Dit cahier - Assuralia

HET BELGISCH MODEL VAN DE
„ARBEIDSONGEVALLENVERZEKERING”
een uitzonderlijke samenloop
van belangen

5
10
19
HET BELGISCH MODEL VAN DE
„ARBEIDSONGEVALLENVERZEKERING”
◆
INHOUD
◆
Voorwoord
3
I. De juridische en technische grondslagen
van het stelsel van de
arbeidsongevallenvergoeding
– Het postulaat van de wet van 1903: het arbeidsongeval
is een bedrijfsrisico
• Een verplicht geworden verzekering in het kader
van een wetgeving van openbare orde
• een strikt gereglementeerd stelsel van forfaitaire
vergoeding
– Het arbeidsongevallenbeheer: 460.000 verzekerde
ondernemingen en zo’n 250.000 ongevallenaangiften
per jaar
• Het sluiten en beheren van de overeenkomsten
• De schaderegeling
• Het financiële beheer
• De beheerskosten
II. De arbeidsongevallenverzekering
op het grensvlak tussen particuliere
verzekering en sociale zekerheid
– De arbeidsongevallenverzekering als sociale-zekerheidstak:
van coëxistentie naar verwarring
• De wet van 10 april 1971: het ontstaan van een
dubbele rechtsverhouding
• De oprichting van een Fonds voor het financieel
evenwicht van de sociale zekerheid en de eerste
transfers
• Het Fonds voor Arbeidsongevallen: dubbelzinnigheid
• De kruispuntbank van de sociale zekerheid: de
arbeidsongevallenverzekeraar wordt beschouwd als
een „instelling van sociale zekerheid”

36
44
55
• Handvest van de sociaal verzekerde:
risico van nieuwe ontsporingen
– De ontsporingen: verwarring op het vlak van de verzekeringssystemen
– De integratie van de arbeidsongevallenverzekering in
de particuliere verzekering: te vrijwaren principes
• De arbeidsongevallenverzekering en de wet op de
landverzekeringsovereenkomst
• De arbeidsongevallenverzekering en de Europese
richtlijnen
III. De arbeidsongevallenverzekering
in de Europese Unie: het Belgisch model is
noch achterhaald, noch buitenissig,
maar zou optimaler benut moeten worden
– De vergoeding van de arbeidsongevallen: bijna overal
aanzienlijk ruimer dan de sociale zekerheid
– Autonoom beheer betekent daarom nog geen pluraliteit
en concurrentie
– De financiering van de lange-termijnprestaties: de
troeven van de kapitalisatie
– Meer veiligheid in de ondernemingen door tarifering
en segmentering
IV. Het Belgisch model van de
arbeidsongevallenverzekering:
een uitzonderlijke samenloop van belangen
– In de Nationale Arbeidsraad: dubbele goedkeuring
van werknemers en werkgevers
– Het belang van slachtoffers en rechthebbenden: maximale
soepelheid en garanties
– De preventie van arbeidsongevallen: wanneer sociaal
belang en economisch belang samenvallen
– De verzekeraars hebben er geen belang bij op de kwaliteit
van de medische behandeling en follow-up te bezuinigen
– Een sociale wetgeving die de Staat niets vraagt en de
economie vooruithelpt
– Van de beheersing van het particuliere beheer naar
staatsinmenging
Conclusies
4

◆
VOORWOORD
◆
Sinds vijftien jaar wordt de arbeidsongevallenverzekering in toenemende
mate met de sociale zekerheid gelijkgesteld. Dat is niet
alleen het geval op het vlak van de doctrine, onder de zachte
maar aanhoudende druk van bepaalde academische kringen,
maar dat blijkt ook uit een hele reeks, soms schijnbaar onschuldige,
wetten en besluiten waarin de verzekeraars hun eigen identiteit
nauwelijks terugvinden. Nu zij met de concrete toepassing
van die wetgeving geconfronteerd worden, voelen de verzekeraars
zich zelfs steeds meer in de wereld van de sociale zekerheid
opgesloten als in een keurslijf dat tracht hen van het particuliere
verzekeringsbedrijf te vervreemden. Daarom heeft de
BVVO een bezinning aangevat over de positie van de arbeidsongevallenverzekering
ten opzichte van de sociale zekerheid.
Die ontwikkeling is in 1971 begonnen met de nieuwe arbeidsongevallenwet
van 10 april en het in de voorbereidende werkzaamheden
onverholen verkondigde streven naar een grotere
toenadering met de sociale zekerheid. Sindsdien gaat ze in versneld
tempo verder, onder impuls van een aantal professoren van
de KU Leuven en de Universiteit van Antwerpen (UIA) alsook
onder invloed van de wet- en regelgeving waarvan hun denkrichting
de inspiratiebron is. Daarnaast is er het toenemende
tekort van de sociale zekerheid, dat in 1981 geleid heeft tot de
oprichting, bij de RSZ, van een Fonds voor het financiële evenwicht
van de sociale zekerheid. Alle financiële transfers tussen
de takken van de sociale zekerheid verlopen via dat fonds, dat
ook herhaaldelijk de betwiste ontvanger is geweest van gelden
die van het stelsel van de arbeidsongevallen via het Fonds voor
Arbeidsongevallen naar de sociale zekerheid overgedragen zijn
(9 miljard sinds 1989), terwijl de in de arbeidsongevallen behaalde
batige saldi normaliter hadden moeten leiden tot een vermindering
van de bijdrage van 0,3% op de niet-begrensde lonen
die de werkgevers aan die instelling moeten betalen.
De arbeidsongevallen steeds meer in de greep
van de sociale zekerheid
5
De ontwikkeling van een algemene perceptie van de sociale
zekerheid, met inbegrip van de arbeidsongevallenverzekering,

6
die voortgekomen is uit de zorg om de tekorten van de sociale
zekerheid weg te werken, heeft de identiteit van de verzekeraars
en de controle die zij over hun toekomst hebben, in grote mate
aangetast. Aan deze globalisatie wordt een nog bredere wettelijke
grondslag gegeven met de uitvoering van de wet van
15 januari 1990 houdende oprichting en organisatie van een
Kruispuntbank van de sociale zekerheid. Hierin wordt de
verzekeraar, die een particuliere verzekeringsinstelling is,
beschouwd als een „instelling van sociale zekerheid”. In het
door die Bank opgezette piramidale netwerk is hij niet meer dan
een van de laatste schakels in een ketting, net zoals de ziekenfondsen,
terwijl het Fonds voor Arbeidsongevallen (FAO), dat
slechts de controle-instelling van de verzekeraars is, het statuut
van primaire instelling krijgt en als zodanig als enige rechtstreeks
met de Kruispuntbank van de sociale zekerheid in
verbinding staat.
Met twee werken over de toekomst van de sociale zekerheid,
gepubliceerd door een met de KU Leuven verwante werkgroep,
zou een nieuwe stap gezet worden in die ontwikkeling. In de
daarin uiteengezette visie is er helemaal geen plaats meer voor
de particuliere arbeidsongevallenverzekering en wordt het hele
systeem in feite in twee delen opgesplitst:
– enerzijds de prestaties: hier gaat het om de toekenning van
alle vervangingsinkomens en derhalve ook die in geval van
arbeidsongeschiktheid, ongeacht de oorzaak van de ongeschiktheid:
ongeval of ziekte, beroepssfeer of privé-leven;
– anderzijds de vergoedingen: die betreffen de terugbetaling
van kosten, waaronder de kinderbijslag, maar ook alle
medische, farmaceutische en ziekenhuiskosten, uiteraard
met inbegrip van die welke nu behoren tot de regeling van
de arbeidsongevallen.
Aangezien de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ) het
geheel zou centraliseren en controleren en alle betalingen zouden
verlopen via meewerkende instellingen van sociale zekerheid, die
voor de sociaal verzekerden als tussenpersoon zouden fungeren
voor alle takken van de sociale zekerheid, zou er van de arbeidsongevallenverzekering
praktisch niets meer overblijven.
Zal het ooit zover komen? Dat zou des te verbijsterender zijn
omdat het huidige vergoedingssysteem altijd tot tevredenheid
van slachtoffers en cliënten gefunctioneerd heeft zonder de Staat

ook maar één frank te kosten en omdat een dergelijke inlijving
haaks zou staan op de evolutie die zich bijna overal in Europa
voordoet en een terugkeer naar pluralisme, verantwoordelijkheid
en ondernemingszin voorstaat.
Het „Belgische model” in de Europese ruimte
7
Op de volgende bladzijden wordt beschreven hoe het Belgische
model ontstaan is, waarin het momenteel bestaat, hoe het erin
geslaagd is verantwoordelijkheid en solidariteit met elkaar te
verzoenen en waarin het beheer ervan verschilt van dat van de
andere takken van de sociale zekerheid. Dat is het doel van het
eerste hoofdstuk.
Het tweede hoofdstuk situeert de arbeidsongevallenverzekering
op het grensvlak tussen particuliere verzekeringen en sociale
zekerheid. Allerminst een comfortabele positie, die ongetwijfeld
risico’s inhoudt zoals blijkt uit de ontsporing waaraan het stelsel
de laatste jaren blootstaat, maar waarin een duidelijk onderscheid
gemaakt wordt tussen de contractuele en exclusief privaatrechtelijke
relatie die de verzekeraar met de werkgever – zijn
cliënt – onderhoudt, en de verbintenis tot vergoeding van schade
die hij met het slachtoffer aangaat en die onder de sociale
zekerheid ressorteert. Een positie die het Belgische model wellicht
nogal hybride kan doen lijken, maar nog geen reden is om
het omwille van hypothetische rationalisaties af te wijzen zolang
het even doeltreffend is als de andere.
Overigens is dat Belgische model misschien minder origineel en
in ieder geval minder achterhaald dan sommigen die het door
een meer door de Staat geregeld systeem willen vervangen, graag
doen geloven. Vandaar het belang om dat model te vergelijken
met dat van de andere landen van de Europese Unie, waartoe
een in 1993 gepubliceerd werk van de Commissie van de Europese
Gemeenschappen over de sociale bescherming in de (toen
nog twaalf) Lid-Staten ons de gelegenheid biedt. Hierover handelt
hoofdstuk III van dit cahier. Het minste wat we kunnen zeggen,
is dat onze „arbeidsongevallenverzekering”, door pluraliteit
en verantwoordelijkheid op de voorgrond te stellen, die
vergelijking voortreffelijk doorstaat.
In hoofdstuk IV zullen we bekijken waarom het niet alleen de
moeite loont dat Belgische model te laten voortbestaan, maar
waarom het ook navolging verdient. Daartoe zullen we uitleg-

gen hoe alle bij deze verzekering betrokken partijen uit het huidige
model voordeel halen, te beginnen met de werkgevers, die
de betalers zijn, en de werknemers, die er de begunstigden van
zijn, maar ook de Staat, die er alle belang bij heeft dat de problemen
in de andere takken van de sociale zekerheid niet overslaan
naar de arbeidsongevallenverzekering, en tenslotte de verzekeraars,
die hier een werkterrein vinden waarop zij nooit te
kort zijn geschoten. Per slot van rekening zijn de financiële en
sociale problemen waarmee dit land te kampen heeft te ernstig
om het zich te kunnen permitteren er te scheppen waar er geen
zijn.
In plaats van de Staat met zware lasten op te zadelen, legt het
Belgische model bij de verzekeraars de financiële verantwoordelijkheid
voor het door hen beheerde stelsel van de arbeidsongevallenvergoeding.
Dat veronderstelt wel dat zij de zeggenschap
behouden over de produktie (tarifering, risicoselectie en
preventie) en over het beheer van de schadelast (onderzoek, aanleggen
van het medisch dossier, expertise), over de verzekerbare
dekking alsook over hun beleggingen en algemene kosten.
Het is immers niet voldoende om de arbeidsongevallenverzekering
niet in nog grotere mate onder staatsbeheer te brengen, het
komt er ook op aan de grondslagen ervan niet geleidelijk te
ondermijnen door het bestaande model juist zijn belangrijkste
troeven te ontnemen.
Uit de loopgraven komen
8
De 50e verjaardag van de sociale zekerheid was voor de BVVO
een uitstekende gelegenheid om de positie van de arbeidsongevallenverzekering
tegenover de sociale zekerheid opnieuw te
bepalen. Ze heeft dat op gedetailleerde wijze gedaan in de publikatie
die naar aanleiding van dat vijftigjarig bestaan onder auspiciën
van het Ministerie van Sociale Zaken uitgegeven is; ze
doet dat nu opnieuw in een verzekeringscahier dat, zoals de
vorige cahiers, bestemd is voor een ruimer publiek van besluitvormers
en opinieleiders, die niet altijd het belang van de inzet
onderkennen, maar ditmaal ook voor bedrijfsleiders, representatieve
werknemersorganisaties en andere spelers in het bedrijfsleven,
die zich zo zullen kunnen uitspreken over de vraag of zij
de voorkeur geven aan een particulier stelsel dat door de Staat
gecontroleerd wordt dan wel aan een overheidsstelsel waarvan

9
de Staat zowel de controleur als de gecontroleerde is. Waarom
zouden de verzekeraars zich eigenlijk niet wat meer geprononceerd
profileren? Hebben zij tot nu toe, wat de arbeidsongevallenverzekering
betreft, geen naar preutsheid neigende discretie
aan de dag gelegd? Omdat zij de sociale zekerheid nooit hebben
willen vervangen of verdringen, hoeven zij zich bij de verdediging
van hun eigen werkterrein toch niet in loopgraven terug
te trekken?
Michel BAECKER,
gedelegeerd bestuurder.

10
◆
I. DE JURIDISCHE EN TECHNISCHE
GRONDSLAGEN
VAN HET STELSEL VAN DE
ARBEIDSONGEVALLENVERGOEDING
◆
In ons land worden jaarlijks meer dan 250.000 arbeidsongevallen
of ongevallen op de weg naar en van het werk genoteerd.
Zo’n 300 werknemers komen bij die ongevallen om het leven,
van wie ongeveer een derde op de woon-werkweg. 13.000
werknemers houden er een blijvende arbeidsongeschiktheid
aan over.
Vóór de eerste wet op de vergoeding van de arbeidsongevallen
(1903) konden de slachtoffers van een dergelijk ongeval alleen
maar op een schadevergoeding aanspraak maken onder de voorwaarden
waarin de artikelen 1382 e.v. van het Burgerlijk Wetboek
voorzien: zij dienden te bewijzen dat degenen door wie ze
schadeloosgesteld wilden worden, een fout hadden begaan of
dat het gebruikte materiaal een gebrek vertoonde. Konden zij
dat bewijs niet leveren, werden zij afgeschrikt door de onzekerheden
en moeilijkheden van een proces tegen hun werkgever
of tegen een collega of hadden zijzelf een onvoorzichtigheid of
onhandigheid begaan, dan was er van schadevergoeding dus
geen sprake.
HET POSTULAAT VAN DE WET VAN 1903:
HET ARBEIDSONGEVAL IS EEN BEDRIJFSRISICO
De wet van 24 december 1903 heeft aan die situatie een einde
gemaakt. Uitgaande van het idee dat de werkgever die werknemers
ten voordele van zijn bedrijf tewerkstelt, de aan hun werk
verbonden risico’s draagt en derhalve in ruime mate moet bijdragen
tot de vergoeding van de daaruit voortvloeiende ongevallen,
heeft die wet twee nieuwe principes in de toenmalige
wetgeving ingevoerd. De werkgever werd namelijk automatisch
als aansprakelijk beschouwd voor de ongevallen in zijn bedrijf,
welke zijn aansprakelijkheid in een bepaald geval ook was, terwijl
het begrip „integrale schadeloosstelling” vervangen werd
door „forfaitaire vergoeding”. De aan de slachtoffers uitge-

