Jaarverslag 2008/2009 - Cardea Jeugdzorg

CARDEA 2008 - 2009
CARDEA
Continu
CREAtiEf

2 met cardea kun je verder
CoLofon
Dit is een uitgave van Cardea Jeugdzorg
Tekst en interviews: Rob Jezek, Saskia ten Holt
Redactioneel advies: Erika van Thiel
Vormgeving: Alkemade Printing
Druk: Alkemade Printing
Foto’s: Rob Jezek, Michel Aarden,
Adresgegevens
Cardea Jeugdzorg
Haagse Schouwweg 8 E/F
2332 KG Leiden
Postbus 11109
2301 EC Leiden
071 579 50 50 (t)
071 579 50 59 (f)
info@cardea.nl
www.cardea.nl
Leiden,
juni 2009
Saskia ten Holt
Den Haag
Noordwijkerhout
Noordwijk
Katwijk
Delft
Leiden
Voorschoten
Zoetermeer
Lisse
Sassenheim
Leiderdorp
Alphen aan den Rijn
Gouda
Woerden
Amsterdam

inhouD
Inleiding 4
Campus 0-12 5
Specialistische Afdeling 18
Bijzonder in 2008 22
Cliënttevredenheid 22
Medewerkers 23
Campus Oudere Jeugd Leiden 24
Leids Werkhotel 26
Feiten & Cijfers 31
Tomeloze ambities 33
met cardea kun je verder
3

4 met cardea kun je verder
inLEiDing
Wij staan voor de goede taak hulp te bieden, ongeacht de regels en procedures die er worden bedacht.
nu hebben we het Bureau Jeugdzorg dat indiceert. Straks hebben we ook gemeentelijke centra voor
jeugd & gezin, die directe hulp bieden. Er komt altijd een moment dat onze specifieke expertise bij complexe
problemen nodig is. Dat kan ambulante hulp zijn of een combinatie van daghulp en gezinsbehandeling.
of zelfs 24-uurshulp, waarin ook de ouders betrokken worden. Als dat moment is aangebroken moeten wij
er staan, duidelijk kunnen maken wat we bieden en dat het aanbod werkt. En dat dat ook ‘bewezen’ is.
Deze zinsnede uit het interview met Marianne Harten,
in het afsluitende hoofdstuk van deze publicatie,
kenmerkt een belangrijke ontwikkeling in de jeugdzorg
en bij Cardea. Werken met ‘evidence-based’ methoden.
Dat gebeurt vanuit de Cardea campussen, die in vijf
plaatsen in het noordelijk deel van Zuid-Holland zijn ingericht:
in Leiden, Leiderdorp, Alphen aan den Rijn, Lisse
en Katwijk. De campus is het handelsmerk van Cardea.
Het zijn locaties, dicht bij de cliënten en samenwerkingspartners,
waar(vanuit) ambulante hulp, zoals gezinsbehandeling
en coaching, en daghulp wordt gegeven.
Daarnaast beschikt Cardea over een aantal residentiële
voorzieningen (24-uurshulp, zoals crisisopvang, behandelgroepen
en gezinshuizen) en begeleide woonvormen.
Het merendeel van de cliënten krijgt ambulante hulp in
of vanuit de campussen. In deze publicatie gaan we daar
in het bijzonder op in. Al leggen we de nadruk op de
campussen, ook de andere hulpvormen zijn voor onze
cliëntengroepen van groot belang. Soms is ambulante
hulp of daghulp niet toereikend en is plaatsing in een
24-uurssetting een betere oplossing. Op die wijze wordt
de kinderen en jongeren dan een stabiele en veilige leefsituatie
geboden, bij voorkeur voor korte tijd, soms voor
een langere periode.
In deze publicatie laten we teamleiders, gezinsbegeleiders,
pedagogisch medewerkers en cliënten (ouders,
jongeren) aan het woord. Zo krijgt u een inkijkje in de
dagelijkse praktijk van de ambulante hulp en daghulp en
de belangrijkste ontwikkelingen.
Cardea heeft de afgelopen jaren de concepten
Cardea Campus en Cardea Huis ontwikkeld. In beide
concepten zit de relatie met de ‘buitenwereld’ als
het ware ‘ingebakken.’ Bij Cardea Campus met het
(speciaal) onderwijs en met de directe leefomgeving
van de kinderen en jongeren (ouders, buurt).
Bij Cardea Huis met het gezin, dat zoveel mogelijk
bij de hulpverlening betrokken wordt, ook als de kinderen
en jongeren tijdelijk uithuisgeplaatst worden.
In deze publicatie staat Cardea Campus centraal.
Volgend jaar zal de nadruk liggen op Cardea Huis.

CAmpuS 0-12
met cardea kun je verder 5
De Cardea campus is een locatie, dicht bij de cliënten en samenwerkingspartners, waar(vanuit) ambulante
hulp, zoals gezinsbehandeling en coaching, en daghulp wordt gegeven. Cardea heeft campussen gericht
op kinderen tot 12 jaar in vier plaatsen in het noordelijk deel van Zuid-holland: in Alphen aan den Rijn, Lisse
en Katwijk en Leiden/Leiderdorp.
We interviewden pedagogisch medewerkers, gezinsbegeleiders en teamleiders over hun werk.
Zij spraken over hun visie, ambities en hun dagelijks werk. Daaruit kwamen veel overeenkomsten naar
voren, maar ook uitgesproken stellingnames en eigen accenten.
ouders vertelden over hun situatie en over de hulp die ze van Cardea krijgen: persoonlijke verhalen, die
een gevarieerd en soms indringend beeld geven van de praktijk van de Cardea campus 0-12 jaar.
Youri (5) en zijn moeder
De kunst is de lat niet te hoog te leggen,
maar hem wel uit te dagen
Al in zijn tweede jaar merkte ik dat er iets niet klopte
met Youri… maar wat er dan precies was? Een bijzondere
fascinatie voor knopjes en alles wat draait.
Een moeizame taalontwikkeling, communiceren op een
heel aparte manier. Allemaal niet opvallend, maar toch.
De ongerustheid werd echter vaak door de omgeving
tegengesproken en vergoelijkt met ‘ach, jongens zijn nou
eenmaal trager dan meisjes.’ Dat wil je zelf maar al te
graag aannemen.
Door mijn eigen werk met gezinnen die opvoedingsproblemen
hebben met kinderen met autistische
kenmerken, ontwikkelde ik wel al vrij snel een duidelijke
structuur met Youri. Praten met woord én beeld, de
boodschap in hapjes verdelen, niet teveel tegelijk en
proberen in te zoomen op zijn belevingsniveau.
Daardoor was er geen sprake van crisis of extreem
probleemgedrag, ondanks het feit dat de opvoeding
eigenlijk volledig op de schouders van mij neerkwam.
Toen Youri 3 was, heb ik zelf de huisarts benaderd.
Die nam mijn initiatief serieus. Mede dankzij zijn verwijsbrief
kon snel rechtstreeks een afspraak geregeld worden
bij de GGZ - afdeling kind en jeugd.
Ondertussen werd Youri 4 jaar en ging hij naar de basisschool.
Bewust heb ik ervoor gekozen de school niet
van tevoren te ‘belasten’ met mijn eigen vermoedens.
Een objectieve blik vond ik belangrijk. Helaas, na een
week stond de juf al op de stoep. Er volgde overleg met
school, waarbij afgesproken werd dat Youri 4 halve dagen
mocht komen. Meer veiligheid en structuur kon de school
niet garanderen (Youri liep bijvoorbeeld vaak weg).

6 met cardea kun je verder
Na enkele weken volgden er bij de GGZ een eerste
intakegesprek en observatie van Youri. Het rapport liet
weinig twijfel: er waren duidelijke aanwijzingen voor een
autisme spectrumstoornis. Er werd geadviseerd Youri
aan te melden bij Cardea en aanvullende diagnostiek bij
het Centrum voor Autisme in Oegstgeest aan te vragen.
Youri werd daar geobserveerd en er waren gesprekken
met ons als ouders. Na 8 weken werd de diagnose autisme
gesteld en geadviseerd te starten met speltherapie.
Ik was erg blij dat er nu officieel erkenning kwam voor
het probleem van Youri, zodat gerichte hulp op gang
kon komen.
Na de zomervakantie kon Youri gelukkig op de campus
in Alphen aan den Rijn terecht. Hij gaat drie hele dagen
en één halve dag (woensdag) naar school. Vrijdag is hij
vrij. Hij wordt gehaald en gebracht met de taxi en op
woensdag haal ik hem zelf op om wekelijks zelf even te
proeven hoe het allemaal gaat.
Youri is inmiddels 5 jaar en ontwikkelt zich opvallend
snel. Waar zijn zusje van 3 jaar hem voor de grote vakantie
nog voorbij dreigde te steken, merk ik nu dat hij zich
sterk ontwikkelt en zijn zusje op meerdere gebieden voor
blijft. Al op de 2e dag van zijn verblijf op de campus
kwam hij thuis en wilde op zijn manier iets vertellen
over zijn belevenissen van die dag: iets wat hij daarvoor
nog nooit had gedaan. Hij wordt assertiever en sociaal
emotioneel sterker. Hij kan nu wel eens ‘nee’ zeggen
en speelt meer samen, met name met zijn zusje. En hij
begint zijn fantasie te gebruiken: tot nu toe speelde hij
‘na’, maar sinds kort begint hij nu zelf ook dingen te
verzinnen!
Ik heb veel contact met de begeleiders van Cardea;
de communicatie is prima. Dat is essentieel, want Youri
ontwikkelt heel snel rituele patronen, waardoor hij uren
dwangmatig ‘bezig’ kan zijn en niet open staat voor zijn
omgeving. Het werkt erg goed om elkaar regelmatig
op de hoogte te houden van zijn gedragingen. Lijkt een
handeling of uiting van gedrag in eerste instantie onschuldig
(iedere ochtend bij binnenkomst op de campus
eerst naar de wc), na 3 dagen hetzelfde gedrag kan dat
al tot een ritueel zijn uitgegroeid, waarbij Youri alleen
met hulp verder komt dan de wc. Dat patroon moet dus
zo snel mogelijk doorbroken worden. Gelukkig is hij daar
nog goed op te corrigeren. Maar die uitwisseling van
ervaringen geldt ook voor positieve verworvenheden,
die hij thuis heeft geleerd, zoals zelf zijn boterhammetje
smeren. Als je dat niet overdraagt naar de school, gebeurt
dat niet vanzelfsprekend op de groep en wordt dat
niet bijgehouden. Dan is hij het geleerde ook zo weer
kwijt en dat is jammer. Op deze manier ervaar ik Cardea
als een verlengstuk van thuis. Begeleiders van Cardea
hebben middelen en leermethodes in handen die zowel
op school als thuis gebruikt kunnen worden. Op deze
manier vul je elkaar aan.
Wat de verwachtingen zijn? Hij is pas 5 maanden op de
campus, gelukkig kan hij volgend schooljaar nog doorstromen
naar een groep hoger. Hij wordt nu bekeken op
zijn sterke en zwakke kanten: de sociaal emotionele ontwikkeling
en hoe ‘leerbaar’ hij is. Hij heeft gevoel voor
cijfers, ook letters begint hij al te herkennen en te benoemen.
Maar tekenen: helemaal niets, slechts een streep.
Het gebruiken van fantasie moet werkelijk ‘aangeleerd’
worden, dat is niet iets dat vanzelf gaat bij hem.
De kunst wordt natuurlijk om de lat niet te hoog te leggen,
maar ieder kind moet wel steeds worden uitgedaagd.

