De herinrichting van Onderdendam - NHL Hogeschool

nhl.nl

De herinrichting van Onderdendam - NHL Hogeschool

De herinrichting van

Onderdendam

Resultaten en geleerde lessen


Het Groningse Onderdendam is de afgelopen

jaren sterk veranderd. Dat is het

gevolg van een grondige herinrichting,

die in 2011 is afgerond. Onderdendam is

mooier dan voorheen, vinden de meeste

mensen. Maar is het dorp nu ook veiliger

en toegankelijker? Daarover lopen de

meningen uiteen.

Dat blijkt uit de evaluatie die het kennis-

centrum Shared Space van NHL Hogeschool

in 2012 heeft uitgevoerd op

verzoek van de provincie Groningen en de

gemeente Bedum. De meningen over het

resultaat en het proces zijn in dit onderzoek

uitgebreid onder de loep genomen.

En niet zonder reden. ‘Onderdendam’ was

voor de provincie Groningen namelijk

het eerste project waarbij het concept

Shared Space is toegepast op een drukke

provinciale weg door de bebouwde kom

van een dorp.

Deze folder vat de belangrijkste resultaten

en lessen vanOnderdendam’ voor

u samen.

Onderdendam - Historisch dorp op een

kruispunt van wegen

Het historische dorp Onderdendam (ruim 600 inwoners)

ligt op een kruising van waterwegen (Boterdiep, Winsumerdiep

en Kardingermaar) en was in het verleden daardoor

een belangrijke laad-, los- en overslagplaats van

goederen. Aan de Bedumerweg staat het Waterschaps-

of Zijlvesthuis, dat het waterschap in 1621 aankocht. Hier

werd de waterbeheersing in de hele regio geregeld.

Enkele bruggen zorgen voor de bereikbaarheid van het

dorp over de weg.

Onderdendam vervulde in het verleden een belangrijke

rol in de regio. Tussen 1885 en 1934 was ook het kantongerecht

in Onderdendam gevestigd. De twee kerken in

het dorp, waarvan één in stijl van de Amsterdamse school,

zijn pas in de 18e en 19e eeuw gebouwd. Het dorp telt

veel bijzondere woonhuizen en –villa’s. Sinds 1987 heeft

het dorp de status beschermd dorpsgezicht.

2 De herinrichting van Onderdendam De herinrichting van Onderdendam 3


Leefbaarheid onder druk

In 2002 kwam de leefbaarheid in Onderdendam prominent

op de politieke agenda. Bewoners ondervonden al

geruime tijd overlast van het (vracht)verkeer door het

dorp. Toen een rondweg om het dorp als mogelijke oplossing

van tafel verdween, hebben de gemeente Bedum, de

provincie Groningen en de Vereniging Dorpsbelangen

Onderdendam zich sterk gemaakt voor een alternatieve

oplossing.

De provincie Groningen en de gemeente Bedum besloten

in mei 2004 tot een herinrichting van het dorp.

Zij kozen daarbij voor het concept Shared Space.

Het doel van de herinrichting is toen als volgt omschreven:

“Het versterken van de mogelijkheden voor een

gemeenschappelijk en veilig gebruik van de openbare

ruimte in Onderdendam voor de diverse gebruikers.”

Waar staat Shared Space voor?

Shared Space staat voor een manier van inrichten van de openbare ruimte, die in de jaren ’90 is geïntroduceerd door

verkeerskundige Hans Monderman. Hij benaderde de openbare ruimte in dorpen en steden niet langer slechts als

verkeersruimte, zoals veel van zijn vakgenoten in die tijd, maar benadrukte in zijn aanpak dat de openbare ruimte

in woongebieden ‘mensruimte’ is: een multifunctionele ruimte, die voor verschillende mensen verschillende functies

vervult.

Andere inrichting

Deze (andere) manier van kijken naar de openbare ruimte

heeft natuurlijk invloed op hoe de ruimte wordt ingericht.

