Naar een curriculum voor Voortgezet Speciaal Onderwijs ...

Naar een curriculum voor 

Voortgezet Speciaal Onderwijs (VSO) 

Een onderzoek naar de plaats van en een curriculum voor het 

Surinaamse VSO 

In opdracht van MinOV-BEIP 

SLO, 1 april 2011

Naar een curriculum voor 

Voortgezet Speciaal Onderwijs (VSO) 

Een onderzoek naar een curriculum voor het Surinaamse VSO 

In opdracht van MinOV-BEIP 

Miriam Weekers, Jan Berkvens, Wout Ottevanger 

Met medewerking van IMWO 

SLO, 1 april 2011 

Naar een curriculum voor Voortgezet Speciaal Onderwijs (VSO) draft 010411 2/79

Inhoudsopgave 

INHOUDSOPGAVE .............................................................................................................................. 3 

GLOSSARIUM ..................................................................................................................................... 5 

1 INLEIDING ................................................................................................................................... 6 

1.1 Kader van het onderzoek ......................................................................................................... 6 

1.2 Geschiedenis van het speciaal onderwijs Suriname ................................................................. 6 

1.3 Samenstelling VSO ................................................................................................................... 7 

2.1 Methodologie .......................................................................................................................... 7 

2.2 Respondentgroepen................................................................................................................. 8 

3 OVERZICHT VAN DATA ................................................................................................................ 9 

3.1 Inleiding ................................................................................................................................... 9 

3.2 Statistische gegevens ............................................................................................................... 9 

3.3 Gegevens uit de interviews met scholen ................................................................................ 12 

3.4 Gegevens uit de interviews van betrokken partners .............................................................. 14 

3.5 Gegevens uit de interviews met bedrijven en bemiddelaars .................................................. 15 

3.6 Potentiële doorstromers ........................................................................................................ 15 

4 ANALYSE, CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN ............................................................................... 17 

4.1 Inleiding ................................................................................................................................. 17 

4.2 Visie ....................................................................................................................................... 17 

4.3 Leerdoelen en leerinhoud ...................................................................................................... 19 

4.4 Leeractiviteiten ...................................................................................................................... 21 

4.5 De rol van de leerkracht ......................................................................................................... 22 

4.6 Bronnen en materialen .......................................................................................................... 22 

4.7 Groeperingsvormen ............................................................................................................... 23 

4.8 Leeromgeving ........................................................................................................................ 24 

4.9 Tijd ......................................................................................................................................... 25 


4.10 Toetsing ............................................................................................................................... 25 

4.11 Begeleiding .......................................................................................................................... 26 

5 ALGEMENE CONCLUSIE ............................................................................................................. 28 

5.1 Samenvattende conclusie ...................................................................................................... 28 

5.2.1 De huidige situatie ................................................................................................................ 28 

5.2.2 Het toekomstige VSO ............................................................................................................ 29 

5.2.3 De structuur van het toekomstige VSO ................................................................................ 29 

5.2.4 Het curriculum ...................................................................................................................... 30 

5.2.5 Tot slot .................................................................................................................................. 31 

5.2 Meerjarenplan ....................................................................................................................... 31 

5.3 Voorstel meerjarenplan VSO .................................................................................................. 32 

6 SAMENVATTENDE LIJST VAN AANBEVELINGEN ......................................................................... 37 

REFERENTIES .................................................................................................................................... 40 

BIJLAGEN ......................................................................................................................................... 41 


Glossarium 

ADEKUS Anton de Kom Universiteit van Suriname 

AVO Algemeen Vormend Onderwijs 

BEIP Basic Education Improvement Project 

BNO Bureau Nijverheidsonderwijs 

BSO Bureau Speciaal Onderwijs 

CARICOM Caribbean Common Market 

CO Afdeling Curriculum Ontwikkeling 

DT Diagnostisch Team 

EBGS Evangelische Broedergemeente Suriname 

EBO Elementair Beroepsonderwijs (ENO en ETO) 

ECD Early Childhood Development 

EFA Education For All 

ENO Elementair Nijverheidsonderwijs 

ETO Elementair Technisch Onderwijs 

ETS Eenvoudige Technische School 

GLO Gewoon Lager Onderwijs 

HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs 

ICT Informatie en Communicatie Technologie 

IDB Inter-American Development Bank 

IMEAO Instituut voor Middelbaar Economisch en Administratief Onderwijs 

IMWO Instituut voor Maatschappijwetenschappelijk Onderzoek 

IOL Instituut voor de Opleiding van Leraren 

KO Kleuteronderwijs 

LBGO Lager Beroepsgericht Onderwijs 

LOM Leer- en Opvoedingsmoeilijkheden 

MBO Middelbaar Beroepsonderwijs 

MinOV Ministerie van Onderwijs en Volksontwikkeling 

MLK Moeilijk Lerende Kinderen 

NAR-G Nationale Adviesraad Gehandicaptenbeleid 

NATIN Natuurtechnisch Instituut 

NGO’s Niet Gouvernementele Organisaties 

O&P Afdeling Onderzoek en Planning 

PCU Project Coordination Unit (BEIP) 

PI Pedologisch Instituut 

PLOS Ministerie van Planning en Ontwikkelingssamenwerking 

RKBO Rooms Katholiek Bijzonder Onderwijs 

SAO Stichting Arbeids Ontwikkeling 

SEP Surinaams Educatief Plan 

SO Speciaal Onderwijs 

SLO Stichting Leerplanontwikkeling 

SPO II Sectorplan Onderwijs 2010-2014 

TANA Stichting Towards a New Alternative 

UNESCO United Nations Education, Scientific and Cultural Organization 

UNICEF United Nations Children’s Fund 

VOJ Voortgezet Onderwijs op Juniorenniveau 

VOS Voortgezet Onderwijs op Seniorenniveau 

VSO Voortgezet Speciaal Onderwijs 

ZMLK Zeer Moeilijk Lerende Kinderen 


1 Inleiding 

1.1 Kader van het onderzoek 

Het Ministerie van Onderwijs en Volkshuisvesting (MinOV) verbetert via het Basic Education 

Improvement Project (BEIP) het basisonderwijs in Suriname. BEIP heeft Stichting Leerplanontwikkeling 

(SLO) gevraagd om in het kader van het toekomstige basisonderwijs een curriculumraamwerk en 

leerlijnen op te stellen om de inhoud van het onderwijs vorm te geven. Het project is gefinancierd 

middels een lening van de Inter-American Development Bank (IDB). 

Voor de inrichting van de bovenbouw van het toekomstige basisonderwijs zijn tussen september 2010 

en maart 2011 verschillende onderzoeken uitgevoerd. Zo zijn vertegenwoordigers van het Voortgezet 

Onderwijs Junioren (VOJ) en Senioren (VOS), het Voortgezet Speciaal Onderwijs (VSO), het 

beroepsonderwijs (MBO) en vertegenwoordigers van de arbeidsmarkt bevraagd. Het onderzoek is 

door de MinOV afdelingen Onderzoek en Planning (O&P) en Curriculum Ontwikkeling (CO), het 

Instituut voor Maatschappijwetenschappelijk Onderzoek (IMWO) van de Anton de Kom Universiteit 

van Suriname (ADEKUS) en een deskundige op het gebied van speciaal onderwijs uitgevoerd. 

Het onderzoek naar de plaats en inrichting van het voortgezet speciaal onderwijs (VSO) ligt nu voor u. 

Er is voor gekozen om voor het VSO een apart onderzoek in te richten, vanwege de speciale 

behoeften van de leerlingen en leerkrachten. Hoewel het Elementair Nijverheidsonderwijs (ENO) en 

Elementair Technische Onderwijs (ETO) niet onder het VSO vallen, zijn ze wel binnen dit onderzoek 

bevraagd, omdat in de structuur van het toekomstige onderwijs deze twee onderwijsinstellingen 

buiten het 11-jarig basisonderwijs geplaatst zijn. Tijdens het onderzoek bleek dat er voor het VSO 

geen vastgesteld, geaccordeerd en gecontroleerd curriculum bestaat. 

Onlangs uitgevoerd onderzoek door Gobind (2011) naar het klassenmanagement en pedagogisch 

klimaat in het Surinaamse speciaal onderwijs en de trainingsinhouden van scholingstrajecten voor 

leerkrachten bevestigt veel van de bevindingen van het in dit rapport beschreven onderzoek. Het 

onderzoek van Gobind gaat dieper in op het pedagogisch klimaat dan dat dit onderzoek doet. De 

beide rapporten zijn dan ook een goede aanvulling op elkaar. 

1.2 Geschiedenis van het speciaal onderwijs Suriname 

De geschiedenis van het speciaal onderwijs in Suriname begint met een advies dat in 1946 door de 

heer Haens (inspecteur overzeese gebiedsdelen) aan de overheid is gedaan over het buitengewoon 

onderwijs. Samengevat luidde het advies dat het buitengewoon onderwijs toen buiten de zorg van de 

regering viel, omdat het zware financiële offers zou vragen om dit onderwijs goed aan te bieden. 

In 1962 verscheen een rapport van Professor Hart de Ruyter, waarvan de kern was dat er een groep 

van circa 1500 kinderen tussen de 6 en 15 jaar niet gebaat was bij gewoon lager onderwijs. Vanaf 

1946 werden er echter verschillende scholen opgericht voor Moeilijk Lerende Kinderen (MLK), Zeer 

Moeilijk Lerende Kinderen (ZMLK), kinderen met leer en opvoedingsmoeilijkheden (LOM), en 

kinderen met visuele, auditieve en motorische beperkingen. Thans beslaan deze scholen het hele 

gebied van lagere en middelbare scholen. 

Met de oprichting van de Nationale Adviesraad Gehandicaptenbeleid NAR-G, het Bureau Speciaal 

Onderwijs (BSO) en het Pedologisch Instituut (PI) is er meer aandacht voor het speciaal onderwijs 

gekomen. In 1994 heeft de Surinaamse overheid het verdrag van Salamanca (Unesco, 1994) 

ondertekend. Het verdrag zegt dat elk kind ongeacht zijn of haar beperking recht heeft op volwaardig 

onderwijs. 


De scholen voor speciaal onderwijs vallen niet allemaal onder beheer van het MinOV. Sommige van 

de scholen zijn stichtingsscholen. Het MinOV ondersteunt alle scholen door inzet van leerkrachten, 

lesmateriaal en, waar het gaat om de openbare scholen, bij het onderhoud van schoolgebouwen. Ook 

biedt het MinOV in de vorm van een zorgnetwerk aan de scholen begeleiding en ondersteuning voor 

leerkrachten, leerlingen en ouders. 

1.3 Samenstelling VSO 

Het VSO wordt verzorgd op een 9-tal VSO scholen (gegevens BSO), waarvan 6 in Paramaribo, 1 in 

Para, 1 in Wanica en 1 in Nickerie. Het aantal leerlingen bedroeg in 2010-2011 . Het aantal 

leerkrachten wordt bij benadering geschat op 140. Exacte gegevens zijn bij benadering, maar niet 

geregistreerd door MinOV. 

2.1 Methodologie 

De vragen die met het onderzoek beantwoord moesten worden zijn verdeeld in drie groepen: 

1. Welke competenties 1 moeten afgestudeerden van het 11-jarig basisonderwijs bezitten om 

aan de samenleving deel te kunnen nemen en voorbereid door te stromen naar 

vervolgopleidingen of het beroepenveld? 

a. In welke mate moeten leerlingen het vermogen hebben om zich zelf te ontplooien? 

b. Welke sociale vaardigheden moeten leerlingen bezitten en in welke mate? 

c. Welke burgerschapscompetenties moeten leerlingen bezitten en in welke mate? 

d. Welke competenties moeten leerlingen bezitten om succesvol te zijn op 

vervolgopleidingen? 

e. Welke competenties moeten leerlingen bezitten om succesvol te zijn op de 

arbeidsmarkt? 

2. In hoeverre voldoet het huidige onderwijs daar nu al aan? 

a. In welke mate bezitten leerlingen nu aan het einde van het VSO het vermogen om 

zichzelf te ontplooien? 

b. Welke sociale vaardigheden bezitten leerlingen nu aan het einde van het VSO en in 

welke mate? 

c. Welke burgerschapscompetenties bezitten leerlingen nu aan het einde van het VSO en 

in welke mate? 

d. Welke competenties bezitten leerlingen nu aan het einde van het VSO om succesvol te 

zijn op vervolgopleidingen? 

e. Welke competenties bezitten leerlingen nu aan het einde van het VSO om succesvol te 

zijn op de arbeidsmarkt? 

3. Wat zou er moeten gebeuren om de gewenste situatie te bereiken? 

a. Welke competenties zouden er in een heringerichte bovenbouw VSO verder ontwikkeld 

moeten worden? 

b. Welke consequenties heeft dat voor de inrichting van het onderwijs in de bovenbouw 

van het 11- jarig basisonderwijs, inclusief het VSO? 

Competenties zijn beschreven als het geheel van kennis, vaardigheden en houdingen welke een 

leerling moet bezitten om effectief te kunnen functioneren. 

Voor het onderzoek is er gebruik gemaakt van een kleinschalige maar brede survey benadering, 

waarbij naast een aantal kwantitatieve data ook kwalitatieve data zijn verzameld. Gezien het krappe 

tijdpad is purposive sampling toegepast, om zoveel mogelijk relevante data te kunnen verzamelen. 

Omdat de samples niet erg groot waren, is gestreefd naar triangulatie om zo zinvol mogelijke 

conclusies en aanbevelingen te kunnen doen. Verschillende instrumenten zijn gebruikt 

1 Competenties vormen het geheel van cognitieve kennis, vaardigheden en houdingen. 


(instrumenttriangulatie), maar ook zijn meerdere respondentgroepen bij het onderzoek betrokken 

(respondenttriangulatie). 

Het instrumentarium bestond uit de volgende instrumenten: 

• Vragenlijsten 

• Focusgroepen 

• Interviews. 

Het instrumentarium is in samenspraak met de andere onderzoeksgroepen (IMWO, CO en O&P) 

ontwikkeld. Waar mogelijk zijn vragenlijsten met elkaar ontworpen en bediscussieerd. 

2.2 Respondentgroepen 

In dit onderzoek is een keuze gemaakt om de groep VSO leerlingen te bevragen die een aannemelijke 

kans heeft om terug of door te stromen naar vervolgonderwijs. Deze groep leerlingen is tussen de 14- 

20 jaar. 

Tabel 1 toont de instrumenten per respondentgroep welke in dit onderzoek zijn gebruikt. 