De teamleiders
Janine la Grand, Alphen aan den Rijn
Annet Stroosnijder, Leiderdorp
Joke Dorreboom, Katwijk
Jolande van Dillen, Lisse
De vraag naar jeugdzorg groeit, constateren alle teamleiders.
Dat blijkt uit de toeloop van cliënten. Neem de
campus in Alphen aan den Rijn. Twee jaar is die geopend.
Intussen is er een tweede pand bij gekomen en
wordt de bovenverdieping er extra bijgehuurd omdat
er ook een ambulante afdeling van oudere jeugd naar
Alphen komt. De verbouwing is volop gaande. Zijn er
zoveel problemen in Alphen? Is jeugdzorg booming
business? ‘Het lijkt er wel een beetje op’, moet Janine la
Grand, teamleider Alphen, beamen. ‘We begonnen met
24 plekken voor 3-6 jarigen (in samenwerking met De
Parkschool), 4 plekken diagnostiek en een paar gezinsbegeleiders.
Daar hebben we nu tekort aan. De vraag is ook op
andere terreinen toegenomen: naschoolse leergroep 6-12,
crisisopvang, gezinsbehandeling.’ Ook in Lisse, Leiderdorp
en Katwijk neemt de vraag toe, al leidt dat niet meteen
tot mammoetorganisaties. De campus Katwijk is en blijft
kleinschalig. Teamleider Joke Dorreboom: ‘Dat betekent
intensieve onderlinge contacten en korte lijnen. Het aantal
cliënten is niet zo groot: in de groep 3-6 jarigen zitten 16
kinderen; in de groep 6-12 jarigen hebben we 12 plaatsen.
Het totale team bestaat uit zo’n 15 medewerkers. Er heerst
een open sfeer, de deuren staan ook altijd open. Dat is prettig
werken, al zou ik mezelf af en toe wel willen opsluiten
om rustig alle e-mails door te worstelen en administratie te
doen.’
onderwijs - zorg
met cardea kun je verder 7
Vernieuwing staat centraal in het werk van Cardea.
Een voorbeeld hiervan is de onderwijs-zorg-combinatie.
Gezamenlijk gaan jeugdzorg en onderwijs aan de slag
met kinderen met ernstige gedragsproblemen. Niet
meer het onderwijs apart en de jeugdzorg apart, maar
echt samen in de klas/groep aan het werk.
Een leerkracht en een pedagogisch medewerker worden
ondersteund door een gezinsbegeleider, orthopedagoog,
intern begeleider en het management.
Een opgave, want onderwijs en jeugdzorg hebben ieder
hun eigen visie en werkcultuur. Ze hadden (en hebben)
te maken met eigen regelgeving en structuren.
Die sluiten lang niet altijd op elkaar aan. De vraag van
de buitenwereld is bepalend geweest voor de huidige
ontwikkeling. Annet Stroosnijder, teamleider Leiderdorp:
‘het onderwijs werd geconfronteerd met kinderen met
gedragsproblemen, die zij zonder extra orthopedagogische
ondersteuning niet binnen de klas/groep konden handhaven.
Ouders van die kinderen wilden dat hun kind naar
school kon blijven gaan of weer naar school kon.
En de samenleving accepteert steeds minder dat instellingen
langs elkaar heen werken. Dan is de (beleids)keuze gauw
gemaakt, ook al is het in de praktijk nog een hele klus om
al die ideaalplaatjes te realiseren.’
De samenwerking leidt er ook toe dat Cardea haar
expertise in scholen aanbiedt. Jolande van Dillen, teamleider
campus Lisse: ‘In Hillegom zijn we sinds dit schooljaar
samen met de Savioschool, een school voor speciaal
basisonderwijs, een groep begonnen voor kinderen met
ernstige gedragsproblemen.’ Leerkrachten van de school
en pedagogisch medewerkers van Cardea draaien een
groep van 12 kinderen gezamenlijk. Ze beschikken
over twee lokalen. In het ene lokaal ligt de nadruk op
‘Nu is het nog bijzonder dat ouders meekomen
naar de campus, maar eigenlijk zou
dat normaal moeten zijn. Want wat is er
nou beter dan - als je problemen hebt met
je kinderen waar je zelf niet uitkomt - dat je
samen met hulpverleners aan de slag gaat
om die op te lossen. De ouder-kindrelatie
is toch het allerbelangrijkst. Je ziet ook dat
kinderen en ouders er plezier in hebben om
samen op de groep aan de slag te gaan,
hoe moeilijk het (de te nemen drempel)
soms voor ouders kan zijn.’
Jolande van Dillen,
teamleider Lisse
‘Campus Alphen beschikt over een ondernemend
team medewerkers. Mensen zijn
bereid samen zaken aan te pakken en met
elkaar mee te denken. Mensen springen
gemakkelijk voor elkaar in of nemen extra
taken op zich. Dat is belangrijk als je zo
hard aan het ontwikkelen en groeien bent
als in Alphen. Zo kun je nieuwe projecten
met succes aanpakken. We zijn steeds bezig
verbindingen te leggen, tussen onze verschillende
afdelingen en met de buitenwereld.
Dat komt onze cliënten ten goede.’
Janine la Grand,
teamleider Alphen aan den Rijn

‘Het is spannend leiding te mogen geven
aan de vorming van onderwijs-zorg-combinaties.
Op de campus hadden we de ruimte
om nieuwe groepen te starten.
Dat was een gunstige omstandigheid.
Maar het moest heel snel allemaal.
We hadden nauwelijks tijd om alles goed te
doordenken en inhoudelijk voor te bereiden.
Dat legde een grote druk op leerkrachten,
onderwijsassistenten, pedagogisch medewerkers,
gezinsbegeleiders en gedragsdeskundigen.
Maar het is goed gegaan.
Dat staat en valt met de volledige inzet van
alle betrokkenen: medewerkers van Cardea
en van onze samenwerkingspartners.
En we hebben goede samenwerkingspartners,
zoals de Cesar Franckschool en PI de
Brug, waarmee we de onderwijs-zorgcombinaties
vormgeven. Dat is in de praktijk
gebleken.’
Annet Stroosnijder,
teamleider Leiderdorp
8 met cardea kun je verder
onderwijs, in het andere lokaal op de aanpak van gedrag,
sociale vaardigheden en emotionele ontwikkeling.
Jolande: ‘Door de gezamenlijke aanpak van onderwijs en
jeugdzorg wordt het mogelijk de kinderen heel intensief te
begeleiden en wordt er gewerkt vanuit één plan. Voor de
kinderen en hun ouders wordt alles daardoor heel duidelijk.’
Zowel de problemen en vragen van het kind als die van
de ouders kunnen alle aandacht krijgen. De aanpak op
school en thuis sluiten naadloos op elkaar aan. Daardoor
is de kans op succes veel groter. Deze aanpak is voor
zowel het onderwijs (Savioschool) als voor de jeugdzorg
(Cardea) in de Bollenstreek nieuw. In de dagelijkse
praktijk wordt het project aangestuurd door de locatiedirecteur
van de Savioschool en ondersteund door
gedragsdeskundigen en gezinsbegeleiders van Cardea.
Jolande: ‘Maar het management van Cardea volgt de ontwikkelingen
nauwkeurig om te zorgen dat het een succesvol
project wordt.’
Andere samenwerkingsverbanden
Ook in Katwijk wordt al vanaf de start in 2006 op diverse
manieren samen gewerkt met het (speciaal) onderwijs
en Weer Samen Naar School.
Daar is het niet bij gebleven. Ook andere sectoren kwamen
in beeld. Joke Dorreboom: ‘Qua ontwikkeling springt de
samenwerking met de geestelijke gezondheidszorg er op dit
moment het meest uit. We krijgen in toenemende mate te
maken met gezinnen waarin psychiatrische problemen spelen,
vaak bij één van de ouders. Dat heeft grote gevolgen
voor de kinderen. Onze gezinsbegeleider gaat dan samen
met een medewerker van de psychiatrische thuisbehandeling
aan de slag. Ze starten bij voorkeur gelijktijdig in zo’n
gezin. Ze bekijken gezamenlijk met de ouders wat er moet
veranderen, welke ondersteuning in het gezin nodig is en
wat er voor de kinderen moet gebeuren.’
Lokale overheden juichen samenwerking toe.
Janine la Grand: Onze gemeente bemoeit zich actief met
de jeugdzorg. We hebben een betrokken wethouder en
actieve ambtenaren. Zij bevorderen samenwerking tussen
instellingen die soms ook concurrenten zijn, want we doen
allemaal een beroep op dezelfde subsidiebudgetten. Zij vragen
van ons dat we goed afstemmen. Er is een convenant
afgesloten dat daar richting aan geeft. Kernpunt is: hoe
benut je elkaars expertise en inzet.’
Belangrijk bij samenwerking is dat alle partijen durven te
experimenteren, aldus Annet Stroosnijder, terwijl zij vertelt
over de samenwerking tussen jeugdzorg en onderwijs:
‘Niemand claimt bij voorbaat zijn gelijk. Dat betekent
dat gekeken wordt wat goed werkt in de aanpak van de
kinderen en dat op basis daarvan inhoudelijke keuzes
worden gemaakt en bijgesteld. We zijn bijvoorbeeld bij de
3-6 jarigen van 3 groepen van 8 à 10 kinderen naar
2 groepen van 12 gegaan om kinderen beter voor te bereiden
op de situatie in het onderwijs, waarnaar zij moeten
doorstromen. Daar heb je ook groepen van 12 kinderen of
groter. Tegelijkertijd is er een onderscheid gekomen tussen
een meer taakgerichte groep waarin relatief veel onderwijs
wordt gegeven en een minder taakgerichte groep waarin
de nadruk ligt op gedragsmatige aspecten.’ Ook is men de
groepen voor 6-12 jarigen meer gaan structureren: van
het atelier-model, waarin kinderen veel ruimte kregen
hun eigen programma in te delen, naar een klassen-model
waarin veel meer vastligt. ‘Voor veel kinderen blijkt die
strakkere structuur beter te werken’, stelt Annet. ‘Dat zien
we aan wat zij aan vorderingen maken op onderwijsterrein
en aan de vermindering van agressie. Deze keuze heeft
grote gevolgen voor de taakinvulling van het onderwijzend
personeel en de pedagogisch medewerkers. Iedereen wordt
meer op zijn specifieke deskundigheid (professie) aangesproken.’

Vraaggericht werken
Vraaggericht werken en ouders betrekken bij de hulp
aan de kinderen zijn centrale thema’s op iedere campus.
‘De manier van werken van Cardea vind ik uniek’, vertelt
Joke. ‘Er wordt een sterk beroep gedaan op cliënten om zelf
het heft in handen te nemen. Je komt niet als hulpverlener
binnen met de boodschap:” dat doen wij wel even”. Je legt
bij mensen de vraag neer wat zij ervan vinden en belangrijk
vinden; wat zij nodig hebben en hoe jij als professional
dat kunt ondersteunen.’ Annet vult aan: ‘Daar gaan we
best ver in. In sommige hulpverleningssituaties draaien de
ouders mee op de groep en begeleiden hun eigen kinderen,
daarbij ondersteund en gecoacht door pedagogisch
medewerkers en gezinsbegeleiders.’ Andere voorbeelden:
er lopen parallelle trainingsprogramma’s voor ouders en
kinderen rondom bepaalde problematiek. Annet: ‘Het is
interessant om te zien dat ouders aangaven door te willen
gaan nadat het programma van de kinderen was afgelopen.’
Ouders geven ook training aan pedagogisch medewerkers
over het omgaan met bepaalde problematiek,
bijvoorbeeld autisme. Ook Jolande is groot voorstander
van al die nieuwe manieren van werken.
Ouders blijven hun verantwoordelijkheid voor de
opvoeding houden. Maar ook voor het regelen van de
randvoorwaarden, zoals aanvragen van een persoonsgebonden
budget of een vergoeding van de zorg-
met cardea kun je verder 9
verzekering. ‘We kunnen daarbij wel ondersteunen en
coachen, maar het systeem is en blijft dat ouders daarvoor
zelf verantwoordelijk zijn.’ In aanvulling op de ambulante
hulp en daghulp, is er in Alphen een crisisopvang met
7 plaatsen voor kinderen van 0 -12 jaar. Janine:
‘Als uithuisplaatsing onontkoombaar is, kunnen kinderen
daar acuut worden opgenomen.
De opnameduur is in beginsel 6 weken. In die periode moet
een plan voor de toekomst worden uitgezet: terug naar
huis, behandeling in een residentiële setting of wat dan
ook. Bijna altijd worden de ouders betrokken bij de begeleiding.
Soms hebben we een geheime plaatsing. De ouders
weten dan niet waar hun kind is ondergebracht. Maar na
verloop van tijd blijkt het meestal wel weer mogelijk het
contact met de ouder(s) te herstellen.’
‘Ik ben primair bezig ervoor te zorgen dat
de pedagogisch medewerkers en de gezinsbegeleiders
hun werk onder goede omstandigheden
kunnen uitvoeren. Maar ook om
nieuwe elementen van de bedrijfsvoering te
implementeren, zoals bijvoorbeeld het kwaliteitsbeleid,
de C(liënttevredenheids)-toest
en het PxQ-systeem. ‘Deze systemen
brengen een extra administratieve last met
zich mee voor de uitvoerende werkers en de
afdelingsleiding. Anderzijds heeft het ook
positieve effecten. Het feit dat Cardea een
kwaliteitskeurmerk heeft (HKZ-certificering),
levert prestige op bij samenwerkingspartners.’
Joke Dorreboom,
teamleider Katwijk