In een ruimte die wordt ingericht als verkeersruimte

zijn regels belangrijk en wordt gedrag gestuurd

met verkeersinstrumenten als verkeersborden, drempels

en wegbelijning. Plekken die meer functies dan alleen

een verkeersfunctie hebben, worden in de benadering

van Shared Space ingericht als mensruimte. Hier wordt

sociaal gedrag aangemoedigd. Dit gebeurt door een

beroep te doen op de normale sociale omgangsvormen

en het gezonde verstand van mensen. Verkeersborden

en andere verkeersinstrumenten blijven daarbij zoveel

mogelijk achterwege.

Een verblijfsruimte wordt een ‘mensruimte’ door de

verschillende gebruikers samen, op gelijke basis, gebruik

te laten maken van de ruimte (Shared Space). Dit gebeurt

onder het motto ‘liever ongeordend en veilig, dan geordend

en schijnveilig’. In de openbare ruimte wordt sociaal

gedrag aangemoedigd door het karakter van de plek te

versterken en de cultuurhistorische, ruimtelijke en landschappelijke

kenmerken te benadrukken. Het scheiden

van verkeersstromen is daarentegen een maatregel die in

de optiek van Shared Space niet past in een mensruimte

omdat het niet uitnodigt tot sociaal gedrag. Als ieder

een eigen (rij)baan heeft, hoeven mensen immers minder

rekening te houden met elkaar.

Uitgebreid proces

Een belangrijk uitgangspunt in Shared Space is ‘eigenaarschap’

van de openbare ruimte. Het is ruimte van en voor

iedereen. Dat vraagt om betrokkenheid van gebruikers

van begin tot eind. Gebruikers van de openbare ruimte

worden bij voorkeur intensief betrokken in het hele proces,

dus bij het bedenken en uitwerken van de plannen, bij de

realisatie en later ook bij het beheer van de openbare

ruimte. Bovendien zetten de betrokken overheden niet

alleen expertise in van verkeerskundigen, maar vaak ook

van deskundigen op andere terreinen, zoals stedenbouw,

landschap, cultuur, recreatie en toerisme.

4 De herinrichting van Onderdendam De herinrichting van Onderdendam 5


2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011

Mei 2004 - juli 2005

Besluitvorming,

projectvoorbereiding,

formeren werkgroep

Het proces

De herinrichting van Onderdendam ging niet over één

nacht ijs. Een uitvoerig traject met bewoners ging eraan

vooraf. Want een keuze voor het Shared Space concept

betekent ook dat bewoners en andere gebruikers van de

ruimte een belangrijke rol hebben in de planvorming.

Een zorgvuldig samengestelde werkgroep van bewoners

en professionals (van gemeente Bedum, provincie, adviseurs

en politie) fungeerde als denktank. De werkgroepleden

kwamen in de periode 2005 tot 2009 van tijd tot

tijd bij elkaar. Daarnaast vonden in totaal zes bijeenkom-

Juli 2005 – jan 2006

Inventarisatiefase

• Excursie voorbeeldprojecten

• Verkeerskundige en

ruimtelijke analyse

(ambtenaren

provincie, gemeente)

• Cultuurhistorische

analyse (bewoners uit

de werkgroep,

ondersteund door

deskundigen van

gemeente, provincie)

• Presentatie analyse

Jan 2006 – juni 2007

Uitwerkingsfase

• Vaststellen principes in de werkgroep: max. 30

km per uur voor het hele dorp, versterking

bebouwde komgrens, aanleggen plein,

eenduidigheid in ontwerp en materiaalgebruik

• Uitwerken schetsen door werkgroep

• Presentatie schetsen

Detaillering en afronding plannen op straatniveau

• Presentatie definitieve schetsen

sten plaats waarvoor het hele dorp werd uitgenodigd en

waren er vier straatbijeenkomsten. Om bewoners te laten

proeven aan de mogelijkheden van het concept Shared

Space werd een excursie georganiseerd naar enkele

plekken waar dit concept eerder is toegepast.