Tabel 1 Instrumenten per respondentgroep 

Enquête Focusgroep Interview 

Scholen 

Schoolleiders X X 

Leerkrachten X 

Leerlingen X 

Ouders X X 

MinOV organen X X 

NGOs X X 

Bedrijven X X 

Internationale organisaties X 

De bezochte scholen zijn: VSO Flora, VSO Stizona, VSO Thomson, VSO Ilse Labadie, VSO TJG, VSO De 

Kans, ENO en ETO. 

De bezochte MinOV instellingen behoren tot het zorgnetwerk en zijn: Pedologisch instituut, Bureau 

Speciaal Onderwijs en Inspectie VOJ. 

De bezochte NGOs zijn: Stichting projecten, Stichting Sucet, en Tana. 

De bezochte bedrijven, of organisaties voor arbeidsbemiddeling, zijn: Unu Pikin, Bouwbedrijf Ramlal, 

Tuincentrum Tweede Rijweg en Stichting Arbeidsontwikkeling (SAO), KKF en De Drie Ankers (als 

intermediair voor bedrijven). 

De internationale organisaties Unicef en Unesco zijn ook bevraagd. 


3 Overzicht van data 

3.1 Inleiding 

De verzamelde data zijn samengevat weergegeven op de volgende pagina’s. De volledige datasets en 

de data van de partnerorganisaties en de bedrijven zijn geanonimiseerd en integraal opgenomen in 

de bijlagen. 

Allereerst worden de statistische gegevens weergegeven. Hierna volgen de overzichtstabellen van 

kwalitatieve items. De eerste overzichtstabel geeft de gegevens weer van respondenten uit de 

verschillende scholen voor VSO. De tweede tabel bevat uitspraken van de partners in VSO. De derde 

tabel geeft weer wat bevraagde bedrijven als belangrijke zaken benoemen. De laatste tabel geeft 

weer hoeveel leerlingen in het VSO aanwezig waren in het schooljaar 2010-2011 en welk percentage 

daarvan potentieel terug zouden kunnen stromen naar het regulier onderwijs. 

3.2 Statistische gegevens 

De ‘Onderwijsstatistieken; indicatoren en trends 2008-2009’ (MinOV, 2010) zijn voor de VSO-sector 

nog niet volledig. In een artikel in De Ware Tijd (‘Het speciaal onderwijs’, 2011), zijn een aantal data 

genoemd, waarvan de herkomst niet bekend is. Dit bevestigt het vermoeden dat de exacte aantallen 

leerlingen en leerkrachten in deze onderwijssector onbekend zijn. Om toch een beeld te geven van de 

situatie, is eigen telefonisch onderzoek uitgevoerd. De gegevens over aantallen leerkrachten, 

leerlingen en potentieel terugkerende leerlingen zijn dan ook alle bij benadering, zie tabel 2. 

In het schooljaar 2010-2011 zaten er op het VSO 396 leerlingen, inclusief 22 leerlingen van het Project 

De Kans. 285 (72%) zijn jongens, 111 (28%) meisjes. Zij worden onderwezen door 91 leerkrachten. 

Gobind (2011) heeft in zijn onderzoek SO en VSO scholen geconcludeerd dat het overgrote deel van 

het onderwijzend personeel in het speciaal onderwijs vrouw is: 88%. Uit tabel 2 blijkt dat de 

verhouding in het VSO wat minder scheef is. Een zeer kleine minderheid van het personeel heeft een 

specifieke opleiding voor speciaal onderwijs gevolgd. 

Volgens dezelfde officiële ’Onderwijsstatistieken’ zijn er 2 ETS/ETO/EBO scholen en 2 

Nijverheidsscholen (ENO), maar er zijn een aantal scholen die ENO klassen hebben. Van een van deze 

scholen met een ENO-klas waren de gegevens niet te achterhalen. In totaal volgen er, 431 leerlingen 

in deze sector van het onderwijs. De verhouding man/vrouw is klassiek naar stroming ingedeeld: 

slechts 1 meisje volgt technisch onderwijs, geen enkele jongen nijverheidsonderwijs. De verdeling van 

de leerkrachten is vergelijkbaar. 

Tabel 2 Aantallen leerlingen en leerkrachten in de sector VSO/Nijverheidsonderwijs (bij benadering) 

School Leerlingen Leerkrachten 

Totaal Man Vrouw Totaal Man Vrouw 

VSO 396 285 111 91 34 57 

ENO 117 - 117 32 1 31 

ETO 314 313 1 17 12 5 

Totaal 827 598 229 140 47 93 

Tabel 3 toont de mate waarin leerkrachten en bedrijven de algemeen vormende competenties van 

groot belang achten (in procenten). De tweede groep gegevens toont de mate waarin leerkrachten, 

bedrijven en leerlingen vinden dat deze competenties goed of voldoende beheerst worden (in 

procenten). Voor sommige items geldt dat bij de bedrijven geen percentage gegeven kon worden, 

omdat de respons onvoldoende was. 


Tabel 3 Mate van belang en beheersing van competenties 

Item Mate van belang (groot) (%) Beheersing (goed/voldoende) (%) 

Leerkrchtn Bedrijven Leerkrchtn Bedrijven Leerlingen 

N=18 n=5 n=18 n=5 n=88 

Zelfbewustzijn 89 60 61 50 94 

Doorzettingsvermogen 94 80 50 20 80 

Assertiviteit 89 80 67 20 69 

Zelfreflectie 78 100 31 25 73 

Ontwikkelings- en exploratiedrang 65 40 35 33 66 

Oplossingsgerichte instelling 80 40 57 25 64 

Creatief denken 80 100 71 100 86 

Respect voor zichzelf en anderen 89 60 39 0 91 

Samenwerken 94 100 67 40 86 

Trots zijn op eigen land 90 x 29 x 89 

Respect tonen voor democratische waarden 83 x 37 x 77 

Bewust zijn van plaats in de wereld 83 x 23 x 75 

Respect voor religies en culturen 89 x 46 x 74 

Milieubewust leven 88 x 41 x 79 

Betrouwbaar zijn 93 x 40 x 88 

Informatie verzamelen en verwerken 83 40 12 20 73 

Kritisch kunnen denken 78 60 6 40 67 

Kunnen onderzoeken 78 40 6 0 71 

Kunnen plannen 78 50 12 25 73 

Probleemoplossend kunnen denken 78 60 12 25 76 

ICT vaardig zijn 89 40 17 25 64 

Belangstelling hebben 94 67 18 50 66 

Motivatie 83 100 18 50 84 

Georganiseerd en netjes werken 72 100 28 0 96 

De tabellen 4 tot en met 7 geven wensen van leerlingen aan. Dit waren open vragen, waarop 

leerlingen meerdere antwoorden mochten geven. Sommige leerlingen hebben vragen niet 

beantwoord, waardoor het aantal reacties steeds wisselt. 

Tabel 4 geeft de toekomstwensen van de leerlingen weer. Van de 84 leerlingen hebben 76 leerlingen 

aangegeven wat ze na het VSO willen doen. 

Tabel 4 Toekomstwensen leerlingen 

Doorleren Werken Combinatie 

Aantal % Aantal % Aantal % 

Leerlingen n=76 45 59 19 25 12 16 

De genoemde beroepen zijn militair, politieagent, kapper, automonteur, elektricien, brandweer, de 

zorg en werken op kantoor. 

Tabel 5 geeft aan voor welke vakonderdelen de leerlingen meer aandacht zouden willen in het VSO. 

Daarnaast hebben leerlingen aangegeven voor welke vaardigheden ze graag meer aandacht zouden 

willen hebben. Deze gegevens zijn opgenomen in tabel 6. Tot slot zijn de leerlingen bevraagd op 

aandachtswensen voor gedrag en houdingen. Tabel 7 geeft daarvan de resultaten weer. 


Tabel 5 Aandachtswensen vakken door leerlingen 

Onderdeel N % 

Praktijkvakken 34 51 

Computeronderwijs 15 22 

Taal 8 12 

Rekenen 5 8 

Alle vakken 3 4 

Sport 2 3 

Totaal 67 100 

Tabel 6 Aandachtswensen vaardigheden door leerlingen 

Vaardigheden N % 

Praktijkvaardigheden 25 57 

Leren te leren 10 22 

Respectvol met elkaar omgaan 8 17 

Lezen 1 4 

Totaal 44 100 

Tabel 7 Aandachtswensen gedrag en houdingen door leerlingen 

Gedrag en houdingen N % 

Gehoorzaam zijn/rustig zijn/goed 

gedrag/respect hebben 

10 37 

Agressie 9 33 

Communiceren 3 11 

Alles is goed/niets 3 11 

Op kleding letten 2 8 

Totaal 27 100 

De tabellen 8 tot en met 10 geven de gebieden aan waarvan de leerkrachten vinden dat ze meer 

aandacht behoeven. Tabel 8 geeft aan om welke kennis dat gaat, tabel 9 welke vaardigheden en tabel 

10 welke gedragshoudingen. 

Tabel 8 Aandachtswensen vakken door leerkrachten 

Kennis N % 

Taal 4 25 

Rekenen 4 25 

Meer praktische kennis 3 19 

Actuele kennis 1 6 

Totaal 12 100 

Tabel 9 Aandachtswensen vaardigheden voor leerlingen door leerkrachten 

Vaardigheden N % 

Praktisch handelen 7 51 

Creativiteit/creatief denken 2 14 

Computeronderwijs 2 14 

Zelfbewustzijn, respect 2 14 

Omgaan met geld 1 7 

14 100 

Tabel 10 Aandachtswensen houdingen van leerlingen door leerkrachten 

Gedrag en houdingen N % 

Beleefdheid/manieren 8 42 


Respect hebben voor 

elkaar/verdraagzaamheid 

6 32 

Communicatie 2 11 

Bewust keuzes kunnen maken 1 5 

Motivatie 1 5 

Kennis van ziektes 1 5 

Totaal 19 100 

Tabel 11 geeft aan hoe belangrijk bedrijven de beheersing van de kennisonderdelen Nederlands, 

rekenen en wiskunde vinden, en hoe goed deze beheerst worden door de leerlingen die zij 

binnenkrijgen. Omdat de aantallen respondenten te klein zijn om hier percentages op te betrekken, is 

de gemiddelde beoordeling weergegeven. 

Tabel 11 Belang en tevredenheid door bedrijven over de beheersing van 

kennisonderdelen door leerlingen 

Onderdeel Belang Beheersing 

Nederlands Redelijk tot groot Matig 

Rekenen Redelijk tot groot Matig 

Engels Gering tot redelijk Matig tot niet 

3.3 Gegevens uit de interviews met scholen 

De onderstaande tabel (tabel 12) toont de antwoorden door de verschillende respondentgroepen op 

de scholen: de schoolleiders, leerkrachten, leerlingen en ouders. In totaal zijn 6 schoolleiders (4 VSO, 

1 ETO en 1 ENO), 9 leerkrachten, 37 leerlingen en 3 ouders geïnterviewd. 

Tabel 12 Antwoorden tijdens de interviews van respondenten op de scholen 

Vragen Schoolleiders Leerkrachten Leerlingen Ouders 

In hoeverre 

bent u/je 

tevreden over 

het huidig VSO 

onderwijs 

Programma? 

Meer integratie van 

praktische en theoretische 

vakken. 

Hoe belangrijk is het 

behaalde diploma? 

Regulier diploma mogelijk 

maken in samenwerking 

met reguliere scholen? 

Niet alle vakken zijn 

volledig. 

Meer onderwijs op maat in 

het 

Programma. 

Geen zittenblijvers. 

Er zijn vakinhouden die 

belastend zijn en niet 

doeltreffend. 

Meer practicum en 

educatieve tochten. 

Alle vakinhouden op het 

programma zijn van 

belang. 

Meer expressievakken. 

Ik wil doorleren en douane 

worden. 

Ik wil politie worden dit 

kan ook niet via het VSO. 

Ik wil door leren 

Steeds dezelfde vakken. 

Meer informatie over wat 

nog meer kan. 

Thuis heeft ze en 

computer. 

Krijgt mijn zoon het 

vakkenpakket van zijn nivo. 

Ze leert mij het ook, 

textiel. 

De einddoelen zijn niet 

duidelijk, er is geen 

stimulans om verder te 

leren. 

Nieuwsgierige kinderen 

worden beperkt. 



Kunt u/je 

aangeven 

waarom? 

Welke vakken 

op het VSO zijn 

het belangrijkst 

en waarom? 

Welke 

vakinhou-den 

zou u/je willen 

toevoegen? 

Welke 

vakinhou-den 

zou je willen 

schrappen? 

Met welke 

vakinhou-den 

ervaren de 

leerlingen 

moeilijkheden/vind 

jij 

moeilijk? 

Waar had de 

vorige school 

meer aandacht 

aan moeten 

besteden? 

Vindt u dat er 

voldoende 

contact is met 

de vorige 

school? 

10. 

interessante 

opmerking-en? 

Geen richtlijnen voor een 

schoolprogramma. 

Weinig tot geen 

basismateriaal. 

Het programma is niet 

geschikt voor alle 

leerlingen. 

Niet alle leerkrachten zijn 

deskundig. 

Leren uit boeken 2 e ,3 e ,4 e , 

5 e , jaar GLO is niet altijd 

voordelig. 

Aanvullend materiaal komt 

vaak uit Nederland. 

Alle vakken, maar het gaat 

om de manier waarop je 

het geeft. 

Alle vakinhouden op maat. 

Speciale studie-uren om 

een onderwerp uit te 

leggen, uit te voeren en te 

evalueren. 

De terugstroming naar het 

regulier onderwijs. 

Ik weet niet op welke 

school ze heeft gezeten. 

Wetgeving voor speciaal 

onderwijs. 

Het curriculum op de 

kweekschool moet 

veranderen. 

Programma om ouders te 

betrekken. 

Te veel theorie, te weinig 

praktijk. 

Schrap de vakken die niet 

doeltreffend zijn. 

Te weinig expressie vakken 

om te leren presenteren 

en moeilijkheden op te 

lossen. 

Het programma kan niet 

altijd doorgaan omdat 

materialen ontbreken. 

Leerlingen moeten soms 

spullen van huis 

meenemen. 

Educatieve tochten. 

Praktisch handelen (wegen 

met een weegschaal). 

Technisch tekenen om de 

praktijk beter te begrijpen. 

Hypromy technology. 

Modernere methodes en 

materialen. 

Gewasbescherming 

(chemisch). 

Dans, drama, concentratieoefeningen. 

Schrappen van 

vakinhouden die belastend 

zijn en niet doeltreffend. 

Lezen, schrijven. 

Het catalogiseren van 

organisme. 

Dictee en tekst. 

Het zuiver zingen. 