10 met cardea kun je verder
Vincent (4) en zijn moeder
We ‘praten’ nu veel meer met pictogrammen
dan met woorden
Vincent is te vroeg geboren. Hij kwam al in de 34e week
en moest de couveuse in. Het werd een zorgelijke ontwikkeling
met veel fysieke complicaties. Ook sloot men
psychische problemen niet uit. Vanaf zijn eerste dag
heeft hij dus een medisch dossier opgebouwd. Hij was
het eerste jaar heel klein, maar die achterstand heeft hij
inmiddels al wel ingehaald.
We hebben drie jaar getobd. Samen met mijn man hebben
we direct na zijn geboorte besloten dat ik thuis zou
blijven om voor de kinderen te zorgen. Daardoor kwam
de zorg toch wel voornamelijk op mij neer, mijn man is
echt fulltime op pad. De ontwikkeling van Vincent kostte
mij bergen met energie. Hij was hyperactief, rusteloos,
onbenaderbaar, contactloos. Bovendien moest hij heel
vaak op controle naar het ziekenhuis, verschillende
onderzoeken bij allerlei specialisten. Kortom: een zware
tijd.
Op zijn derde jaar zijn we doorverwezen naar een kinderpsycholoog.
Ik was oververmoeid en had geen vat
op hem. Het was moeilijk om hem aan te spreken en
grenzen te stellen. Hij leefde in zijn eigen wereld en wij
konden hem eigenlijk niet bereiken.
Dankzij een zeer geduldige logopedist die de juiste
ingang vond, kon hij redelijk worden getest. Het lijkt
erop dat hij ADHD heeft met autistische kenmerken,
maar hij is nog erg jong om dat te kunnen definiëren.
In de gesprekken met de kinderpsycholoog werd al wel
snel duidelijk dat er iets meer moest gebeuren om het
thuis leefbaar te houden. Ik was echt op en wanhopig.
Daarom werd hij afgelopen mei bij Bureau Jeugdzorg
aangemeld, maar ja: wachtlijsten. In eerste instantie was
er zelfs sprake van dat hij zou (moeten) worden opgenomen,
al zou ik me daar wel tegen verzet hebben!
Zover is het gelukkig niet gekomen: al in de zomervakantie
meldde Cardea zich en zijn ze voor een gesprek
langsgekomen. Tot onze grote vreugde kon Vincent
direct na de zomervakantie geplaatst worden in een
groep. 7 september is hij daar begonnen: maandags
en donderdags een hele dag, dinsdags en vrijdags een
halve dag, en de woensdag lekker een hele dag thuis
om bij te komen.
Het gaat super goed met Vincent, echt wonderbaarlijk.
Hij is gelukkiger, zit beter in zijn velletje. Hij reageert
goed op de aangeboden structuur. De groep is vrij klein
(5 kinderen) met 2 begeleiders. De eerste weken heeft
Vincent zelfs de hele dag een-op-een begeleiding gehad.
Wat ze gedaan hebben? Vooral structuur bieden en zorgen
voor een prikkelvrije omgeving, zowel op de groep
als hier thuis. Ze ondersteunen en adviseren mij en mijn
man daarin door een keer in de week gesprekken bij
ons thuis te hebben. Ze helpen ons een vorm te vinden
waarmee we ieder op onze eigen wijze met Vincent en
elkaar om kunnen gaan. Vincent is vooral visueel ingesteld:
we ‘praten’ nu veel meer met pictogrammen in
plaats van met woorden.

Thuis hangt er nu een bord met pictogrammen bij de
deur. Beelden die aangeven wat er op die dag te gebeuren
staat. Als hij opstaat: eten (tekening met bordje en mes
en vork), daarnaast een kaartje van een tandenborstel
(tanden poetsen) en dan een kaartje met een bus erop:
na het tandenpoetsen wordt hij opgehaald door het
busje van Cardea. Zo kan hij zich voorbereiden op wat
er allemaal gaat gebeuren die dag. Maar we gebruiken
ook de kaartjes om Vincent te corrigeren: bijvoorbeeld
om niet aan de kerstboom te komen. “Niet doen” roepen,
heeft bij hem geen zin. Wel een pictogram van een
kerstboom met in het rood een handje erop:
niet aankomen betekent dat. Dat werkt!
Ook hebben ze van Cardea geadviseerd om de onderkant
van onze ramen naar de straat af te plakken, zodat
Vincent niet voortdurend afgeleid wordt door alles wat
op straat gebeurt en voorbijkomt. Vroeger kon hij uren
aan het raam staan en raakte steeds meer opgewonden
van alles wat hij zag. Maar het kwam niet bij ons op hem
juist daarvan af te houden. Nu blijft hij vaak rustig zitten
en kan hij zich beter richten op iets waar hij mee bezig is
zonder voortdurend afgeleid te worden.
Ook voor onze dochter hebben de problemen met
Vincent de afgelopen jaren veel impact gehad. Zij is
nu 5,5 jaar en heeft last van concentratieproblemen
op school. Hier is wel aandacht voor en zij krijgt extra
ondersteuning op school. We hopen natuurlijk dat het
afneemt nu het ook met Vincent beter gaat. Omdat
Vincent twee maal per week een hele dag weg is, zijn
wij gezellig samen en heb ik meer tijd en aandacht voor
haar. Ze kan zelfs vriendinnetjes mee naar huis nemen;
een ontwikkeling waar we heel blij mee zijn!
met cardea kun je verder 11
Ook ik voel dat ik weer wat meer ruimte heb om iets
voor mijzelf te doen. Ik heb zowaar weer zin om iets buitenshuis
te ondernemen, iets voor een ander te betekenen
en ik heb daar nu ook weer de energie voor.
Wat ik droom? Dat hij volgend schooljaar misschien wel
naar een (gewone) basisschool kan. Of wellicht toch
nog een jaar extra jaar bij Cardea kan blijven, zodat we
tijd hebben om zijn mogelijkheden nog beter in kaart
te brengen met speciale onderzoeken zodat hij straks
optimaal op zijn plek komt. En ik hoop ooit op ‘gesprekken’
met Vincent: ik ben zo benieuwd wat er nou in dat
koppie omgaat. Je blijft je altijd afvragen waarom zoiets
nou gebeurt en hoe we hem ooit kunnen bereiken, want
dat blijft: écht contact krijgen is heel moeilijk.
Waar ik vooral heel erg blij mee ben is de steun van
Cardea. Ze leggen helder uit wat er allemaal gebeurt en
hebben vertrouwen in mij en de manier waarop ik - wij
- met Vincent proberen te leren leven. Dat ik weer kan
genieten van Vincent, dat ik ook weer een gezellige en
leuke moeder kan zijn; uitgerust en energieker. Dat we
als gezin weer leuke dingen durven te ondernemen, al is
het maar boodschappen doen samen. Dat ik vertrouwen
heb in de toekomst van ons gezin.

‘Ik kwam net van mijn opleiding, toen ik
hier begon, vol met boekenwijsheid, vol
enthousiasme, maar nauwelijks ervaring.
De start van de school op de Campus was
heel hectisch: alles wat er zich aandient aan
kinderziektes na een verhuizing. Het was allemaal
heftiger dan ik me had voorgesteld,
ondanks dat ze me tijdens de sollicitatie
goed hadden voorbereid. Het werk vergt erg
veel van je, je moet tevreden kunnen zijn
met kleine succesjes. Als je die niet ziet, dan
hou je het niet vol.’
Marsha Kester,
pedagogisch medewerker Leiderdorp
‘Successen zijn belangrijk. Het is leuk als het
in een gezin beter gaat lopen, als je verandering
ziet bij een kind, als ouders tevreden
zijn. Maar soms constateer je dat er geen
vooruitgang in zit, dat de gegeven hulp niet
voldoende is. Dan is het zaak om met de
ouders verder te kijken, naar specialistischer
hulpvormen of eventueel naar een uithuisplaatsing.
Soms kan dat niet anders, maar
gelukkig gebeurt dat zelden.’
Marja Kins,
gezinsbegeleider Lisse
12 met cardea kun je verder
pedagogisch medewerkers en gezinsbegeleiders
Yvonne Aartman,
pedagogisch medewerker Alphen aan den Rijn
Marsha Kester, pedagogisch medewerker Leiderdorp
Joke de Mare, gezinsbegeleider Katwijk
Marja Kins, gezinsbegeleider Lisse
Yvonne Aartman, pedagogisch medewerker (pm’er) van
de campus Alphen, werkt op een groep van 12 kinderen
van 3-6 jaar, samen met nog een pm’er en een leerkracht
van de school. We draaien de groep samen.
De ‘juf’ zit meer op de onderwijskant, ik meer op de zorgkant:
begeleiden, coachen, trainen.
Structuur
Sommige kinderen komen van een gewone school,
omdat het daar niet ging. Ze bleken meer structuur en
aandacht nodig te hebben. Anderen zijn nog niet naar
school geweest. Thuis of op de peuterspeelzaal was al
gebleken dat het kind ‘anders’ was dan andere kinderen.
We werken met een vaste dagindeling. Dat biedt de kinderen
houvast. We gaan eerst aan tafel, even iets drinken.
Dan ‘in-de-kring’, goedemorgen zeggen, vertellen over wat
we gaan doen, praten over van alles en nog wat.
De leerkracht leidt dat onderdeel, als pedagogisch medewerker
ondersteun ik het. Vervolgens gaan we in twee groepen
werken: de ene groep gaat met onderwijsactiviteiten
bezig, de andere met zorgactiviteiten. Om 10.00 uur eten
we een cracker en drinken we iets. Dan buitenspelen, weer
in groepen werken en vrij-spelen. Om 11.30 uur een boterham.
Ook het middagprogramma kent een vaste structuur.
Als we soms afwijken van het programma, zoals bijvoor-
beeld in de vakantieweek, krijgen we dat meteen van de
kinderen te horen. Zo van …… ‘ja maar, juf, we moeten
toch eigenlijk dit of dat doen.’
In Leiderdorp, waar de César Franckschool op de campus
is ‘ingetrokken’, lijkt de aanpak in vele opzichten
op die van Alphen, maar met eigen accenten. Marsha
Kester, pedagogisch medewerker, campus Leiderdorp:
‘We hebben een instroomgroep gecreëerd, waarin kinderen
starten als ze net binnenkomen. Daar werk ik nu drie
dagen per week. Eén dag ben ik ‘overtallig’, wat wil zeggen
dat je als een soort vliegende keep de kinderen opvangt,
die even stoom moeten afblazen. In de instroomgroep is
de begeleiding een-op-een. De kinderen komen maximaal
3 dagen per week. We proberen er bij ieder kind achter te
komen wat voor kind het is, wat bij hem werkt en wat niet.
Ik begin altijd heel luchtig met een kind. Kleine concentratie-oefeningetjes
van hooguit 5 minuten. In het begin heb
ik vaak leuke contacten met de kinderen, omdat je in een
een-op-een situatie zit. Omdat ze net op een nieuwe school
zitten, willen ze heel graag dat het goed gaat. Pas later,
als ze meer gewend raken en naar de klas gaan, wordt hun
gedrag problematischer. Het is de bedoeling dat het kind
steeds meer naar de klas gaat om daar te wennen. Niet alle
kinderen zijn echter geschikt om door te stromen, gewoon
omdat er te veel met hen aan de hand is. We zijn eigenlijk
het laatste station. We gaan nu vanaf 1 april starten met
een nieuw groepje kinderen, die echt alle onderwijsvaardigheden
missen. Een dagbehandelingsgroepje als het ware,
waar aan hun gedrag gewerkt wordt door allerlei ‘bezigheidsdingen.’
Als de kinderen zover zijn, kunnen ze alsnog
instromen in de school. Of blijven ze tijdelijk in de groep in
afwachting van nog sterkere zorg (buiten de campus).
Toch ervaren de kinderen de school ook echt als naarschool-gaan,
met alle verzet, maar ook alle leuke momenten,
die daarbij horen.