11
keerde vergoeding werd zo verzekerd door middel van een
objectieve aansprakelijkheid. De werkgever kon zich bij een particuliere
verzekeraar laten verzekeren.
In de loop der jaren is die regeling toegepast op een alsmaar
groeiend aantal werknemers en uitgebreid tot de ongevallen op
de weg naar en van het werk. Daardoor is de arbeidsongevallendekking
nu gegarandeerd voor alle personen die, zelfs gedeeltelijk,
onderworpen zijn aan het algemene stelsel van de sociale
zekerheid van werknemers, alsook voor de personen op wie
het speciale stelsel van de sociale zekerheid van mijnwerkers en
zeelieden van de koopvaardij van toepassing zijn. De Koning
heeft de toepassing van die dekking bovendien uitgebreid tot
sommige categorieën van werknemers die normaal uitgesloten
zijn van het sociale-zekerheidsstelsel (bijvoorbeeld occasionele
werknemers, studenten die maximum één maand werken, leiders
en surveillanten van vakantiekolonies enz.).
Een verplicht geworden verzekering in het kader
van een wetgeving van openbare orde
De wetgeving die momenteel de arbeidsongevallenverzekering
in de particuliere sector regelt, is de wet van 10 april 1971. Die
wet is van openbare orde, d.w.z. dat de betrokken partijen er
niet bij overeenkomst van mogen afwijken en dat de rechter die
zich moet uitspreken over een geschil dat er verband mee houdt,
ambtshalve zal nagaan of de bepalingen ervan zijn nageleefd.
Sinds 1971 is de verzekering van het risico verplicht. Op straffe
van zware sancties moet iedere werkgever alle werknemers
van zijn bedrijf laten verzekeren voor alle risico’s waaraan zij
in het bedrijf blootstaan. Het slachtoffer beschikt enkel over een
rechtstreekse vordering op de verzekeraar.
Voor de arbeidsongevallenverzekering gelden niettemin de
regels van de particuliere verzekering. De verzekeringsplicht en
de rechtstreekse vordering van het slachtoffer zijn trouwens
geenszins onverenigbaar met de regels van die particuliere verzekering.
Ook andere verzekeringsbranches vertonen dat verplichte
karakter. Wat de rechtstreekse vordering van het slachtoffer
op de verzekeraar betreft, gaat het om een principe dat nu

tot alle aansprakelijkheidsverzekeringen uitgebreid is door de
wet van 25 juni 1992 op de landverzekeringsovereenkomst.
De vergoeding van de arbeidsongevallen kan nu omschreven
worden als een sociale-zekerheidstak waarvan de verzekering en
het beheer aan de particuliere sector zijn toevertrouwd. Het zijn
immers particuliere verzekeringsmaatschappijen die de machtiging
krijgen om de dekking van het arbeidsongevallenrisico op
zich te nemen.
De werkgever moet voor de dekking van zijn arbeidsongevallenrisico
noodzakelijk een verzekeraar kiezen uit de gemachtigde
verzekeraars. Voor de uitzonderlijke gevallen waarin hij op
de markt geen verzekeraar zou vinden, wegens met name de bijzonder
slechte statistiek van zijn bedrijf, hebben de verzekeraars,
in de Beroepsvereniging der Verzekeringsondernemingen
(BVVO), een pool voor moeilijk te plaatsen risico’s opgericht
die het systeem van de risicodekking volkomen waterdicht
maakt (de verzekering van zeelieden is sinds het begin aan het
Fonds voor Arbeidsongevallen toevertrouwd).
(1) Laatste beschikbare cijfers
12
Boekjaar 1993 (1)
Aantal aangegeven ongevallen per jaar 240.148
Aantal gevallen met TO 157.329
Aantal gevallen met voorziene BO 13.910
Aantal dodelijke ongevallen 271
Aantal lopende polissen 460.715
Verzekerde lonen 1.499 miljard BF
Verdiende premies (8,8% van het totale
incasso -verzekering in België) 33,4 miljard BF
Schadelast (11,2% van de
verzekeringsprestaties in België) 31,8 miljard BF
Aantal arbeidsongevallenverzekeraars 33

13
Een strikt gereglementeerd stelsel
van forfaitaire vergoeding
Een arbeidsongeval is een plotselinge gebeurtenis die een lichamelijk
letsel veroorzaakt dat een arbeidsongeschiktheid of de
dood van de werknemer meebrengt en waarvan de oorzaak of
één van de oorzaken buiten het organisme van het slachtoffer
ligt. Deze definitie omvat dus vijf bestanddelen: een letsel, een
uitwendige oorzaak, een plotselinge gebeurtenis, een ongeval
dat de werknemer overkomt tijdens de uitvoering van de
arbeidsovereenkomst en door het feit van die uitvoering. Zodra
het plotselinge optreden van een letsel en een gebeurtenis tijdens
de uitvoering van het werk bewezen is, geniet het slachtoffer
een dubbel wettelijk vermoeden. Het is aan de verzekeraar om
te bewijzen dat er geen oorzakelijk verband tussen het letsel en
de gebeurtenis bestaat of dat het ongeval zich niet tijdens de uitvoering
van het werk heeft voorgedaan. De bewijslast die op
het slachtoffer rust, is dus aanzienlijk verlicht.
Wat het ongeval op de woon-werkweg betreft, gaat het om het
ongeval op het normale traject dat de werknemer moet afleggen
om zich van zijn verblijfplaats naar de plaats waar hij werkt,
te begeven en omgekeerd. De wet voorziet in een aantal uitbreidingen
van en gelijkstellingen met die basisdefinitie.
Bij een dodelijk ongeval worden de begrafeniskosten en de kosten
voor het vervoer van het stoffelijk overschot terugbetaald
en wordt er een rente uitgekeerd aan de volgens de wettelijke
criteria erkende rechthebbenden.
Voor ieder ander ongeval heeft de vergoeding betrekking op de
medische, heelkundige, farmaceutische en ziekenhuiskosten, op
de tijdelijke arbeidsongeschiktheid, op de eventuele blijvende
arbeidsongeschiktheid die uit het ongeval voortvloeit, op de
prothesekosten, op de reiskosten en eventueel op de hulp van
een derde persoon die de toestand van het slachtoffer nodig zou
maken.
De vergoeding van de ongeschiktheid wordt berekend op basis
van de ongeschiktheidsgraad enerzijds en van het basisloon van
het slachtoffer anderzijds. Dat basisloon wordt dan weer, volgens
door de wet bepaalde criteria, berekend op grond van het

14
loon dat het slachtoffer verdiende tijdens het jaar dat aan het
ongeval voorafging. Dat loon wordt echter begrensd (het plafond
van het basisloon is gekoppeld aan de schommelingen van
het indexcijfer van de consumptieprijzen en wordt op 1 januari
van elk jaar volgens dat criterium aangepast. Op 1 januari 1995
bedroeg het 927.540 F).
Nadat de graad van blijvende ongeschiktheid bekrachtigd is, kan
die nog gedurende een termijn van drie jaar herzien worden. Na
die termijn kan het slachtoffer onder bepaalde voorwaarden nog
een vergoeding krijgen in geval van recidief bij tijdelijke ongeschiktheid
en een zogenaamde bijslag wegens verergering als de
graad van blijvende ongeschiktheid aanzienlijk toeneemt.
De hele vergoedingsrelatie tussen slachtoffer en verzekeraar is
onderworpen aan de controle door de Arbeidshoven en -rechtbanken.
Als het arbeidsongeval door de schuld van een derde veroorzaakt
is, kan het slachtoffer via het gemene recht de vergoeding
van het deel van zijn schade verkrijgen dat niet gedekt zou zijn
door het vergoedingssysteem waarin de arbeidsongevallenwet
voorziet. De arbeidsongevallenverzekeraar treedt zelf in de rechten
van het slachtoffer tegen de aansprakelijke derde. Behoudens
specifieke uitzonderingen beschikken de werkgever en zijn
aangestelden over een wettelijke immuniteit en zijn zij niet vatbaar
voor verhaal via het gemene recht.
HET ARBEIDSONGEVALLENBEHEER:
460.000 VERZEKERDE ONDERNEMINGEN EN
ZO’N 250.000 ONGEVALLENAANGIFTEN PER JAAR
Een dertigtal verzekeraars beoefent de arbeidsongevallenverzekering,
die met 35 miljard goed is voor ongeveer 10% van het
totale premie-inkomen van de verzekeringssector in België.
Die verzekeringsinstellingen zijn:
– ofwel maatschappijen met vaste premies; dit zijn handelsvennootschappen
die vooraf bepaalde premies hanteren en
waarvan het winstsaldo toekomt aan de vennootschap of
aan haar aandeelhouders;

15
– ofwel gemeenschappelijke kassen, die de vorm van onderlinge
verzekeringsverenigingen hebben aangenomen, d.w.z.
verenigingen met rechtspersoonlijkheid waarin werkgevers
verenigd zijn die onderling en ieder voor zijn deel in de
resultaten delen. Als er een winstsaldo is, wordt dat hen
gerestitueerd; als er verlies is, zullen zij aanvullende bijdragen
moeten betalen.
Er zijn zowel Belgische als buitenlandse maatschappijen actief
in de arbeidsongevallenverzekering, alsook verschillende distributievormen.
In tegenstelling tot de andere branches wordt de
arbeidsongevallenverzekering niet gecontroleerd door de Controledienst
voor de Verzekeringen, die onder het Ministerie van
Economische Zaken ressorteert. Het toezicht op deze verzekering
valt onder de minister van Sociale Zaken en wordt uitgeoefend
via zijn administratie en het Fonds van Arbeidsongevallen.
Het sluiten en beheren van de overeenkomsten
In december 1993 waren er ongeveer 460.000 polissen inzake
arbeidsongevallenverzekering in omloop. 179.000 daarvan
dienden weliswaar tot dekking van huispersoneel. Het beheer
van deze laatste polissen is natuurlijk eenvoudiger dan dat van
polissen die door ondernemingen worden gesloten, maar de premie
bedraagt hier gemiddeld nauwelijks 2.000 F, die zoals altijd
het geval is met minder belangrijke contracten of transacties,
voor een groot deel naar algemene kosten gaan.
De arbeidsongevallenverzekering veronderstelt het opmaken
van een geïndividualiseerde verzekeringsovereenkomst op naam
van elke verzekerde onderneming. Een adequate tarifering vereist
voor elke overeenkomst een onderzoek naar het schadeverleden
van de verzekerde en voor de grotere ondernemingen zelfs
een risico-analyse door een ingenieur in aanwezigheid van de
cliënt en/of zijn makelaar.
Aangezien de premies berekend worden op basis van de aangegeven
lonen, bestaan er in de arbeidsongevallenverzekering speciale
regels voor de inning ervan. Behalve in de verzekering van
het huispersoneel dient de verzekeraar zo vier maal per jaar een
kwitantie voor voorlopige premies op te stellen, in afwachting

van de regularisatie, aan het einde van het jaar, van de definitieve
rekening op grond van de lonen van het hele jaar, waarbij
met name rekening wordt gehouden met de wijzigingen in het
personeelsbestand tijdens de periode in kwestie.
Een onderneming is een levend organisme. Dat geldt voor de
verzekeraar, maar ook en vooral voor de cliënt. Vandaar ook
het opstellen van vrij talrijke bijvoegsels bij die overeenkomsten.
Bijwerkingen, wijzigingen en van dekkingen, tariefverminderingen
of -verhogingen maken deel uit van het leven van de
overeenkomsten. Daarbij komen jammer genoeg ook aanmaningen,
ingebrekestellingen en andere geschillen, die nu eenmaal
inherent zijn aan iedere zakenrelatie. Een en ander verklaart dat
er ongeveer 3.000 mensen werken in de arbeidsongevallenafdelingen
van de verzekeringsmaatschappijen. Temeer omdat zij
zich ook met de schaderegeling bezighouden.
De schaderegeling
16
Voor elk aangegeven ongeval moet er een individueel dossier
worden aangelegd. In meer dan één geval op vier wordt daar
verder geen gevolg meer aan gegeven, maar het dossier wordt
zo lang als nodig is aangehouden. Zowel de reglementering als
de instandhouding van de goede relaties met de cliënt vereisen
dit. Overigens is de arbeidsongevallenvergoeding al vanaf de
dag na het ongeval verschuldigd en de wet verwacht van de verzekeraars
dat de vergoedingen op hetzelfde tijdstip als de lonen
worden uitbetaald.
Voor iedere vergoeding dient een aantal inlichtingen bij de slachtoffers
ingewonnen te worden. Die zijn daar dikwijls niet op voorbereid,
wat de zaken kan bemoeilijken. Het is ook niet altijd
gemakkelijk het basisloon te berekenen dat het slachtoffer verdiend
heeft tijdens de 365 dagen die aan het ongeval voorafgaan;
toch is dat gegeven absoluut noodzakelijk voor de berekening
van de vergoedingen. Bij een ernstig ongeval zal een afgevaardigde
van de verzekeraar het slachtoffer of zijn rechthebbenden
zelfs moeten opzoeken. Er is ook een expertise of een medische
tegenexpertise voor rekening van de verzekeraar.
Dit cahier gaat niet over de schaderegeling in de arbeidsongevallenverzekering,
maar dit hoofdstuk dat het beheer van die verze-

kering behandelt, kan de talrijke en onvermijdelijke verplichtingen,
formaliteiten en vacaties die de vergoeding van een blijvende
ongeschiktheid of een overlijden meebrengt, niet onvermeld
laten. Zo mag geen enkele van die gevallen geregeld worden zonder
tussenkomst van ofwel het Fonds voor Arbeidsongevallen,
ofwel de Arbeidsrechtbank. Voor beide instanties dienen dossiers
met de nodige bewijsstukken aangelegd te worden.
Het financiële beheer
De arbeidsongevallenverzekering brengt aanzienlijke reserves
voort. Met de levensverzekering is ze zelfs de branche met de
grootste reserves. Dat is logisch als we weten dat er zo’n 62.000
werknemers en werkneemsters een blijvende ongeschiktheid
overgehouden hebben aan het ongeval waarvan zij het slachtoffer
waren en dat er meer dan 17.000 rechthebbenden zijn van
degenen die eraan overleden zijn (cijfers op 3.12.1993).
De reserves van de verzekeringsinstellingen, waarop de slachtoffers
als eersten aanspraak kunnen maken, bedroegen ongeveer
167 miljard op 31 december 1993, waarvan 83 miljard om de
medische, farmaceutische en ziekenhuiskosten te dekken, alsook
de dagelijkse vergoedingen enz. aan de slachtoffers die nog altijd
in behandeling zijn, en 84 miljard aan zogenaamde wiskundige
voorzieningen, die gevormd worden om de renten te betalen aan
de slachtoffers of de rechthebbenden ter vergoeding van een
blijvende ongeschiktheid of het overlijden van een naast
familielid (1).
De beheerskosten
17
Het sluiten en beheren van de overeenkomsten, de schaderegeling,
alsook het financiële beheer van de tak brengen natuurlijk
nogal wat bedrijfskosten mee. Dat geldt ook voor de distributie,
in de vorm van commissielonen wanneer die via makelaars
of agenten verloopt, of in de vorm van beheerskosten wanneer
de verzekeraar zonder tussenpersonen werkt.
Die bedrijfskosten maken momenteel 0,42% van de nietbegrensde
verzekerde lonen uit en de commissielonen 0,14%. Is
(1) Bij de consolidatie van de letsels van het slachtoffer van een arbeidsongeval herziet
de arbeidsongevallenverzekeraar de reserve voor nog uit te keren bedragen die hij
vanaf het optreden van het schadegeval gevormd heeft. Die reserve wordt herzien op
grond van de toegekende graad van blijvende ongeschiktheid en maakt vanaf dat
ogenblik een zogenaamde voorlopige wiskundige reserve uit totdat de herzieningstermijn
verstreken is. Na het verstrijken van die termijn is de graad van blijvende ongeschiktheid
definitief geworden. De verzekeraar herziet dan de voorlopige wiskundige
reserve en vormt een definitieve wiskundige reserve om de betaling van de rente die
aan het slachtoffer of aan zijn rechthebbenden toekomt, te garanderen.