Rekenen. 

Kniptechniek. 

Materialenkennis, meten 

en wegen. 

Technisch tekenen. 

Juf, die kinderen hier doen 

zo gehandicapt. 

De stage op tijd leren 

kennen. 

Stagetijd is tekort 

Ik wil door studeren voor 

een hoger niveau. 

De school bereidt ons 

helemaal niet goed voor. 

Ik kan niet naar ATV. 

Geen beroepskeuze. 

Lezen . 

Theoretische vakken, taal 

en aardrijkskunde. 

Vooral de praktijkvakken: 

Metaal, houtbewerking , 

elektrotechniek. 

Electro. 

Lichamelijke opvoeding. 

Ik wil douane worden. 

Engels. 

Spaans. 

ICT. 

Lezen en schrijven. 

Theoretische vakken. 

Als de school het niet weet 

dan ga ik naar het Minov. 

Meer evaluatie momenten 

met de school. 

Geen rekening gehouden 

met verschil in niveau. 

Persoonlijker contact 

leerkracht en ouder. 

Kunnen kinderen officieel 

een opleiding volgen na 

VSO. 

Leerkrachten geven elke 

leerling dezelfde lesstof. 

Geen toetsing voor de 

kinderen voor verdere 

studie. 

Omgaan met straffen en 

belonen. 

Vakken die de kinderen 

zelf kiezen. 

Vakken hoe om te gaan 

met straffen en belonen. 

Vakken met straffen en 

belonen. 

De kinderen toetsen op 

hun niveau. 

Vakkenpakket afstemmen 

op vervolgonderwijs. 

Je kan geen brief schrijven 

aan een leerkracht die 

achterlijk is. 

Er is een verschil tussen 

kinderen met 

gedragsproblemen en 

kinderen met 

leerproblemen . 


3.4 Gegevens uit de interviews van betrokken partners 

Tabel 13 geeft de antwoorden weer uit de interviews van de betrokken partnerorganisaties. In totaal 

zijn 7 instanties bevraagd. 

Tabel 13 Verzameling van antwoorden van partnerorganisaties 

Items Gegevens 

1. Hebben jullie 

activiteiten 

georganiseerd met 

betrekking tot 

doorstroom naar 

vervolgopleidingen en/of 

beroepenveld? 

2. Vindt u dat VSOleerlingen 

goed zijn 

voorbereid op 

doorstroming naar 

vervolgopleidingen en/of 

beroepenveld? 

3. Waar ligt voor u de 

nadruk: op sociale 

vaardigheden, houdingen 

of vakinhouden? 

4. Wat zou u graag willen 

bespreken wanneer het 

gaat om verbeterde 

aansluiting / 

doorstroming? 

5. Is er behoefte aan 

meer of andere 

inhouden? 

6. Werkt u samen met 

collega-instellingen als 

het gaat om het 

curriculum/de 

doorstroming en de 

aansluiting? 

7. Welke competentie uit 

de lijst vindt u het 

belangrijkste? 

De intentie om activiteiten te organiseren is er. Sommige organisaties organiseren 

activiteiten, maar doen dat meestal geïsoleerd. Ondersteuningstrajecten, job 

coaching, beurzen, ondersteuning aan onderwijsgevenden, testen en verwijzing. 

Situatieanalyses, inventarisatie van drop-outs en het verzorgen van het 

onderschrijven van internationale verdragen worden verzorgd door de bilaterale 

organisaties. 

Er zijn geen geïnstitutionaliseerde programma’s, waar wel grote behoefte aan is. 

Geïsoleerde projecten hebben zelf programma’s opgezet waarvan de kwaliteit en 

inhoud niet bekend zijn en niet gecontroleerd worden. Dit doet een groot beroep op 

de creativiteit en professionaliteit van de leerkracht. Het zorgnetwerk is niet 

voldoende ondersteunend. Leerlingen worden niet opgeleid op grond van de 

behoeften van het werkveld, maar het lijkt willekeurig en afhankelijk van de 

beschikbare middelen. Soms wordt gebruik gemaakt van gedateerde programma’s. 

Er is te weinig ruimte voor praktische werkvormen en een tekort aan 

leerwerkplaatsen. Protocollen voor doorverwijzingen en de mogelijkheden daartoe 

zijn onduidelijk en onoverzichtelijk. Er worden vraagtekens gezet bij een juiste 

identificatie van zorgleerlingen in het GLO en de ondersteuning die de jonge 

leerlingen krijgen of niet krijgen. Er lijken duidelijke niveaustandaards te ontbreken. 

Een combinatie van sociale vaardigheden en vakinhouden. Alternatieve 

werkmethoden waar praktijk en theorie met elkaar gecombineerd worden. 

Didactische werkvormen gericht op het verbeteren van houdingen en het 

versterken van het zelfvertrouwen en talent. 

Samenwerking tussen overheid en de NGOs, zowel inhoudelijk als financieel. 

Versterking van met name het zorgnetwerk. Duidelijke afspraken tussen de 

verschillende organisaties. Deskundigheidsbevordering van leerkrachten. Het 

versterken van de status van BSO en het eerder aanmelden van leerlingen voor zorg. 

Een leerlingvolgsysteem als communicatiemiddel tussen betrokken instanties. Een 

duidelijk beeld van wat er in de maatschappij aangeboden wordt aan deze 

leerlingen, met een sterkere rol voor de job coaches. Een duidelijk beeld van de 

aansluiting op het beroepenveld ontbreekt. Meer leren van internationale 

organisaties en voorbeelden. VSO en passend onderwijs ontbreken in de districten 

en het binnenland, waardoor leerlingen die speciale zorg nodig hebben in dat deel 

van het land niet bediend worden. Officiële status van het SO ontbreekt. Op 

beleidsniveau moet de status van het SO bevestigd worden. 

Ruimte voor praktijk (leerwerkplaatsen) gecombineerd met theorie en sociale 

vaardigheden. Afstemmen op de potentie en talenten van het kind, gericht op het 

ondersteunen van het leren zien van de eigen mogelijkheden van de kinderen. 

Expressievakken kunnen daar goed bij ondersteunen. 

Sommige organisaties werken in afzondering van andere projecten en de overheid. 

Andere organisaties werken samen collega-NGOs. Het ministerie zou samenwerking 

moeten bevorderen en de ouderparticipatie versterken. Een goede procesbewaking 

ontbreekt maar is onontbeerlijk. Bevoegdheid moet bij de juiste personen en de 

juiste instantie liggen. Procesbewaking en aansluiten bij internationale projecten. 

In zichzelf geloven, netjes georganiseerd werken, zelf initiatieven nemen. 

Het onderwijs is curriculumgericht, maar zou kindgericht moeten zijn. 



8. Interessante 

opmerkingen 

Waarom is de GLO-toets in klas 5 afgeschaft? 

Geen didactische begeleiding van leerkrachten. 

Leerlingen moeten de school zinvol en minder saai vinden. 

Afschaffing afzonderende SO klasjes in het GLO, in plaats daarvan interne 

begeleiding (passend onderwijs). 

Vakken vullen bij de Chinees door lyceum studenten geeft VSO leerlingen minder 

mogelijkheden. 

Meer kinderen kunnen doorstromen naar het reguliere onderwijs als er scherpere 

observatie is in het reguliere en speciaal onderwijs. 

Wat nodig is politieke wil. 

Het kind zit voor spek en bonen in de klas. 

Kinderen die ondersteuning nodig hebben in de districten en het binnenland gaan 

lang niet allemaal naar school. 

3.5 Gegevens uit de interviews met bedrijven en bemiddelaars 

Tabel 14 geeft de antwoorden weer van de bedrijven en bemiddelaars, die gegeven zijn tijdens de 

interviews. 

Tabel 14 Antwoorden van bedrijven en bemiddelaars 


1. U ontvangt leerlingen 

uit het VSO. Hoe zijn zij 

voorbereid op werken in 

het bedrijfsleven? 


2. Welke vaardigheden/ 

kennis/houdingen 

beheersen de leerlingen 

die u in dienst hebt 

genomen en welke 

hiaten ziet u? 


nadruk: op sociale 

vaardigheden, houdingen 

of vakinhouden? 

4. Heeft u contact met 

afleverende scholen over 

de voorbereiding op 

werken? 

5. Wat zou u met 

afleverende scholen 

bespreken als het gaat 

om verbeterde 

aansluiting en 

doorstroming? 


opmerkingen 

3.6 Potentiële doorstromers 

Hebben wel kennis van het vak, zijn aardig als mens en zijn vrij in de omgang. Ze 

hebben extra begeleiding nodig op de werkplek, in aanvulling op wat er al in het 

onderwijs wordt gedaan aan hygiëne, normen, waarden en discipline. Discipline is 

een probleem. 

Vakkennis over hout, metaal, tuin en huishoudkunde zijn aanwezig. Instrumentele 

vaardigheden als schrijven, lezen en rekenen zijn vaak zwak. Ze komen op tijd, maar 

zijn niet altijd berekenbaar (concentratieproblemen). Assertief op verkeerde 

momenten (soms blokkades). Weinig individuele aandacht en minimale 

voorbereiding op bedrijven. 

Waar job coaches zijn worden leerlingen voorbereid op het huishoudelijk reglement, 

veiligheidsvoorschriften etc. Goed in sociaal contact. Bedrijven vinden dat leerlingen 

weinig voorbereid zijn op het werken in het bedrijfsleven. 

Vakbeheersing, gecombineerd met sociale vaardigheden en klantgerichtheid. 

De meeste organisaties hebben contacten met scholen, al dan niet via job coaches of 

vanuit de eigen organisaties. Het lijkt erop dat als er job coaches bij betrokken zijn, 

het traject verbetert. Het bedrijfsleven wenst afstemming met de overheid (MinOV), 

dit is nog niet voldoende gelukt. 

Kwaliteitsbewaking van vakkennis en het werkproces van te voren bespreken en 

bewaken. De discipline van de leerlingen verbeteren. Meer contact met bedrijven 

over hun voorwaarden en de begeleiding die ze bieden op het werk. 

In het bedrijf valt de individuele begeleiding abrupt weg. 

Suriname zou lid kunnen worden van de CANTA en NTA (Caribische instellingen die 

kwaliteitsbewaking van vakkennis als taak hebben). 

De onderstaande tabellen geven een overzicht van geschatte aantallen leerlingen per onderzochte 

school die met begeleiding terug zouden kunnen keren naar het reguliere onderwijs in schooljaar 

2010-2011. 


Tabel 15 Aantal leerlingen en percentage potentiële terugkeerders in het VSO 

School Aantal leerlingen Aantal potentiële 

terugkeerders 

Stizona 53 3 6% 

Thompson 58 4 7% 

Flora 84 4 5% 

TJG 20 2 10% 

Ilse Labadie 24 2 8% 

De Kans 22 10 48% 

Totalen 261 25 10% 

Tabel 16 Aantal leerlingen en percentage potentiele terugkeerders in het ETO 


terugkeerders 

ETO 1 300 225 75% 

ETO 2 14 0 0% 

Totalen 314 225 72% 

Tabel 17 Aantal leerlingen en percentage potentiële terugkeerders in het ENO 


terugkeerders 

ENO 1 50 23 45% 

ENO 2 36 7 20% 

ENO 3 31 24 75% 

ENO 4 Gegevens ontbreken 

Totalen 117 53 45% 

Percentage 

potentiële 

terugkeerders 

Percentage 

potentiële 

terugkeerders 

Percentage 

potentiële 

terugkeerders 


4 Analyse, conclusie en aanbevelingen 

4.1 Inleiding 

Voor de analyse is gebruik gemaakt van het in figuur 1 afgebeelde curriculaire spinnenweb van Van 

den Akker (2003). Het spinnenweb beschrijft de tien componenten die van belang zijn voor een 

evenwichtig curriculum. De tien componenten beschrijven de visie, de leerdoelen en leerinhoud, de 

leeractiviteiten, de professionaliteit van de leerkracht, de bronnen en materialen, de betrokken 

groepen leerlingen en ordening daarvan, de leeromgeving, beschikbare tijd en de toetsing. Alle 

componenten staan met elkaar in verbinding en zijn afhankelijk van elkaar. Voor de analyse van het 

VSO is daar ondersteuning en zorg aan toegevoegd. 

Figuur 1 Het curriculaire spinnenweb 

Per component is, waar mogelijk, een opvallende uitspraak van een of meerdere respondenten 

weergegeven. Vervolgens worden per component conclusies getrokken op grond van de in het 

voorgaande hoofdstuk vermelde gegevens, waarna per onderdeel aanbevelingen gedaan worden. Na 

de laatste component wordt een algemene samenvattende conclusie gegeven. 

4.2 Visie 

‘Als de school het niet weet, dan ga ik naar het MinOV!’ 

Opmerking van een 17-jarige leerling tijdens een van de interviews op 

scholen. 

Hoewel het internationale verdrag van Salamanca voor inclusief onderwijs (Unesco, 1994) door 

Suriname is ondertekend, ontbreekt wetgeving, status en een duidelijke visie op de plaats en rol van 

het speciaal onderwijs. De overheid voert geen duidelijke regie en levert geen eenduidige richtlijnen 

voor VSO, waardoor veel instellingen van het speciaal onderwijs geïsoleerd van elkaar en de rest van 

het onderwijs functioneren. Sommige NGOs en scholen werken wel samen, en geven aan dat

epaalde zorginstellingen en structuren functioneren. De verschillende bureaus en ondersteunende 

organisaties die functioneren, zouden dat meer in samenhang moeten doen. De partners geven aan 

een structuur en samenwerking (zowel inhoudelijk als financieel) tussen partners en overheid op prijs 

te stellen. Ook het bedrijfsleven, dat leerlingen opneemt, zou dergelijke samenwerking willen. 

Op internationaal niveau zijn er veel initiatieven waar bij aangesloten zou kunnen worden. Zo kan er 

geleerd worden van en met andere landen, aansluiting gezocht worden bij internationale initiatieven 

en kwaliteitsborging gegarandeerd worden. 

Alle betrokkenen geven aan dat programma’s lang niet altijd op maat worden aangeboden en vaak 

niet bepaald wordt op welk niveau een leerling zal uitstromen of doorstromen. Het speciaal onderwijs 

lijkt niet gericht op terugstroming naar het reguliere onderwijs. Leerlingen geven aan dat ze niet 

begeleid worden in beroepskeuze of op mogelijke vervolgopleidingen en dus niet voldoende 

voorbereid worden op wat er na de school gaat gebeuren. Het onderwijs is eerder aanbodgericht dan 

dat het zoveel mogelijk probeert aan te sluiten bij de leerbehoeften van de leerlingen. Omdat er op 

de arbeidsmarkt en in de maatschappij als geheel sprake is van diploma-inflatie, worden leerlingen 

afkomstig uit het speciaal onderwijs vaker uit de arbeidsmarkt gedrukt. Een van de partners merkte 

op dat vakken vullen bij de supermarkt steeds vaker door lyceumstudenten gebeurt, waar dat 

voorheen ook een plaats was waar VSO leerlingen geplaatst konden worden. Dit impliceert de 

noodzaak voor een evenwichtiger verdeling en afstemming van arbeidskansen. 