De (structuur van de) groep heeft invloed op het gedrag
van de kinderen, stelt Yvonne: ‘Zij zien wat andere
kinderen doen en gaan daarin mee. Bij de een levert dat
sneller resultaat op dan bij de ander, maar vaak slijpt er
langzaamaan bij allemaal een routine in. Resultaat zie je
in kleine dingen, kleine veranderingen. Daar moet je van
kunnen genieten. Soms zijn er parallellen met thuis, daar
zien ouders dezelfde veranderingen in gedrag. Maar evengoed
lopen de resultaten op de leergroep en thuis helemaal
uiteen. Dat bespreek je dan met ouders, want over en weer
kunnen we van elkaars ervaringen profiteren.’
Samenwerking met ouders
Ouders worden zoveel mogelijk betrokken bij de aanpak
op de groep. In Leiderdorp loopt het contact met de
ouders meestal via de gezinsbegeleidsters, die ook bij
de kinderen thuis komen. Marsha: ‘Omdat veel van onze
kinderen met de taxi worden gebracht, heb je niet altijd
direct contact met ouders. We proberen de ouders wel
zoveel mogelijk op de hoogte te houden van de dagelijkse
gang van zaken, met behulp van ‘heen-en-weer’ schriftjes
of korte telefoontjes. Ook zijn er regelmatig voortgangsgesprekken
tussen de ouders en het team.’
‘Ik zie ouders meestal eens per week’, vertelt Marja Kins,
gezinsbegeleider in Lisse. ‘Soms in het begin iets vaker.
Maar sommige ouders kiezen ook voor een geleidelijker
aanpak. Afspraken worden bij de ouders thuis gemaakt
of op de campus. Als je in een gezin komt, krijg je een
completer beeld van wat er speelt. Je hebt ook met broertjes
en zusjes te maken. Als het in de thuissituatie te onrustig is
om zaken goed te bespreken, kunnen ouders ook naar de
campus komen.’
met cardea kun je verder 13
Het woord samenwerking, vastgelegd in een overeenkomst,
geeft de kern van de aanpak goed weer.
De gezinsleden en gezinsbegeleider onderzoeken samen
waar de kansen op verbetering liggen, vertelt Joke de
Mare, gezinsbegeleider in Katwijk. Het aanbod vanuit
Cardea kan zowel ontlastend zijn als ondersteunend.
‘Door een kind mee te laten draaien in de naschoolse leergroep,
ontlasten we de ouders. Zij krijgen tijd om op adem
te komen, even wat meer rust in huis. Maar ook het kind
zit in een andere situatie, wat vaak positief uitwerkt. En het
leert intussen nieuwe vaardigheden. Tegelijkertijd gaan we
aan de slag met de situatie thuis. Wat willen de gezinsleden
eerst aanpakken? We werken stap voor stap verder. Soms
zijn kleine interventies al effectief, zoals momenten van
rust creëren, bijvoorbeeld door te gaan voorlezen (door de
heftigheid van de problemen was dat erbij ingeschoten).
Of op een andere manier tegen elkaar praten. Ik hoor
regelmatig zeggen: ‘ze luisteren alleen nog maar als ik mijn
stem verhef. En de kinderen vertellen dat moeder alleen nog
maar tegen ze schreeuwt.’
De opstelling van de gezinsbegeleider is de sleutel tot
succes. Marja: Als je bij ouders binnenkomt als de deskundige
die het allemaal weet, stuit je op weerstand, zoiets als:
‘wie ben jij wel om mij te vertellen
wat ik doen moet.
Jij hebt leuk praten, jij
zit niet elke dag
met dat
kind.’
‘Wat me sterk aanspreekt, is de vraaggerichte
werkwijze die tegenwoordig bij
Cardea wordt toegepast: samen met de
cliënten (ouders, kinderen) uitzoeken wat
hen ligt en wat aansluit bij hun normen en
waarden. Je motiveert hen om zelf aan de
slag te gaan en de regie te nemen. Wat dat
betreft is er veel veranderd. Vroeger hanteerden
we een andere insteek, directiever.
Ook respectvol, daar niet van, maar je was
veel meer apart bezig met de kinderen. Ouders
waren minder betrokken. Het contact
liep via de ouderbegeleiders. Die spraken
met de ouders en gaven hen adviezen over
de opvoeding thuis.’
Marja Kins,
gezinsbegeleider Lisse
‘Ik zit op mijn stek bij Cardea. Ik werk hier
nu bijna twee jaar, waarvan een klein jaar
als gezinsbegeleider. De werkwijze, ‘vraaggericht’
werken, spreekt me aan. Je doet je
werk samen, met gezinnen, collega’s, teamleider
en gedragswetenschappers. Ik heb
sinds mijn afstuderen als maatschappelijk
werkster in diverse settings gewerkt. Cardea
past goed bij me.’
Joke de Mare,
gezinsbegeleider Katwijk

‘Ik werk nu een halfjaar in Alphen met de
3-6 jarigen. Voor die tijd zat ik in Leiderdorp
bij een 6-12 groep. Het werk kan
heel erg verschillen per afdeling. Een dag is
nooit hetzelfde. Alle kinderen hebben iets
speciaals, iets aparts. De manier waarop
we op deze groep samenwerken met ouders
en met leerkrachten, ligt mij goed. Het is
onderwijs, zorg, werken aan de thuissituatie,
alles in één. Al ben ik nog jong, ik merk
dat ouders best iets van me aannemen. Je
zoekt samen naar oplossingen en mogelijkheden.
Je bouwt eerst vertrouwen op, je tast
af, je overlegt. Maar het loopt eigenlijk altijd
goed.’
Yvonne Aartman,
pedagogisch medewerker Alphen aan den Rijn
‘Hoe mijn carrière zal verlopen weet ik nog
niet. Ik ben 26 jaar. Ik heb een SPW-opleiding,
twee jaar PABO (maar ‘puur’ onderwijs
is niets voor mij) en SPH. Het voordeel
van Cardea is dat je keus hebt uit veel
verschillende afdelingen en werksoorten.
Doorstroom wordt erg gestimuleerd.’
Yvonne Aartman
14 met cardea kun je verder
En bij wat je ook zegt: ‘heb ik al geprobeerd, lukt niet.’
Dat doorbreek je als je samen gaat zoeken naar een basis
voor verandering van het gedrag van hun kind(eren).
Het gaat vaak om heel gewone zaken zoals: mijn kind
luistert niet, eet niet, gaat (te) laat slapen, heeft een grote
mond, gaat zijn eigen gang, gooit alle speelgoed door de
kamer en wil niet opruimen.
Bij kleine kinderen spelen soms problemen met zindelijk
worden of de spraaktaalontwikkeling komt niet op gang.
En ook: hij reageert niet op straf!
Of ouders zien dat hun kind anders doet dan andere
kinderen. Dan komt de vraag naar voren of er iets aan de
hand is. Je gaat dan met de ouders een traject in: heel goed
uitzoeken wat er aan de hand is. Samen met hen doelen
bepalen. Dat is best moeilijk, want ouders moeten dan heel
concreet worden over waar zij het meeste last van hebben
en wat zij het eerst willen veranderen. Daarna pak je punt
voor punt al die doelen op, uitgaande van wat de ouders
kiezen. Want zij moeten het doen.
Afstemming van wat er thuis en op de campus gebeurt,
is heel belangrijk. Het kind krijgt een pedagogisch medewerker
als coach toegewezen in de leergroep.
De ouders, deze coach en de gezinsbegeleider bepalen
samen met de kinderen waaraan het kind tijdens de
groep gaat werken, wat het daar gaat leren. Joke: ‘Ieder
kind heeft daar zijn eigen doelen. Die doelen lopen parallel
met de doelen, die thuis worden gesteld. We wisselen periodiek
uit hoe het er mee staat, of er vooruitgang in zit. Soms
zie je dat het gedrag van een kind op de leergroep heel
anders is dan thuis. Op de leergroep lijken de problemen
opgelost, thuis blijft het hetzelfde. Ook als ik bij gezinnen
thuis kom, gedragen kinderen zich soms voorbeeldig, terwijl
ze ontploffen als ik de deur achter me heb dichtgetrokken.’
Het streven is om een begeleidingstraject succesvol af te
sluiten, waarbij ouders de situatie thuis weer op eigen
kracht aankunnen. Joke: ‘Wat is er nou mooier dan dat
ouders zeggen: we hadden nooit gedacht dat we dit voor
elkaar zouden krijgen.’
finn (5) en zijn moeder
Een ‘lok’doosje om hem uit zijn ‘groef’ te krijgen
Eigenlijk zijn we door het consultatiebureau op het spoor
gezet dat er iets aan de hand was met Finn. Ondanks
dat we nog een 5 jaar oudere zoon hebben, maakten we
ons eigenlijk geen zorgen om de late spraakontwikkeling
van Finn. We leven behoorlijk op onszelf en hadden
weinig vergelijkingsmateriaal om ons heen.
Thuis ging het allemaal best oké. Onze oudste zoon redt
het wel op school, zolang er maar een duidelijke (dag)
structuur is. Daar zorgen we goed voor. En dat werkt
ook zo bij Finn, zonder directe woorden ontwikkelden
we onze eigen communicatie. Het dagelijks leven hing
aan elkaar van kleine rituelen.
Hij antwoordde eenvoudig niet, geen woord zei hij
terug. Zelf besef je dat niet eens zo, dat gaat namelijk zo
geleidelijk. Je krijgt pas door hoe anders het kan zijn als
je de vergelijking meemaakt met andere kinderen. Dat
was heel confronterend toen onze kinderen naar buiten
gingen treden: bij een oppas, op een speelzaal, op een
basisschool. Dan pas valt het kwartje.

Het ging toen allemaal ook heel snel. Bij een screening
bij het Molenspreekuur van het LUMC in maart 2008,
waar ze in één ochtend je kind op alle mogelijke gebieden
observeren en testen, kwam aan het licht dat Finn
een flinke achterstand had met autistische kenmerken.
Via hen kregen we de verwijzing naar Bureau Jeugdzorg.
Hij werd aangemeld bij Cardea en kon per oktober - hij
was in de zomer inmiddels 4 jaar geworden - starten.
De diagnose autisme kregen we pas afgelopen
december bevestigd.
In het begin op de groep deed hij vrijwel niets.
Hij speelde en sprak niet, maar maakte ook geen angstige
indruk. Zijn voorzichtige vorm van communicatie
met de buitenwereld werd langzaam uitgebreid: hij ging
je steeds meer aankijken, iets terugzeggen. Bij binnenkomst
had hij een ontwikkeling van een kind van 1,5 á
2 jaar. Nu, na een half jaar, zit hij al op het niveau van
een 3-jarige en spreekt al in zinnetjes van 4 woorden.
Ik ben echt heel blij met Cardea.
In eerste instantie heb ik me erg verzet tegen een indicatie:
ik vond het verschrikkelijk dat wij de regie uit handen
moesten geven en was daar ook erg bang voor. Ik zou
bekeken en beoordeeld worden op mijn ouderschap.
Maar niets is minder waar. Vanaf het begin heeft Cardea
duidelijk gemaakt dat wij de aangever zijn. Ik kan me
enorm verdiepen in iets en probeer dan zelf met suggesties
te komen. Dat deel ik dan met de leidsters van
de groep, die mij dan daarin volgen. Finn is bijvoorbeeld
niet ‘omkoopbaar.’ Hij kan moeilijk stoppen als hij met
iets bezig is of fijn vindt. Het kan echt een drama zijn.
Dan moet je iets vinden om hem uit zijn groef te halen,
de sfeer letterlijk omgooien.
met cardea kun je verder 15
Ik heb bedacht om dan een ‘lok’doosje mee te nemen
met daarin zijn favoriete speeltjes erin, of iets lekkers.
Dat doosje krijgt hij dan als ik binnenkom, maar het mag
pas open als we op de fiets zitten. Naar buiten ‘gelokt’!
Als hij dan eenmaal op de fiets zit en uit zijn groef, dan
is het ook over en gaat ie vrolijk mee naar huis. De leidsters
zoeken naar een vergelijkbaar middel om hem na
het buiten spelen mee naar binnen te krijgen. Het blijft
een klus, iets bedenken dat afleidt.
Ik ervaar de campus als een klankbord. Ze denken met
ons mee, het is een fijne plek en de sfeer is prettig.
Ik heb veel gehad aan de gezinsbehandeling die in het
begin bij ons thuis onze situatie in kaart heeft gebracht.
Ik heb me inmiddels ook opgegeven voor de oudercommissie,
helpen met feesten en partijen. Daarmee krijg je
zelf ook meer contact met de leidsters, met de andere
ouders en ben je meer betrokken. Met één van de andere
ouders klikt het echt, we mailen elkaar regelmatig
en dat is fijn. We ervaren veel ondersteuning vanuit
Cardea en belangrijk is dat Finn een goede diagnose
krijgt, waardoor hij ook straks op de juiste plek terecht
komt.
Wat ik zou willen in de toekomst? Ik ben heel pragmatisch.
Ik zou willen dat hij zindelijk wordt. Dat wordt nog
een hele klus, waar we - ook in de groep - nog niet echt
aan begonnen zijn. Over die strategie moeten we ons
nog samen gaan buigen.