18
dat veel? Is dat weinig? De verzekeraars trachten ze in ieder geval
zoveel mogelijk te drukken. Daarbij wensen ze dan wel dat de
reglementering procedures, formaliteiten en controles niet onnodig
verzwaart, zoals de laatste jaren het geval is geweest.
Sommigen zullen geneigd zijn de beheerskosten van de voor de
arbeidsongevallenverzekering gemachtigde verzekeraars te vergelijken
met die van sociale-zekerheidsinstellingen zoals meer
bepaald de ziekenfondsen. Zo’n vergelijking gaat echter niet op.
De voor de arbeidsongevallen gemachtigde verzekeraars beheren
een verzekeringsrelatie of, juister gezegd, een dubbele relatie,
namelijk die welke zij met hun cliënt – de onderneming – onderhouden
en die welke zij hebben met het slachtoffer of zijn rechthebbenden.
De ziekenfondsen zijn daarentegen voornamelijk uitbetalingsinstellingen
die bovendien een vrijstelling op het stuk van
de voorheffing genieten, terwijl de verzekeraars voor de gebruikelijke
inhoudingen moeten zorgen, wat extra kosten meebrengt.
Overigens werkt het Riziv op een grotere schaal, maar voor eenvoudigere
prestaties, terwijl de vergoedingen die de arbeidsongevallenverzekeraars
uitkeren veel minder talrijk maar ook veel
complexer zijn.
Binnen het particuliere verzekeringsbedrijf, waarvan de arbeidsongevallenverzekering
deel uitmaakt, is het trouwens interessant
te noteren dat het kostenpercentage van dat arbeidsongevallenbeheer
aan de lage kant is. Na aftrek van de bijdrage aan het
Fonds voor Arbeidsongevallen vertonen die beheerskosten, wat de
algemene kosten en commissielonen betreft, het volgende beeld:
Algemene kosten Commissielonen
1988 23,89 7,24
1989 25,47 6,56
1990 23,48 6,63
1991 23,01 6,55
1992 20,11 6,44
1993 20,95 6,28

19
Voor de andere verzekeringstakken ziet het kostenpercentage er
voor 1993 als volgt uit:
Tak Algemene kosten Commissielonen
Leven 18,15 5,27
BA-auto 24,01 13,44
Diverse risico’s &
transport
26,54 17,27

20
◆
II. DE ARBEIDSONGEVALLEN-
VERZEKERING
OP HET GRENSVLAK TUSSEN
PARTICULIERE VERZEKERINGEN
EN SOCIALE ZEKERHEID (1)
◆
Het arbeidsongevallenrisico (en de prestaties waarop het voorvallen
ervan recht geeft) maakt conceptueel deel uit van het
geheel van de als „sociaal” gedefinieerde risico’s en valt ontegenzeglijk
onder het systeem van sociale bescherming dat de
wetgever ten behoeve van de werknemers heeft opgezet. Van alle
„sociale risico’s” was het zelfs het eerste dat door de wetgever
in aanmerking werd genomen, aangezien de wet op de vergoeding
van de arbeidsongevallen uit 1903 dateert en deze wet al
tegelijkertijd een objectieve aansprakelijkheid ten laste van de
werkgevers (zonder schuldvraag) en een systeem van forfaitaire
schadeloosstelling invoerde.
De andere „sociale risico’s” waaraan de werknemers blootstaan,
werden pas vanaf 1944 door de „sociale zekerheid”
gedekt. Het verzekeringssysteem dat de wetgever voor deze risico’s
heeft opgezet, zou echter beantwoorden aan regels die fundamenteel
verschillen van die welke voor de dekking van het
arbeidsongevallenrisico door de particuliere verzekering golden
en nog altijd gelden. Het volstaat te bedenken – overigens zonder
enige bijbedoeling – dat in de arbeidsongevallenverzekering:
– de financiële verantwoordelijkheid voor de verrichtingen
uitsluitend bij de verzekeringsondernemingen berust zonder
enige tegemoetkoming door de Staat,
– die financiële verantwoordelijkheid de verzekeringsondernemingen
ertoe brengt een kapitalisatie- en geen repartitiesysteem
te hanteren om de naleving van de door hen aangegane
en door de wet bepaalde verbintenissen tot
levenslange schadevergoeding te kunnen garanderen,
– die ondernemingen risico’s beheren die zij aanvaarden te
dekken, buiten iedere piramidale structuur,
(1) Zie Tijdschrift voor verzekeringen nr 311, 1995 p. 206 à 240 „De arbeidsongevallenverzekering:
een toekomstmodel” van B. Van Crombrugghe.

– en de premie, die tussen werkgever en verzekeraar overeengekomen
wordt, rekening houdt met de aard van het risico
en de ontwikkeling ervan in de tijd, wat de bedrijven ertoe
aanzet ongevallen zoveel mogelijk te voorkomen.
DE ARBEIDSONGEVALLENVERZEKERING
ALS SOCIALE-ZEKERHEIDSTAK:
VAN COËXISTENTIE NAAR VERWARRING
De coëxistentie van beide verzekeringssystemen in de dekking
van de sociale risico’s heeft 25 jaar lang geen enkel probleem
opgeleverd. Van 1971 tot nu vindt er echter een voortdurende
ontsporing plaats, eerst nog nauwelijks merkbaar en wellicht
niet gewild, maar vervolgens steeds meer uitgesproken en doelbewust.
Deze ontwikkeling vloeit voort uit een steeds algemenere
perceptie van de sociale zekerheid waarin, onder voorwendsel
van rationalisatie en harmonisatie, gestreefd werd naar
het wettigen van aanzienlijke financiële transfers tussen sociale-zekerheidstakken,
met inbegrip van de arbeidsongevallen, en
de particuliere verzekering ingelijfd werd in een structuur die
beantwoordt aan die van het overheidssysteem van de sociale
zekerheid uit 1944 onder de koepel van de Kruispuntbank van
de sociale zekerheid, die eigenlijk alleen bedoeld was om deze
laatste te automatiseren.
Hoe is het zover gekomen?
21
De besluitwet van 28 december 1944 tot instelling van de sociale
zekerheid, richt, onder de verantwoordelijkheid van de Staat,
een verzekeringssysteem op voor de dekking van een aantal
expliciet vermelde sociale risico’s. Hierin is noch van arbeidsongevallen,
noch van beroepsziekten sprake. Dat systeem wordt
op een gecentraliseerde manier gefinancierd via de RSZ en
werkt door middel van gedecentraliseerde prestatieplichtige
instellingen met op de achtergrond een piramidale structuur. We
hebben dus te maken met een totaal andere organisatie dan die
van de particuliere verzekering.
De wet van 10 april 1971:
het ontstaan van een dubbele rechtsverhouding
Met de wet van 10 april 1971 op de vergoeding van de arbeidsongevallen
kwam een eerste toenadering tot stand: de aanvan-

22
kelijk facultatieve verzekering wordt verplicht en het slachtoffer
krijgt de beschikking over een rechtstreekse vordering op de
verzekeraar alleen. Aangezien de verzekeringsplicht en de rechtstreekse
vordering al sinds 1956 in de verzekering van de
burgerrechtelijke aansprakelijkheid inzake motorrijtuigen
bestonden, gaven die de verzekeraars geen reden tot ongerustheid.
Hoogstens fronsten ze de wenkbrauwen omdat die wet het
de verzekeraars voortaan verbood in onderlinge overeenstemming
met het slachtoffer of de werkgever af te wijken van de
toekenningsvoorwaarden en het bedrag van de door of krachtens
de wet bepaalde vergoedingen. Op het principe is niets aan
te merken, maar de bepalingen in kwestie ontlokte de Raad van
State niettemin de terechte opmerking dat, in het licht van die
vernieuwingen, „de arbeidsongevallenverzekering aanleunt bij
het sociale-zekerheidssysteem van 1944”.
Verderop in datzelfde advies zegt de Raad van State echter duidelijk
waar het om gaat: „het belangrijkste verschil tussen beide
systemen berust in het feit dat de wetgeving inzake arbeidsongevallen
het karakter van een verzekering behoudt met de volgende
drie essentiële kenmerken: het contract, de premiebetaling
en het risico. De werkgever wordt geen lid van een instelling,
hij moet een verzekering sluiten. Hij betaalt geen door de wet
bepaalde bijdrage, maar wel een premie die is vastgesteld in een
overeenkomst tussen hemzelf en de verzekeraar”.
En de Raad van State besluit als volgt: „Het wettelijk stelsel
creëert een tweevoudige rechtsverhouding: enerzijds een contractuele
verhouding verzekeraar/werkgever die door de algemene
wet op de verzekeringen van 1874 (gewijzigd door de wet
van 25 juni 1992) is geregeld, en anderzijds een vergoedingsverhouding
verzekeraar/slachtoffer die exclusief door de wet
van 1971 is geregeld, die van haar kant aanleunt bij de sociale
zekerheid”.
De oprichting van een Fonds voor het financieel
evenwicht van de sociale zekerheid en de eerste transfers
Hoewel de meeste artikelen ervan nog altijd niet in werking zijn
getreden, betekent de wet van 29 juni 1981 houdende de algemene
beginselen van de sociale zekerheid voor werknemers, ook
de wet-Dhoore genoemd, een veel belangrijkere stap naar een
groeiende verwarring tussen de arbeidsongevallenverzekering en

23
de sociale zekerheid. Zo beschouwt die wet de uitkeringen uit
hoofde van arbeidsongevallen en beroepsziekten uitdrukkelijk
als sociale-zekerheidsprestaties.
Op zich ging het om een onschuldige bepaling. Jammer genoeg
ging ze gepaard met artikel 39bis, dat bij de RSZ, de hoeksteen
van het staatssysteem van de sociale zekerheid, een Fonds voor
het financieel evenwicht van de sociale zekerheid oprichtte.
Zoals uit de naam van die nieuwe instelling blijkt, was het de
bedoeling om de overdrachten tussen de verschillende takken
van de sociale zekerheid mogelijk te maken. Hoewel deze techniek
strikt genomen in het kader van een zelfde verzekeringssysteem,
in casu dat van 1944, diende te worden toegepast,
werd ook de door de particuliere sector beheerde arbeidsongevallenbranche
hierbij betrokken. De transfers met betrekking
tot deze laatste verzekering zijn bovendien altijd in één richting
gegaan en hebben systematisch de vorm van heffingen aangenomen.
Dit heeft ertoe geleid dat de sociale zekerheid van 1989
tot 1994 zowat 9 miljard F aan het Fonds voor Arbeidsongevallen
onttrokken heeft, een fonds dat door verzekeraars en
werkgevers gefinancierd wordt (bijlage). Het gaat om een systematische
afroming van de overschotten van het Fonds, m.a.w.
batige saldi die niet alleen voortkomen uit de belasting op de
reserves die de verzekeraars gevormd hebben om hun vergoedingsverbintenis
te garanderen, maar ook uit verminderingen
van prestaties die de slachtoffers toekomen (zie overzicht van
die overdrachten op blz. 60 en 61).
Het net werd nog strakker aangehaald met de wet van 2 juli
1982, dat in de arbeidsongevallenwet van 1971 een artikel
42bis invoerde waarbij de Koning de mogelijkheid kreeg om,
bij in de Ministerraad overlegd besluit, te bepalen in welke mate
en op welke voorwaarden de arbeidsongevallenprestaties gecumuleerd
konden worden met die welke krachtens andere sociale-zekerheidsstelsels
worden toegekend.
Men kan natuurlijk van mening verschillen over de rechtmatigheid
van een mogelijke cumulatie van sociale prestaties. Het is
in ieder geval begrijpelijk dat de regering selectief wil optreden
en dergelijke cumulaties waar mogelijk wil afschaffen. Toch is
het altijd de mening van de BVVO geweest dat de afschaffing
van eventuele overlappingen op dit vlak in de deficitaire secto-

24
ren dient te gebeuren. Dat betekent volgens haar dat een dergelijke
afschaffing niet mag bestaan in een verlaging van vergoedingen
die uitgekeerd worden in een stelsel dat financieel zo
gezond is als dat van de arbeidsongevallenvergoeding, maar
veeleer door een aanpassing van de sociale prestaties.
Heel wat argumenten pleiten voor deze oplossing en niet het
minst de vrijwaring van de wiskundige reserves die de verzekeringsinstellingen
gevormd hebben en die anders riskeren van
hun werkelijke bestemming te worden afgeleid om in het
bodemloze vat van de sociale zekerheid terecht te komen. Jammer
genoeg is niet altijd voor deze benadering gekozen en hebben
de anti-cumulatieregels in het nadeel van de arbeidsongevallenprestaties
gespeeld, terwijl de bereikte besparingen, in
plaats van de kosten van de werkgevers – die ze financieren –
te drukken, bijgedragen hebben tot het wegwerken van de
tekorten van de sociale zekerheid, wat het echte financiële doel
van de operatie was.
Het Fonds voor Arbeidsongevallen: dubbelzinnigheid
Het ontwerp voor de codificatie van de sociale zekerheid dat in
augustus 1985 het resultaat was van de werkzaamheden van de
Koninklijke Commissie die belast was met de voorbereiding van
de codificatie, de harmonisatie en de vereenvoudiging van de
wetgeving betreffende de sociale zekerheid in het kader van de
algemene hervorming van die wetgeving, is nog niet geconcretiseerd.
Des te beter volgens de verzekeringsinstellingen, want
dat wetboek wijdt wel een heel hoofdstuk aan de dekking van
de beroepsrisico’s met handhaving van het particuliere beheer
ervan, maar die instellingen worden er voor de eerste keer gelijkgesteld
met meewerkende instellingen van sociale zekerheid.
Nogmaals, het gevaar schuilt minder in de tekst zelf dan in de
onderliggende ideeën, de interpretatie ervan en de verdere ontwikkeling
die eraan gegeven wordt.
Intussen bepaalde het koninklijk besluit nr. 530 van 31 maart
1987 dat de verzekeraars een aantal taken van het Fonds voor
Arbeidsongevallen zouden overnemen, met als belangrijkste de
indexering van de vergoedingen of renten die een jaar of vijftien
eerder was ingevoerd. Dit deed de arbeidsongevallenverzekering
zeker niet dichter bij de sociale zekerheid aanleunen,
integendeel zelfs, aangezien de tendens hiermee leek te zijn om

25
het hele beheer van de arbeidsongevallen uitsluitend aan de
daartoe gemachtigde verzekeraars toe te vertrouwen en zo de
keuze voor een bepaald verzekeringssysteem, dat van de particuliere
verzekering, voor de dekking van het arbeidsongevallenrisico
te bevestigen.
Toch vertoonde ook dit besluit een schaduwzijde, zij het nog
niet voor de onmiddellijke toekomst: het Fonds kreeg ook een
nieuwe taak, namelijk de oprichting van een centrale gegevensbank
betreffende de aangegeven ongevallen. Voor een toeziende
instelling is dat ongetwijfeld een logische opdracht, maar de
vertaling ervan in de latere teksten zou heel wat minder onschuldig
blijken. Wij denken hier aan het koninklijk besluit dat enkele
maanden later, in december 1987, de grondslag voor die gegevensbank
heeft gelegd en dat het Fonds voor Arbeidsongevallen
naar voren schuift als de enige en verplichte schakel voor de
relaties van de arbeidsongevallenverzekeraars met de instellingen
van sociale zekerheid.
De maatregelen die in de wet van 30 maart 1994 houdende
sociale bepalingen (Globaal Plan) worden genomen, zijn bijzonder
veelzeggend in verband met de ontwikkeling van het
Fonds voor Arbeidsongevallen en van de rol die men haar wil
toevertrouwen. De „besparingsmaatregel” die met name in het
stelsel van de arbeidsongevallenvergoeding wordt genomen, is
zelfs een onmiskenbaar voorbeeld van de ontsporing die erin
bestaat te doen geloven en aanvaarden dat, van twee naast
elkaar bestaande financiële systemen voor het beheer van de
sociale risico’s, het ene, namelijk de particuliere verzekering,
beschouwd kan worden als financieringsbron voor het andere,
d.w.z. het sociale zekerheidssysteem van de Staat.
Die „bezuiniging” heeft betrekking op de vergoeding van slachtoffers
die getroffen worden door een blijvende arbeidsongeschiktheid
van minder dan 10%. Tot vóór die wet werden die
slachtoffers vergoed d.m.v. een kapitaal dat de verzekeraar hen
rechtstreeks uitbetaalde. Dat door de verzekeraar gevormde
kapitaal stond voor de levenslange betaling van hun vergoeding.
Sinds 1 januari 1994 wordt het kapitaal niet meer aan het
slachtoffer betaald, maar aan het Fonds voor Arbeidsongevallen,
dat het op zijn beurt aan het Fonds voor het financieel evenwicht
van de sociale zekerheid (ter herinnering: opgericht bij de
RSZ) doorstort, na de slachtoffers een niet-geïndexeerde rente

26
te hebben toegekend. Dit alles om het chronisch deficit van de
takken die onder het systeem van de „sociale zekerheid” ressorteren
te financieren.
Zodoende glijden we voor die gevallen geleidelijk van een kapitalisatiestelsel
naar een omslagstelsel (dat toch aan de oorsprong
ligt van de huidige financiële moeilijkheden in de sociale zekerheid
van 1944). De verzekeraars wordt echter gewoon gevraagd
verder te doen alsof er niets is veranderd! Alleen de begunstigde
van het kapitaal is veranderd. Dat het slachtoffer voor dezelfde
prijs een lagere vergoeding krijgt dan vroeger of dat het
opzetten van die in de praktijk uiterst ingewikkelde constructie
de verzekeraars wegens een aantal perverse gevolgen meer kost
dan vroeger, dat lijkt de opstellers van de Rijksbegroting niet te
deren.
We kunnen alleen maar vaststellen dat die maatregel een duidelijke
exploitatie is van de voordelen van een bepaald financieel
systeem ten gunste van een ander: het is zonder meer een
systematische subsidiëring van het sociale zekerheidssysteem
door het particuliere verzekeringssysteem. Op die manier wordt
nog meer afbreuk gedaan aan de transparantie die in de rekeningen
van de sociale zekerheid zou moeten bestaan en die de
Nationale Arbeidsraad zo vurig wenst. Een vrome wens... Waar
zal dit eindigen?
We kunnen ook alleen maar vaststellen dat het systeem van de
sociale zekerheid met een aureool van onaantastbaarheid omgeven
is, want alleen dit systeem wordt automatisch vereenzelvigd
met de doelstelling van de sociale bescherming van de werknemers.
Maatregelen die de andere richting zouden uitgaan, zijn
moeilijk in te beelden.
De Kruispuntbank van de sociale zekerheid:
de arbeidsongevallenverzekeraar wordt beschouwd
als een „instelling van sociale zekerheid”
De betekenis van het voornoemde besluit van december 1987
dat de oprichting van een centrale gegevensbank in het Fonds
voor Arbeidsongevallen concrete vorm gaf, wordt pas volledig
duidelijk in het licht van de wet van 15 januari 1990 houden-

