel lid van de werkgroep
wilde er nog verder tijd aan besteden.
Er kwam een nieuw schrijfteam en de
methode ging Omnibus heten. De Engelse
oorsprong bleef zichtbaar in de havenplaats
Dieppe, waar de Engelsen met de
boot arriveren en waar de leerlingen de
weg leerden vragen.
De positie van LT
Daniëls is van mening dat er onder taaldocenten
minder behoefte is aan een
vereniging als Levende Talen dan vroeger:
‘Door de opkomst van internet is
er veel meer informatie op het web te
vinden, onder andere op de vaklokalen,
die in een duidelijke behoefte voorzien.’
Daarbij komt dat het, volgens hem, tegenwoordig
moeilijker is om vrijwilligers
te vinden voor de diverse taken binnen de
vereniging, omdat alle docenten overbe-
63 LTM | Internet
last zijn. Positief vindt hij dat LTM minder
‘elitair’ is geworden en meer over didactiek
schrijft dan vroeger.
Daniëls ziet toch wel mogelijkheden
om het ledenaantal weer toe te laten
nemen. ‘Als het taalonderwijs weer zo’n
dreun krijgt als bij de afschaffing van de
minimumtabellen, dan zal, bij een stevig
protestbeleid van het bestuur, het ledental
zeker toenemen. Dat leert het begin
van de teloorgang van het Frans dertig
jaar geleden.’
Ledenwerving kan ook met didactiekcommissies
die de docenten helpen met
bijvoorbeeld ondersteunend lesmateriaal.
Volgens Daniëls zou ook het regiowerk
weer opgepakt moeten worden.
Dat kan onder andere door pionierende
docenten spreekbeurten te laten houden
op een school in de regio. ‘Daarmee
bereik je docenten die je niet krijgt op de
Landelijke Studiedag of de congressen
van de secties.’
De beste manier van nascholing is
volgens hem nog altijd tegelijkertijd lesgeven
op een school én de lerarenopleiding.
Voor degenen voor wie dat niet is
weggelegd, ziet hij vooral in de congressen,
de Landelijke Studiedag, LTM en de
digitale vaklokalen een goed alternatief.
ICT
John Daniëls blijft onverminderd enthousiast
over de nieuwe ontwikkelingen en
het gebruik van ICT in het onderwijs. Op
zijn eigen website
plaatst hij al zijn artikelen. Ook
als deelnemer van het Platform ICT heeft
hij jarenlang meegewerkt aan de be-
1
|
kendmaking en invoering van programma’s
als Phonepass, Dialang en Skype. 2011 |
Dit interview is dan ook afgenomen via
98
Skype; niet via de ‘ouderwetse’ koptelefoon,
maar via de Skype-telefoon. Weer
een nieuwtje dat ongetwijfeld niet bij alle jaargang
lezers bekend is… JR ■ LTM

LEVENDE Talen