16 met cardea kun je verder
ine hellingman, manager sector 0-12
Samenwerken? Het werkt naar mijn idee het beste
als je op zoek gaat naar de sterke punten van de
andere partij.
Ine Hellingman is manager van de sector 0-12 jarigen.
De campussen van Leiderdorp, Lisse, Katwijk en Alphen
aan den Rijn vallen onder haar verantwoordelijkheid.
‘Zorgen dat anderen - gezinsbegeleiders, pedagogisch medewerkers,
gedragsdeskundigen, teamleiders en ondersteunende
staf - hun werk goed kunnen doen, is de ‘kunst’ van
mijn job’, stelt Ine. ‘Cardea is een bruisende organisatie,
waarin we veel aanpakken. Veel nieuws ook! Medewerkers
zijn enthousiast, deskundig en vol ambitie. In mijn positie
als manager moet ik zorgen dat we alle kansen en mogelijkheden
benutten, maar ook dat we een goede inkadering,
randvoorwaarden en duidelijkheid voor iedereen realiseren.
Op die wijze kunnen we het beste garanderen dat ingezette
processen ook worden afgemaakt.’
Ruim twee jaar werkt Ine nu bij Cardea. Net de periode
waarin de organisatie explosief groeide. De samenleving
investeerde veel - extra - geld in de jeugdzorg met het
doel de wachtlijsten weg werken, nieuwe - bij voorkeur
bewezen effectieve - hulpverleningsmethodieken introduceren
en de samenwerking met andere zorginstellingen
verbeteren. ‘Dat is hard werken, maar ongelofelijk
boeiend’, vertelt Ine. ‘We worden met ernstige problemen
van onze cliënten geconfronteerd. Cliënten en samenleving
verwachten hulp, die écht werkt. Zij verwachten dat de verschillende
instellingen, die betrokken zijn bij de aanpak van
problemen, met elkaar samenwerken. Snel en slagvaardig.’
Door in verschillende plaatsen campussen te openen
heeft Cardea vanaf 2006 de hulpverlening - met name
ambulante hulp en daghulp - al veel ‘dichterbij haar
cliënten’ gebracht. ‘Vervolgens hebben we de samenwerking
met het onderwijs een enorme impuls gegeven’, vertelt
Ine. ‘Op de campussen worden (speciaal) onderwijs en zorg
in elkaar gevlochten. Ook gaan onze medewerkers in toenemende
mate op scholen aan de slag ter ondersteuning van
leerkrachten. Hierdoor versterken we elkaar enorm en dat
komt de kinderen (en natuurlijk hun ouders) ten goede.’
Maar ook met andere sectoren wordt steeds nauw
samengewerkt, zoals de geestelijke gezondheidszorg, de
hulpverlening voor licht verstandelijk beperkte kinderen
en medische voorzieningen. Ine: ‘We krijgen daarbij te
maken met verschillende werkculturen en visies. Het werkt
naar mijn idee het beste als je op zoek gaat naar de sterke
punten van de andere partij. Door die te benoemen en er
uit te lichten leg je een basis voor goede samenwerking.
Laat de ander maar vertellen waar wij goed in zijn. Op die
manier komt de wederzijdse toegevoegde waarde het best
naar voren.’
Samenwerken met ouders staat centraal in de hulpverlening
van Cardea. Gezinsbegeleiders en - soms ook
- pedagogisch medewerkers gaan naar de gezinnen toe
om ouders thuis te ondersteunen bij de aanpak van
problemen. Ouders spelen een rol in de leergroepen
op de campus. Ine: ‘We hebben gekozen voor het begrip
‘klantpartnerschap’ als uitgangspunt waarmee we ons
hulpaanbod vormgeven. Daarmee willen we uitdrukken dat
goede samenwerking tussen klant en hulpverlener cruciaal is.’

Op iedere plek in de organisatie krijgt het begrip ‘klant’
een andere invulling. Op de campussen zijn de klanten
primair de kinderen en hun ouders. Maar in de samenwerking
met het onderwijs kan evengoed de leerkracht
de klant zijn. Ine: ‘Als manager zie ik financiers bijvoorbeeld
ook als klant. Financiers als de provincie, gemeentes
of zorgverzekeraars betalen voor ons werk en hebben daarbij
eisen en verwachtingen waarmee wij terdege rekening
houden. Zij verwachten kwaliteit en effectiviteit. Aan mij
als manager de taak om te zorgen dat er een groep goed
opgeleide professionals klaar staat die de vereiste zorg kan
leveren en dat ze onder optimale voorwaarden aan het
werk kunnen.’
In dat kader legt Cardea meer de nadruk op preventie.
Door veranderingen in de regelgeving is dat sinds een
jaar ook mogelijk geworden. Ine: ‘Wij hebben expertise
op het terrein van herkennen en aanpakken van opvoedings-
en gedragsproblemen. Die expertise willen we
inzetten op plekken waar problemen vaak
voor het eerst boven water komen:
in de kinderopvang of het gewone
onderwijs. Door de leidsters en
leerkrachten te trainen, dragen
we een deel van onze kennis over. Door hen te adviseren
ondersteunen we hen om problemen snel en adequaat aan
te pakken of om op tijd specialistische hulp in te schakelen.
Maar ook door een kind te coachen op de plek waar de
problemen zich voordoen, kan er direct ondersteuning
gegeven worden aan het kind, de ouders en/of de leerkracht/leidster.
We moeten dit nog verder uitwerken,
maar het begin is er.’
met cardea kun je verder 17

18 met cardea kun je verder
SpECiALiStiSChE AfDELing
in de specialistische afdeling biedt Cardea - in samenwerking met ziekenhuizen in de omgeving - een aantal
specialistische ambulante hulpvarianten voor kinderen en jongeren met medische problematiek, die grote
invloed heeft op het dagelijks leven, zoals diabetes, langdurige (soms ongeneeslijke) ziektes en obesitas.
ook de hulpvormen omgangsbegeleiding en dagbehandeling ouder/kind (0-4 jaar) zijn binnen deze
specialistische afdeling ondergebracht.
(W)eet en Beweeg
(W)eet & Beweeg is een programma voor kinderen en
jongeren van 6 tot en met 18 jaar met aanzienlijk overgewicht
of obesitas. De behandeling is voor de kinderen,
maar ook voor de ouders. De naam geeft de essentie van
het programma aan: het gaat om kennis over een goede
manier van eten, kennis over producten én verstandig
bewegen. Het doel van (W)eet & Beweeg is om de BMI
(Body Mass Index) met 5% te laten afnemen, om er zo
voor te zorgen dat ook de risico’s voor de gezondheid
afnemen. Dikke kinderen hebben vaak ook heel andere
problemen: ze worden gepest, hebben weinig zelfvertrouwen
en daardoor minder vriendjes. Hieraan wordt
ook aandacht besteed. Voldoende beweging is een
belangrijk onderdeel bij afvallen. Kinderen en jongeren
worden gestimuleerd om te sporten. Er worden verschillende
sporten gedaan om te onderzoeken welke
sporten ze leuk vinden. De kinderen en jongeren praten
in groepsbijeenkomsten over de gevolgen van hun overgewicht.
Ook voor ouders zijn er bijeenkomsten waarin
thema’s als gezond eten en eetgewoonten aan bod
komen. Tot slot zijn er ook nog gezinsgesprekken. Hierin
wordt gekeken hoe binnen een gezin wordt omgegaan
met overgewicht.
programma voor kinderen met diabetes
Dit programma is gericht op kinderen en jongeren van
0 tot 18 jaar met diabetes, die - door de ziekte - problemen
hebben in hun dagelijkse leven. Zij voelen zich ‘anders’
dan andere kinderen en daardoor buitengesloten.
Zij hebben moeite om volgens de regels die de ziekte
vereist, te leven. Ouders voelen zich in die situatie vaak
niet goed in staat om hun kind erbij te helpen.
Het doel is dat zowel kinderen als ouders beter leren
omgaan met de veranderingen die diabetes met zich
meebrengt. Belangrijk is dat het kind of de jongere zich
houdt aan de medische regels en zijn leefwijze hierop
aanpast. Onderdeel daarvan is leren accepteren dat deze
ziekte bij hen hoort en dat ze daardoor niet ‘minder’ of
‘anders’ zijn. Gespreks- en/of speltherapie wordt ingezet,
gecombineerd met ouderbegeleiding.
programma voor kinderen met medisch onverklaarbare
klachten
Kinderen en jongeren van 0 tot 18 jaar met medisch
onverklaarbare klachten kunnen daardoor soms problemen
hebben in hun dagelijkse leven: bijvoorbeeld veel
schoolverzuim, weinig zelfvertrouwen of minder vriendjes.
Ook binnen een gezin kunnen problemen ontstaan
omdat ouders zich geen raad weten met de klachten.
Zij weten niet goed hoe zij hun kind kunnen helpen.

Het doel van dit programma is om de kinderen, jongeren
en hun ouders te leren om te gaan met de klachten
en - voor zover mogelijk - de klachten terugdringen.
De klachten mogen geen probleem meer zijn voor het
dagelijkse leven en de kinderen en jongeren moeten
weer in staat zijn om deel te nemen aan activiteiten die
passen bij hun leeftijd. Door op een andere manier te
denken en te doen, wordt kinderen en ouders geleerd
op een andere manier met de klachten om te gaan.
Er vinden individuele gesprekken plaats met kinderen
en jongeren. Er wordt een schema gemaakt waaraan
de kinderen en jongeren zich gaan houden, om zo de
vervelende gevolgen van de klachten terug te dringen.
Dit alles gaat in overleg en in afstemming met de
ouders. Er vinden ook gesprekken plaats met het hele
gezin.
omgangsbegeleiding
Bij een scheiding tussen ouders is het soms moeilijk
om goede afspraken te maken over een omgangsregeling
voor de kinderen. Omgangsbegeleiding kan dan
helpen om te komen tot afspraken die goed zijn voor de
kinderen. Contact met beide ouders is hierbij belangrijk.
Ouders kunnen zich vrijwillig opgeven of zijn door de
rechter verplicht tot deelname.
Omgangsbegeleiding richt zich op kinderen tussen de
0 tot ongeveer 12 jaar. Doel is tot een omgangsregeling
te komen, waar beide ouders zich aan houden. Het belang
en de veiligheid van het kind staan hierbij voorop.
Deze doelen worden bereikt door begeleide bezoeken
tussen de (niet-verzorgende) ouder en het kind. Tijdens
deze bezoeken kunnen de niet-verzorgende ouder en
het kind elkaar ontmoeten. Dit gebeurt op een veilige en
met cardea kun je verder 19
neutrale plek, waar ze spelletjes kunnen doen, kunnen
praten en samen wat kunnen drinken. Er zijn pedagogisch
medewerkers aanwezig, die toezicht houden en
kunnen helpen en adviseren bij eventuele problemen.
De bezoeken worden met de ouders apart nabesproken.