27
de oprichting en organisatie van een Kruispuntbank van de
sociale zekerheid (KSZ), waarmee de verwarring of de onduidelijkheid
nog groter wordt doordat de arbeidsongevallenverzekering
opgenomen wordt in een bepaalde institutionele organisatie
van de sociale zekerheid. De verzekeraar verliest daarin
zijn identiteit. Hij wordt er een „instelling van sociale zekerheid”,
m.a.w. een van de laatste schakels in een ketting net zoals
de ziekenfondsen, die echter gewone uitbetalingsinstellingen
zijn. Evenals de andere instellingen van sociale zekerheid, die,
dient het nog gezegd te worden, onder een ander verzekeringssysteem
ressorteren, hangt hij sindsdien af van een primaire
instelling, namelijk het Fonds voor Arbeidsongevallen. Aldus
lijkt dit Fonds de voor deze tak van de sociale zekerheid verantwoordelijke
instelling te zijn (net als de andere prestatieplichtige
instellingen) – die het eigenlijk niet is – en niet meer
als de controle-instelling (naar het voorbeeld van de Controledienst
voor de Verzekeringen).
Hoe is men, zelfs onwillekeurig, zover kunnen komen? De verklaring
ligt in artikel 2 van die wet, dat, om te beginnen, de verzekeraars
in hun functie van meewerkende instelling van sociale
zekerheid bevestigt en het Fonds voor Arbeidsongevallen in
een functie van primaire instelling. Maar dat artikel geeft ook
een definitie van het begrip „sociale zekerheid” die in werkelijkheid
slechts een afbakening van het toepassingsgebied van
die wet is (die niet tot doel heeft de sociale zekerheid te wijzigen
evenmin als de verzekeringssystemen die haar concretiseren,
maar wel ze te automatiseren) en geen echte definitie van het
begrip: welke gegevens zullen in het opgezette netwerk uitgewisseld
worden en van wie, via wie en naar wie? Zo omvat de
definitie naast de prestaties ook „alle regels betreffende de
heffing en de invordering van de bijdragen en andere inkomsten
die tot de financiering van de voormelde takken en voordelen
bijdragen”, die a priori niets te maken hebben met de definitie
van het begrip zelf. Betekent dit met andere woorden dat ook
de arbeidsongevallenpremies in het netwerk van de Kruispuntbank
opgenomen zouden worden, dat de financiering van het
systeem van de particuliere verzekering van dat raderwerk deel
gaat uitmaken en dat de particuliere verzekeraars, die individueel
verantwoordelijk zijn voor het beheer en het financiële evenwicht
van hun verrichtingen, persoonlijke gegevens van hun
cliënteel aan de Kruispuntbank zouden moeten meedelen?

28
Bovendien doet dit perspectief het probleem van de betrouwbaarheid
en de snelheid van een dergelijke inzameling van gegevens
rijzen, alsook van de mate waarin deze afgezonderd worden
van de gegevens die door de verzekeraar verzameld worden
voor een aantal andere particuliere verzekeringen betreffende
dezelfde werkgever. De rationele logica van een systeem is zo
rechtstreeks in strijd met de rationele logica van een ander systeem.
In die constructie verliest men uiteindelijk uit het oog dat de
financiële verantwoordelijkheid in het systeem van de particuliere
verzekering bij de verzekeraars zelf ligt en dat zij als zodanig
de rechtstreekse gesprekspartners van het door hen beheerde
stelsel en hun eigen woordvoerder moeten zijn. Maar al te
vaak wordt die rol nu aan het Fonds voor Arbeidsongevallen
toegekend, wat een miskenning inhoudt van de wet van 1971,
waarin immers wordt bepaald dat die openbare instelling niet
meer doet dan de controle op de verzekeraars uitoefenen, naar
het voorbeeld van de Controledienst voor de Verzekeringen wat
alle andere takken van de particuliere verzekering betreft. Tenslotte
miskent men zo het feit dat dit Fonds optreedt in het kader
van een ander verzekeringssysteem dan dat van de sociale zekerheid
en om die reden een andere opdracht uitvoert dan de andere
openbare instellingen van sociale zekerheid.
Handvest van de sociaal verzekerde:
risico van nieuwe ontsporingen
Wat met de Kruispuntbank voor een bijzondere toepassing is
ontwikkeld, wordt in het ontwerp voor een basistekst inzake de
sociale zekerheid veralgemeend: het wetsvoorstel tot instelling
van het „handvest” van de sociaal verzekerde. Dat wetsvoorstel,
ingediend in 1989 en door de Kamer goedgekeurd, werd
op 28 januari 1993 naar de Senaat gezonden. Het neemt de
essentie over van het algemene deel van het voorontwerp van
wetboek van augustus 1985 dat uitging van de Koninklijke
Commissie die belast was met de voorbereiding van een algemene
hervorming van de sociale zekerheid.
De verplichtingen die het wetsvoorstel de „instellingen van
sociale zekerheid” oplegt, gelden al geruime tijd voor de
arbeidsongevallenverzekering. Ten gevolge van een parlemen-

29
tair amendement neemt het echter woord voor woord de
„definities” van de sociale zekerheid over zoals die in de wet op
de Kruispuntbank zijn opgesteld, zij het in dit laatste geval dus
in principe uitsluitend in de optiek van de invoering van een
informaticanetwerk; zo worden die definities, met alle daaraan
verbonden dubbelzinnigheden, van algemene toepassing in een
toekomstige basistekst betreffende de sociale zekerheid.
DE ONTSPORINGEN: VERWARRING OP HET VLAK
VAN DE VERZEKERINGSSYSTEMEN
Het begrip „sociale zekerheid” heeft een aanzienlijke ontwikkeling
doorgemaakt: ze is in 1944 ontstaan met de invoering,
onder de financiële verantwoordelijkheid van de Staat, van een
verzekeringssysteem dat geen betrekking had op het arbeidsongevallenrisico,
maar dat nu alle risico’s en prestaties beoogt die
beantwoorden aan de door de wetgever bepaalde doelstelling
van een verplichte minimum sociale bescherming van de werknemers.
In dat opzicht behoort de arbeidsongevallenverzekering
onmiskenbaar tot de sociale zekerheid. Op welke „wijze” die
risico’s gedekt worden, is in dit stadium van het betoog niet van
belang.
Toch moeten we vaststellen dat de nieuwe wetgevingen inzake
de sociale zekerheid, die nu ook op het arbeidsongevallenrisico
van toepassing zijn, de evolutie van het begrip niet volledig integreren,
noch in de teksten zelf, noch in de eraan gegeven interpretatie:
ze beogen weliswaar het arbeidsongevallenrisico, maar
gaan voorbij aan het bestaan van het verzekeringssysteem dat
gekozen is om dat risico te dekken; ze richten zich door de
inhoud of de bewoordingen van sommige bepalingen nog altijd
uitsluitend tot het systeem van de „sociale zekerheid” door
alleen met de filosofie van dit systeem rekening te houden, waarbij
uit het oog wordt verloren dat ze, aangezien ze ook op het
arbeidsongevallenrisico betrekking hebben, een duidelijk onderscheid
moeten maken tussen en rekening moeten houden met
twee verzekeringssystemen die zoveel van elkaar verschillen dat
ze niet in hetzelfde „model” passen.
Daarom is het nodig om de bij iedereen diepgewortelde identificatie
tussen sociale zekerheid en staatsverzekeringssysteem te
doorbreken. Daarom is het nodig om even uitdrukkelijk het

30
bestaan en de coëxistentie van beide systemen te erkennen, het
principe van de eerbiediging van de grondslagen van die systemen
en dus hun specificiteit, hun autonomie en de toepassing
van hun respectief wettelijk kader.
Dit wordt evenwel nog altijd verzuimd en die onduidelijkheid
kan alleen maar leiden tot het verwarren van het door de wetgever
nagestreefde doel van sociale bescherming met één enkel
van de bestaande verzekeringssystemen, namelijk het in 1944
ingevoerde staatssysteem.
De arbeidsongevallenverzekering, waarvoor de democratische
instanties van dit land een bepaald verzekeringssysteem hebben
gekozen, wordt op die manier waargenomen en geanalyseerd
aan de hand van teksten die, zowel op het gebied van de formulering
als van de principes, alleen de regels van een ander
verzekeringssysteem in aanmerking nemen. De coëxistentie van
beide systemen wordt onrechtstreeks aan het oog onttrokken en
ontkend.
De ontsporingen waartoe die verwarring aanleiding geeft, zijn
van diverse aard. Nu eens komen ze tot uiting in de opstelling
van de teksten zelf, dan weer in de interpretatie die eraan gegeven
wordt.
Ontsporingen in de opstelling van de teksten zelf
In de nieuwe teksten constateren we immers het niet erkennen
van beide verzekeringssystemen, een onaangepaste terminologie,
het wegmoffelen van het particuliere karakter van de
arbeidsongevallenverzekering, wetgevingen die uitgaan van de
filosofie van één verzekeringssysteem... en het feit dat de particuliere
verzekeraars zo letterlijk geassimileerd worden met een
ander gestructureerd geheel dat beantwoordt aan een ander verzekeringssysteem,
zodat zij op dezelfde voet worden geplaatst
als de verzekeringsinstellingen die tot dat andere systeem behoren.
Feit is dat die wetgevingen over het algemeen worden ontworpen
en besproken door personen die het sociale-zekerheidssysteem
heel goed kennen, maar a priori weinig afweten van het
particuliere verzekeringssysteem, dat in de bevoegdheidssfeer
van Economische Zaken en niet van Sociale Zaken ligt.

31
Ontsporingen in de interpretatie
van wettelijke bepalingen
Dit soort ontsporingen komt zowel voor met betrekking tot
wetgevingen inzake „sociale zekerheid” als tot specifieke wetgevingen
voor de particuliere verzekering. Wat de eerste betreft,
hoeven we maar te denken aan die welke ten grondslag liggen
aan de talrijke financiële overdrachten tussen het arbeidsongevallenregime
en de andere takken van de sociale zekerheid,
waarbij over het hoofd wordt gezien dat het om twee totaal verschillende
financiële systemen met elk hun eigen sfeer gaat. De
talrijke overdrachten en heffingen op reserves die sinds 1981
zijn doorgevoerd om het deficit van de sociale zekerheid weg te
werken, zijn volledig in strijd met het principe van de particuliere
verzekering. Ze tasten het financiële evenwicht en het principe
van de uiteindelijke verantwoordelijkheid van het systeem
aan. Het is niet normaal dat de beheerswinsten van een bepaalde
verzekering, en nog minder de kapitalen ervan, aangewend
worden voor doeleinden die haar vreemd zijn in plaats van de
verzekerde bedrijven en de slachtoffers van arbeidsongevallen
ten goede te komen. Overigens kant het paritaire beheerscomité
van het Fonds voor Arbeidsongevallen zich telkens unaniem
tegen dergelijke overdrachten, maar zonder enig resultaat.
Nog fundamenteler lijkt de interpretatieve ontsporing wat de
benadering van specifieke wetgevingen voor de particuliere verzekering
betreft, een benadering die leidt tot interpretaties waardoor
deze verzekering uiteindelijk geïsoleerd wordt van de rest
van het particuliere verzekeringsbedrijf.
Het is duidelijk dat, bij gebrek aan het noodzakelijke onderscheid
in de wetteksten, de doctrine of bepaalde seminaries, het
verkeerde beeld van de positie van de particuliere verzekering
in de sociale zekerheid een bepaalde mentaliteit in de hand
wordt gewerkt die ertoe leidt dat sommigen zelfs de toepassing
van specifieke wetgevingen voor het particuliere verzekeringssysteem
op die verzekeringstak in twijfel trekken.
Twee voorbeelden: de nieuwe wet van 25 juni 1992 op de landverzekeringsovereenkomst
en de derde Europese richtlijn nietleven
die de eengemaakte markt invoert, d.w.z. de openstelling
van de nationale markten voor de buitenlandse verzekeraars.

32
DE INTEGRATIE VAN DE ARBEIDSONGEVALLEN-
VERZEKERING IN DE PARTICULIERE
VERZEKERING: TE VRIJWAREN PRINCIPES
Zoals we gezien hebben is de integratie van de arbeidsongevallenverzekering
in de sociale zekerheid sinds twintig jaar een vrij
bewogen geschiedenis. Een geschiedenis die uiteindelijk neerkomt
op één lange ontsporing met zeldzame en aarzelende
koerscorrecties. De integratie van diezelfde arbeidsongevallenverzekering
in de particuliere verzekering is minder verward verlopen
en is onlangs gelukkig versterkt door de wet van 25 juni
1992 op de landverzekeringsovereenkomst en door de derde
Europese richtlijn over het schadeverzekeringsbedrijf (of „nietleven”).
Misschien was het strikt genomen niet echt nodig om
de verankering in die wetgevingen te concretiseren, maar mochten
deze een andere wending hebben genomen, dan zouden de
verzekeraars nog heel wat meer redenen tot ongerustheid hebben
gehad.
De arbeidsongevallenverzekering
en de wet op de landverzekeringsovereenkomst
Sommigen hebben zich afgevraagd of de arbeidsongevallenverzekering
wel in die wet thuishoort!
Al spreekt de wet van 25 juni 1992 op de landverzekeringsovereenkomst
er niet uitdrukkelijk over, toch lijdt het geen twijfel
dat de arbeidsongevallenverzekering binnen het toepassingsgebied
ervan valt. Is ze immers geen landverzekering en bepaalt
artikel 2 van deze wet niet dat ze van toepassing is op alle landverzekeringen
voor zover er niet door bijzondere wetten van
wordt afgeweken?
Dit is trouwens niet nieuw. De contractuele relatie tussen werkgever
en verzekeraar was als door de oude wet van 1874 op de
verzekeringsovereenkomst geregeld, zoals de Raad van State er
in zijn advies over de wet van april 1971 op de vergoeding van
arbeidsongevallen er zeer terecht aan herinnerde.
Dat er in casu sprake is van een contractuele relatie tussen werkgever
en verzekeraar, blijkt trouwens alleen al uit het feit dat de

33
verzekeraars hun algemene voorwaarden inzake arbeidsongevallen
– net zoals in de andere verzekeringsbranches – in overleg
met de toeziende autoriteiten aanzienlijk hebben moeten vernieuwen
om zich te conformeren aan de nieuwe wet op de
verzekeringsovereenkomst. Elke verzekeraar heeft zijn nieuwe
aangepaste algemene voorwaarden bij het Ministerie van Sociale
Zaken ingediend.
De arbeidsongevallenverzekering behoort daarin tot de schadeverzekeringen,
meer bepaald tot de aansprakelijkheidsverzekeringen,
die gekenmerkt worden door regels die volledig beantwoorden
aan de basispijlers van de wet van 1971, die sinds
1903 nog altijd die van de burgerrechtelijke aansprakelijkheid
zijn (1). De basis zelf van die door de werkgever gesloten verzekering
blijft in die wet de dekking van de objectieve aansprakelijkheid
van die werkgever wanneer een van zijn werknemers
een arbeidsongeval overkomt.
Naar aanleiding van die fundamentele aanpassing van het contract
is eraan herinnerd dat bij alle beschouwingen in het kader
van de arbeidsongevallenverzekering altijd rekening moet worden
gehouden met de dubbele rechtsverhouding die kenmerkend
is voor die verzekering en door de raad van State wordt benadrukt:
– enerzijds een contractuele verhouding tussen de werkgever
en de particuliere verzekeraar, die uit het verzekeringsrecht
voortvloeit aangezien deze verhouding een bepaald verzekeringssysteem
en de wettelijke omgeving waaraan het
onderworpen is, in werking doet treden;
– anderzijds een vergoedingsverhouding tussen het slachtoffer
en de verzekeraar, die deel uitmaakt van de sociale zekerheid
van de werknemers. Beide relaties hebben een eigen
wettelijke omgeving, omgevingen die niet tegenstrijdig zijn,
maar elkaar aanvullen: de vergoedingsrelatie krijgt concreet
gestalte dankzij en d.m.v. een verzekeringssysteem dat als
zodanig erkend moet worden, aangezien de wetgever dat
systeem heeft gekozen voor de dekking van een sociaal
risico.
(1) zie „De weerslag van de wet van 25 juni 1992 op de verzekeringsovereenkomst
inzake arbeidsongevallen” door B. Van Crombrugghe en L. Van Gossum, Tijdschrift
voor Verzekeringen, Dossier 1993.