Een dorpsfeest met kinderactiviteiten en een dorpsbarbecue

markeerde op zaterdag 9 juli 2011 de afronding

van de herinrichting van Onderdendam. De werkzaamheden

hebben een jaar geduurd.

Juni 2007 – medio 2009

Voorbereiding uitvoering herinrichting

• Uitwerking schetsen (materialen e.d.)

• Bestek

De nieuwe inrichting

6 De herinrichting van Onderdendam De herinrichting van Onderdendam 7

voor na

Medio 2009 – eind 2011

Realisatie herinrichting

• Diverse keren overleg in werkgroep over

voortgang

• Dorpsfeest i.v.m. afronding herinrichting (9 juli

2011)

• klinkerverharding in een groot deel van het

dorp vervangen door printasfalt na overlast

(trillingen) voor omwonenden

Bijna het hele dorp Onderdendam ging in 2010 en 2011 op de schop. De gemeente Bedum en provincie Groningen

investeerden gezamenlijk ongeveer drie miljoen euro in de herinrichting van het dorp.

Dorpsplein

In het hart van het dorp, tussen de brug en het oude waterschapshuis,

is een plein gecreëerd. Het waterschapshuis

is geaccentueerd met een grijze loper. In eerste instantie

is dit plein helemaal bestraat met klinkers, maar dit bleek

door de ongeschikte ondergrond voor overlast te zorgen

voor omwonenden. Als oplossing is er toen voor gekozen

de klinkers deels te vervangen door zogeheten streetprint:

asfalt met een klinkerprint.


Klinkers en bolders

De overige wegen zijn heringericht met aan weerszijden

zogeheten ‘rabatstroken’. Dat zijn overrijdbare stroken van

ongeveer een halve meter breed. Deze stroken zorgen

ervoor dat de weg er smaller uitziet, wat de snelheid

verlaagt van passerende voertuigen. De kruisingen zijn

ingericht als gelijkwaardige kruisingen en geaccentueerd

met klinkers in de vorm van een cirkel. Op diverse plekken

zijn paaltjes, hekjes en bolders geplaatst. Dit om schade

door zwaar verkeer aan gebouwen en trottoirs te voorkomen.

En om te verhinderen dat auto’s op deze plekken

parkeren. In het hele dorp is een maximumsnelheid van

30 km per uur ingevoerd.

Nostalgische elementen

De oude lichtmasten in het dorp zijn vervangen door

nostalgische, antracietkleurige lantaarnpalen. Op het

plein zijn hekjes in dezelfde stijl geplaatst. Over het Boterdiep

is een ‘hoogholtje’ (een hoge houten brug) geplaatst.

De entree van het dorp wordt gemarkeerd door ‘valse

tillen’; een bolling in de weg met hekjes aan beide kanten

die de suggestie van een brug wekken. Diverse historische

elementen zijn geaccentueerd.

Groen en ommetjes

De aanplanting van nieuw groen maakt de herinrichting

compleet. Bij de komgrenzen zijn beukenhagen geplaatst

in het verlengde van de valse tillen. Langs de Stadsweg en

op het plein zijn nieuwe bomen geplant. Om mensen uit

te nodigen voor een wandelingetje zijn nieuwe ommetjes

gecreëerd. Eén daarvan is een ommetje langs het boterdiep

via het nieuwe hoogholtje.

Voldoet de inrichting aan de doelen?

Om te achterhalen wat bewoners, weggebruikers en werkgroepleden vinden van de nieuwe inrichting van Onderdendam

en van het planproces, zijn diverse onderzoeksmethoden gebruikt, waaronder enquêtes (ruim 300) onder

bewoners, passanten en werkgroepleden en interviews met werkgroepleden, zowel individueel als in groepsverband.