20 met cardea kun je verder
Dagbehandeling ouder/kind (0-4)
De dagbehandeling ouder/kind is speciaal voor jonge
kinderen (0-4 jaar) en hun gezin, waarbij de opvoeding,
verzorging en ontwikkeling vastlopen.
Veel voorkomende problemen bij kinderen zijn slaap-,
eet- en gedragsproblemen, overactiviteit, veel huilen
en/of moeite met contact maken. De problemen die
zich voordoen, kunnen te maken hebben met het eigen
verleden van de ouder(s), relatieproblemen, verslaving
en/of psychische problemen. Doel van de behandeling
is om de opvoedingsmogelijkheden te verbeteren.
Er wordt gewerkt aan doelen als verbetering van de
ontwikkeling en veiligheid van het kind, verbetering in
de relatie tussen kind en ouder(s), verkrijgen van inzicht
in het gedrag van het kind en vergroten van opvoedingsvaardigheden.
Deze doelen worden samen met
de ouder vastgesteld. De behandeling bestaat uit twee
onderdelen: daghulp op een campus en gezinsbehandeling
thuis. Indien nodig wordt er aanvullende therapie
geboden van bijvoorbeeld een logopedist of fysiotherapeut.
De behandelduur varieert van 3 - 12 maanden.
Judith Bom, gezondheidspsycholoog
Het bijzondere aan onze afdeling is de nauwe samenwerking
met de verschillende ziekenhuizen uit Leiden/
Leiderdorp. Kinderen worden verwezen door kinderartsen,
als er problemen spelen als diabetes, overgewicht,
onverklaarbare vermoeidheid, hoofdpijn of buikpijn, als
het met de zindelijkheid maar niet wil lukken etc. Bijzonder
is ook dat de kinderartsen rechtstreeks verwijzen en
wij snel reageren. Dat maakt de samenwerking voor alle
partijen erg prettig. We overleggen regelmatig met de
ziekenhuizen (normaliter tweewekelijks) en praten dan
cliënten door voor wie onze begeleiding in de ogen van
de kinderartsen nuttig en wenselijk kan zijn.
problemen accepteren en (waar mogelijk)
wegnemen
Onze begeleiding is er op gericht kinderen en ouders
beter te leren omgaan met de medische problemen van
het kind of dit probleem weg te nemen. Aan de ene
kant gaat het er om dat ze het probleem leren accepteren
zoals het is. Aan de andere kant willen we bereiken
dat het zo min mogelijk inbreuk maakt op het gewone
leven. Want de effecten zijn best ingrijpend: schaamte,
angst, pesten op school, conflicten thuis. Het ziekenhuis
is er om de medische kant goed te regelen. Wij stellen
de kwaliteit van leven centraal: fysiek, in de onderlinge
relaties binnen een gezin, op school en sociaal. We
werken er aan dat kinderen en jongeren - ondanks hun
medische probleem - zoveel mogelijk meedoen aan wat
andere kinderen van hun leeftijd ook doen. Met veel
aandacht voor de leuke dingen. Ook proberen we de
problemen weg te nemen: de
hoofdpijn-, buikpijn- of vermoeidheidsklachten te verminderen
door een cognitief gedragsprotocol, te streven
naar gewichsstablisatie of gewichtsvermindering bij
obesitas of de zindelijkheid op orde te brengen.
psychosociale problemen bij medische klachten
Bij overgewicht hebben kinderen en ouders vaak al allerlei
diëten uitgeprobeerd. Dat werkte dan wel eventjes,
maar niet op lange termijn. De kern zit ‘m in veranderen
van het eetpatroon, gecombineerd met meer bewegen.
Dat is een forse opgaaf voor zowel kinderen als ouders.
Tegelijkertijd is het iets waar kinderen en ouders samen

mee aan de slag kunnen op een leuke manier. Of het
nu samen wandelen is of bij een sportclub gaan.
Bij diabetes kan het zijn dat jongeren ontzettend de
balen hebben van de bloedsuikers meten en het erbij
laten zitten. Daarover ontstaan dan conflicten thuis,
bijvoorbeeld omdat ouders de kinderen erg op hun huid
zitten. De kunst is dan een evenwicht te vinden tussen
de bezorgdheid van de ouders en de eigen verantwoordelijkheid
van de jongeren.
Bij onverklaarbare vermoeidheid proberen we kinderen
weer te activeren en mee te laten doen, anders raken ze
snel geïsoleerd. Ook dan staat, naast het terugdringen
van schoolverzuim, de deelname aan sociale activiteiten
centraal.
mix van begeleidingsvormen
We besteden veel aandacht aan het goed in kaart brengen
van de klachten en wat de effecten zijn. Dagboekjes
bijhouden zijn daarbij een goed hulpmiddel. Daardoor
krijgen de kinderen en hun ouders een reëel beeld
van hoe het zit. Vaak wijkt dat behoorlijk af van wat ze
denken dat er speelt. Zo zie je maar weer …. meten is
weten.
We bieden een mix aan begeleidingsvormen: gesprekken
met kinderen en ouders samen, met kinderen of
ouders apart, speltherapie, groepsprogramma’s. Enkele
methodes zijn evidence-based; hun effect is bewezen.
met cardea kun je verder 21
We hebben zowel te maken met jonge kinderen als met
12-18 jarigen. Dat maakt het werk op deze afdeling afwisselend.
We werken op een andere wijze dan (gezins)
begeleiders van andere afdelingen, die hun cliënten
meestal wekelijks spreken. Bij ons is dat eens per twee
of drie weken. Bij de heel jonge kinderen (tot 3 jaar)
spreken we meestal alleen de ouders en ondersteunen
hen bij de aanpak van hun kind. Vanaf een jaar of 4 gaan
we met kinderen én ouders aan de slag.
nieuwe ontwikkelingen
Er komen steeds nieuwe vragen op onze weg. De meest
recente betreft het ontwikkelen van een programma
in geval van alcohol-intoxicatie bij jongeren: van die
jongeren die zich volledig bewusteloos drinken (comazuipers).
Enkele ziekenhuizen hebben daarmee te maken
en willen dat ook de psychosociale kant wordt opgepakt.
Gezien de goede samenwerking komt zo’n vraag dan
automatisch bij ons terecht.

22 met cardea kun je verder
BiJZonDER in 2008
hKZ-certificering
Met het oog op het bevorderen van de kwaliteit van de
hulpverlening, de optimalisering van bedrijfsprocessen
en de actualisering van geldende procedures en protocollen,
heeft Cardea Jeugdzorg een traject doorlopen dat
CLiEnttEVREDEnhEiD
De mate waarin de cliënten tevreden zijn over de hulp is
een indicatie van de kwaliteit van de hulpverlening van
Cardea. Deze wordt gemeten door middel van een vragenlijst,
de C-toets. Cliënten beantwoorden vragen over
percentage themascores
thema Score 2007 Score 2008 Score 2008
% > 6 % > 6 % > 7
Hulp hielp 97,6% 97,4% 94,1%
Fatsoenlijke bejegening 98,9% 98,8% 97,8%
Samenwerking hulpverleners 91,7% 92,8% 92,8%
Voldaan aan verwachtingen 97,1% 96,2% 93,5%
in januari 2008 uitmondde in certificering volgens het
HKZ-model. Dit is slechts het begin: er wordt gewerkt
aan een interne kwaliteitsmonitor en jaarlijkse externe
audits (kwaliteitsbeoordelingen).
de effectiviteit van de hulp, de bejegening, de
samenwerking tussen hulpverlener en cliënt en of de
hulp voldeed aan de verwachtingen. Hieronder de
resultaten van 2008, vergeleken met die van 2007.

mEDEWERKERS
Cardea is in de regio Zuid-Holland Noord een middelgrote
werkgever, met zo’n 400 medewerkers.
De medewerkers zijn - oneerbiedig gezegd - zowel de
productiemiddelen als het kapitaal van een jeugdzorgorganisatie.
Daarom investeert Cardea in haar medewerkers,
o.a. door deskundigheidsbevordering, trainingen
en opleidingen.
Als indirecte indicatie voor de tevredenheid onder de
medewerkers mogen de ziekteverzuimcijfers gelden.
Het verzuim was in 2008 op jaarbasis 4,66 %. Dit is een
laag verzuimcijfer vergeleken met het algemeen landelijk
verzuim van ongeveer 5% en het gemiddelde landelijke
verzuim in de jeugdzorg van 7%.
grafiek leeftijdsopbouw personeel Cardea
Opvallend is dat - in tijden van vergrijzing - Cardea een
jong personeelsbestand heeft. Meer dan de helft van het
personeel is jonger dan 40 jaar; 30% is zelfs jonger dan
30 jaar.
Aantal personeelsleden
Jaar Aantal personen
2003 270
2004 273
2005 287
2006 369
2007 397
2008 413
percentage
20%
15%
10%
5%
0%
0-25
26-30
31-35
leeftijdsgroep
36-40
41-45
46-50
51-55
met cardea kun je verder 23
56-60
61-65

24 met cardea kun je verder
CAmpuS ouDERE JEugD LEiDEn
frans nannes,
teamleider campus Oudere Jeugd Leiden
‘Er zijn zo veel nieuwe ontwikkelingen gaande, dat ons
oude, beproefde aanbod aan de aandacht dreigt te ontsnappen.
Want onze meidenhulpverlening is nog steeds
uniek en de vertrektraining (VT) is een van de eerste
‘evidence-based’ methodieken, waarmee Cardea is gaan
werken.’ Aldus Frans Nannes nadat hij een uitgebreide
opsomming heeft gedaan van alle vernieuwingen die
er gaande zijn op de campus Oudere Jeugd: de Multi
Dimensionele Familie Therapie, de coproducten met de
geestelijke gezondheidszorg, de samenwerking met het
onderwijs, de (weer) groeiende wachtlijsten, de AWBZfinanciering,
enzovoorts.
Samenwerking met onderwijs
‘We werken al lang samen met het onderwijs, maar zoeken
steeds naar nieuwe vormen. Naar voorbeeld van de sector
0-12, zijn we aan het bekijken of we met combi-groepen
moeten gaan werken waarbij een leerkracht en een pedagogisch
medewerker samen een groep leerlingen ‘runnen’:
lesgeven en gedragsproblemen aanpakken. In Alphen zijn
we al verder met de integratie van de hulpverlening in het
onderwijs dan elders. In de Rotonde bieden wij de coaching
(persoonlijke begeleiding) en training (van vaardigheiden)
aan in het onderwijsprogramma. Nu is de Rotonde wel een
bijzondere setting voor leerlingen die uit het onderwijs zijn
gevallen, niet een gewone school voor voortgezet onderwijs.
Maar de expertise van onderwijs en jeugdzorg wordt wel op
één plek bij elkaar gebracht.
In het onderwijs, zowel speciaal onderwijs als gewone
scholen voor voortgezet onderwijs, is veel vraag naar de
deskundigheden van de jeugdzorg. Frans Nannes:
‘De reacties van de scholen op ons aanbod van leerlingcoaching,
trainingen en gezinsbehandeling zijn enthousiast.
We kunnen overal meteen aan de slag.’
gezinsbehandeling
Gezinsbehandeling is een van de handelsmerken van
Cardea, ook bij de sector oudere jeugd. Hoe nauwer
ouders en gezin betrokken zijn bij de aanpak van de problemen
van de jongeren, hoe beter. De bij Cardea zelf
ontwikkelde methode ‘Gezin Centraal’ en de uit Amerika
geïmporteerde Functional Family Therapy (FFT) werden
al vanuit de campus aangeboden, de Multi Dimensionele
Familie Therapie (MDFT) is nieuw. ‘Deze methode
is bijvoorbeeld goed toepasbaar bij gezinnen waarin
verslavingsproblemen spelen’, aldus Frans Nannes. ‘Het is
een intensieve aanpak waarbij gezinsbegeleiders veel tijd
kunnen steken in het gezin op een heel praktische manier,
bijvoorbeeld aanpak van schuldenproblematiek.
We gaan 6 medewerkers opleiden om deze methode onder
de knie te krijgen.’

Samenwerking met ggZ
Door nauwere samenwerking met de geestelijke gezondheidzorg
is Cardea in staat op een effectieve manier
hulp te bieden bij psychiatrische problemen. Het is nog
zoeken naar de precieze taakverdeling tussen Cardea
en GGZ, stelt Frans vast. ‘Waar we in ieder geval belang
bij hebben, is consultatie en specifieke therapieën voor
individuele jongeren. En dat de hulp snel op gang komt, als
we hebben vastgesteld dat er iets ’speciaals’ moet gebeuren.
Wij hebben jongeren in ons daghulpprogramma, geven
ze individuele coaching en vaardigheidstraining. Maar op
sommige vragen hebben wij geen antwoord, terwijl de GGZ
dat wel kan inbrengen. De timing is dan belangrijk.’
Wachtlijsten
De wachtlijsten blijven een lastig punt. De vraag naar
hulp is onverminderd groot, de personele capaciteit te
beperkt. Tijdelijke budgetten om de wachtlijsten weg
te werken blijken maar gedurende een korte periode te
werken. ‘De vraag ligt vooral bij individuele coaching van
jongeren, gezinsbehandeling en vaardigheidstrainingen of
een combinatie daarvan. Niet om een onderwijs-vervangend
programma zoals onze ‘ochtendgroep.’ We willen
jongeren bij voorkeur op hun school houden en in hun
reguliere gezinssituatie. Door een individueel samengesteld
begeleidingspakket lukt dat vaak goed. Maar er blijven
nieuwe cliënten komen. We groeien uit ons jasje langzamerhand.’
Karin Swanenburg,
Pedagogisch medewerker campus Oudere Jeugd
Tien jaar werk ik nu in de jeugdzorg en sinds twee jaar
op de daghulp. Ik ben daar gaan werken omdat er een
samenwerking is ontstaan tussen de GGZ en Cardea.
Mijn stuk begeleiding is vooral gericht op de jongeren
die via de GGZ aangemeld worden.
Ik heb op diverse afdelingen gewerkt: residentieel (JKL),
Kamertraining, Leids Werkhotel. Eerst bij Stichting de
Mare, sinds de fusie bij Cardea. Daarvoor werkte ik in
de psychiatrie. Ik ben B-verpleegkundige van huis uit.
En ik heb een opleiding als schoonheidsspecialiste.
met cardea kun je verder 25
Ik werk als pedagogisch medewerker en als coach.
Ik draai een aantal groepsactiviteiten, ‘Meidenpraat’,
‘Thema’, uiterlijke verzorging en basishygiëne. Ik doe
de individuele coaching van een aantal jongeren. Op dit
moment geef ik ook individuele sociale vaardigheidstraining
binnen het programma van de daghulp. Ik praat
veel met de jongeren, ga regelmatig met hen op pad,
uitzoeken wat zij willen en wat goed voor hen is.
En ik heb ook oudergesprekken.
Veelzijdigheid
De veelzijdigheid maakt het werk leuk. Je bent intensief
bezig met de jongeren, die je individueel coacht. Je
hebt contact met andere instellingen in de regio. Het is
puzzelen en zoeken naar wat aanslaat bij een jongere.
Maar er is altijd wel iets te vinden waarvoor ze echt
willen gaan, hoe moeilijk ze soms ook zijn. Dan zie je
de resultaten. Verder draai ik afwisselende groepsactiviteiten,
waarin ik mijn opleidingsachtergrond goed kan
gebruiken.