34
De arbeidsongevallenverzekering en
de Europese richtlijnen
Verschillende buitenlandse verzekeraars zijn nu gemachtigd om
in België arbeidsongevallenverzekeringen aan te bieden. Daartoe
moeten zij in België gevestigd zijn. Die buitenlandse verzekeraars
zijn, net zoals de Belgische verzekeraars, onderworpen
aan een procedure voor erkenning door de Belgische minister
van Sociale Zaken, moeten dezelfde Belgische wetsbepalingen
toepassen en aan hetzelfde specifieke toezicht van de minister
van Sociale Zaken voldoen.
Wat bepalen nu de Europese richtlijnen in dit opzicht? Ruimen
zij plaats in voor het particuliere beheer, gezien het feit dat de
arbeidsongevallenverzekering in de meeste andere Lid-Staten
van de Unie een integrerend deel uitmaakt van de sociale zekerheid?
Zullen die richtlijnen de hoger aan de kaak gestelde ontsporingen
niet veralgemenen? Of zullen zij de particuliere verzekeraars,
dank zij de opening van de binnengrenzen, de
mogelijkheid geven om niet alleen op hun eigen markt te gedijen
maar ook zich ook op andere markten te ontwikkelen?
De derde richtlijn, die op 1 juli 1994 in werking is getreden,
heeft een systeem van een enkele vergunning in het leven geroepen
dat het de verzekeringsondernemingen mogelijk maakt in
de hele communautaire ruimte te werken, hetzij via vestiging
(agentschappen en/of bijkantoren), hetzij via vrije dienstverrichting,
waarbij zij in hoofdzaak onderworpen zijn aan het toezicht,
de regels en de praktijken van hun Lid-Staat van herkomst.
De arbeidsongevallenverzekering maakt op deze volledige liberalisering
geen uitzondering meer. Toch wijzen we erop dat artikel
55 van de richtlijn bepaalt dat „de Lid-Staten van de verzekeringsondernemingen
die op hun grondgebied voor eigen risico
de verplichte arbeidsongevallenverzekering uitoefenen, kunnen
verlangen dat zij de specifieke voorschriften naleven die in hun
nationale wetgeving ten aanzien van deze verzekering zijn opgenomen,
met uitzondering van de bepalingen inzake het financieel
toezicht, die onder de uitsluitende bevoegdheid van de Lid-
Staat van herkomst vallen”. Het gaat hier slechts om een

35
mogelijkheid. De autoriteiten van de betrokken Lid-Staten moeten
op dit vlak dus duidelijkheid scheppen.
Over de vraag of het wenselijk was dat de arbeidsongevallenverzekering
al dan niet tot het toepassingsgebied van deze derde
richtlijn behoort, is lang gedebatteerd. De BVVO is van haar
kant altijd van oordeel geweest dat ook de arbeidsongevallenverzekeraar,
als particuliere verzekeringsonderneming, aan die
richtlijn onderworpen is. Toegegeven, hij dekt een sociaal risico
(in de zin die daaraan door verdrag nr. 102 van de Internationale
Arbeidsorganisatie wordt gegeven) dat in heel wat landen
een integrerend deel uitmaakt van een staatssysteem van
sociale zekerheid, en andere optie was dus mogelijk geweest. Dit
belet niet dat, wat de verplichte verzekeringen betreft, de artikelen
30 en 32 van derde richtlijn voldoende dwingend zijn om
dat bezwaar niet in aanmerking te nemen. Zo moeten de
arbeidsongevallenverzekeringen die via vrije dienstverrichting
aangeboden worden (in de veronderstelling dat dit ooit het geval
zal zijn), in overeenstemming zijn met die welke België oplegt
en is in dat geval de Belgische wet van toepassing. Zo zou België
ook kunnen eisen dat de in het buitenland opgestelde algemene
en bijzondere voorwaarden vooraf aan de toeziende autoriteiten
worden meegedeeld. Wat de arbeidsongevallenverzekering
betreft, blijft met andere woorden de nationale wetgeving gelden,
met uitzondering van het financiële toezicht, dat onder de
uitsluitende bevoegdheid van de Lid-Staat van herkomst valt.
De speciale behandeling waarvoor deze verplichte verzekering
volgens de richtlijn in aanmerking komt, is volledig gerechtvaardigd
aangezien zij tot doel heeft de begunstigde van de verzekering,
als werknemer, prestaties te garanderen die verbonden
zijn aan het voorvallen van een sociaal risico en deel uitmaken
van het door een Lid-Staat bepaalde systeem van sociale
bescherming. In die optiek is het normaal dat een buitenlandse
verzekeraar die via vrije dienstverrichting actief is een Lid-Staat
waar de dekking van dat sociaal risico aan particuliere verzekeringsondernemingen
is toevertrouwd, de in die Staat geldende
vergoedingsregels naleeft, alsook de regels voor het controleren
en waarborgen van het juiste niveau van die vergoeding
en van de effectieve toekenning ervan. Het is dus opnieuw de
contractuele verhouding, en het onderliggende verzekeringssys-

36
teem waarin die tot uiting komt, die de toepasselijk wettelijke
context bepaalt, in casu die van de particuliere verzekering.
We wijzen overigens op het belang van artikel 45, 2, van de
richtlijn, dat bepaalt dat deze geen beperking inhoudt van het
recht van de Lid-Staten om de verzekeringsondernemingen die
op hun grondgebied werkzaam zijn, te verplichten aangesloten
te zijn bij en, onder dezelfde voorwaarden als de daar toegelaten
ondernemingen, deel te nemen aan elke regeling die bedoeld
is om de betaling van schadevergoeding aan verzekerden en
benadeelde derden te garanderen.
Tenslotte zij genoteerd dat de richtlijn ook van toepassing is op
andere sociale risico’s waarvan de dekking eveneens aan particuliere
verzekeraars is toevertrouwd, zoals het ziekte- en invaliditeitsrisico
(in Duitsland), dat specifiek behandeld wordt in
artikel 54 van de richtlijn.
Kortom, de Europese richtlijnen, zijn er, evenals de nieuwe wetgeving
op de verzekeringsovereenkomst, in geslaagd de vrijwaring
van de sociale rechten voor de werknemers te combineren
met de specifieke kenmerken van een verantwoordelijk particulier
beheer dat rekening moet houden met de marktwetten en
profiteert van de voordelen van een vrije concurrentie.

37
◆
III. DE ARBEIDSONGEVALLEN-
VERZEKERING
IN DE EUROPESE UNIE
HET BELGISCH MODEL IS NOCH ACHTERHAALD,
NOCH BUITENISSIG, MAAR ZOU OPTIMALER
BENUT MOETEN WORDEN
◆
Voor de dekking en de vergoeding van arbeidsongevallen wordt
in België door de particuliere verzekeraars gezorgd. Dat betekent
met name dat die verzekeraars contracten sluiten en beheren,
schaden regelen en de financiële verantwoordelijkheid voor
het opgezette systeem dragen. Aangezien het om een bij uitstek
sociaal risico gaat, wordt die activiteit echter in een welomschreven
wettelijk kader en onder toezicht van de Staat uitgeoefend,
wat dit stelsel het wat hybride karakter geeft dat hierboven
beschreven is.
Is het zo gedefinieerde „Belgische model” een „geval apart”? Is
het achterhaald? Of verdient het integendeel als voorbeeld
genoemd te worden omdat het met succes pluraliteit, vrijheid
en verantwoordelijkheid verenigt, kwaliteiten die de laatste
decennia wat op de achtergrond waren geraakt maar aan het
einde van de 20e eeuw weer volop in de aandacht staan? Dat
is de vraag die we hieronder beknopt willen beantwoorden,
waarbij we met name uitgaan van het recentste rapport van de
Commissie van de Europese Gemeenschappen over de sociale
bescherming in de Lid-Staten van die Gemeenschap (situatie op
1.7.1993).
DE VERGOEDING VAN DE ARBEIDSONGEVALLEN:
BIJNA OVERAL AANZIENLIJK RUIMER DAN DE
SOCIALE ZEKERHEID
Alvorens de verschillende stelsels voor de dekking en de vergoeding
van de arbeidsongevallen met elkaar te vergelijken,
noteren we eerst dat er in twee van de EEG landen geen enkele
specificiteit bestaat wat de dekking van de beroepsrisico’s
betreft. Of de oorzaak van het ongeval dan wel de ziekte al dan
niet met het werk te maken heeft, is niet van belang: zowel in
Nederland als in Griekenland worden ze op dezelfde wettelijke

38
en reglementaire grondslagen vergoed. In beide landen voorziet
de ziekteverzekering in de prestaties in natura en in geld en valt
de arbeidsongeschiktheid onder de invaliditeitsverzekering. Er
zij echter op gewezen dat men in Nederland momenteel neigt
naar een privatisering van het systeem en naar een hernieuwde
erkenning van het specifieke karakter van het beroepsrisico. In
het Verenigd Koninkrijk liggen de zaken nog anders. Hoewel al
die vergoedingen onder één en dezelfde wetgeving ressorteren
en de prestaties waarin deze voorziet door de belasting worden
gefinancierd, wordt er, bij een arbeidsongeval, systematisch verhaal
genomen op de particuliere verzekeringsmaatschappijen.
De vraag is of het normaal is dat een arbeidsongeval op dezelfde
grondslagen als een ongeval in het privé-leven vergoed wordt.
Overal elders in de Europese Unie heeft de wetgever die vraag
negatief beantwoord. Uitgaande van het idee dat de werkgever
voordeel haalt uit het werk van zijn werknemers en het dus normaal
is dat hij de risico’s van dat werk draagt, heeft dit ertoe
geleid dat de schadeloosstelling van de slachtoffers op ruimere
basissen berust en derhalve op een wetgeving die vrijgeviger is
dan die welke de andere takken van de sociale zekerheid regelen.
De redenering is dat de werknemers (of hun rechthebbenden
in geval van overlijden), mocht dat niet zo zijn, moeilijk
zouden aanvaarden dat zij na een arbeidsongeval op dezelfde
wijze behandeld worden als wanneer zij bijvoorbeeld in het
weekend letsel zouden hebben opgelopen bij het knutselen, het
beoefenen van een sport of een andere hobby. In het eerste geval
zullen zij de – althans morele – aansprakelijkheid min of meer
rechtstreeks bij hun bedrijf leggen, terwijl daar in het tweede
geval natuurlijk geen sprake van kan zijn. Nu de wetgever bijna
overal voorgeschreven heeft dat voetgangers, fietsers en andere
zwakke weggebruikers integraal schadeloosgesteld worden wat
hun lichamelijke letsels betreft, zelfs als zij zelf schuld hebben
aan het ongeval, zou de beroepsbevolking een dergelijke neerwaartse
afstemming op de sociale-zekerheidsregeling heel moeilijk
accepteren.
Wat meer bepaald België betreft, is men er altijd van uitgegaan
dat het niet meer dan logisch is dat de bedrijfswereld een hoofdrol
speelt bij de vergoeding, de revalidatie en de reïntegratie van
slachtoffers van arbeidsongevallen in het arbeidscircuit. Het zijn
dus de ondernemingen – en zij alleen –, met uitsluiting van de
overheid, de belastingplichtigen of de werknemers zelf, die de

39
vergoeding van die ongevallen op zich moeten nemen. En als
sommige activiteiten gevaarlijker zijn dan andere, dan is het maar
billijk dat degenen die er min of meer rechtstreeks van profiteren,
er ook in grotere mate dan anderen de gevolgen van dragen.
Het valt buiten ons bestek om hier in detail in te gaan op de in
vergelijking met de sociale zekerheid gunstigere regeling waarin
de nationale wetgevingen voorzien voor de slachtoffers van
arbeidsongevallen. Om ons tot België te beperken, wijzen we in
het kort op de volgende essentiële punten:
– inzake arbeidsongevallen wordt de tijdelijke ongeschiktheid
vergoed voor 90% van het basisloon tegenover 60% in het
Riziv-stelsel;
– de blijvende arbeidsongeschiktheid wordt voor 100% en
soms méér vergoed, vanaf het eerste procent, terwijl de
sociale zekerheid maar in vergoeding voorziet wanneer de
ongeschiktheid meer dan 66% bedraagt en dan nog maar
voor 60%;
– farmaceutische produkten en prothesen worden integraal
terugbetaald en de verzekering betaalt ook een tegemoetkoming
in de reiskosten van de slachtoffers en hun familie;
al deze prestaties bestaan niet of maar gedeeltelijk in de
sociale zekerheid;
– de medische kosten worden volgens de Riziv-barema’s vergoed,
wat betekent dat het slachtoffer binnen die schalen
zelf niets hoeft te betalen.
AUTONOOM BEHEER BETEKENT DAAROM NOG
GEEN PLURALITEIT EN CONCURRENTIE
De specifieke wetgevingen voor de vergoeding van arbeidsongevallen
worden dikwijls ook door specifieke organisaties uitgevoerd.
Voornamelijk gaat het:
– in Duitsland, om bedrijfsorganisaties die paritair per
bedrijfstak zijn samengesteld, maar gegroepeerd zijn binnen
de nationale federatie van verzekeringsfondsen voor
arbeidsongevallen;
– in Italië, om een nationaal instituut voor de arbeidsongevallenverzekering
dat over een grote autonomie en over
provinciale en lokale structuren beschikt;

40
– in Luxemburg, over een vereniging voor arbeidsongevallenverzekering
met een industriële afdeling enerzijds en een
land- en bosbouwafdeling anderzijds;
– in België, Denemarken, Finland, Portugal en Spanje, om
gemachtigde, al dan niet onderlinge verzekeringsmaatschappijen.
Uit dit korte overzicht kunnen we concluderen dat de meeste
landen van de EEG het beheer en de vergoeding van arbeidsongevallen
toevertrouwen aan overheids- of semi-overheidsinstellingen
die geen ruimte laten voor enige concurrentie. Zelfs
in Duitsland kunnen de ondernemingen hun verzekeraar niet
vrij kiezen, want het fonds waarbij zij zich moeten aansluiten
hangt af van hun bedrijfstak. In België, Denemarken, Finland,
Portugal en Spanje kunnen we echter van een echte markt gewagen,
waarop de verzekeringsinstellingen met elkaar moeten
wedijveren om de cliënteel van de bedrijven, die ongetwijfeld
gevoelig zijn voor prijzen en service, maar het ook belangrijk
vinden dat hun werknemers zo goed en snel mogelijk schadeloos
worden gesteld. Bovendien werken in die landen niet alleen
verzekeringsmaatschappijen tegen vaste premie maar ook
onderlinge (bedrijfs)verenigingen, terwijl het de cliënten vrijstaat
een makelaar of agent in te schakelen in hun betrekkingen
met de verzekeraar.
Een ander nadeel van het overheids- of semi-overheidsmonopolie
op beheersvlak is dat de ondernemingen en de slachtoffers
van arbeidsongevallen overgeleverd zijn aan het monolitische
karakter of zelfs aan de almacht van min of meer anonieme
administraties, tenzij men ervan uitgaat dat het mogelijk is om
tegelijkertijd controleur en gecontroleerde te zijn. Dat is in ieder
geval niet zo in België, waar de Staat volledig autonoom toezicht
uitoefent op de verzekeraars. Zo beslist het Ministerie van Sociale
Zaken over de vergunning (inzake arbeidsongevallen hier ook
„machtiging” genoemd) van die verzekeraars, controleert het
hun activiteiten, met inbegrip van de beleggingen van hun reserves,
en ziet het toe op de naleving van de wet en de tariefgrondslagen
voor de berekening van de premies. Bovendien
oefent het Fonds voor Arbeidsongevallen, dat paritair is samengesteld
uit vertegenwoordigers van werknemers en werkgevers,
een constante en diepgaande controle uit op de schaderegeling.