Ook is een drietal niet bij het project betrokken experts naar hun mening gevraagd ten aanzien van het uiteindelijke

projectresultaat. Door observaties is gekeken in hoeverre de openbare ruimte in Onderdendam na herinrichting daadwerkelijk

wordt gebruikt als gedeelde ruimte. De uitkomsten zijn hieronder samengevat.

‘Beslist mooier’

Bewoners, voetgangers, fietsers en automobilisten zijn het

erover eens: de herinrichting van Onderdendam is een

verfraaiing van het dorp. Dit is vooral te danken aan het

gebruikte bestratingsmateriaal en het mooie straatmeubilair.

Er is meer eenduidigheid gekomen in het straatbeeld.

‘Verkeerssituatie niet verbeterd’

In de beleving van bewoners en passanten heeft de herinrichting

de verkeerssituatie echter niet verbeterd. De

waardering voor de verkeersveiligheid, de overzichtelijkheid

van de verkeerssituatie en de toegankelijkheid is niet

toegenomen bij deze groepen. Het versmalde wegprofiel

in het centrum en de hoeveelheid vrachtverkeer zijn hiervoor

veel genoemde oorzaken. De toegankelijkheid voor

ouderen en mindervaliden is volgens de meeste respondenten

zelfs afgenomen. De plaatsing van bolders en

paaltjes wordt als belangrijkste reden genoemd.

‘Prettig verblijven’

Voor de verblijfskwaliteit (als voetganger) bestaat waardering,

alhoewel het smalle trottoir in het centrum en de

slechte toegankelijkheid (door plaatsing van paaltjes en

8 De herinrichting van Onderdendam

9


olders) hier wel afbreuk aan doen. Veranderingen in

gebruik en activiteiten hebben zich in de beleving van de

respondenten (nog) niet voorgedaan.

‘Niet helemaal Shared Space’

Op een aantal punten heeft de werkgroep in Onderdendam

concessies moeten doen aan de uitgangspunten

van Shared Space, constateren de onafhankelijke experts.

Het gebruik van asfaltverharding voor de rijbaan doet

afbreuk aan de door Shared Space beoogde gelijkwaardigheid

van verschillende gebruikers van de ruimte. De

gebruikte paaltjes, hekjes en bolders verdelen de ruimte

juist weer in aparte delen voor verschillende gebrui-

10 De herinrichting van Onderdendam

kers. Het ontbreken van een alternatieve route voor het

(zware) doorgaande verkeer staat de realisatie van een

echt verblijfsgebied in de weg.

Over het geheel genomen blijkt uit de evaluatie dat

de waardering voor de herinrichting hoger is naarmate

mensen meer betrokken zijn geweest bij het proces.

Aanwonenden zijn positiever over het plan in het algemeen

en de verkeersveiligheid dan niet-aanwonenden.

En werkgroepleden op hun beurt, zeker de professionals,

oordelen positiever over de verkeerssituatie dan

aanwonenden.

Wat is geleerd van het planproces?

Een uitgebreid proces heeft zeker

meerwaarde!

Bij alle werkgroepleden is positieve waardering voor de

uitvoerigheid van het proces. De meeste werkgroepleden

vinden overigens wel dat het proces al met al te lang heeft

geduurd. Daardoor lekte aandacht en energie weg. De

inzet van een externe adviseur, die mensen wist te motiveren

en confrontaties aan durfde te gaan, bleek een

goede manier om de aandacht te herpakken.

Heldere verwachtingen, voorkom

teleurstellingen

Een belangrijke les uit de evaluatie is het belang van

gelijkgestemde verwachtingen. Het speelveld en de spelregels

moeten vooraf voor alle spelers duidelijk zijn. Door

De waarde van het uitgebreide

planproces, volgens de werkgroepleden

• Binnen de werkgroep is veel geleerd t.a.v.