26 met cardea kun je verder
goed team
We hebben een goed team. Allemaal ervaren mensen,
ouwe rotten in het vak. Zelf ben ik met mijn 45 jaar een
van de jongsten. Ondanks onze leeftijd zijn we openminded,
respectvol en bereid om te experimenteren.
Die ervaring geeft ook rust. We hebben elk jaar een paar
stagiaires, jonge mensen. Zij – en de jongeren natuurlijk
– houden ons scherp.
Avonturen
Als je ergens langer werkt maak je veel avonturen mee,
zoals toen ik bij het Leids Werkhotel zat. Cardea had
dat net overgenomen omdat het daar faliekant misliep.
Het was een pittig experiment: 25 jongeren die in één
gebouw wonen. Dat was een flinke klus. Ik heb er veel
van geleerd. Het was zwaar, maar wel een spannende
uitdaging. De jongeren zijn nu allemaal in kleine woningen
ondergebracht. De begeleidergroep is uitgebreid.
Die kleinschaligheid is een hele vooruitgang, beter voor
de jongeren én voor de begeleiders.
Ik ga nog tien jaar door hier. Want het is alleen maar
beter geworden sinds we hier op de campus zitten aan
de Gerrit van der Veenstraat. Een mooi gebouw, goede
faciliteiten. En het werk is leuk.
En na die tien jaar ……. Dan is mijn zoon volwassen
en ga ik reizen !!! Of……. ik zie wel.
Latoya (17 jaar)
Van school gestuurd, daarom zit ik hier. Voor de tweede
keer. Vorig jaar heb ik hier een jaar gezeten. Nu sinds
een maand.
Ik had een grote mond. Een heel grote mond. Hield
me niet aan afspraken, voerde opdrachten niet uit. Ik
zat op het ROC op de horeca-opleiding. Maar het ging
niet goed daar. Met één van de koks kon ik helemaal
niet opschieten. Dan deed ik niet wat hij zei. Met een
andere kok ging het wel goed. Maar als ik iemand niet
mag …….
Hier bij Cardea vind ik het leuk. Je doet allemaal verschillende
dingen. Dat is anders dan op het ROC, daar
deed je alleen maar horeca. Hier werk je ook in kleinere
groepjes. Je krijgt meer aandacht. En het zijn allemaal
aardige mensen.
Ik doe mee aan uiterlijke verzorging, basishygiëne, leervaardigheden,
koken, weerbaarheidstraining, creatief.
Ik kom elke dag om 9.00 uur. Soms loopt het programma
tot 13.00 uur, soms tot 14.30 uur. Ik ben altijd wel
op tijd. Dat was ik op het ROC ook trouwens. Maar daar
kwam ik na de pauze wel eens later terug. Als ik ziek ben
of me verslaap, zoals vanmorgen, meld ik me af.
Ik doe ook mee aan sport. Dat vind ik niet altijd leuk,
maar ik doe wel mee. Als je eenmaal bezig bent, is het
vaak wel leuk. Laatst zijn we gaan schaatsen. Dat leek
me eerst niks, maar het was echt heel leuk. Het ging ook
goed, ik ben niet eens gevallen.

Ik doe ook mee aan ‘Meidenpraat.’ Daar praten we over
van alles. Over verkering, wat meisjes allemaal bij zich
hebben, roken, jongens. We hebben een hele lijst van
onderwerpen. Sommige komen van ons, andere van de
begeleidster. Roddelen, shoppen, make-up, sieraden,
wijn en baco’s, mode, haren, mobiele telefoons. Verder
heb je ‘Thema’ en ‘Lagerhuis.’ Dan wordt er gediscussieerd
over van alles: over woonlasten, op jezelf wonen,
schulden. Of over het programma ‘family matters’ met
Keith Bakker over jongeren, die verslaafd zijn en zo.
Je hebt ook een coach. Daarmee heb je individuele
gesprekken. Ik ben nu voor de tweede keer bij Cardea.
Ik kan niet weer een heel jaar blijven. Ik ben nu 17.
Met mijn coach maak ik plannen voor de toekomst.
Ik ben aan het uitzoeken wat het beste is. Een oriëntatiejaar
doen, met stage en werk? Of naar Werksleutel van
het Jongerenloket van het CWI, werken en sport.
Mijn coach zie ik elke dag, omdat ik nu aan het uitzoeken
ben wat ik wil. We hebben veel gesprekken gehad
op school en met mijn vader erbij. Soms gaat zij mee
met gesprekken bij andere instellingen. Maar ik ga ook
wel alleen, zoals naar Werksleutel.
Ik heb ook een looptocht gedaan in de Ardennen.
Dat was zwaar, maar ook leuk. Je moet alles met elkaar
doen: lopen, slaapplaats zoeken, koken. De laatste dag
loop je de hele nacht door. En dan met de trein terug.
Ik was heel veel afgevallen, die week.
met cardea kun je verder 27

28 met cardea kun je verder
LEiDS WERKhotEL papieren en post komen op tafel, alles wordt geopend,
alles wordt aangepakt. Maar ook op psychosociaal ter-
Erica Samson,
rein willen we duidelijkheid krijgen. Ze moeten vertellen.
begeleider/coach van het Leids Werkhotel
Zij laten zien wat zij kunnen en willen. Het is ook een
soort motivatietest. Willen zij zelf moeite doen? Willen
We geven vertrouwen. Niet dat we naïef zijn, maar
zij zelf ‘investeren’? Twee keer per week een afspraak en
vanuit wantrouwen werken heeft geen zin.
dan ook echt komen. We zijn alles aan het ordenen, in
praktische zin, maar ook in hun hoofd. Want veel jon-
Amsterdam is mijn stad. Ik ben daar ‘thuis.’ De sfeer, de
geren overzien het allemaal niet meer als zij bij ons bin-
drukte, het multiculturele. Ik ben zelf Antilliaanse en heb
nenkomen. Op basis van dat voortraject maken we een
gewerkt en gestudeerd in Amsterdam. Ik werk nu al zo’n begeleidingsplan. Als het in het voortraject al niet loopt,
twaalf jaar in Leiden en dat bevalt mij goed. Nu werk ik
is de aanpak van het Leids Werkhotel misschien niet de
bij het Leids Werkhotel. Voor die tijd heb ik op andere
juiste. Dan zoeken we naar andere mogelijkheden.
afdelingen gewerkt.
Dat voorkomt teleurstellingen en mislukkingen.
Coaching
Ik werk fulltime en begeleid 8 á 10 jongeren. Er is altijd
een hoop te doen. Coaching op het gebied van wonen
en werken, financiële zaken aanpakken, met psychosociale
problemen aan de slag, vaardigheden aanleren
in groepsverband of individueel. Bij de ene jongere
speelt er meer dan bij de andere, maar gemakkelijk is
het nooit. Per jongere wordt vooraf ingeschat hoeveel
tijd per week de begeleiding gaat kosten. Bij de ene kan
dat op 2 uur gesteld worden, bij de volgende op 6, heel
verschillend dus. Vaak heb je trouwens meer tijd nodig
dan je had verwacht.
Voortraject
Voordat we een jongere écht in begeleiding nemen, is
er een voortraject van 6 weken. Dan zetten we samen
met hen op een rij wat er allemaal speelt. Alle leefgebieden
worden uitgespit. De jongeren moeten als het ware
met-hun-billen-bloot: allereerst op praktisch terrein, alle
motiveren en stimuleren
We doen wel wat we kunnen om hen te motiveren.
Meegaan naar instanties, erachteraan bellen als zij
afspraken niet nakomen. In het begin nemen we alles
wat ze zeggen voor waar aan. Als een verhaal niet klopt,
komt dat er vaak al snel uit. We geven vertrouwen.
Niet dat we naïef zijn, maar vanuit wantrouwen werken
heeft geen zin.
Meegaan naar andere instellingen kost veel tijd, of het
nu de Stadsbank is, of het CWI of een GGZ-instelling.
Maar het is belangrijk, want alleen dan weet je zeker dat
ze daar aankomen. En je hoort en ziet veel over hun gedrag
en wat ze allemaal hebben meegemaakt. Daardoor
kun je beter beoordelen of ze er al aan toe zijn om in
één van onze huizen te komen wonen. Als de benodigde
zelfstandigheid ontbreekt, kunnen we beter voor een
andersoortig traject kiezen.

Schuldsanering
Bijna allemaal hebben ze flinke schulden. Telefoon,
verzekeringen, huurachterstand, boetes, postorderbedrijven.
We zetten alles op een rij en proberen regelingen
te treffen. Dat kan niet voor alle schulden. Het CJIB
bijvoorbeeld werkt niet mee. Schuldsanering kost altijd
veel tijd. Het kost tijd voor je alle schulden in kaart hebt.
En bij de stadsbank is er een wachttijd van een half jaar.
De hoogste schuld waarmee ik te maken heb gehad
liep richting € 100.000,-. Dat is wel veel. Daar kom je
alleen via een faillissement vanaf. Dat heeft veel voeten
in de aarde. Deze jongen haakte voortijdig af, terug het
criminele circuit in.
We beschikken over 6 locaties, waar 3 jongeren kunnen
wonen. We zijn afgestapt van het oorspronkelijke concept,
waar meer dan 20 jongeren bij elkaar woonden.
Wij vinden die kleinschaligheid belangrijk. Gewone huizen
in gewone wijken.
Doelgroep Werkhotel
We hebben veel allochtone jongeren bij het Leids Werkhotel.
Zij zijn momenteel zelfs in de meerderheid. Het
begeleidersteam is gemixt: 50/50. Dat ik zelf zwart ben
heeft voordelen: herkenning, vertrouwdheid, een voorbeeldfunctie.
Ook in relatie met allochtone ouders pakt
het vaak goed uit: je kent hun codes, beleving van respect,
e.d. van binnenuit. Een gemengde groep collega’s
heeft grote waarde: je leert veel van elkaars achtergrond
en cultuur. Wat dat betreft is het Leids Werkhotel uniek
binnen Cardea. Veel andere afdelingen zijn nog overwegend
wit, in ieder geval aan de medewerkerskant. Maar
dat gaat vanzelf veranderen, net zo goed als de cliëntengroep
is veranderd.
Dyna (21 jaar)
Vroeger wilde ik ninja worden of advocaat:
aanvallen en verdedigen.
Dat zit ook in de beveiligingsopleiding, die ik volg.
met cardea kun je verder 29
Ik volg een beveiligingsopleiding. Twee dagen naar
school, drie dagen stage. Ik ben nu op zoek naar een
stageplek. Eerst zat ik bij ‘Toezicht door jongeren.’
Dan loop je in uniform met een portofoon door de stad
en moet je fietsers aanspreken die door de wandelgebieden
fietsen. Het is een leerwerktraject, onbetaald.
Maar ik wil een stap verder, het echte werk.
Door deze opleiding beveilig ik ook mezelf. Als ik nu
iets zou flikken wat niet klopt, kan ik het vergeten. Als ik
me niet goed voel, kan ik heel impulsief zijn. Als ik daar
nu aan toe zou geven, is het over met mijn opleiding.
Ik wil dit echt doen. Vroeger wilde ik ninja worden of
advocaat: aanvallen en verdedigen. Dat zit ook in die
beveiligingsopleiding.
Je kunt overal werken: in een winkel, bij cameracontrole,
brandbeveiliging, persoonsbeveiliging. Dat zit allemaal
in die opleiding. Je moet overal wat van weten. Ik zou
graag bij Schiphol werken of in de persoonsbeveiliging.
Of misschien bij een arrestatieteam.
Via het Slaaphuis en de maatschappelijk werkster van de
Binnenvest ben ik bij het Leids Werkhotel terecht gekomen.
Ik wilde wat van mijn leven gaan maken.
Ik ben 21 nu. Ik had geen vaste woonplek. Ik heb veel
meegemaakt en in verschillende steden gewoond.
Van oorsprong kom ik uit Den Bosch, maar daar wil ik
nooit meer terug. In Leiden zit ik wel goed, het is hier