Ouders geven aan dat niet op alle scholen een kindvriendelijk klimaat heerst. Partnerorganisaties 

benadrukken dat het onderwijs meer kindgericht zou moeten zijn en geven aan dat er veel meer 

aangesloten kan worden op de potenties, talenten en mogelijkheden van de leerlingen. Deze wens 

komt overeen met de uitspraken hierover in het Surinaams Educatief Plan (SEP) (MinOV, 2002), 

Sectorplan Onderwijs (MinOV, 2009) en het daarop gebaseerde curriculumraamwerk (MinOV- 

BEIP/SLO, 2011). 

Niet alle doelgroepen van het speciaal onderwijs lijken duidelijk omschreven te zijn, wat geleid heeft 

tot een brede en ondefinieerbare populatie, waar ook leerlingen een plek hebben gevonden waarvan 

niet zeker is of ze daar thuishoren. Ouders bevestigen dit beeld door op te merken dat er verschillen 

zijn tussen kinderen met gedragsproblemen en kinderen met leerproblemen, die nu met elkaar in het 

speciaal onderwijs zijn beland. 

Aanbevelingen 

1. Nemen van de regie door MinOV 

2. Vastleggen van een visie, missie en doelstellingen voor het speciaal onderwijs 

3. Vastleggen van richtlijnen voor het proces van instroming, doorstroming en uitstroming naar 

opleidingen en bedrijfsleven 

4. Opstellen van selectiecriteria voor een betere determinatie van leerlingen die speciaal 

onderwijs nodig hebben 

5. Determineren huidige populatie en leerlingen die niet in het VSO thuishoren met het oog op 

het terugleiden naar het reguliere onderwijs of laten uitstromen naar adequaat 

vervolgonderwijs of banen in het bedrijfsleven 

6. Uitvoering geven aan het verdrag van Salamanca door gericht te werken aan onderwijs op 

maat middels stromingen (tijdelijk verblijf in het speciaal onderwijs en terugstroom naar het 

regulier onderwijs) 

7. Versterken en stimuleren van de samenwerking met partners en afdelingen 

8. Aansluiting zoeken bij internationale initiatieven welke gericht zijn op kwaliteitsborging en 

aansluiten bij de neergelegde visie en doelstellingen 

9. Op maat aanbieden van kindvriendelijk en leerlinggericht onderwijs, waarbij aangesloten zou 

moeten worden bij de mogelijkheden en talenten van leerlingen 

10. Opstellen van een manier om leerlingen voor te lichten op het gebied van beroepskeuze, 

doorleer- en doorstroommogelijkheden 

11. Versterken van het imago speciaal onderwijs 

12. Voorkomen van diploma-inflatie en versterken van de uitstroommogelijkheden binnen de 

maatschappij. 


4.3 Leerdoelen en leerinhoud 

‘Als ze op hun werk de gebruiksaanwijzing van het gereedschap niet kunnen 

lezen, dan stopt het werk.’ 

‘Ze zijn assertief op het verkeerde moment en soms hebben ze blokkades.’ 

Opmerkingen van een werkgever over de taalvaardigheden van leerlingen. 

De scholen geven aan dat er meer integratie van praktijk en theorie moet plaatsvinden. Niet alle 

vakken worden (volledig) aangeboden, terwijl er ook vakken worden aangeboden die tot ballast 

gerekend kunnen worden. Expressievakken zouden opgenomen moeten worden in het curriculum, 

zodat meer aandacht bestaat voor creatief denken. Inhoud zou op maat moeten worden 

aangeboden. Leerkrachten benoemen naast de behoefte aan betere praktijkmogelijkheden, 

creativiteit en het verhogen van de concentratie van leerlingen. 

Ouders en leerlingen geven aan dat er in een aantal gevallen geen duidelijke onderwijsdoelen zijn en 

dat er niet altijd sprake is van een divers samengesteld vakkenpakket. Soms zijn ouders niet zeker van 

het niveau dat aan de kinderen wordt aangeboden. Ze merken op dat alle leerlingen dezelfde lesstof 

krijgen in plaats van dat er differentiatie plaatsvindt. Er kunnen geen vakken gekozen worden. Ouders 

vinden dat het vakkenpakket te eenzijdig op vakkennis is gericht, terwijl sociale vaardigheden en 

bijvoorbeeld het om kunnen gaan met en kunnen uiten van emoties ook belangrijk zijn. 

Leerlingen geven aan dat ze naast de instrumentele vakken als taal en rekenen, vooral praktijkvakken 

belangrijk vinden. Deze overtuiging wordt door de leerkrachten en bedrijven gedeeld. Graag zouden 

de leerlingen ook lichamelijke opvoeding, andere talen en ICT in het curriculum opgenomen zien 

worden. Zowel leerkrachten en leerlingen geven aan dat taal en rekenen/wiskunde moeilijk zijn en 

meer aandacht zouden behoeven. 

De beheersing van het Nederlands en rekenen wordt vooral door de bedrijven en leerkrachten als een 

groot probleem gezien. Zij zijn matig tot niet tevreden over de beheersingsgraad van deze vakken. 

Engels wordt door de bedrijven als slecht beheerst gezien, maar zij vinden het belang van dit vak, in 

vergelijking met het belang van Nederlands en rekenen, minder belangrijk. 

Het beheersen van algemeen vormende competenties wordt door leerkrachten en bedrijven over het 

algemeen van groot belang geacht. De respons van bedrijven was op een aantal items niet voldoende 

om deze in percentages uit te drukken. Bedrijven hebben aangegeven over die items geen mening te 

hebben. Leerkrachten scoren hoog op het belang van alle competenties, voor bedrijven geldt dat een 

aantal items in het oog springt. Zelfreflectie, creatief denken, samenwerken, motivatie en 

georganiseerd werken worden door de bedrijven erg belangrijk geacht, gevolgd door 

doorzettingsvermogen en assertiviteit. Minder, maar nog steeds belangrijk, worden 

ontwikkelingsdrang, oplossingsgerichte instelling, informatieverzameling en verwerken, kunnen 


onderzoeken en ICT vaardig zijn gevonden. Opvallend is dat zowel de bedrijven als de leerkrachten 

het beheersen van creatief denken van de leerlingen hoog beoordelen, maar het oplossingsgericht 

handelen als laag. Dit doet vermoeden dat creatief denken niet in verband gebracht wordt met 

oplossingsgericht handelen, maar anders wordt geïnterpreteerd. 

Opvallend bij de beoordeling van de beheersingsgraad is, dat leerlingen over het algemeen een 

bijzonder positief beeld van de beheersing hebben: alle items worden hoog gewaardeerd, het item 

zelfbewustzijn zelfs met 94%. Hun leerkrachten en bazen zijn echter een stuk minder tevreden. Deze 

discrepantie is opvallend en zegt iets over het zelfreflecterend vermogen van de leerlingen en de 

mate waarin ze hierin opgeleid zijn. Leerkrachten zijn het minst tevreden over de metacognitieve 

vaardigheden (kritisch kunnen denken, kunnen onderzoeken, kunnen plannen en probleemoplossend 

kunnen denken) door hun leerlingen. De bedrijven vinden doorzettingsvermogen, assertiviteit, 

respect voor zichzelf en anderen, informatie verzamelen en verwerken, kunnen onderzoeken en 

georganiseerd en netjes werken zwak. 

Leerkrachten en bedrijven beoordelen de beheersing van zelfreflectie, ontwikkelingsdrang en ICT 

vaardig zijn ongeveer gelijk (minder dan 10% verschil). Grotere verschillen (meer dan 30%) zijn te 

vinden bij doorzettingsvermogen, assertiviteit, oplossingsgerichte instelling, respect voor jezelf en 

anderen, samenwerken, kritisch kunnen denken, belangstelling hebben en motivatie. Verder is 

opvallend dat het beheersen van de metacognitieve vaardigheden (van informatie verzamelen tot 

netjes en georganiseerd werken) door leerkrachten lager wordt beoordeeld dan door de bedrijven, 

terwijl belangstelling hebben en motivatie door de bedrijven relatief positief worden beoordeeld 

(50%). Dit duidt erop dat leerlingen in het VSO moeite hebben met het ‘leren leren’ in de meer 

theoretisch en disciplinaire omgeving van de school, maar in de wereld van werk gemotiveerder zijn 

en meer belangstelling hebben dan als ze zich op school bevinden. 

Uit de interviews blijkt dat het beheersen van sociale vaardigheden door de bedrijven als uiterst 

belangrijk wordt geclassificeerd, evenals klantgerichtheid, discipline en concentratie. Ook 

instrumentele vaardigheden als taal en rekenen worden als belangrijk gezien. Voor al deze 

vaardigheden geldt dat ze versterkt zouden moeten worden. Veelal zit het met de vakkennis wel 

goed, hoewel ook daarvan gevonden wordt dat er kwaliteitsborging moet plaatsvinden. De meeste 

instellingen geven aan een combinatie van vakkennis en algemene competenties belangrijk te vinden. 

De partners merken op dat leerinhouden niet zijn vastgesteld en het curriculum aan de individuele 

scholen worden overgelaten. In een aantal gevallen worden daar gedateerde programma’s voor 

gebruikt. Niveaustandaards lijken te ontbreken. Naast praktijkleren ziet men graag ook een 

combinatie van vakinhouden en algemeen vormende competenties. Daarbij noemt men specifiek dat 

leerlingen moeten leren in zichzelf te geloven, netjes georganiseerd moeten leren werken en moeten 

leren zelf initiatief te nemen. 

Aanbevelingen 

1. Ontwikkelen van een gedifferentieerd, relevant en samenhangend curriculum met creatieve 

vakken, ICT en bewegingsonderwijs en aandacht voor algemeen vormende competenties. In 

het curriculum moet rekening gehouden worden met leerlingen die zullen doorstromen naar 

de arbeidsmarkt en leerlingen die (begeleid) terug kunnen stromen naar het reguliere 

onderwijs. Aansluiting bij het curriculum van het toekomstige basisonderwijs is voor de 

laatste groep van belang. 

2. Inventariseren van bestaande programma’s 

3. Leren van en aansluiten bij deze bestaande goede initiatieven 

4. Maken van keuzes in het huidige aanbod en schrappen van ballast (afhankelijk van de 

opleiding) 

5. Aandacht besteden aan algemeen vormende competenties 

6. Opzetten en uitvoeren van een onderzoek om na te gaan waarom leerkrachten/bedrijven en 

leerlingen zo’n andere beleving hebben van de beheersing van algemeen vormende 

competenties (met name zelfreflectie en zelfbewustzijn zouden bekeken moeten worden in 

dit kader, evenals de leeractiviteiten en leeromgeving: hoe krijgen de competenties in de 

praktijk vorm binnen het onderwijs?) 


7. Stimuleren van het meer aandacht besteden aan metacognitieve vaardigheden (het leren 

leren) 

8. Betrekken van het bedrijfsleven kan sterker betrokken worden bij het samenstellen van het 

leerprogramma, om beter aan te sluiten bij de gewenste competenties 

9. Uitbreiden van praktijkmogelijkheden om het onderwijsprogramma minder theoretisch te 

maken 

10. Creëren van meer uniformiteit en afstemming tussen de programma’s van aansluitend 

onderwijs en de arbeidsmarkt. 

4.4 Leeractiviteiten 

‘Een schoonmaakster, dat willen we!’ 

Antwoordden de leerlingen van een van de scholen op de vraag wat voor 

leeractiviteiten ze graag zouden willen. Er verder op ingaand bleek dat de 

leerlingen vonden dat ze veel te vaak de school als leeractiviteit moesten 

schoonmaken. 

Scholen en partners geven aan graag praktischer invulling te geven aan het onderwijs, waarbij ook de 

omgeving van de school benut zou kunnen worden (bijvoorbeeld educatieve tochten etc.). 

Alternatieve nieuwe werkmethoden moeten daarbij niet geschuwd worden. Meer aandacht kunnen 

geven in de diepte en werken vanuit samenhang worden ook belangrijk gevonden. Stage en 

leerwerktrajecten zouden verder uitgebouwd en effectiever benut kunnen worden. Ook wordt het 

inzetten op ICT in het onderwijs genoemd, waarbij ouders aangeven dat de voorzieningen op school 

soms minder goed zijn dan thuis. Juist moderne ICT middelen bieden de mogelijkheid onderwijs op 

maat te bieden en op een meer activerende manier leerlingen te benaderen. 

Een partner geeft aan dat het onderwijs zinvol en minder saai moet worden. Wat betreft 

leeractiviteiten betekent dit, dat activiteiten meer activerend en uitdagender zouden moeten 

worden. Algemeen vormende competenties zouden bij zoveel mogelijk leeractiviteiten een plaats 

moeten krijgen. 

Ook is het belangrijk leerlingen voor te bereiden op zelfstandig functioneren. Burgerschap, zelfstandig 

kunnen wonen en zelfredzaamheid zouden een plek moeten krijgen in het onderwijsprogramma. 

Aanbevelingen 

1. Stimuleren van het praktischer invullen van de leeractiviteiten 

2. Aansluiten bij de onderwijsvernieuwingen die door het ministerie worden ingezet, waarbij 

activerende didactiek en meer activerende werkvormen aandacht krijgen (MinOV-BEIP en 

MinOV-Progress trainingen, invoering SWP) 

3. Incorporeren van algemeen vormende competenties in de leeractiviteiten 

4. Inzetten op meer gebruik van moderne media (ICT) 

5. Aanbieden van modules gericht op zelfstandigheid en zelfredzaamheid 

6. Uitbreiden van mogelijkheden voor stages en leerwerktrajecten. 


4.5 De rol van de leerkracht 

“In zijn groep blinkt mijn zoon uit, maar de juffrouw heeft geen tijd voor hem 

en ze weet niet wat ze met hem aan moet.” 

Opmerking van een ouder over de ondersteuning van haar zoon door een 

leerkracht. 