41
DE FINANCIERING VAN
DE LANGE-TERMIJNPRESTATIES:
DE TROEVEN VAN DE KAPITALISATIE
In haar overzicht van de voorzieningen voor sociale bescherming
in de Lid-Staten buigt de Europese Commissie zich ook
over de deelneming van de overheid in de financiering van de
sociale zekerheid. Ze onderscheidt in dat opzicht zeven rubrieken:
ziekte, invaliditeit, ouderdom en overleven, werkloosheid,
kinderbijslag en beroepsrisico’s (arbeidsongevallen en beroepsziekten).
Het zal niemand verbazen dat subsidies, bijdragen en
tegemoetkomingen van de overheid hier op alle vlakken en in
alle Lid-Staten veelvuldig voorkomen. De enige uitzondering op
de regel is de arbeidsongevallenregeling, die, behalve in Griekenland,
Nederland en het Verenigd Koninkrijk (om de hierboven
uiteengezette redenen), uitsluitend door werkgeversbijdragen
gefinancierd wordt, met dien verstande dat in Luxemburg
een derde van de uitgaven voor aanpassing van de renten en
50% van de administratie- en personeelskosten door de Staat
gedragen worden.
Het voordeel van een dergelijke autonomie is erg relatief voor
de werkgevers die het systeem financieren en voor de werknemers
die er de belangrijkste begunstigden van zijn, wanneer zij
te maken hebben met een monopolie dat hun geen rekenschap
hoeft af te leggen. Anders is het gesteld met de contractuele verhouding
die in België tussen een bedrijf en zijn verzekeraar
bestaat. Hier doet de concurrentie zich namelijk volop gelden
en wanneer de verzekerde meent dat hij elders beter af is, belet
niets hem zijn overeenkomst op te zeggen en er een andere te
sluiten om een betere service of een betere prijs te krijgen.
Die autonomie boet ook heel wat aan belang in wanneer de verzekeraar
zich ertoe kan beperken de elk jaar aan hem betaalde
premies over de rechthebbenden om te slaan zonder zich om de
financiering van de lange-termijnprestaties te bekommeren. Als
een van de weinige landen van de EEG die het systeem van de
kapitalisatie hanteren, onderscheidt België zich ook op dit punt
duidelijk in zijn voordeel.
Het grote voordeel van de kapitalisatie is dat, in tegenstelling
tot de financiering door omslag (of repartitie) die voor de sociale
zekerheid geldt en de elk jaar door de verzekerden betaalde
premies gewoonweg verdeelt tussen de rechthebbenden, hier-

42
door voorkomen wordt dat lasten naar latere jaren verschoven
worden, wat voor de slachtoffers een essentiële garantie is voor
de betaling van hun vergoedingen. Concreet gezien betekent dit
dat de verzekeringsinstellingen voor de ongevallen die zich in
een bepaald jaar voordoen, reserves opbouwen waardoor zij,
soms vele jaren later, de nodige vergoedingen aan de slachtoffers
kunnen uitkeren. Dit brengt een uiterst zware financiële verantwoordelijkheid
met zich mee die, gezien het belang voor de
slachtoffers, alleen maar uitgeoefend kan worden onder het toezicht
van de Staat.
In tegenstelling tot een eenvoudig boekhoudkundig beheer van
de ”cash-flow” maakt die dynamische benadering van de kosten
het mogelijk de toekomst veilig te stellen en zich te vrijwaren
tegen elke vorm van failliet van het systeem. Aangezien het
slachtoffer overigens over een bevoorrechte schuldvordering op
de verzekeraar beschikt, is hij er bovendien volkomen zeker van
dat hij zijn vergoedingen hoe dan ook uitgekeerd zal krijgen.
Een bijkomstig, zij het niet te verwaarlozen voordeel voor de
hele gemeenschap is dat die reserves in produktieve en veilige
waarden belegd worden, wat de economie alleen maar ten goede
kan komen.
MEER VEILIGHEID IN DE ONDERNEMINGEN
DOOR TARIFERING EN SEGMENTERING
Bijna even belangrijk is de vraag op welke grondslagen premies
en bijdragen worden berekend. Die vraag rijst natuurlijk niet in
landen zoals Groot-Brittannië, Griekenland of Ierland, waar
geen specifieke bijdrage voor de arbeidsongevallendekking
bestaat. Elders staan premies en bijdragen terecht in verhouding
tot de grootte van het te dekken risico of tot het soort activiteit
van de te verzekeren onderneming en de daaraan verbonden
gevaren. Dat is natuurlijk niet voldoende als de verzekeraar zijn
cliënten echt bewust wil maken van het belang van de veiligheid
op het werk en hen in dit opzicht een groter verantwoordelijkheidsgevoel
wil meegeven. Daarom wordt in België en in
de landen waar de arbeidsongevallenverzekering door particuliere
instellingen beoefend wordt, ook zoveel mogelijk rekening
gehouden met de aard van het te verzekeren bedrijf, met zijn
bijzondere exploitatievoorwaarden en vooral met de frequentie
en de ernst van de ongevallen die er zich voordoen. Die parti-

43
culiere instellingen menen immers dat een uitsplitsing van kosten
per soort activiteit of per uitgeoefende functie niet volstaat
en dat de risico’s zich binnen een zelfde bedrijfstak erg verschillend
kunnen ontwikkelen. Een dergelijke aanpak kan de
bedrijven er alleen maar toe aanzetten meer aandacht te schenken
aan het voorkomen van ongevallen en hun verantwoordelijkheid
op dit vlak daadwerkelijk op te nemen.
Ons land is dus zeker niet het enige dat voor de slachtoffers van
arbeidsongevallen in een voorkeursregeling voorziet en dat het
beheer en de financiering van de verzekering ervan afgescheiden
heeft van de andere takken van de sociale zekerheid. België is
dan ook geen alleenstaand geval. Tot op zekere hoogte worden
de tarieven ook in andere landen gesegmenteerd op grond van
de reële te dekken risico’s. Niettemin hebben slechts enkele landen
de arbeidsongevallenverzekering aan particuliere en dus met
elkaar concurrerende instellingen toevertrouwd, alsook de volledige
verantwoordelijkheid voor het financiële beheer van die
verzekering. Toch vormen juist dat pluralisme en die verantwoordelijkheid
de kern van het succes van het „Belgische
model”. En juist om die reden verdient dit model niet gemarginaliseerd
te worden, zoals sommigen het vandaag zouden willen,
maar wel gerehabiliteerd en optimaal benut te worden.
Een dosering van risicospreiding en segmentering
De in het kader van deze verzekering gesloten overeenkomsten
dekken doorgaans drie categorieën van risico’s: het arbeidersrisico,
het bediendenrisico en het woon-werkwegrisico. Voor elk
van die risico’s gelden andere tariferingsprincipes. Niettemin
berusten ze alle op een vrij homogene risicospreiding over verzekerden
met eenzelfde profiel. De BVVO heeft in 1992 een
nieuwe tariefstructuur voor het beroepsrisico „arbeiders” uitgewerkt.
Het gaat om een nieuwe tarief in risicopremie enerzijds
en om een nieuwe methode voor de berekening van de
commerciële premie die rekening houdt met de kwaliteit van het
risico, anderzijds. Die tariferingsprincipes zijn door de minister
van Economische Zaken goedgekeurd en beantwoorden overigens
aan de Europese concurrentienormen. Het gaat om een
referentietarief waarvan iedere verzekeraar dus kan uitgaan bij
het opstellen van zijn eigen commerciële tarieven. Die commerciële
tarieven moeten trouwens elk jaar aan de dienst Arbeids-

44
ongevallen van het Ministerie van Sociale Zaken meegedeeld
worden.
Preventie en impact ervan op de tarifering
In zoverre de verzekeraars dezelfde referentietarieven in risicopremie
hanteren, zal de concurrentie zich vooral afspelen op het
vlak van de beheers- en distributiekosten die zij in hun tarieven
incalculeren. Buiten de tarieven kunnen de verzekeraars zich
nog van elkaar onderscheiden door de kwaliteit van hun dienstverlening
(schaderegeling bijvoorbeeld), door hun acceptatiebeleid
en hun risicoselectie, alsook door de aandacht die zij aan
preventie schenken.
De verzekerde onderneming heeft er alle belang bij in veiligheid
te investeren. De moeite die zij zich op het vlak van de preventie
getroost, zal beloond worden door een gunstige schadestatistiek
die haar een premievermindering oplevert. Een goed preventiebeleid
mag zich niet alleen om de ongevallenfrequentie
bekommeren, maar moet ook de totale kostprijs van de ongevallen
beogen. Voor de verzekerde onderneming gaat het
immers niet alleen om de hoogte van haar premie of bijdrage,
maar ook om de indirecte kosten die het ongeval kan meebrengen
(betaling van het gewaarborgd loon, verlies door een
onderbreking van de activiteit, kosten van een uitzendkracht om
de functie van het slachtoffer over te nemen, enz.). Voor elke
frank vergoeding die de verzekeraar aan het slachtoffer uitkeert,
zal de werkgever waarschijnlijk een veelvoud daarvan uit eigen
zak moeten betalen.
Aan de preventie zit eveneens een sociaal aspect vast, want heel
wat kosten komen niet voor rekening van de onderneming,
maar wel van de werknemer, zijn gezin of de gemeenschap. Economische
en sociale preoccupaties gaan ook hier hand in hand.
Preventie is niet alleen rechtstreeks rendabel voor de onderneming;
ze verbetert ook de kwaliteit van het leven op het werk
en verhoogt daardoor de produktiviteit.
Preventie moet natuurlijk een zaak van alle ondernemingen zijn.
Meer nog dan voor de verzekeraars is ze voor de ondernemingen
zelf en hun werknemers van het allergrootste belang, zowel
op economisch als op menselijk vlak.

45
◆
IV. HET BELGISCH MODEL
VAN DE ARBEIDSONGEVALLEN-
VERZEKERING
EEN UITZONDERLIJKE SAMENLOOP VAN BELANGEN
◆
De dekking en de vergoeding van de arbeidsongevallen zijn goed
voor zo’n 10% van het premie-inkomen van de verzekeringsmaatschappijen
in België. Dat is weinig in vergelijking met bijvoorbeeld
de levensverzekering of de motorrijtuigverzekering,
maar veel te veel om zonder meer naar de sociale zekerheid over
te hevelen.
Het premie-inkomen van zo’n 35 miljard F dat voor 1994 in de
arbeidsongevallenverzekering wordt verwacht is eveneens erg
weinig in vergelijking met het totaal van de inkomsten van meer
dan 1.300 miljard die voor datzelfde jaar 1994 op de begroting
van de sociale zekerheid voor werknemers staan. Met andere
woorden, zonder de reserves van ongeveer 150 miljard die de
verzekeraars gevormd hebben om de aan de slachtoffers of hun
rechthebbenden verschuldigde prestaties te garanderen, zou de
arbeidsongevallenverzekering waarschijnlijk heel wat minder
begerig bekeken worden.
Hoe dan ook, het gaat er niet in de eerste plaats om te weten
of nu de verzekeraars dan wel de kamertheoretici of de politici
gelijk hebben in het debat waarin zij soms gewikkeld zijn in
verband met de plaats die de arbeidsongevallenverzekering in
de sociale zekerheid moet innemen. Hier telt vooral het welbegrepen
belang van de werkgevers, die het stelsel financieren
en die er belang bij hebben dat het goed functioneert, alsook
dat van de werknemers, die er zeker van moeten kunnen zijn
dat zij na een ongeval correct schadeloosgesteld worden, niet
alleen in de nabije toekomst, maar ook op lange termijn als zij
getroffen worden door een langdurige of zelfs definitieve
arbeidsongeschiktheid. In een dergelijke regeling is geen plaats
voor enige politiek van communicerende vaten of overheveling
van de arbeidsongevallenverzekering naar de andere vergoedingsstelsels
van de sociale zekerheid waarop sommigen aansturen;
diezelfde regeling is evenmin verenigbaar met de

46
annexionistische plannen van bepaalde theoretici of dogmatici,
die, onder voorwendsel van rationalisatie en harmonisatie,
deze particuliere verzekering al lang bij de sociale zekerheid
willen inlijven.
IN DE NATIONALE ARBEIDSRAAD:
DUBBELE GOEDKEURING
VAN WERKNEMERS EN WERKGEVERS
Via hun representatieve verenigingen hebben werkgevers en
werknemers al tot tweemaal toe de gelegenheid gehad om zich
uit te spreken over de wenselijkheid om het stelsel van de
arbeidsongevallenverzekering in de sociale zekerheid op te
nemen. We denken hier aan de adviezen die de Nationale
Arbeidsraad in 1953 en in 1971 uitgebracht hebben in antwoord
op de vraag die hem een eerste keer door de minister van
Arbeid en Sociale Voorzorg werd gesteld en een tweede keer
door de commissie voor de Werkgelegenheid, de Arbeid en de
Sociale Zekerheid van de Senaat, in de marge van de bespreking
van het ontwerp van wet van 1971 op de vergoeding van de
arbeidsongevallen. Tot tweemaal toe was dat advies negatief, zij
het met een aantal nuanceringen, althans in 1953, toen de nog
maar pas in het leven geroepen sociale zekerheid misschien nog
grote indruk maakte op de vertegenwoordigers van de werknemers.
Het is niet onze bedoeling om die twee adviezen hier diepgaand
te analyseren. Wij zijn daar des te minder toe geneigd omdat
het tweede lang stilstond bij een nu achterhaald probleem,
namelijk de financiering van het Fonds voor Arbeidsongevallen.
Er zij echter genoteerd dat de Nationale Arbeidsraad toen al
unaniem opmerkte dat een van de grote verdiensten van het systeem
de soepelheid was waarmee de differentiëring van het verzekeringstarief
per bedrijf tot stand kwam volgens de aard en
de ernst van de risico’s en dat een van de voornaamste voordelen
van een dergelijke differentiëring erin bestond dat ze de preventie
aanmoedigde en daardoor in grote mate had bijgedragen
tot de daling van de gemiddelde premie met 12% tussen 1964
en 1969. De Nationale Arbeidsraad vond het evenmin opportuun
om de betalingswijze te veranderen. De schadevergoeding
zoals die nu gebeurt, wordt op tijd uitgekeerd, verklaarde die

47
raad, en geeft in het algemeen voldoening, zowel wat de toekenning
van de vergoedingen als de kwaliteit van de verleende
zorg (traumatologie en revalidatie) betreft.
Kortom, de sociale partners toonden zich tevreden en de wetgever
had dan ook geen enkele reden om het particuliere beheer
van de arbeidsongevallenverzekering ter discussie te stellen.
HET BELANG VAN SLACHTOFFERS
EN RECHTHEBBENDEN:
MAXIMALE SOEPELHEID EN GARANTIES
Bij de beoordeling van dat Belgische model van de arbeidsongevallenverzekering
is het moeilijk uit te maken hoe groot precies
het voordeel is dat de werkgevers eruit halen en hoe groot
dat van de werknemers is. In feite hebben beiden er belang bij
dat het systeem zo goed mogelijk functioneert tegen de gunstigste
prijs en dat het op solide financiële grondslagen steunt.
In die zin hebben de werknemers er evenzeer belang bij dat de
werkgevers de concurrentie kunnen doen gelden als dat de
werkgevers er belang bij hebben dat de slachtoffers van arbeidsongevallen
zo goed mogelijk behandeld worden.
In die context hebben niet alleen de verzekeraars zich afgevraagd
of werknemers en werkgevers er belang bij zouden hebben
dat de terugbetalingen en vergoedingen met betrekking tot
arbeidsongevallen via beheersorganen van de sociale zekerheid
zouden verlopen: zouden wet- en regelgeving dan nog met evenveel
begrip toegepast worden? Alles wijst erop dat dit niet het
geval zou zijn, want die instellingen kunnen niet dezelfde soepelheid
aan de dag leggen als de particuliere ondernemingen,
die er in de eerste plaats naar streven hun cliënteel, d.w.z. de
bedrijven, te behouden en hun dus zoveel mogelijk ieder conflict
met hun personeel of hun vakbondsafgevaardigden willen
besparen.
Mocht de verzekeraar zich desondanks terughoudend opstellen,
dan blijven er voor het slachtoffer nog heel wat wegen open.
Zo zijn er de inspectiediensten van het Ministerie van Sociale
Zaken en van het Fonds voor Arbeidsongevallen, die terecht
angstvallig voor hun bevoegdheden waken; er zijn de vakbon-

48
den van werknemers, die hier heel wat gemakkelijker iets kunnen
bereiken dan bij het Riziv of bij de Rijksdienst voor Pensioenen;
ook kunnen de slachtoffers of hun rechthebbenden zich
wenden tot de arbeidsrechtbanken en -hoven, waarbij de
gerechtskosten praktisch altijd voor rekening van de verzekeraar
komen. Zijn er veel ministeries, administraties of parastatale
instellingen die even doorzichtig of beschikbaar zijn? Dan
hebben we het nog niet gehad over de rol van de werkgever en
van de verzekeringsagent of -makelaar, die er bijna evenveel
belang bij hebben als het slachtoffer zelf dat het personeel zo
goed mogelijk verzorgd en vergoed wordt en dat er in het bedrijf
sociale vrede heerst. Is een dergelijke bezorgdheid ook aan het
loket van de ziekenfondsen merkbaar? Tenslotte is er nog de
behandelende arts van het slachtoffer: verdedigt hij niet per
definitie diens belangen en met heel wat meer kans van slagen
dan bij het Riziv?
De slachtoffers die aan hun ongeval blijvend letsel overhouden,
kunnen zich overigens terecht afvragen of zij de prestaties
waarin de wetgeving voorziet, ook wel altijd zullen ontvangen.
Riskeren die daarentegen niet in het gedrang te komen naargelang
van de conjunctuur of de budgettaire perikelen? Wat dat
betreft kunnen zij op dit ogenblik nog altijd gerust zijn: de renten
die aan slachtoffers van arbeidsongevallen worden toegekend,
zijn een onaantastbaar recht. Dit betekent dat de verzekeringsinstelling
die deze rente moet uitkeren, onmiddellijk de
wiskundige reserves moet aanleggen waarmee ze zolang als
nodig is haar verplichtingen zal kunnen nakomen en waarop
de slachtoffers bovendien een persoonlijk recht kunnen doen
gelden.
Dat zou echter niet meer het geval zijn mocht de ziekte- en invaliditeitsverzekering
de plaats van de arbeidsongevallenverzekering
innemen. Er zouden dan geen solide reserves meer gevormd
worden en de renten zouden wellicht al snel meegesleurd worden
in de maalstroom van de sociale zekerheid. Wat zou er bijvoorbeeld
met die prestaties gebeurd zijn in de moeilijke tijd die
het land sinds een tiental jaren doormaakt, als ze niet strikt en
absoluut gegarandeerd waren door de vorming van reserves
waarop de slachtoffers en hun rechthebbenden een onaantastbaar
recht konden doen gelden?