30 met cardea kun je verder
goed geregeld. Ik heb het gevoel dat mensen achter
me staan.
Instellingen werken goed samen, dat was in andere steden
heel anders. Je hoeft niet elke keer opnieuw je hele
verhaal te vertellen. Ik kan het weten, want ik heb veel
hulpverlening meegemaakt, vroeger ook al.
Ik ben begonnen met het voortraject. Toen hebben we
alles uitgezocht en doelen gesteld. Ze zijn niet streng
hier, maar je kan ze ook niet misleiden. Je wordt gemotiveerd
en ze zijn helder over de consequenties. Als je
niet komt opdagen omdat je je verslaapt of zo, bellen ze
je op. Ze laten niet los, maar je moet wel van alles zelf
doen.
Mijn doelen? Zaken rustig aanpakken, financiën op orde
brengen, zelfstandig gaan wonen, dagbesteding regelen.
Ik woon nu in een huis van het Werkhotel, samen
met een ander meisje. Ik houd het goed op orde, mijn
kamer ziet er netjes uit.
Ik krijg nu nog een uitkering van de Sociale Dienst.
Als de vaste lasten (huur, verzekering, e.d.) er af zijn,
houd je niet veel over; net iets meer dan € 200,- per
maand. Daar moet je van eten, make-up kopen, uitgaan.
Naar de kapper of kleding kopen is er niet meer bij.
Ik moet maar een bijbaantje nemen. Over een jaar wil ik
mijn diploma hebben en een baan. En een eigen huis,
als ik dat kan betalen.

fEitEn & CiJfERS
2005 2006 2007 2008
Aanmeldingen 1409 1469 1875 1741
Cliënten in zorg (jaar) 1486 1754 1900 2092
Trajecten in zorg (jaar) 1646 2056 2355 2462
Nieuw gestarte trajecten 1034 1257 1270 1507
…waarvan uit tijdelijk budget 289 422 120 334
Wachtend op 31 december > 60 dagen 165 0 380 195/136
Verdeling over de regio’s, 2008
Campus / regio 2008
Regio Campus Leiden 46%
Regio Campus Alphen 25%
Regio Campus Katwijk 17%
Regio Campus Lisse 12%
Sekse en leeftijd van (unieke) cliënten
Opvallend is dat de verdeling tussen jongens en meiden
bij 13-18-jarigen ongeveer 50-50 is, maar bij de jongere
en oudere leeftijdscategorieën de jongens in de meerderheid
zijn. Meisjes pieken dus qua ‘aanwezig in zorg’
tussen 13 en 18, jongens zijn constanter problematisch.
0-6 jaar 1-12 jaar 13-18 jaar 19 jaar en ouder Totaal
38% 62% 39% 61% 51% 49% 33% 67% 43% 57%
Meisjes
Jongens
met cardea kun je verder 31

32 met cardea kun je verder
Leeftijd en type hulpverlening
Wat opvalt, is dat onder de 13 het accent ligt op ambulant,
daarboven op daghulp. Dit is voor een groot deel
te wijten aan het Daghulp 13+ model. Dit is historisch
gezien Daghulp, maar in de praktijk nu grotendeels deeltijd-daghulp.
De oudere leeftijden komen op naam van
programma’s als 17+, Project NU en Leids Werkhotel.
0-6 jaar 7-12 jaar 13-18 jaar 19 jaar en ouder
56% 44% 30%
Ambulante hulp
Dagbehandeling
Residentiële hulp
6%
64%
23%
40%
37% 47% 36%
17%

tomELoZE AmBitiES
marianne harten, bestuurder Cardea Jeugdzorg
Het is zaak methodieken te hanteren, waarvan
mensen resultaat zien, maar waarvan ze ook
zeggen: hé, het was aangenaam op deze manier te
werken, ik wil daarmee door.
De jeugdzorg heeft de afgelopen jaren de nodige publiciteit
gehad. Steeds ging het om situaties waarin het mis
liep, soms helaas met zeer ernstige gevolgen voor het
kind. Of om wachtlijsten en bureaucratie.
Het is begrijpelijk dat daarop gereageerd wordt, maar
gelukkig gebeurt er heel veel goeds in de jeugdzorg.
De jeugdzorgaanbieders staan voor de uitdaging te laten
zien wat voor resultaten zij halen. De komende jaren zal
ik daar als bestuurder hard aan trekken. Cardea heeft
als taak om kinderen en jongeren en hun gezinnen met
ernstige problemen op weg te helpen. Om hun rechtop-hulp
om te zetten in de hulp die hen verder helpt.
Dat doen we niet alleen. Waar het zinvol is, werken we
samen met de jeugdbescherming, de jeugd-ggz, het
(speciaal) onderwijs, justitiële jeugdinstellingen, zorgadviesteams,
centra voor jeugd & gezin en kinderopvang.
Wij staan voor de goede taak hulp te bieden, ongeacht
de regels en procedures die er worden bedacht.
Nu hebben we Bureau Jeugdzorg dat indiceert. Straks
hebben we ook gemeentelijke centra voor jeugd & gezin,
die directe hulp bieden. Er komt altijd een moment
dat onze specifieke expertise bij complexe problemen
nodig is. Dat kan ambulante hulp zijn of een combinatie
van daghulp en gezinsbehandeling. Of zelfs 24-uurs
hulp, waar ook de ouders bij worden betrokken. Als dat
moment is aangebroken moeten wij er staan, duidelijk
kunnen maken wat we bieden en dat dat aanbod werkt.
En dat dat ook ‘bewezen’ is.
Het werken met evidence-based programma’s is goed
voor de professionaliteitsontwikkeling binnen onze
organisatie. We laten het tijdperk van intuïtief werken
achter ons. We kunnen mensen uitleggen dat als zij met
hun problematiek een bepaald programma volgen, als
ze daarin investeren, dat het dan beter zal gaan. Dat ze
er mee op schieten. Medewerkers hebben bij deze programma’s
structuur in hun moeilijke job. Voor een organisatie
geeft het richting aan hoe je je deskundigheidsbevordering
en bijscholing moet vormgeven. Resultaten
worden beter inzichtelijk want je kunt echt iets meten.
met cardea kun je verder 33
Medewerkers blijven creatief. Want hulpverlenen is meer
dan een vooraf vastgesteld protocol volgen. De manier
van communiceren met cliënten blijft cruciaal.
Een goede samenwerkingsrelatie opbouwen ook.
Mensen aanspreken op wat zij kunnen en versterken wat
goed gaat blijft uitermate belangrijk. Dat vervang je niet
door een behandelprotocol, ook al geeft dat wel structuur
en is dat mede een - bewezen - garantie voor succes.
En cliënten zitten niet te wachten op een zoektocht
in het ongerijmde maar op een - zekere - oplossing van
hun problemen, waarin zij zelf een centrale rol spelen.
Als organisatie gaan we wel een zoektocht in. Bijvoorbeeld:
hoe kunnen we ICT toepassen om het primaire

34 met cardea kun je verder
proces beter te maken? Voor goede informatieverstrekking
aan onze cliënten en om snel te communiceren.
Maar ook om efficiënt te rapporteren en productiegegevens
in op te slaan.
We werken met publieke gelden. We moeten ons dus
verantwoorden. Langzamerhand zijn we van inspanningsverplichtingen
naar resultaatverplichtingen gegaan.
Dat vergt een zakelijker insteek. Dat is prima. Het wordt
daardoor voor onze cliënten duidelijk wat ze van ons
kunnen verwachten (en wat niet) en voor onze financiers
wat we presteren met hun financiële middelen.
De buitenwereld kijkt mee. Als we het goed doen, krijgen
we ook de ‘credits.’ Meten dus: doelrealisatie, effectiviteit,
efficiëntie, klanttevredenheid, tijd die we echt met
klanten werken (contacttijd) versus bureaucratische tijd.
Concepten
We hebben de afgelopen jaren een paar concepten neergezet
die zeer de moeite waard zijn: Cardea Campus en
Cardea Huis. In beide concepten zit de relatie met de
‘buitenwereld’ ingebakken. Bij Cardea Campus met het
(speciaal) onderwijs, met de directe leefomgeving van
de kinderen en jongeren (ouders, buurt). Bij Cardea Huis
met het gezin dat we zoveel mogelijk blijven betrekken,
ook als de kinderen en jongeren tijdelijk uit huis moeten.
Tegelijkertijd halen we specialisten uit andere sectoren
binnen, zodat die hulp op een gemakkelijke manier
beschikbaar komt voor onze cliënten als dat nodig is.
Binnen de settings van Cardea Campus en Cardea Huis
brengen we steeds meer differentiatie aan door per
persoon maatwerk te bieden. Niet iedereen hetzelfde
standaardprogramma, maar per persoon een modulair
opgebouwd aanbod.
Samenwerking
Door andere sectoren aan ons te binden bouwen we
aan ketenvorming zonder onnodige bureaucratie. We
halen hekken weg, we bouwen bruggen. We werken aan
naadloos aansluitende hulp, waarbij de cliënt niet steeds
weer zijn verhaal aan een nieuwe hulpinstantie hoeft te
vertellen. Het kan nog beter natuurlijk, maar we zijn een
heel eind op weg.
We gaan bij ketenvorming niet uit van één statisch
model. Per regio, stad of situatie zoeken we de beste organisatievorm.
Als we zien dat kinderen uit het speciaal
onderwijs voor het overgrote deel ook aangemeld zijn
voor jeugdzorg, schuiven we het aanbod in elkaar.
Als maar een klein deel van de kinderen in een bepaalde
onderwijssetting gedragsproblemen heeft, brengen we
in die setting individueel gericht hulp-op-maat.
Op vergelijkbare wijze bepalen we de samenwerking
met een justitiële jeugdinrichting zoals Teylingereind.
Als een jongere na de detentieperiode nog behandeling,
vaardigheidstraining of begeleid wonen nodig heeft,
moet dit naadloos aansluiten. Soms zal detentie een behandeling
onderbreken, maar juist dan is het zaak geen
gaten te laten vallen als de detentie afloopt.
Want dan ben je de jongere kwijt.
Het gaat er primair om dat cliënten niet worden lastiggevallen
met structuurproblemen en de schotten tussen
verschillende sectoren. We hebben het begrip ‘klantpartnerschap’
tot kernbegrip uitgeroepen. Dat betekent
dat we alles wat we doen zowel bekijken vanuit onze
eigen taakstelling en positie, maar ook vanuit die van de

klant. Wat betekent wat wij bedenken voor de cliënt?
Wat schiet die ermee op? Het betekent dat je luistert,
hem positief benadert en denkt in kansen voor de cliënt.
Je brengt je eigen vakbekwaamheid in. Je brengt
effectieve methoden in. Je bent realistisch, expliciet
en resultaatgericht. Je werkt samen met de cliënt toe
naar beslissingen waar je beiden achter staat. Door een
dergelijke insteek laten we het tijdperk van pure intuïtie,
subjectiviteit, moralisme en onduidelijkheid achter ons.
Wat niet wil zeggen dat we intuïtie geheel uitbannen.
Enig ‘fingerspitzengefühl’ blijft altijd waardevol, subjectiviteit
onontkoombaar. Door wat je signaleert, denkt en
voelt expliciet te maken en met de cliënt te bespreken,
werk je toe naar een gelijkwaardige relatie, naar partnerschap.
Cliënten komen vanwege ernstige problemen bij
Cardea terecht, okay, maar werken aan oplossingen mag
ook leuk zijn. Dus is het zaak methodieken te hanteren,
waarvan mensen resultaat zien, maar waarvan ze ook
zeggen: hé, het was aangenaam op deze manier te werken,
ik wil daarmee door !! Dat alles zonder de problemen
te bagatelliseren.
met cardea kun je verder 35

CARDEA JEugDZoRg
hAAgSE SChouWWEg 8E/f
poStBuS 11109
2301 EC LEiDEn
WWW.CARDEA.nL