Schoolleiders geven aan dat niet alle leerkrachten deskundig zijn. Ouders zeggen dat zij graag een 

persoonlijker contact met leerkrachten zouden willen onderhouden. Daarnaast maken zij zich zorgen 

over het feit dat leerkrachten niet voldoende differentiëren, dus elke leerling dezelfde lesstof 

voorschotelen. Dit wordt ondersteund door de schoolhoofden die aangeven dat vakken op andere 

manieren gegeven zouden kunnen worden en dat onderwijs meer op maat en praktischer verzorgd 

moet worden. Alle respondenten vinden dat leerkrachten voor speciaal onderwijs een daarop 

toegespitste opleiding zouden moeten krijgen. Deze opleiding voor speciaal onderwijs was er in het 

verleden wel, maar is opgeheven. 

Opvallend is dat leerkrachten de vragen over de gewenstheid van aandacht voor houdingen vooral 

beantwoorden vanuit disciplinair en orde oogpunt: 74%. De richting die de overheid in haar 

beleidsstukken aangeeft, gaat juist uit van versterking van algemeen vormende competenties als 

leren te leren, burgerschap, opbouwen van gezonden relaties etc. Uit de eenzijdige beantwoording 

van de vragen door leerkrachten kan geconcludeerd worden dat bijscholing op het gebied van het 

aanleren en stimuleren van algemeen vormende competenties noodzakelijk is. 

Aanbevelingen 

1. Opzetten van een gedegen opleiding voor leerkrachten speciaal onderwijs komen 

2. Aanbieden van deskundigheidsbevordering voor de huidige groep docenten in het speciaal 

onderwijs, enerzijds op grond van door hun gewenste bijscholing, anderzijds op grond van 

een tevoren bepaald kwalitatief hoogwaardig programma voor speciaal onderwijs 

leerkrachten 

3. Inzetten op differentiëren, praktische werkvormen en diagnostisering 

4. Ondersteunen van leerkrachten om hun eigen rol en kwaliteiten te versterken en van daaruit 

het pedagogische klimaat te versterken 

5. Bevorderen van het aanleren van algemeen vormende competenties. 

4.6 Bronnen en materialen 

‘Het lesmateriaal komt van het MinOV maar ook van wie daar maar iets aan 

toe te voegen heeft.’ 

Opmerking van een schoolhoofd over het lesmateriaal. 

Scholen geven aan dat als er gewerkt wordt met methodes, het vaak gaat om boeken uit het GLO. 

Hierdoor is het risico groot dat het niveau van de leerling niet uitstijgt boven dat niveau, terwijl op 

grond van de inclusief onderwijs gedachte leerlingen juist zoveel mogelijk terug zouden moeten 

stromen naar het reguliere onderwijs. Er zou eerder gedacht moeten worden aan stromingen, gericht 

op terugstroom naar regulier algemeen onderwijs of doorstroom naar regulier vervolgonderwijs of de 

arbeidsmarkt. De GLO methodes zijn niet geschreven op de doelgroep in het VSO en zullen dan ook 


minder aanspreken. Daarnaast moet voor de leerlingen die doorstromen naar het beroepenveld 

praktischer onderwijs aangeboden worden. 

Aanvullend op de GLO methodes wordt materiaal gebruikt dat via particuliere routes uit het 

buitenland, vaak Nederland, komt. Hiervan is bekend dat het vaak niet goed aansluit bij de 

belevingswereld van de leerlingen. Leermateriaal zou praktischer gericht en moderner moeten zijn. 

Leerlingen geven aan dat ze informatie zouden willen hebben over vervolgmogelijkheden. 

Partners geven aan dat het onderwijs eerder afhankelijk is van de beschikbare middelen, dan dat het 

door het programma of de leerbehoeften bepaald wordt. Dit wordt door leerkrachten bevestigd: elk 

jaar is het moeilijk om de benodigde materialen te bemachtigen en vaak moet het programma op 

ontbrekende materialen aangepast worden. In sommige gevallen wordt leerlingen gevraagd 

materialen van huis meenemen. Het niet altijd beschikbaar hebben van de juiste materialen maakt 

het moeilijk te werken met handelingsplannen, omdat onderwijs niet op maat gemaakt kan worden, 

maar bepaald wordt door de beschikbare materialen en middelen. Verder wordt van de huidige 

beschikbare materialen gezegd dat deze vaak niet uitdagend zijn, waardoor het onderwijs saai is. 

Ouders geven aan dat moderne middelen als computers vaak ontbreken op school, terwijl leerlingen 

daar thuis soms wel de beschikking over hebben. 

Aanbevelingen 

1. Identificeren van goede methoden en materialen voor het VSO (De populatie leerlingen op 

het VSO is klein. Het ontwikkelen van speciale methoden voor deze doelgroep lijkt niet 

gemakkelijk haalbaar. De investering in tijd, menskracht en geld is te groot. Eerder zou 

gekeken moeten worden naar een moderne geschikte internationale methode, welke met de 

juiste aanpassingen in het VSO ingevoerd zou kunnen worden. Hierbij is het van belang om 

aan te sluiten bij de ontwikkelingen van het basisonderwijscurriculum enerzijds en de groep 

leerlingen die door zal stromen naar het beroepenveld) 

2. Verwerken van beroepsoriëntatie in het lesmateriaal 

3. Ontwikkelen of selecteren van uitdagend en aantrekkelijk lesmateriaal 

4. Invoeren van moderne onderwijsmiddelen zoals ICT om onderwijs op maat te kunnen 

aanbieden 

5. Opstellen van een lijst van les- en leermaterialen voor het VSO waaruit de scholen aan het 

begin van elk schooljaar middelen kunnen aanvragen om te voorkomen dat er belangrijke 

materialen ontbreken 

6. Inventariseren van al aanwezige en goede materialen binnen het VSO waarvan men gebruik 

kan maken 

7. Opzetten van een digitale databank voor scholen waaruit leerkrachten kunnen putten over 

leer- en gedragsproblemen en materiaal om kinderen op maat te bedienen. 

4.7 Groeperingsvormen 

‘ Juf, die kinderen doen hier zo gehandicapt!’ 

Uitspraak van een leerling die door een leerkracht verteld werd. Het gaat om 

een leerling die niet op het VSO bleek thuis te horen. Een andere leerling 

haalde zulke goede cijfers dat ze eigenlijk terug kon naar het reguliere 

onderwijs. Bij het inkijken van het dossier zei het schoolhoofd: ‘Ik weet niet 

op welke school ze heeft gezeten…’ 


De onderwijsindicatoren zoals bijgehouden door de Afdeling Onderzoek en Planning zijn nog niet 

volledig voor het VSO. Het BSO heeft onlangs de gegevens van de scholen doorgegeven, zodat voor 

de volgende uitgave van de onderwijsindicatoren het VSO volledig meegenomen kan worden. 

De VSO scholen bieden onderwijs aan verschillende groepen leerlingen. Scholen voor ZMLK bedienen 

zeer moeilijk lerende kinderen, MLK-scholen onderwijzen moeilijk lerende kinderen, LOM-scholen 

bedienen kinderen met leer- en opvoedingsmoeilijkheden, en drop-outs worden door veel scholen 

opgevangen (zie voor een volledig overzicht de ‘Routeplanner, gids voor na het VSO’ (BSO, 2009). Er 

zijn verschillende routes waarlangs kinderen in het VSO terecht komen. Scholen voor zeer specifieke 

groepen voor kinderen met beperkingen zijn niet opgenomen in dit onderzoek. 

Gemiddeld 45% van de leerlingen op de VSO, ETO en ENO scholen zouden volgens de schoolhoofden, 

met de juiste begeleiding, terug kunnen keren naar het reguliere onderwijs. De Kans, ETO en ENO 

vallen op door hoge percentages. Het lijkt erop dat jongens twee keer zo vaak verwezen worden, 

terwijl zij met de juiste begeleiding in het regulier onderwijs zouden kunnen blijven of er naar terug 

zouden kunnen keren. 

Los van de mogelijkheid tot terugkeer naar het reguliere onderwijs, geeft het grootste gedeelte van 

de leerlingen aan door te willen leren: van de ondervraagde leerlingen wil slechts een kwart gelijk 

gaan werken. 59% wil eerst nog doorleren, 16% wil ambieert een combinatie van werken en leren. 

In het VSO wordt er niet of nauwelijks gedifferentieerd, terwijl de doorstroomwensen en 

mogelijkheden van leerlingen zeer divers zijn.. 

Aanbevelingen 

1. In kaart brengen van de aantallen scholen, leerlingen en leerkrachten op de verschillende 

VSO scholen 

2. Opzetten en uitvoeren van een onderzoek naar de specifieke problemen van jongens om 

deze leerlingen in het reguliere onderwijs te houden of ernaar terug te leiden 

3. Kiezen van een leerlingvolgsysteem, in overleg met zoveel mogelijk toekomstige gebruikers 

4. Aantrekken van counselors die de jongeren begeleiden bij terugkeer naar het reguliere 

onderwijs of het voorkomen van drop-out 

5. Differentiëren binnen de groepen tijdens het onderwijs. 

4.8 Leeromgeving 

‘Door de kleinschaligheid hebben we ontdekt dat de leerlingen meer 

aankunnen.’ 

Coördinatrice van De Kans. 

Er worden relatief weinig opmerkingen gemaakt over de fysieke leeromgeving. Daarbij moet 

opgemerkt worden dat een aantal scholen waarvan bekend is dat de fysieke omgeving niet sterk is, 

niet in het onderzoek is meegenomen. 

De scholen merken op dat er te weinig ruimte is voor praktijk en praktijkvakken. Leerlingen geven aan 

dat stages te kort zijn. De partners benoemen een grotere behoefte aan leerwerkplaatsen. Creatieve 

ruimte wordt verspreid en niet duidelijk georganiseerd aangeboden. Het is nu te vrijblijvend, 

waardoor scholen en leerlingen niet van dit aanbod gebruik kunnen maken. Scholen willen daarnaast 

graag naar buiten toe: het kunnen doen van educatieve tochten wordt regelmatig genoemd. 


Ouders zien graag dat het pedagogisch klimaat versterkt wordt, omdat zij zich daar zorgen over 

maken (bijvoorbeeld het omgaan met belonen en straffen). Ook leerlingen geven aan dat agressie een 

punt van zorg is. 

Aanbevelingen 

1. Opstellen van een standaard voor de fysieke leeromgeving kan helpen om alle scholen 

schoon, veilig en compleet te maken 

2. inventariseren, vernieuwen en uitbreiden van praktijkruimtes 

3. Inventariseren van alternatieve programma’s en gecoördineerd aanbod zodat geen groepen 

leerlingen buiten de boot vallen 

4. Stimuleren van het sterker benutten van de leefomgeving als leeromgeving. 

4.9 Tijd 

‘We willen meer tijd en studie-uren om een onderwerp uit te diepen, uit te 

voeren en te evalueren.’ 

Schoolleider. 

De scholen geven aan dat meer tijd nodig is om theorie en praktijk in samenhang aan te bieden. 

Daarnaast is tijd nodig om bepaalde onderwerpen uit te leggen, uit te voeren en te evalueren. 

Sommige leerkrachten en de partners zijn van mening dat er meer ruimte moet zijn voor het 

gebruiken van praktische werkvormen. Leerlingen vinden dat ze meer doorleermogelijkheden moet 

hebben. Dit wijst op een tekort aan leertijd. VSO heeft een duur van drie jaar. 

Aanbevelingen 

1. Verlengen van de effectieve schooltijd met het oog op terugkeer van zoveel mogelijk 

leerlingen naar het regulier onderwijs. De begeleiding voor deze leerlingen om het 

terugkeerproces te versterken zal meer tijd vergen dan de huidige schooltijden. 

2. Vaststellen van nieuwe lesurentabellen met meer ruimte voor alternatieve activiteiten en 

moderne leergebieden. 

4.10 Toetsing 

‘Niet elke VSO leerling is een VSO leerling.’ 

Uitspraak van een medewerker van een ondersteunend orgaan. 


Sommige schoolleiders willen van het zittenblijven af. Ouders geven aan dat er meer 

evaluatiemomenten op school zouden moeten zijn. Daarnaast maken zij zich zorgen over het niet 

toetsen op niveau en het ontbreken van toetsing met het oog op verdere studiemogelijkheden. 

Leerlingen worden getest door BSO om ze te kunnen plaatsen binnen het VSO, maar er zijn ook 

andere wegen waarlangs leerlingen in het VSO kunnen komen. De partners zijn van mening dat deze 

toetsing en verwijzing verbeterd kan worden. Vroeger werd in klas 5 van het GLO getoetst, waardoor 

er vroeger kon worden ingegrepen. Een aantal partners pleit voor betere observatie van leerlingen. 

Het beter gebruiken van toetsresultaten en observatie om leerlingen beter te kunnen ondersteunen 

en begeleiden lijkt een belangrijke stap naar kwaliteitsverbetering van het VSO. De uitkomsten van 

toetsing kunnen gebruikt worden om leerlingen op maat te begeleiden. 

Het aanbieden van een diploma of certificaat in samenwerking met reguliere scholen kan het 

doorstromen naar regulier vervolgonderwijs vergemakkelijken. 

Aanbevelingen 

1. Herzien en aanpassen van selectie- en determinatieprocedures 

2. Gebruiken van toetsresultaten bij het begeleiden van leerlingen 

3. Inzetten op vroege signalering en ondersteuning 

4. Verbeteren van selectie en determinering van de huidige populatie leerlingen op het VSO en 

leerlingen die in de toekomst doorverwezen worden 

5. Stimuleren van het op maat toetsen, gebaseerd op het curriculum, maar ook gericht op het 

maken van programma’s op maat en de doorstroommogelijkheden van de leerlingen 

6. Uitwerken van diploma- of certificeringsstructuur. 

4.11 Begeleiding 

‘Voor kinderen met een beperking is er niks in het binnenland.’ 

Uitspraak van een medewerker van een internationale organisatie. 

Het zorgnetwerk wordt gevormd door het Pedologisch Instituut (PI), Bureau Speciaal Onderwijs (BSO), 

Inspectie, Diagnostisch Team (DT) en Afdeling Begeleiding. Omdat het DT en Afdeling Begeleiding zich 

vooralsnog voornamelijk bezighouden met het reguliere onderwijs, zijn deze twee laatste niet 

meegenomen in dit onderzoek. 

Scholen geven aan dat het speciaal onderwijs gericht moet zijn op terugkeer van leerlingen naar het 

reguliere onderwijs. Dit wordt onderschreven door de partners, waarbij zij opmerken dat het 

zorgnetwerk daar niet voldoende ondersteunend voor is en dat jonge leerlingen vaak niet de 


ondersteuning krijgen die ze nodig hebben. Counselors zouden opgeleid en ingezet moeten worden 

ter ondersteuning van de leerlingen die terugkeren naar het reguliere onderwijs en doorstromen naar 

het vervolgonderwijs. 