49
DE PREVENTIE VAN ARBEIDSONGEVALLEN:
WANNEER SOCIAAL BELANG EN
ECONOMISCH BELANG SAMENVALLEN
Iedereen heeft er ook belang bij dat het aantal en de ernst van de
arbeidsongevallen afnemen: de werknemers die er het slachtoffer
van worden, de onderneming die daardoor haar verzekeringskosten
verminderd ziet en de verzekeraar die op die manier met
een beter risico te maken krijgt, waardoor hij zijn tarieven kan
verlagen en zijn positie tegenover de concurrentie verbetert. Deze
vrij unieke samenloop van belangen is nog een troef van het „Belgische
model” op het stuk van de arbeidsongevallenverzekering.
Wat zou er van de specifieke preventie-inspanningen overblijven
als de nu geïndividualiseerde arbeidsongevallenverzekering zou
opgaan in een anoniem stelsel? De vraag stellen is ze beantwoorden.
Zelfs met een grote verscheidenheid van kosten per bedrijfstak
of per beroepsfunctie zou de huidige convergentie van belangen
niet kunnen blijven bestaan. In dit opzicht is het voorbeeld
van de beroepsziekten veelzeggend. Ondanks een algemeen reglement
op de arbeidsbescherming dat even veeleisend is voor de
ziekten als voor de ongevallen, is de preventie van beroepsziekten
niet vergelijkbaar met die van arbeidsongevallen.
In werkelijkheid is de preventie zoals die inzake arbeidsongevallen
beoefend wordt, ongeëvenaard in de sociale zekerheid.
Het streven naar rendabiliteit, zowel voor de bedrijven – aangezien
de premievoet afhangt van de geconstateerde veiligheid
– als voor de verzekeraars, is er waarschijnlijk de essentiële drijfkracht
van, wat niet wegneemt dat de sociale finaliteit van die
preventie even duidelijk is als het economische belang ervan.
De preventie is niet alleen de zaak van de onderneming, maar ook
van de verzekeraar. Ze veronderstelt immers wat hem betreft:
– het opmaken van technische statistieken per overeenkomst
(aantal en soort ongevallen, letsels);
– het opmaken van financiële statistieken per overeenkomst
(vergoedingskosten, medische kosten, kapitalen, blijvende
invaliditeit, ontwikkeling van de frequentie, enz.);
– de organisatie van opleidingsacties voor het verhogen van
de veiligheidszorg, na onderhandeling met de cliënt;
– het aanwenden van technische (inrichting van de werkposten
enz.) en psychologische middelen;

50
– het inschakelen ter plaatse van teams van gespecialiseerde
ingenieurs;
– het openen van onderzoeken na ongevallen om de herhaling
ervan te voorkomen;
– enz.
Om hun individuele en destijds al te geïsoleerde acties aan te
vullen, hebben de verzekeraars in 1951 het initiatief genomen
om de Nationale Vereniging tot Voorkoming van Arbeidsongevallen
(NVVA) op te richten, een vereniging die alleen zij subsidiëren.
Hoewel de NVVA vooral bekend is om haar affiches,
publikaties en ander voorlichtings- en bewustmakingsmateriaal,
speelt zij ook een belangrijke rol in het onderzoek en het aanwenden
van alle middelen die kunnen bijdragen tot het voorkomen
van arbeidsongevallen en het beperken van de gevolgen
ervan. In nauw contact met de veiligheids- en gezondheidschefs
in de ondernemingen, met de opleiders en de arbeidsgeneesheren,
bestudeert de NVVA zo alle risicofactoren, waarbij ze de
technologische ontwikkeling op de voet volgt (invoering van
robotica en lasertechnieken, gebruik van nieuwe scheikundige
produkten enz.).
Kortom, door vrijwillig 1 tot 2% van hun premie-inkomen aan
preventie te besteden, menen de verzekeraars dat zij in grote
mate bijdragen tot de mentaliteitsverandering in de bedrijven of
elders, waar de veiligheidszorg steeds meer beschouwd wordt
als een plicht voor iedereen: werkgevers, werknemers en overheid.
Door hun actie hebben de verzekeraars bijgedragen tot een
groter welzijn op het werk en tot een beter vertrouwensklimaat
in de onderneming, waarbij de gunstige economische en sociale
gevolgen daarvan niet over het hoofd mogen worden gezien.
Ook dat is een verdienste van het Belgische model.
DE VERZEKERAARS HEBBEN ER GEEN BELANG BIJ
OP DE KWALITEIT VAN DE MEDISCHE
BEHANDELING EN FOLLOW-UP TE BEZUINIGEN
Preventie heeft tot doel ongevallen te voorkomen, maar ook de
gevolgen ervan te beperken. Op bedrijfsvlak betekent dat met
name dat de ernst van eventuele ongevallen zo beperkt mogelijk
blijft. De veiligheidsgordel heeft nog nooit een ongeval kunnen
voorkomen, maar redt niettemin elke dag mensenlevens.

51
De gevolgen van een ongeval beperken is echter niet alleen de
zaak van preventiespecialisten van ondernemingen of verzekeringsinstellingen.
Het is ook de zaak van artsen, kinesitherapeuten
en andere medische en paramedische krachten die erop toezien
dat de slachtoffers van arbeidsongevallen zo goed mogelijk
behandeld worden en aan hun letsels zo weinig mogelijk fysieke
of psychische gevolgen overhouden. Of dit nu al dan niet in hun
belang is, de verzekeraars willen op die uitgaven niet beknibbelen.
Sommigen doen zelfs grote inspanningen om gespecialiseerde
klinieken te financieren waar enkele van de beste teams van
chirurgen en orthopedisten van het land werken, terwijl anderen
overeenkomsten hebben gesloten met polyvalentere ziekenhuizen
om de werknemers van de door hen verzekerde ondernemingen
een adequate verzorging te kunnen aanbieden.
De gevolgen van een ongeval beperken betekent ook dat er niet
bezuinigd wordt op de kosten voor revalidatie of prothesen. De
verzekeraars beseffen heel goed dat zij meestal nog jarenlang
voor de financiële gevolgen van hun schraapzucht in dit opzicht
zouden moeten opdraaien. In dezelfde geest zullen zij ervoor
zorgen dat de getroffen werknemers een nauwgezette medische
follow-up krijgen, zodat een eventuele ongeschiktheid een zo
klein mogelijke handicap vormt.
We kunnen er tenslotte niet omheen dat iedere wetgeving ook
mogelijkheden van fraude of misbruik inhoudt. Hoe royaler de
wetgeving, hoe meer ze daartoe aanleiding zal geven. De gevolgen
van arbeidsongevallen beperken betekent dus ook het opzetten
van een administratief en medisch kader dat in staat is dergelijke
ontsporingen tot een minimum terug te brengen, zodat
dit vergoedingsstelsel niet opgelicht wordt door werknemers die
zouden proberen de breuken of andere letsels die zij in hun vrije
tijd oplopen, bij de arbeidsongevallenverzekering in rekening te
brengen. Opnieuw gaat het immers om een ieders belang: verzekeraars,
werkgevers en werknemers, zonder natuurlijk de
echte slachtoffers te vergeten.
EEN SOCIALE WETGEVING DIE DE STAAT NIETS
VRAAGT EN DE ECONOMIE VOORUITHELPT
Hoe zit het nu met de Staat in die samenloop van belangen? Er
wordt dikwijls beweerd dat de Belgen de neiging vertonen om

52
het ten koste van die Staat op een akkoordje te gooien: werkgevers
en werknemers, leveranciers en klanten, bijdrageplichtigen
en verplicht verzekerden. We kunnen ons afvragen waarom de
wetgever dan zou willen raken aan een wetgeving die zo weinig
van zich doet spreken. Het zou erop neerkomen een gezond persoon
te willen verzorgen of zijn tuin na een onweer te begieten.
De arbeidsongevallenverzekering functioneert goed. In een
samenleving waarin steeds meer storingen optreden en de Staat
van alle kanten om bemiddeling en arbitrage wordt gevraagd,
is dit voor hem op zich al een bemoedigende constatering. Hij
zou er dan ook verkeerd aan doen problemen te scheppen waar
er geen zijn of, juister gezegd, waar die door de toeziende autoriteiten
of de rechterlijke macht opgelost kunnen worden. De
ondernemingen hebben echt geen boodschap aan de opvatting
dat iedereen die zich gezond waant, nog niet beseft dat hij eigenlijk
ziek is.
Er is echter meer. De arbeidsongevallenverzekering voorziet in
een vergoedingsregeling die gunstiger is dan die waarop de
slachtoffers in het kader van de ziekte- en invaliditeitsverzekering
aanspraak zouden kunnen maken. Als ze niet bestond, zou
het tekort van de sociale zekerheid nog heel wat groter uitvallen.
Te meer omdat, mochten de kwaliteit van de verzorging en
de omvang van de inspanningen die de verzekeraars zich nu op
het vlak van de revalidatie getroosten, erop achteruitgaan, het
Riziv daarvan na verloop van tijd de financiële impact zou voelen.
Hoe beter een slachtoffer in de eerste maanden na het ongeval
verzorgd en behandeld wordt, hoe kleiner immers het risico
is dat hij er (veel) later nog nadelige gevolgen van ondervindt.
We willen niet benadrukken dat de arbeidsongevallenverzekering
ook de ongevallen op de woon-werkweg vergoedt. Aangezien
het om verkeersongevallen gaat, kan men namelijk aanvoeren
dat de ziekte- en invaliditeitsverzekering haar kosten in
ieder geval zou verhalen op de aansprakelijke of zijn verzekeraar.
Niettemin is dat verhaal niet altijd mogelijk of levert het
niet altijd resultaat op. Hoe dan ook, de arbeidsongevallenverzekeraar
bezorgt het Riziv hier opnieuw een besparing.
Zoals we hoger al gezegd hebben, is het „Belgische model” tenslotte
gebaseerd op de kapitalisatietechniek. Dit is natuurlijk in

53
het belang van de slachtoffers, die hierin de waterdichte garantie
vinden dat zij de vergoedingen waarop hun ongeschiktheid
recht geeft, hun hele leven lang uitgekeerd zullen krijgen, maar
ook van de Staat of, juister gezegd, van de hele gemeenschap.
Die kapitalisatie verplicht de maatschappijen ertoe belangrijke
reserves aan te leggen om hun latere verbintenissen te kunnen
nakomen, om ze te beleggen op voorwaarden die er tegelijkertijd
de liquiditeit, de veiligheid en de rentabiliteit van waarborgen
en ze dus in de financiële kringloop te pompen. Met andere
woorden, terwijl andere takken van de sociale zekerheid
massaal door de Staat gesubsidieerd worden, helpt de arbeidsongevallenverzekering
met haar 167 miljard aan dekkingswaarden
van haar technische reserves de economie nog een flink
stukje vooruit.
VAN DE BEHEERSING VAN HET PARTICULIERE
BEHEER NAAR STAATSINMENGING
In plaats van de Staat zware lasten op te leggen, legt het Belgische
model zo bij de verzekeraars de financiële verantwoordelijkheid
voor het stelsel van de arbeidsongevallenvergoeding en
doet hen bijdragen tot de economische ontwikkeling. Dat veronderstelt
wel dat zij de zeggenschap behouden over de produktie
(tarifering, risicoselectie en preventie) en over het beheer
van de schadelast (onderzoek, aanleggen van medische dossiers,
expertises), over de verzekerbare dekking alsook over hun
beleggingen en algemene kosten. Het is immers niet voldoende
om de arbeidsongevallenverzekering niet onder staatsbeheer te
brengen of bij de sociale zekerheid in te lijven, het komt er ook
op aan de grondslagen ervan niet geleidelijk te ondermijnen.
Wat de tarifering, de risicoselectie en de preventie betreft, hebben
de verzekeraars tot enkele jaren geleden weinig reden tot
klagen gehad. Hun handelingsvrijheid is nooit fundamenteel ter
discussie gesteld, wat verklaart dat het evenwicht van de branche
nooit voor lange tijd verstoord werd. Toegegeven, de verzekeringsinstellingen,
net zoals de hele markt, hebben soms
moeilijke tijden meegemaakt. Dat was overigens vaak aan hun
onderlinge concurrentie te wijten, maar uiteindelijk lag de verantwoordelijkheid
daarvoor bij henzelf of hun verkoopnet. Ook
gebeurde het dat zij beoordelingsfouten maakten. In die geval-

54
len dienden zij dan hun koers bij te stellen, want dat zijn nu
eenmaal de wetten van de markteconomie.
Aan het einde van de jaren 80 zag de situatie er echter helemaal
anders uit: de verzekeraars hadden op twee tot drie jaar tijd een
verlies van zo’n tien miljard geaccumuleerd en hun voorstellen
om de zaak recht te zetten stuitten op het getalm van de regering.
We willen hier geen gedetailleerd overzicht van die „lijdensweg”
geven en merken alleen op dat het verschillende jaren
van besprekingen met de toeziende autoriteiten, de regering en
de Commissie tot regeling der prijzen gevergd heeft om uit het
dieptepunt van het dal te geraken. Hoezeer de verzekeraars er,
met argumenten onderbouwde dossiers, ook op hamerden dat
de indexering van de vergoedingen en renten die hun in 1987
was opgedragen, alsook een stilaan achterhaalde tarifering en
een verzwaarde schadelast tariefverhogingen met meer dan 20%
rechtvaardigden, was het pas na een verlies van 11 miljard dat
er een uiterst dringend geworden herstel geleidelijk kon worden
doorgevoerd. De verzekering was zeker niet de eerste bedrijfstak
die met de verplichtingen en de logheid van de wetgeving op de
prijzen te maken had gekregen, maar in haar geval lag de bijzonderheid
hierin dat de beslissing van de regering om de indexering
van de vergoedingen en renten aan de verzekeraars toe te
vertrouwen, een van de voornaamste redenen voor die verhogingsaanvraag
was. Het argument was blijkbaar niet voldoende:
zonder zich over de keuze van de inzake prijzen gevolgde procedure
uit te spreken, mochten de verzekeraars niettemin hopen
dat de regering althans met de prijs ervan akkoord kon gaan.
Ook wat de tariefherstructurering betreft, waartoe de ontwikkeling
van de schadelast de verzekeraars verplichtte, hadden zij
graag over meer vrijheid beschikt. Het ging er voor hen niet om
een bepaald soort bedrijven te bevoordelen tegenover een ander,
maar om de schadelast beter te verdelen tussen bedrijfstakken
en bedrijven volgens de frequentie en de ernst van de ongevallen
waartoe zij aanleiding geven. Dat alle ondernemingen niet
in een even gunstige positie uit een dergelijke operatie zouden
komen, stond buiten kijf. Maar was dat een reden om op een
algemene nivellering aan te sturen?
Het spreekt al vanzelf dat staatsinmenging in de privaatrechtelijke
verhoudingen tussen verzekeringsinstellingen en onderne-

55
mingen een inbreuk zijn op het principe van een gezond beheer
van de arbeidsongevallenverzekering. Even ernstig, zo niet nog
ernstiger, zijn de heffingen en gedwongen leningen op de in de
arbeidsongevallenverzekering gevormde reserves waartoe verschillende
regeringen in de loop van de laatste vijftien jaar besloten
hebben om in de toenemende financiële behoeften van de
sociale zekerheid te voorzien. Ook voor dit punt willen we geen
gedetailleerd overzicht van al die aderlatingen geven, maar om
het bij het recente verleden te houden noteren we toch dat de
factuur, ondanks de zware verliezen die de verzekeraars destijds
hadden geleden, van 1990 tot 1993 jaarlijks tussen de 2,2 en
de 2,5 miljard F schommelde, al stelde de regering zich in 1991
weliswaar met een miljard tevreden.
Wat er ook het motief en de modaliteiten van zijn, dergelijke
aderlatingen zijn natuurlijk onaanvaardbaar in het kader van
een particulier beheer van de arbeidsongevallenverzekering.
Zelfs in de veronderstelling dat de verzekeraars winst hadden
gemaakt – wat niet het geval was – en dat die winst als te hoog
werd beschouwd, dan had die ten goede moeten komen aan de
ondernemingen die de arbeidsongevallenlast dragen, alsook aan
de slachtoffers en hun rechthebbenden, van wie de zo adequaat
mogelijke schadeloosstelling het belangrijkste streven van alle
betrokkenen moet zijn. Elk ander beleid kan de arbeidsongevallenverzekering
alleen maar meesleuren in de maalstroom van
de sociale zekerheid.