Shared Space

• Bewoners en professionals werkten samen op

basis van gelijkwaardigheid

• Betrokken bewoners kregen meer begrip voor

de complexe opgaven van overheden

• Ambtenaren kregen goede voeling met de

praktijksituatie in Onderdendam

• Er ontstond meer draagvlak door het betrekken

van de bevolking bij plannen

De plannen zijn verbreed door inbreng van

wensen vanuit het dorp

• Lokale historische kennis, ervaringen en

vaardigheden van bewoners zijn benut

• Meer aandacht voor ruimtelijke kwaliteit

onduidelijkheid over het beschikbare budget bij aanvang

bijvoorbeeld, zijn verwachtingen gewekt die later niet

konden worden waargemaakt. Ook de keuze om het

inrichtingsconcept Shared Space toe te passen, bracht

een aantal ‘voorwaarden’ met zich mee, die niet op voorhand

bij iedereen duidelijk waren.

Wees duidelijk over de rol van

dorpsvertegenwoordigers

Onduidelijkheid over de rol van de ‘dorpsvertegenwoordigers’

in de werkgroep heeft eveneens parten gespeeld.

Bewoners in de werkgroep voelden zich soms ongemakkelijk

bij hun niet duidelijk gedefinieerde rol en gaven hier

ieder op eigen wijze invulling aan. Het duidelijker maken

van taken en verantwoordelijkheden van deelnemers in

het proces had dit kunnen voorkomen. De professionals in

de werkgroep beoordeelden het proces vaker als ‘helder’

dan de betrokken bewoners en waren tevredener over het

doorlopen proces dan de betrokken bewoners.

Communiceer met het hele dorp

De betrokken professionals hebben voor zichzelf een

aantal lessen getrokken die te maken hebben met de

communicatie met bewoners. Zij constateren dat voorgenomen

besluiten beter gecommuniceerd hadden

kunnen worden met inwoners die niet aanwezig waren

bij de verschillende openbare bijeenkomsten. Ook is bij

de evaluatie gebleken dat het concept Shared Space nog

onvoldoende bekend was bij de dorpsbewoners. Voor het

draagvlak voor de uiteindelijke oplossing is kennis van het

concept bij gebruikers van groot belang.

De herinrichting van Onderdendam 11


Colofon

Kortom...

Dit is een uitgave van Kenniscentrum Shared Space - NHL Hogeschool en de

provincie Groningen, afdeling Verkeer en Vervoer, mei 2013.

Voor meer informatie over het project ‘Onderdendam’ kunt u contact opnemen met

de provincie Groningen, afdeling Verkeer en Vervoer.

Voor meer informatie over Shared Space kunt u contact opnemen met Kenniscentrum

Shared Space – NHL Hogeschool, Leeuwarden – www.nhl.nl/sharedspace

Onderdendam is er door de herinrichting zeker mooier op geworden,

vinden de deelnemers aan het evaluatieonderzoek, maar niet duidelijk

veiliger of rustiger. Of de nieuwe inrichting het dorp objectief veiliger heeft

gemaakt, zal moeten blijken uit aanvullend onderzoek dat de provincie

in de toekomst nog gaat uitvoeren. Om daarover goede uitspraken te

kunnen doen, is een langere periode noodzakelijk.

Het concept Shared Space, dat bij de inrichting als leidraad heeft gediend,

komt in Onderdendam helaas niet overal even goed uit de verf; op

diverse plekken is feitelijk geen sprake van een gedeelde ruimte,

zoals het Shared Space-concept beoogt. Toch heeft het uitgebreide

planproces dat is doorlopen (en dat ook hoort bij een Shared

Space-aanpak) duidelijk meerwaarde gehad voor het

eindresultaat, aldus de werkgroepleden.

Tekst en realisatie Senza Communicatie, Groningen

Drukwerk Provincie Groningen

Fotografie Provincie Groningen en Kenniscentrum

Shared Space – NHL Hogeschool

More magazines by this user
Similar magazines