Er is te weinig samenwerking en er zijn duidelijke afspraken nodig tussen de organisaties. Ouders 

zouden sterker bij de ondersteuning betrokken moeten worden. Een leerlingvolgsysteem als 

communicatiemiddel tussen betrokken instanties wordt aanbevolen. Voor het binnenland en de 

districten geldt dat de zorgstructuur volledig ontbreekt en dat daardoor leerlingen met extra 

zorgbehoefte helemaal niet naar school gaan, of voortijdig uitvallen. De omvang van dit probleem is 

onbekend en niet eerder in kaart gebracht. Om te voldoen aan het Verdrag van Salamanca, zou de 

situatie in het binnenland en de districten bekend moeten zijn en gewerkt moeten worden naar een 

systeem waardoor zoveel mogelijk zorgleerlingen in deze gebieden onderwijs kunnen (blijven) volgen. 

Partners noemen de behoefte aan extra begeleiding op de werkplekken. Er is nu te weinig individuele 

aandacht en minimale werkvoorbereiding. In het bedrijfsleven valt de individuele begeleiding abrupt 

weg. Het lijkt erop dat als er job coaches betrokken zijn bij de overgang naar de arbeidsmarkt, deze 

overstap beter verloopt. Er zou betere voorbereiding en afstemming met bedrijven moeten 

plaatsvinden. 

Aanbevelingen 

1. Samenbrengen van instanties behorende tot het zorgnetwerk met het oog op een 

zorgverlenend orgaan waardoor betere afstemming en dienstverlening kan plaatsvinden 

2. Versterken van het zorgnetwerk 

3. Invoeren van een leerlingvolgsysteem 

4. Opzetten en uitvoeren van onderzoek naar de zorgbehoefte in het binnenland en de 

districten 

5. Opstellen van een plan voor het bedienen van het binnenland door het zorgnetwerk 

6. Opleiden en inzetten van counselors voor het begeleiden van terugkerende leerlingen en 

doorstromers naar vervolgopleidingen 

7. Uitbreiden van het systeem van job coaches om de overgang van leerlingen naar het 

bedrijfsleven te versoepelen 

8. Opleiden en ondersteunen job coaches. 


5 Algemene conclusie 

6.1 Samenvattende conclusie 

5.2.1 De huidige situatie 

Het huidige voortgezet speciaal onderwijs verzorgt onderwijs aan grote groepen leerlingen met zeer 

uiteenlopende leer- en hulpbehoeftes. Exacte gegevens zijn niet bekend en worden momenteel niet 

centraal bijgehouden. Deze zouden systematisch in kaart gebracht en bijgehouden kunnen worden als 

belangrijke indicatoren. Drop-outs worden in hoge mate binnen het VSO opgevangen, waardoor er 

teveel leerlingen in het VSO zitten die met de juiste begeleiding en ondersteuning succesvol kunnen 

zijn in het reguliere onderwijs. In het binnenland en de districten ontbreekt elke vorm van VSO. 

Aanvullend onderzoek naar de behoefte aan speciaal onderwijs of ondersteuning om leerlingen in 

deze gebieden in het reguliere onderwijs te behouden is gewenst. 

Omdat er geen curriculum voor het VSO bestaat en er nauwelijks gebruik gemaakt wordt van 

handelingsplannen en op maat gemaakte programma’s voor leerlingen, is de terugkeer van leerlingen 

naar het reguliere onderwijs minimaal en alleen in uitzonderlijke gevallen succesvol. Een standaard 

ontbreekt. Jongens lijken tweemaal zoveel kans te hebben om onnodig in het VSO te worden 

opgevangen. Het zou ook zo kunnen zijn dat de leerkwaliteiten van meisjes minder hoog worden 

ingeschat en daarom van hen minder snel gezegd wordt dat zij terug zouden kunnen stromen. Ook 

hier is aanvullend onderzoek wenselijk, daar deze groep behoed moet worden voor drop-out. 

Veel VSO leerlingen hebben een gerichte opleidingswens, maar worden daar door het ontbreken van 

een curriculum niet in bediend. Het Surinaamse onderwijs voldoet hiermee niet aan het door de 

overheid ondertekende Verdrag van Salamanca, wat gericht is op inclusief onderwijs. Het bepalen van 

doorstroomprofielen en terugstroomprofielen is noodzakelijk, zowel voor de huidige populatie 

leerlingen in het VSO, als leerlingen die daar in de toekomst (onnodig) naar verwezen zullen worden. 

Standaard profielen en criteria zullen helpen om beter te kunnen bepalen welke leerlingen in het VSO 

terecht komen en hoe zij kunnen terugstromen naar regulier onderwijs, of doorstromen naar 

vervolgopleidingen of het beroepenveld. De huidige groep leerlingen in het VSO zal geholpen moeten 

worden haar wegen te vinden en teruggeleid moeten worden naar het reguliere onderwijs, 

vervolgopleidingen of het beroepsleven. Hiervoor moeten counselors opgeleid worden. In eerste 

instantie moet gedacht worden aan counselors per cluster, later wellicht per school. De huidige groep 

leerlingen in het VSO verdient de komende jaren nog aandacht, totdat de groep onterecht in het VSO 

verkerende leerlingen is terug- of doorgestroomd. 

De doorstroom naar de arbeidsmarkt is beter geregeld, zeker als de doorstroom wordt begeleid door 

job coaches. Waar job coaches ontbreken is er sprake van het abrupt eindigen van begeleiding, 

waardoor jongeren uit het arbeidsproces kunnen vallen. Het uitbreiden en versterken van het werk 

van job coaches om de jongeren in hun carrière te begeleiden, is verstandig. 

Er wordt van leermethodes gebruik gemaakt die verouderd en van een te laag niveau zijn om 

succesvolle terugkeer naar het reguliere onderwijs mogelijk te maken. Aanvullende materialen 

worden door leerkrachten op eigen initiatief ingevoerd, wat niet in alle gevallen aansluit bij de 

belevingswereld van de leerlingen. De leeromgeving is niet altijd uitdagend, schoon en veilig, hoewel 

geïsoleerde projecten erg hun best doen om het onderwijs meer activerend te maken. Het ontbreken 

van leer- en lesmaterialen bemoeilijkt het verzorgen van uitdagend onderwijs. Er wordt weinig 

getoetst en het vermoeden bestaat dat de mogelijkheden om op grond van toetsresultaten verdere 

ondersteuning te bieden niet voldoende benut worden. Hieraan zal ruim aandacht moeten worden 

geschonken. 

Er zijn meerdere ondersteunende instanties, welke te weinig met elkaar samenwerken. Het 

ontbreken van een goed leerlingvolgsysteem belemmert de communicatie tussen betrokken 

instanties en de scholen. Een leerlingvolgsysteem dat past binnen de mogelijkheden en de wensen 

van het Surinaamse onderwijsveld zou spoedig gekozen moeten worden. Ouderparticipatie is over 


het algemeen laag in het VSO en het betrekken van ouders bij het in dit rapport gepresenteerde 

onderzoek bleek niet gemakkelijk. Versterken van de ouderbetrokkenheid en participatie verdient 

aandacht. 

5.2.2 Het toekomstige VSO 

Binnen het VSO ontbreekt dus een curriculum en zijn er geen op maat gemaakte programma’s. 

Gobind (2011) concludeert in zijn rapport over het speciaal onderwijs dat op 15 maart 2011 aan 

MinOV werd aangeboden, dat het speciaal onderwijs niet past binnen het 11-jarig basisonderwijs. Op 

grond van de wens onderwijs op maat aan te bieden, zoals vastgelegd in het Verdrag van Salamanca 

(1994), zou er juist wel aangesloten moeten worden bij het curriculum van het toekomstig 

basisonderwijs. Dat zou ook aansluiten bij de grote groep leerlingen die onterecht in het VSO zit, door 

wil leren, en met de juiste ondersteuning naar het regulier onderwijs terug zou kunnen stromen. Voor 

de groep leerlingen die niet terug kan stromen naar het reguliere onderwijs, zouden echter wel 

alternatieve stromingen bepaald moeten worden, met meer praktijk en met een sterker richting naar 

het opdoen van algemene vaardigheden. Mede op grond van de brede maatschappelijke discussie 

over de inrichting van de bovenbouw van het toekomstige basisonderwijs, moeten in het curriculum 

van het VSO zowel de doorstroom- als terugstroomprofielen bepaald worden. 

Aandacht moet besteed worden aan algemeen vormende competenties. De discrepantie tussen hoe 

leerkrachten/bedrijven en leerlingen tegen het beheersingsniveau aankijken, is te groot. Daarbij is het 

van belang om ook na te gaan hoe de competenties aangeboden worden en of de leeromgeving daar 

voldoende op is ingericht. Over het pedagogische klimaat en het klassenklimaat doet het rapport van 

Gobind (2011) een aantal interessante uitspraken die voor het versterken van de competenties van 

leerkrachten in het speciaal onderwijs van belang zijn. De door hem voorgestelde train-de-trainer 

benadering lijkt wat te eenzijdig, gezien de grote tekorten aan competenties onder de leerkrachten in 

het VSO en het ontbreken van een opleiding voor leerkracht speciaal onderwijs. Een formeel 

opleidingstraject voor toekomstige leerkrachten VSO moet vorm krijgen, wat verder gaat dan een 

training van docenten die op een dergelijke opleiding zouden moeten doceren. Allereerst moet 

bepaald worden in welke mate de opleiding algemeen op het speciaal onderwijs van toepassing zal 

zijn (inclusief lichamelijke en geestelijke beperkingen), of dat het vooral zal opleiden voor de scholen 

die leerlingen met leer- en gedragsproblemen opvangen. Op grond van die keuze kan er een 

curriculum opgesteld worden, en moeten docenten opgeleid worden om de cursus te kunnen 

verzorgen. Tevens moet bepaald worden aan welke instroomvoorwaarden studenten die de opleiding 

willen gaan volgen, moeten voldoen. Daarnaast moet er ook gewerkt worden aan het opzetten van 

een in-service programma dat deels gebaseerd is op centraal vastgestelde kwaliteitscriteria voor 

leerkrachten SO en deels op de behoeften van de leerkrachten zelf. Het in-service programma zou 

ondergebracht kunnen worden in het toekomstige Instituut voor Nascholing. 

Daarnaast is het van belang dat het kennis- en vaardigheden niveau en praktijkvaardigheden voor de 

leerlingen die naar het beroepenveld doorstromen, op peil wordt gebracht. Hierin lijken de scholen 

en de bedrijven wat betreft verwachtingspatronen van elkaar af te wijken. Het beroepenveld moet 

meer betrokken worden bij het opstellen van het programma. 

5.2.3 De structuur van het toekomstige VSO 

Een gedifferentieerde aanpak verdient aanbeveling: een terugstroomvariant naar het regulier 

onderwijs, waarvoor het curriculum van het toekomstige basisonderwijs als uitgangspunt dient, en 

een beroepsopleidingvariant, die leerlingen klaarstoomt voor een succesvol vervolg in het 

beroepsonderwijs. Nu het curriculum van het toekomstig basisonderwijs wordt uitgewerkt, biedt zich 

een mooie kans aan om het VSO in deze ontwikkelingen mee te nemen en het VSO te versterken als 

ondersteunend aan het bevorderen van onderwijs op maat zoals dat in het Verdrag van Salamanca 

van 1994 is vastgelegd. 

Een dergelijke gedifferentieerd aanpak heeft consequenties voor de structuur van het VSO. Om tot 

een goed toekomstig model voor VSO te komen, moet in twee sporen worden gedacht: 

1. de structuur voor toekomstige leerlingen van het VSO 


2. het door- en uit laten stromen voor huidige leerlingen in het VSO 

Voor het eerste punt geldt dat er duidelijke en eenduidige instroomeisen moeten worden bepaald. 

Welke leerlingen kunnen met de juiste hulp in het regulier onderwijs blijven, welke moeten voor 

korte tijd in het VSO ondersteund worden om terug te stromen naar het regulier onderwijs, en welke 

leerlingen zullen via het VSO doorstromen naar vervolgonderwijs of de arbeidsmarkt? 

Voor de eerste groep leerlingen geldt dat ze niet in het VSO terecht zullen komen, maar in het 

regulier onderwijs ondersteund zullen moeten worden door leerkrachten, counselors, of leerkrachten 

die verbonden zijn aan het VSO. 

Voor de tweede groep leerlingen geldt, dat zij voor korte tijd in het VSO zullen verblijven. Zij worden 

ondersteund op specifieke zorgbehoeften, en klaargestoomd voor terugkeer naar het regulier 

onderwijs. Daarbij moeten zij ondersteund worden door counselors. 

Voor de laatste groep leerlingen geldt dat zij niet zullen terugkeren naar het regulier onderwijs, maar 

zullen doorstromen naar vervolgonderwijs (beroepsonderwijs) of de arbeidsmarkt. Zij zullen bij die 

overstap begeleid worden door counselors als ze doorstromen naar vervolgonderwijs, of door job 

coaches als ze naar de arbeidsmarkt doorstromen. 

Behalve het vastleggen van de instroomeisen en het afspreken van de verantwoordelijkheden van 

doorverwijzende instanties, moeten profielen worden opgesteld die gericht zijn op terugkeer naar het 

regulier onderwijs, dan wel doorstroom naar vervolgonderwijs of de arbeidsmarkt. Er moeten 

duidelijke afspraken gemaakt worden met het regulier en vervolgonderwijs en de ontvangende 

bedrijven. Het begeleidingssysteem van counselors en job coaches moet goed uitgewerkt worden en 

deze belangrijke mensen moeten goed op hun functie worden voorbereid. 

Voor de huidige groep leerlingen geldt dat er per leerling bepaald zal moeten worden waar ze naartoe 

door zullen stromen en hoe succesvol dat onder de huidige omstandigheden zal zijn. Er zal een 

beperkte set doorstroomprofielen moeten worden opgesteld, waarop handelingsplannen geschreven 

kunnen worden, zodat leerlingen succesvol terug of door kunnen stromen. Momenteel bestaat de 

begeleidingsstructuur zoals die voor de nieuwe vorm van het VSO wordt voorgesteld niet, en zonder 

een dergelijke begeleidingsstructuur wordt het niet haalbaar geacht leerlingen terug te laten stromen 

in het regulier onderwijs. In het VSO rapport wordt ingezet op het opleiden van een aantal counselors 

om deze jongeren terug te leiden naar het regulier onderwijs. Alleen als daar gedurende het huidige 

schooljaar 2010-2011 stappen worden gezet, lijkt dat haalbaar. Anders moet worden ingezet op 

doorstroom naar het vervolgonderwijs of de arbeidsmarkt. Maar ook hier geldt dat er dan counselors 

en job coaches nodig zijn voor succesvolle doorstroming. Ook hier zullen afspraken gemaakt moeten 

worden met het regulier onderwijs, vervolgonderwijs en ontvangende bedrijven. 