56
◆
CONCLUSIES
◆
Behoort de arbeidsongevallentak tot de sociale zekerheid?
De verzekeraars kunnen deze vraag positief beantwoorden.
Voor zover hiermee echter alleen wordt bedoeld dat die tak
betrekking heeft op een sociaal risico en een prestatie die deel
uitmaken van het door de wetgever bepaalde systeem van verplichte
sociale minimumbescherming van de werknemer. Voor
zover tegelijkertijd ook duidelijk erkend en bevestigd wordt dat
de wetgever voor de dekking van dat risico en de toekenning
van die sociale-zekerheidsprestatie een beroep heeft gedaan op
het particuliere verzekeringssysteem en dus op de beheers- en
financieringswijze van dit systeem.
Die privatisering heeft nooit het einde van de sociale zekerheid
betekend, maar was en is er één van de drijvende krachten van...
aangezien de arbeidsongevallentak sedert zijn ontstaan altijd op
die manier is beheerd.
Wat houdt dit in voor de toekomst?
De sociale zekerheid kan niet zonder meer geïdentificeerd worden,
zoals dat vandaag veelal nog het geval is, met het verzekeringssysteem
„van de Staat”, waarmee die uitdrukking zo
onlosmakelijk verbonden was.
Het begrip „sociale zekerheid” heeft een buitengewone
ontwikkeling achter de rug: het ontstond in 1944 met de oprichting
van een verzekeringssysteem onder de financiële verantwoordelijkheid
van de Staat, maar met uitsluiting van het
arbeidsongevallenrisico; vandaag beoogt het alle risico’s en
prestaties die beantwoorden aan de doelstelling van de door de
wetgever bepaalde verplichte sociale minimumbescherming van
de werknemers. In die zin valt het arbeidsongevallenrisico wel
degelijk onder dat begrip. De „manier” waarop die risico’s worden
gedekt is in deze fase van de reflectie van weinig belang.
Het wordt tijd dat aan het begrip „sociale zekerheid” een echte
wettelijke definitie wordt gegeven die met die evolutie overeenstemt.
Het is duidelijk dat die momenteel volledig ontbreekt.

57
Om dat doel van bescherming te bereiken, heeft de Belgische wetgever,
tot nu toe alleen wat het arbeidsongevallenrisico betreft,
gekozen voor het systeem van de particuliere verzekering. Om een
goede werking van dit verzekeringssysteem te garanderen in het
nieuwe wettelijke landschap dat zich aftekent en rekening houdend
met die nieuwe benadering van het begrip „sociale zekerheid”, zouden
enkele essentiële principes in de huidige en toekomstige basiswetgevingen
daaromtrent moeten worden toegepast.
De evolutie van het begrip heeft duidelijk aangetoond dat het
noodzakelijk is, zowel bij het opstellen als het interpreteren van
de nieuwe wetgevingen, om een duidelijk onderscheid te maken
tussen, enerzijds, de doelstelling van bescherming, namelijk wat
concreet gezien betrekking heeft op de bedoelde risico’s en de
prestaties waarop het voorvallen van die risico’s recht geeft, en,
anderzijds, de verzekeringssystemen die daartoe gebruikt worden.
Dit komt neer op het onderscheiden van een dubbele
rechtsrelatie: de vergoedingsrelatie verzekeraar/begunstigde, die
voortvloeit uit die door de wetgever bepaalde doelstelling van
bescherming, en de verzekeringsrelatie, die voortvloeit uit de
specifieke regels van het gekozen verzekeringssysteem. Een en
ander ligt overigens in de lijn van het advies van de Raad van
State over de wet van 10 april 1971.
De nieuwe benadering van het begrip „sociale zekerheid” moet, om
in de toekomst iedere verwarring te voorkomen, leiden tot een expliciete
erkenning in die wetgevingen, door middel van een aangepaste
terminologie, van het bestaan van beide verzekeringssystemen,
van hun coëxistentie, van het principe van het naleven van de respectieve
grondslagen van die systemen en bijgevolg van hun specifieke
kenmerken, van hun autonomie en van de toepassing van hun eigen
wettelijke omgeving. Dit eveneens in de continuïteit van de door diezelfde
Raad van State beschreven positionering.
Het is immers niet logisch dat één van beide verzekeringssystemen
uiteindelijk het andere systeem als bron voor de eigen
financiering kan integreren: de overdrachten tussen financiële
systemen zijn schadelijk. Ze verzwaren de lasten van de particuliere
verzekering voor risico’s die dit systeem niet dekt. Ze zijn
in strijd met de door de Nationale Arbeidsraad gewenste transparantie
van de rekeningen van iedere tak, maar houden ook
en vooral geen rekening met de uiteindelijke financiële verant-

58
woordelijkheid van de particuliere verzekeringsondernemingen.
Het evenwicht van hun systeem komt daardoor in het gedrang.
Zo is het evenmin denkbaar dat een systeem zijn manier van
werken aan het andere zou kunnen opleggen.
Tenslotte is het even onbegrijpelijk dat de rechtstreekse
gesprekspartner van een systeem niet degene is die de uiteindelijke
financiële verantwoordelijkheid ervan draagt. De rol van
de verzekeraars en van de controle-instelling die het Fonds voor
Arbeidsongevallen is, hangt immers af van het gekozen verzekeringssysteem.
In het geval van het particuliere verzekeringssysteem
ligt die financiële verantwoordelijkheid bij de verzekeraars
en daarom moeten zij de rechtstreekse gesprekspartners
van het door hen beheerde stelsel en hun eigen woordvoerder
zijn. Volgens de wet van 1971 is het Fonds voor Arbeidsongevallen
het toezichthoudend orgaan van de verzekeraars, net
zoals de dienst voor Arbeidsongevallen van het Ministerie van
Sociale Zaken en naar het voorbeeld van de Controledienst voor
de Verzekeringen voor wat betreft alle andere takken van de
particuliere verzekering. Dit Fonds treedt dus op in het kader
van een verzekeringssysteem dat verschilt van dat van de sociale
zekerheid en heeft er bijgevolg een verschillende rol dan de
andere openbare sociale-zekerheidsinstellingen.
Het Belgisch model van de arbeidsongevallenverzekering: een
echt partnership
Wanneer de Staat de arbeidsongevallenverzekeraars correct controleert,
zoals dat vandaag overigens het geval is, leveren zij tot de
sociale zekerheid een bijdrage die nog optimaler benut kan worden.
Het is duidelijk dat het arbeidsongevallenstelsel zijn succes met
name te danken heeft aan het vermogen om het verantwoordelijkheidsbesef
van alle betrokken partijen te stimuleren. De verzekeraars
oefenen hun activiteit uit in het kader van de vrije
concurrentie en een strikte overheidscontrole; het slachtoffer
wordt aangemoedigd om het werk te hervatten; de Staat
behoudt rechtstreeks en onrechtstreeks een aanvullende rol die
essentieel is voor het evenwicht van het systeem; tenslotte blijft
de werkelijke verantwoordelijkheid bij de werkgevers, die rechtstreeks
gemotiveerd worden om de preventiemaatregelen in hun
bedrijf te verbeteren.

59
Sinds het beheer van dit stelsel al in 1903 aan de particuliere
verzekeraars werd toevertrouwd, hebben zij, in tegenstelling tot
de andere domeinen van de sociale zekerheid, niet alleen het
evenwicht tussen premies en lasten in stand kunnen houden,
maar bovendien de verzekeringskosten voor de werkgevers in
de loop der jaren kunnen verminderen.
Door maatregelen tot voorkoming van ongevallen aan te moedigen,
door de medewerking van de verzekeraars aan de verbeteringen
van het stelsel en aan de technologische innovaties op
medisch gebied en door zich voortdurend aan te passen aan de
sociale en wetgevende veranderingen, zorgt het particuliere
beheer ongetwijfeld voor sociale en economische vooruitgang
en wordt het voortbestaan van het stelsel verzekerd.
In tegenstelling tot wat uit een oppervlakkige analyse zou kunnen
worden opgemaakt, is het Belgisch model van de arbeidsongevallenverzekering
in Europa helemaal geen buitenbeentje.
Een nauwkeuriger onderzoek van de bij onze Europese partners
geldende stelsels wijst immers op een aantal fundamentele constanten,
waarop het Belgisch model zeer goed aansluit:
– een afzonderlijk vergoedingssysteem voor de beroepsrisico’s;
– een hoge graad van sociale bescherming (hogere prestaties dan
de andere sociale prestaties en adequate preventiemaatregelen);
– een gemengd beheer, waarbij dat beheer, hetzij particulier,
hetzij openbaar, over een zekere financiële autonomie
beschikt, onder toezicht van de Staat;
– een systeem van financiering dat steunt op de betaling door
de werkgever van geïndividualiseerde bijdragen.
In dit Europese concert bevindt België zich met zijn particuliere-verzekeringsmodel
ongetwijfeld bij de koplopers wat betreft
het vergoedingsniveau, het preventiebeleid en het verantwoordelijk
maken van de sociale partners.
De weinige landen die, zoals Nederland, op een gegeven ogenblik
het specifieke karakter van het beroepsrisico hebben willen uitwissen
en het beheer van de arbeidsongevallen onder een volledig
door de Staat geregeld beheer hebben willen plaatsen, ondervinden
vandaag grote moeilijkheden en keren duidelijk terug naar
een systeem dat dichter bij ons Belgische model aanleunt.

(1) Fonds voor Arbeidsongevallen
60
FINANCIËLE OVERDRACHTEN
VAN HET PARTICULIERE-
VERZEKERINGSSYSTEEM
„ARBEIDSONGEVALLEN”
NAAR HET SOCIALE-ZEKERHEIDSSYSTEEM
Eenmalige heffingen:
BIJLAGE
1. een bijdrage van één miljard F in 1980;
2. een bijdrage van 200 miljoen F in 1981;
3. de verplichting om leningen tegen verminderde rentevoet aan te gaan: in
1982, 2 miljard F tegen 5% (KB 31.3.1982 – lening uitgegeven door het
Ministerie van Sociale Zaken ten gunste van de sociale-zekerheidsinstellingen).
Gesystematiseerde overdrachten vanuit het FAO (1)
1. Interne overdrachten in de AO-tak
(van de verzekeraars naar het FAO):
Deze maken de externe overdrachten van de AO-tak mogelijk, die vanuit het
FAO naar de sociale zekerheid worden uitgevoerd: een systematisch geworden
„afroming”.
De interne overdrachten worden wettelijk gesystematiseerd.
1.1. Invoeren van taksen op de definitieve wiskundige reserves
van 1% in 1976 (KB van 30.12.1976 (III)) waarbij in maart 1982 2% (of 3%)
wordt gevoegd (KB van 30.3.1982), en nog eens 1% in 1993 (KB van
12.8.1993). Samen dus vier tot vijf %, wat vandaag neerkomt op een jaarlijkse
overdracht van 1,8 miljard naar het Fonds voor Arbeidsongevallen. Deze overdracht
kost de verzekeraars meer dan wat die reserves opbrengen daar die
gepaard gaat met een rendement van 8 tot 9%. Dat beheer wordt dus deficitair
gemaakt.

61
1.2. Vermindering van de prestaties aan de slachtoffers
met aanwending van het financiële verschil
voor de sociale zekerheid via het FAO
a) Beperking van de cumulatie van een AO-rente met een rustpensioen
(W. 1971, art. 42bis).
b) Afschaffing van de rente aan de ascendanten wanneer het slachtoffer de
leeftijd van 25 jaar zou hebben bereikt (W. 1971, art. 20bis).
c) De herhaaldelijke verminderingen van de vergoeding voor arbeidsongeschiktheid
van minder dan 10%:
• KB nr. 285 van 31.3.1984 – vermindering van 25% of 50% van de
vergoeding in rente naar gelang van het geval: de verzekeraar betaalt
het FAO „tegen 100%”, het FAO keert een verminderde rente uit en
behoudt het verschil (tot 1.1988, de datum waarop KB nr 530 van
31.3.87 de betaling van de vergoeding in kapitaal aan het slachtoffer
bepaald heeft).
• Wet van 30.3.1994: overdracht van alle kapitalen naar het FAO, dat
een niet-geïndexeerde verminderde rente uitkeert.
2. Externe overdrachten van de AO-tak
naar de sociale zekerheid : het betreft overdrachten
van fondsen vanuit het FAO naar de sociale zekerheid:
2.1. Systematische „afroming” van de overschotten
van het FAO
Zie de tabellen op blz. 62, 63 en 64
Op die manier is sinds 22.12.1989 reeds ongeveer 9 miljard F overgedragen.
2.2. Rechtstreekse overdrachten van het saldo van de door de
verzekeraars gevormde kapitalen voor blijvende
arbeidsongeschiktheid van minder dan 10% van het FAO
naar het Fonds voor het financieel evenwicht van de sociale
zekerheid
Wet van 30 maart 1994 houdende sociale bepalingen en koninklijke uitvoeringsbesluiten
van 12 augustus 1994 (BS 7.7.1994): ongeveer 1,8 miljard
(hierbij is geen rekening gehouden met de kosten van de nadelige gevolgen
daarvan voor de particuliere verzekeraars).

Bedrag
van de overdracht
Instelling
die de overdracht
ontvangt
Wettelijke bepaling
in 1990
RIZIV 750 miljoen
Art. 3 van de programmawet van 22.12.1989
overdracht naar
(begroting 1990)
Die overdracht zette het overschot van de begroting van het FAO om in een deficit van
ongeveer 440 miljoen F
62
FBZ 62 miljoen
KB van 19.3.1990 [uitvoering van art. 56, 2° en 3°, van de wetten op de beroepsziekten
(KB nr. 528 van 31.3.1987)]
overdracht voor boekjaar 1988 naar
RIZIV 1000 miljoen
Art. 3 van de wet van 16.7.1990 houdende begrotingsbepalingen
overdracht naar
(begroting 1990)
FFE (1) 450 miljoen
KB van 7.5.1990 tot uitvoering van art. 39bis, § 4, van de wet van 29.6.1981 tot instelling
van de algemene beginselen van de sociale zekerheid voor werknemers
overdracht (door vermindering van aan het FAO te betalen bijdragen) naar
(1) Fonds voor het financieel evenwicht van de sociale zekerheid, opgericht bij de RSZ, dat alleen de door de Staat beheerde sociale-zekerheidstakken en niet de AO betreft.

Bedrag
van de overdracht
Instelling
die de overdracht
ontvangt
Wettelijke bepaling
in 1991
RIZIV 535 miljoen
Art. 9 van de wet van 29.12.1990 houdende sociale bepalingen
overdracht naar
FFE 300 miljoen
KB van 17.10.1991 tot uitvoering van art. 1 van de wet van 20.7.1991 houdende begrotingsbepalingen
(voegt art. 39bis, § 5, in de wet van 29.6.1981.
overdracht van de in 89/90/91 door het FAO gerealiseerde positieve saldi)
(begroting 1992)
63
FFE 500 miljoen
KB van 3.2.1992 tot uitvoering van art. 39bis, § 4 van de wet van 29.6.1981
overdracht in 1991 naar
(begroting 1991)
ZIV 1650 miljoen
Wet van 26.6.1992 (BS 30.6.1992) houdende sociale en
diverse bepalingen voor 1992
FFE 500 miljoen
KB van 29.10.1992 (BS 24.11.1992) tot uitvoering van art. 1 van de wet van 20.7.1991
houdende begrotingsbepalingen
positieve saldi 89/90/91

Bedrag
van de overdracht
Instelling
die de overdracht
ontvangt
Wettelijke bepaling
in 1993
ZIV 2230 miljoen
Wet van 30.12.1992 (BS 10.1.1993) houdende sociale en diverse bepalingen
(begroting 1993)
64
FFE 500 miljoen
KB van 18.3.1993 (BS 14.4.1993) tot uitvoering van art. 39bis, § 4, van de wet van 29.6.1981
overdracht in 1993 naar
(begroting 1993)
in 1994
KB van 11.4.1994 (BS 18.5.1994) tot uitvoering van art. 39bis, § 4, van de wet van 29.6.1981 FFE 500 miljoen
D/1995/0377 – 6 – Grafisch concept: TERTIO – Gedrukt in België door Ceuterick – Leuven