5.2.4 Het curriculum 

Om de verschillende groepen te bedienen zijn verschillende curricula nodig. Deze kunnen alle afgeleid 

worden van het toekomstige basisonderwijscurriculum zoals is neergelegd in het document ‘Op weg 

naar een basisonderwijscurriculum; Curriculumraamwerk en leerlijnen’ (MINOV-BEIP/SLO, 2011). 

Daarbij moet worden opgemerkt dat de uiteindelijke einddoelen voor de bovenbouw op grond van 

een brede maatschappelijke discussie in 2011 en een beleidsformulering door MinOV nog moeten 

worden vervolmaakt. 

Voor de toekomstige vorm van het VSO zijn twee soorten curricula nodig: 

Een curriculum sterk gelijkend op het curriculum van het toekomstige basisonderwijs, met extra 

ondersteuningsruimte om leerlingen succesvol terug te kunnen leiden naar het regulier onderwijs 

Een kerncurriculum bestaande uit Nederlandse taal, rekenen/wiskunde en algemeen vormende 

competenties, aangevuld met beroepsoriëntatie. 

Voor de beroepsoriëntatie geldt dat deze algemeen en breed van aard mag zijn, daar de meeste 

leerlingen willen doorstromen naar een vervolgopleiding en op deze specifieke beroepsopleidingen 

de beroepscompetenties zullen opdoen. 

De curricula zullen vooral als leidraad dienen bij het samenstellen van individuele trajecten op maat. 

De duur van het verblijf in het VSO zal van leerling tot leerling verschillen en wordt bepaald door de 


zorgbehoefte die in kaart wordt gebracht en het handelingsplan dat ontwikkeld en nagestreefd 

wordt. 

5.2.5 Tot slot 

SLO adviseert om in het tweede en derde kwartaal van 2011 een Actieplan VSO op stellen om zo een 

concrete, praktische en haalbare verbetering binnen het VSO te bewerkstelligen. De aanbevelingen 

uit dit rapport bieden daar meer dan genoeg handvatten voor. SLO wil een dergelijk proces van harte 

ondersteunen, om zo te komen tot een krachtig plan voor sterk VSO in de toekomst. SLO adviseert 

om gecoördineerd en voor langere tijd samenwerking, ten minste voor de duur van het 

meerjarenplan, te zoeken met een aantal hoofdrolspelers binnen het speciaal onderwijs en projecten 

die momenteel van de grond komen. Te denken valt aan de MinOV-afdelingen 

Curriculumontwikkeling, Onderzoek & Planning en begeleiding, en de MinOV-instanties BSO, BNO, 

BLO, BVO, inspectie, pedologisch instituut, en instanties en organisaties als MOB, Progress, Stichting 

Projecten, Tana, SAO, KKF, De Drie Ankers, NarG, Unu Pikin etc. en voor de internationale link Unicef 

en Unesco. SLO adviseert een stuurgroep en een uitvoerende groep, met ondersteuning van SLO voor 

in elk geval de opstart in 2011. 

5.2 Meerjarenplan 

SLO stelt een meerjarenplan voor, waarbinnen de aanbevelingen uitgevoerd zouden kunnen worden. 

Het herinrichten van het VSO en het herbepalen van de rol ervan, zijn te omvangrijk om in een korte 

periode gestalte te krijgen. Een meerjarenplan van 4 jaar lijkt voldoende, waarin onder leiding van 

een stuurgroep en een uitvoerende groep de hoofdcomponenten visie, structuur, curriculum, 

leerkrachten uitgewerkt worden. Het meerjarenplan is op de volgende pagina afgebeeld. 

De stuurgroep heeft tot taak het werk van de uitvoerende groep te monitoren en te evalueren. Deze 

groep zou kunnen bestaan uit iemand van MinOV, CO, Narg, BSO, ADEK en FIBOS. 

De uitvoerende groep heeft tot taak het meerjarenplan uit te voeren. Deze groep is bij voorkeur 

samengesteld uit krachtige personen uit de verschillende uitvoerende organen, met ondersteuning 

van SLO. Deze groep zou kunnen bestaan uit iemand vanuit speciaal onderwijs, BSO, zorgnetwerk, het 

centrum voor nascholing en een aantal mensen uit CO. 


5.3 Voorstel meerjarenplan VSO 

Component 2011 2012 2013 2014 

Aansturing 

Installeren stuurgroep en uitvoerende Met het nieuwe visie/missie 

Blijven deelnemen aan internationale Blijven deelnemen aan internationale 

groep 

documenten en het curriculum het plan en regionale initiatieven, met duidelijke en regionale initiatieven, met duidelijke 

(verantwoordelijkheid MinOV) 

voor imagoverbetering uitvoeren, zowel Surinaamse inbreng en leren van Surinaamse inbreng en leren van 

voor het werkveld als in bredere zin andere initiatieven 

andere initiatieven 

(aansturing door stuurgroep) 

(uitvoering door uitvoerende groep en 

MinOV afdelingen en 

partnerorganisaties) 

Partners betrekken en informeren, 

samenwerkingsovereenkomsten 

vastleggen 

Zorgnetwerk delen van de missie 

formeel geven 

Opstellen tijdpad en activiteitenplan en 

plan voor imagoverbetering 

Aansluiting zoeken bij internationale en 

regionale projecten en programma’s 

(kwaliteitsborging) 

Doorstroommogelijkheden voor VSO 

leerlingen bepalen en afspraken maken 

met bedrijfsleven 

Identificeren van een 

leerlingvolgsysteem 

Uitwerken plan digitale databank of 

aansluiten bij al bestaande initiatieven 

Discussie voeren over verlengen lestijd 

voor VSO 

Eerste congres speciaal onderwijs o.b.v. 

het plan van aanpak en het vaststellen 

van de visie, missie, doelstellingen (PR 

moment) 

Deelnemen aan internationale en 

regionale netwerken en het Surinaamse 

plan presenteren 

Doorstroom monitoren met 

bedrijfsleven (job coaches) 

Scholen van betrokkenen in gebruik 

leerlingvolgsysteem 

Invoeren leerlingvolgsysteem vanaf 

oktober 

Leerkrachten wijzen op digitale 

databank en scholen in gebruik ervan 

Tweede jaarlijkse congres Speciaal 

Onderwijs (PR moment) 

Digitale databank aanvullen en updaten 

Derde jaarlijkse congres Speciaal 

Onderwijs (PR moment) 

Digitale databank aanvullen en updaten 

(Centrum voor Nascholing) 

Vierde jaarlijkse congres Speciaal 

Onderwijs (PR moment)

Component 2011 2012 2013 2014 

Visie, missie, uitgangspunten Workshops om uitgangspunten en 

intenties te bepalen, presenteren aan 

stakeholders, 

vaststellen visie, missie en 

uitgangspunten 

Herzien visie, missie en uitgangspunten 

Vaststellen visie, missie en 

uitgangspunten 

Scholing Scholingsprogramma’s opzetten, zowel 

voor in-service als pre-service, in 

samenwerking met opleidingsinstituten 

en Centrum voor Nascholing 

Bepalen brede of gespecialiseerde preservice 

cursus 

Op grond van die keuze en de daaraan 

verbonden curriculum keuze bepalen 

welke docenten al aanwezig zijn en 

welke competenties in het 

docententeam nog ontbreken en 

aangevuld moeten worden 

Contacten leggen met mogelijke 

partnerinstituten 

Versterken capaciteit counselors en job 

coaches voor begeleiding doorstromers 

Eerste twee kwartalen: bijscholen inservice, 

Laatste twee kwartalen: 

coaching 

Verder uitwerken pre-service 

onderdelen in lerarenopleidingen, 

aparte opleiding zorg, start cursussen 1 

oktober 

Selecteren en opleiden nieuwe badge 

job coaches en counselors 

Naar een curriculum voor Voortgezet Speciaal Onderwijs (VSO) draft 010411 33/79 

Coaching (in-service) 

Hele jaar: cursussen lerarenopleidingen 

Evalueren in-service programma’s, 

update programma’s 

Bijscholing bestaande job coaches en 

counselors 

Opleiden nieuwe badge job coaches en 

counselors 

Evalueren bachelor fase opleidingen, 

aanpassen programma. 

Aanvullende scholing in-service 

Bijscholing bestaande job coaches en 

counselors 

Opleiden nieuwe badge job coaches en 

counselors

Component 2011 2012 2013 2014 

Structuur (stromingen van leerlingen) 

en zorg 

Herzien en bepalen mogelijke 

stromingen (varianten), inclusief 

overgangsvarianten, toetsing 

Opnemen van VSO in het jaarlijkse 

rapport onderwijsindicatoren 

Bepalen en vastleggen identificatie en 

determinatie zorgleerlingen 

Plan voor vroegtijdige signalering en 

inzetten hulp samenstellen 

Determineren van huidige populatie in 

het VSO en actieplan opstellen om voor 

wie mogelijk terug te stromen naar 

regulier onderwijs of door te stromen 

naar vervolgonderwijs of de 

arbeidsmarkt 

Uitwerken zorgbehoefte en 

zorgstructuur, onderzoek binnenland en 

districten, aanbevelingen. 

Versterken van samenwerking binnen 

zorgnetwerk, creëren 1-loket functie 

Plan counselors en job coaches 

vormgeven, gericht op soepele 

terugstroom of doorstroom 

Uitwerken plan versterken 

ouderparticipatie 

Eerste twee kwartalen: 

Uitwerken stromingen 

Leerlingen (her)determineren 

Vanaf 1 oktober: stromingen invoeren 

voor huidige populatie VSO en in goede 

banen leiden van instroom nieuwe 

lichting volgens nieuwe stromingen 

Installeren samenwerkend 

zorgnetwerk, monitoring 

Uitvoering aanbevelingen districten en 

binnenland. 

Scholing uitwerken voor vroege 

signalering en ondersteuning 

Counselors en job coaches identificeren 

(eerste badge), scholen en inzetten 

vanaf oktober (onderbrengen in 

Centrum voor Nascholing) 

Monitoren ouderparticipatie 


Evalueren overgangsperiode, evalueren 

en herzien toetsing en determinatie 

Vanaf 1 oktober: volledige invoering 

stromingen 

Evalueren zorgnetwerk, aanpassen 

Evalueren uitvoering aanbevelingen 

districten en binnenland 

Doorstroom monitoren, traject 

counselors en job coaches verbeteren 

op grond van ervaringen 

Tweede badge counselors en job 

coaches scholen en inzetten vanaf 

oktober 

Aanvullende scholing voor counselors 

en job coaches (Centrum voor 

Nascholing) 

Monitoren ouderparticipatie 

Evalueren resultaten, verdere 

aanpassing stromingen 

Evalueren en versterken zorgstructuur 

Doorstroom monitoren, traject 

counselors en job coaches verbeteren 

op grond van ervaringen 

Volgende badge counselors en job 

coaches scholen en inzetten vanaf 

oktober 

Monitoren ouderparticipatie

Component 2011 2012 2013 2014 

Curriculumontwikkeling Op basis van maatschappelijke discussie Vervolmaking curriculum VSO 

Evaluatie eerste jaar curriculum, Evalueren en aanpassen curriculum 

bovenbouw, en vaststellen visie, missie 

aanpassen curriculum. 

en uitgangspunten het curriculum VSO Afspraken met bedrijfsleven 

op grond van stromingen bepalen consolideren 

Vanaf 1 oktober: volledige invoering 

gericht op onderwijs op maat (terug- en 

curriculum 

doorstroming naar de arbeidsmarkt) Invoer curriculum VSO vanaf 1 oktober 

Inventariseren bestaande programma’s, 

keuzes maken en schrappen van ballast 

op grond van de vastgestelde visie, 

missie en uitgangspunten 

In samenspraak met bedrijfsleven 

praktijkmogelijkheden bepalen en 

afspraken daarover maken 

Aandacht voor ondersteunende vakken 

(creatieve vakken, ICT en 

bewegingsonderwijs) en incorporeren 

beroepsoriëntatie 

Pedagogisch-didactisch handelen Bepalen van aanpak kindvriendelijk en 

leerling-gericht onderwijs voor VSO (op 

basis van uitgewerkte aanpak regulier 

onderwijs) 

Uitwerken van mogelijkheden voor ICT 

toepassingen in VSO 

Uitwerken mogelijkheden tot 

gedifferentieerd en op maat werken 

binnen VSO, inclusief op maat toetsen 

Opzetten beroepsoriëntatie en 

begeleiding 

Zie uitwerking bij scholing 

Betrekken van inspectie en 

begeleiding/zorgnetwerk bij het 

verbeteren van het klimaat 

Monitoring activiteiten 

Uitvoeren plan voor beroepsoriëntatie 

en begeleiding 





en begeleiding 




en begeleiding

Component 2011 2012 2013 2014 

Onderzoek 

Opzetten en uitvoeren van de volgende Aanbevelingen uitwerken van de Invoer van verbeteringstrajecten Aanpassen en evalueren van trajecten. 

onderzoeken: 

onderzoeken 

Monitoring, evaluatie en aanpassing 

- beleving beheersing 

algemeen vormende 

competenties 

Invoer van verbeteringstrajecten van deze trajecten 

- specifieke problemen van 

jongens op het gebied van 

uitval en verwijzing naar VSO 

- bepalen zorgbehoefte 

binnenland en districten en 

plan voor bediening van 

deze groepen 


6 Samenvattende lijst van aanbevelingen 

Aansturing / centraal niveau (uitvoerende groep, zie voorstel) 

1. Nemen van de regie door MinOV 

2. Vastleggen van een visie, missie en doelstellingen voor het speciaal onderwijs 

3. Uitvoering geven aan het verdrag van Salamanca door gericht te werken aan terug- en 

doorstroomprofielen (tijdelijk verblijf in het speciaal onderwijs en terugstroom naar het 

regulier onderwijs voor wie dat mogelijk is, VSO voor wie dat nodig heeft) 

4. Opnemen van het VSO in het jaarboek onderwijsindicatoren 

5. Stimuleren van de samenwerking met partners en afdelingen 

6. Aansluiten bij internationale initiatieven welke gericht zijn op kwaliteitsborging en aansluiten 

bij de neergelegde visie en doelstellingen 

7. Versterken van het imago speciaal onderwijs 

8. Voorkomen van diploma-inflatie en versterken van de uitstroommogelijkheden binnen de 

maatschappij 

9. Invoering van moderne onderwijsmiddelen zoals ICT om onderwijs op maat te kunnen 

aanbieden 

10. Opstellen van een lijst van les- en leermaterialen voor het VSO 

11. Opzetten van een digitale databank voor scholen waaruit leerkrachten kunnen putten over 

leer- en gedragsproblemen en materiaal om kinderen op maat te bedienen 

12. Invoeren van een leerlingvolgsysteem in overleg met zoveel mogelijk toekomstige gebruikers 

13. Aantrekken van counselors die de jongeren begeleiden bij terugkeer naar het reguliere 

onderwijs of het voorkomen van drop-out 

14. Opstellen van nieuwe lesurentabellen om meer ruimte te creëren voor alternatieve 

activiteiten en moderne leergebieden. 

15. Verlengen van de effectieve schooltijd met het oog op terugkeer van zoveel mogelijk 

leerlingen naar het regulier onderwijs. (De begeleiding voor deze leerlingen om het 

terugkeerproces te versterken zal meer tijd vergen dan de huidige schooltijden) 

16. Samenbrengen van de instanties behorende tot het zorgnetwerk tot een zorgverlenend 

orgaan waardoor betere afstemming en dienstverlening kan plaatsvinden 

17. Versterken van het zorgnetwerk zodat het actief is op zowel regulier als speciaal onderwijs 

Structuur en zorg 

18. Herzien van selectie en determinatieprocedures en toetsen 

19. Opstellen van selectiecriteria voor een betere determinatie van leerlingen die speciaal 

onderwijs nodig hebben 

20. Vastleggen van richtlijnen voor het proces van instroming, doorstroming en uitstroming naar 

opleidingen en bedrijfsleven 

21. Determineren van de huidige populatie en leerlingen die niet in het VSO thuishoren 

terugleiden naar het reguliere onderwijs of laten uitstromen naar adequaat vervolgonderwijs 

of banen in het bedrijfsleven 

22. Richten van de determinatie op vroege signalering en ondersteuning. 

23. Versterken van de samenwerking tussen zorgorganen en één loket functie creëren 

24. Uitbreiden van het systeem van job coaches om de overgang van leerlingen naar het 

bedrijfsleven te versoepelen 

25. Uitwerken certificeringsstructuur.

Scholing 

26. Opzetten van een gedegen opleiding voor leerkrachten speciaal onderwijs 

27. Bevorderen van de deskundigheid van de huidige groep docenten in het speciaal onderwijs 

enerzijds op grond van door hun gewenste bijscholing, anderzijds op grond van een tevoren 

bepaald kwalitatief hoogwaardig programma voor speciaal onderwijs leerkrachten 

28. Versterken van leerkrachten bij het kunnen differentiëren, kunnen gebruiken van praktische 

werkvormen en op grond van diagnosticering ondersteuning kunnen bieden of hulp kunnen 

inroepen van experts Leerkrachten moeten ondersteund worden om hun eigen rol en 

kwaliteiten te versterken en van daaruit het pedagogische klimaat te versterken. 

29. Ondersteunen van scholen en leerkrachten bij het opstellen van een toetsprogramma 

30. opleiden en ondersteunen van counselors en job coaches 

Curriculumontwikkeling 

31. Ontwikkelen van een gedifferentieerd, relevant en samenhangend curriculum met creatieve 

vakken, ICT en bewegingsonderwijs en aandacht voor algemeen vormende competenties. In 

het curriculum moet rekening gehouden worden met leerlingen die zullen doorstromen naar 

de arbeidsmarkt en leerlingen die (begeleid) terug kunnen stromen naar het reguliere 

onderwijs. Aansluiting bij het curriculum van het toekomstige basisonderwijs is voor de 

laatste groep van belang. 

32. Inventariseren van bestaande programma’s 

33. Keuzes maken in het huidige aanbod en schrappen van ballast (afhankelijk van de opleiding) 

34. Versterken van de aandacht voor algemeen vormende competenties 

35. Leren van en aansluiten bij deze bestaande goede initiatieven 

36. Versterken van de aandacht voor metacognitieve vaardigheden (het leren leren) 

37. Betrekken van het bedrijfsleven bij het samenstellen van het leerprogramma, om beter aan 

te sluiten bij de gewenste competenties 

38. Uitbreiden van praktijkmogelijkheden om het onderwijsprogramma minder theoretisch te 

maken 

39. Aanbrengen van meer uniformiteit en afstemming tussen de programma’s van aansluitend 

onderwijs en de arbeidsmarkt 

40. Inventariseren van al aanwezige en goede materialen binnen het VSO waarvan men gebruik 

kan maken 

41. Identificeren van internationaal bestaande leermiddelen. (De populatie leerlingen op het 

VSO is klein. Het ontwikkelen van speciale methoden voor deze doelgroep lijkt niet 

gemakkelijk haalbaar. De investering in tijd, menskracht en geld is te groot. Eerder zou 

gekeken moeten worden naar een moderne geschikte internationale methode, welke met de 

juiste aanpassingen in het VSO ingevoerd zou kunnen worden. Hierbij is het van belang om 

aan te sluiten bij de ontwikkelingen van het basisonderwijscurriculum enerzijds en de groep 

leerlingen die door zal stromen naar het beroepenveld) 

42. Incorporeren van beroepsoriëntatie te ondersteunen in het lesmateriaal 

43. Aanbieden van modules gericht op zelfstandigheid en zelfredzaamheid. 

Pedagogisch-didactisch handelen 

44. Inzetten op kindvriendelijk en leerling gericht onderwijs, waarbij aangesloten zou moeten 

worden bij de mogelijkheden en talenten van leerlingen 

45. Informeren van leerlingen op het gebied van beroepskeuze en doorleer- en 

doorstroommogelijkheden 

46. Versterken van het praktischer invullen van de leeractiviteiten 

47. Aansluiten bij de onderwijsvernieuwingen die door het ministerie worden ingezet, waarbij 

activerende didactiek en meer activerende werkvormen aandacht krijgen (MinOV-BEIP en 

MinOV-Progress trainingen, invoering SWP) 

48. Incorporeren van algemeen vormende competenties in de leeractiviteiten 

49. Inzetten op meer gebruik van moderne media (ICT) 

50. Uitbreiden van mogelijkheden voor leerwerktrajecten 

51. Differentiëren binnen de groepen tijdens het onderwijs. 


52. Versterken van het op maat te kunnen toetsen, gebaseerd op het curriculum, maar ook 

gericht op het maken van programma’s op maat en de doorstroommogelijkheden van de 

leerlingen 

Onderzoek 

53. Opzetten en uitvoeren van onderzoek over waarom leerkrachten/bedrijven en leerlingen 

zo’n andere beleving hebben van de beheersing van algemeen vormende competenties (met 

name zelfreflectie en zelfbewustzijn zouden bekeken moeten worden in dit kader, evenals 

de leeractiviteiten en leeromgeving: hoe krijgen de competenties in de praktijk vorm binnen 

het onderwijs?) 

54. Opzetten en uitvoeren van onderzoek naar de specifieke problemen van jongens om deze 

leerlingen in het reguliere onderwijs te houden of ernaar terug te leiden 

55. Opzetten en uitvoeren van onderzoek naar de zorgbehoefte in het binnenland en de 

districten 

56. Opstellen van een plan voor het bedienen van het binnenland door het zorgnetwerk. 


Referenties 

Akker, J. Van den (2003). Curriculum perspectives: An introduction. In J. van den Akker, W. Kuiper, & 

U. Hameyer (eds.), Curriculum landscapes and trends (pp. 1-10). Dordrecht: Kluwer Academic 

Publishers. 

BSO (2009). Routeplanner, Gids voor na het VSO. Paramaribo, Sectorfonds MinOV. 

Gobind, J. (2011). Een brug tussen Suriname en Nederland en een broodje speciaal’ Rotterdam. 

Master thesis. 

Het speciaal onderwijs: onbekend en onbemind. (2011, 9 maart). De Ware Tijd, p.A9. 

MinOV (2002). Surinaams educatief plan. Paramaribo: MinOV. 

MinOV (2009). Sectorplan onderwijs 2010-2014. Paramaribo: 2009, concept. 

MinOV (2010). Onderwijsstatistieken; indicatoren en trends 2008-2009. Paramaribo: MinOV. 

MINOV-BEIP/SLO (2011). Op weg naar een basisonderwijscurriculum. Curriculumraamwerk en 

leerlijnen. Paramaribo/Enschede: SLO. 

Unesco (1994). Salamanca statement. www.unesco.org/education/pdf/SALAMA_E.PDF 


Bijlagen 


Instrumenten, scholen, opbrengsten, bemensing 

Vragenlijsten en 

interviews 

Leerkrachten 

en 

schoolleiders 

VSO 6 scholen 

Klas 1en 3 

ETO/ENO 

Nijv. Ond. 

2 scholen 

Klas 1 en 3 

Paramaribo, 

Schoolleider 6 

Leerkracht 12 

Paramaribo, Schoolleider 2 

leerkrachten 2 

Totalen bemensing 

1groepsinterview 12 

vragenlijsten 

2 interviews 

6 vragenlijsten 

leerlingen 

VSO 6 scholen 

Paramaribo 5 leerlingen 

1 groepsinterview 

Klas 1 en 3 

80 leerlingen 


ETO/ENO Klas 1 en 3 Paramaribo 18 leerlingen 18 vragenlijsten 


ouders VSO 3 scholen 

Keuze uit scholen 3 ouders 1 groepsinterview 

Klas 1 en 3 

hierboven 

6 wk/2pers

Instrumenten, NGO”s, zorgnetwerk speciaal onderwijs, bedrijven , job coaches, opbrengsten, bemensing 

Interview en 

vragenlijsten 

NGOs 

3 stichtingen 

Stichting projecten/ 

2 pers 

Stichting Suset 

T.A.N.A 

1 pers 

Bedrijven 

Hout,bouw,tuin,metaal, 

Kkf, Ramlal, Unu 

Pikin,Tuincentrum 2 e 

Rijweg, SAO 

Job coaches De drie Ankers 4 pers 

Zorgnetwerk 

MinOV 

Internationale unilaterale 

organisaties 

Pedologisch instituut 

Bureau Speciaal 

Inspectie 

Unicef 

Unesco 


Totalen Bemensing 

3 interviews 

5 pers 5 interviews 


2 pers 

6 pers 

1 pers 

1 pers 

1 pers 




1 interview 

2 interviews 

8 wk/1pers

Vragenlijst scholen 

Basisgegevens: 

school 

vak 

geslacht 

datum 

1 

competenties mate van belang tevredenheid 

gering redelijk groot weet 

in welke mate is het van belang dat 

leerlingen…. 

1.1 in zichzelf 

1.2 bij 

geloven 

problemen 

niet snel 

opgeven 

1.3 voor zichzelf 

opkomen 

1.4 steeds weer 

van hun 

eigen 

ervaringen 

leren 

1.5 zelf 

initiatieven 

nemen 

1.6 zelf verder 

problemen 

oplossen 

1.7 creatief zijn 

niet 

/ 

n.v.t. 

niet 

tevreden 

matig 

tevreden 

redelijk 

tevreden 

zeer 

tevreden 

bent u tevreden over de aandacht die 

hieraan bij u op school besteed wordt

2 



niet/ 

n.v.t. 


niet 

tevreden 

matig 

tevreden 

redelijk 

tevreden 

in welke mate is het van belang dat leerlingen… bent u tevreden over de aandacht die 

2.3 respectvol met 

zichzelf en anderen 

omgaan 

2.4 met anderen samen 

kunnen werken 

zeer 

tevrede 

hieraan bij u op school besteed wordt 

n

3 


gering redelijk groo 

t 

weet 


niet/ 

n.v.t. 

niet 

tevreden 

matig 

tevreden 

redelijk 

tevreden 

zeer 

tevreden 

in welke mate is het van belang dat leerlingen… bent u tevreden over de aandacht die 

3.1 trots zijn op hun 

eigen land 

3.2 respect tonen voor 

democratische 

waarden 

3.3 zich bewust zijn 

van hun plaats in 

de wereld 

3.4 respect hebben 

voor alle religies en 

culturen in ons 

land 

3.6 milieubewust 

leven 

3.8 betrouwbaar zijn 

4 



niet/ 

n.v.t. 

niet 

tevreden 


matig 

tevreden 

redelijk 

tevreden 

zeer 

tevreden 

in welke mate is het van belang dat leerlingen… bent u tevreden over de aandacht die

4.1 onafhankelijk van 

anderen 

informatie 

kunnen 

analyseren en 

beoordelen 

4.2 kritisch nadenken 

4.3 onderzoek doen 

4.4 plannen 

4.5 probleemoplosse 

nd kunnen 

denken 

4.6 met de computer 

om kunnen gaan 



niet/ 

n.v.t. 



niet 

tevreden 

matig 

tevreden 

redelijk 

tevreden 

zeer tevreden 

in welke mate is het van belang dat leerlingen… bent u tevreden over de aandacht die hieraan 

6.1 een algemene brede 

belangstelling hebben 

6.2 gemotiveerd zijn om te 

studeren 

bij u op school besteed wordt

6.5 netjes en georganiseerd 

werken 

Tenslotte nog een drietal vragen: 

1. Aan welke kennis kan de school meer aandacht besteden ? 

2. Aan welke vaardigheden kan de school meer aandacht besteden? 

3. Aan welke gedragshoudingen kan de school meer aandacht besteden? 

Dit was de vragenlijst..Mocht u nog open aanmerkingen, suggesties, aanbevelingen en aanvullingen 

hebben gaarne de achterzijde van dit blad daarvoor gebruiken 

hartelijk dank voor uw medewerking. 


Vragenlijst bestemd voor leerlingen van het Voortgezet Speciaal Onderwijs, Eenvoudig Technisch Onderwijs, Eenvoudig Nijverheids 

Onderwijs 

Introductie: in het kader van het 11-jarige basisonderwijs programma wordt er onderzoek verricht naar de competenties welke 

afgestudeerden van het 11-jarig basisonderwijs moeten bezitten om aan d samenleving deel te kunnen nemen en voorbereid door te stromen 

naar vervolg opleidingen of het beroepenveld. 

De uitkomsten van dit onderzoek zullen worden gebruikt om het curriculum raamwerk voor het 11-jarige basisonderwijs en de leerlijnen voor 

de leergebieden en vakken te ontwikkelen. 

In deze vragenlijst is gewerkt met stellingen. Er zijn antwoordmogelijkheden, kruis aan wat voor jou van toepassing is. 

School: 

Klas: 

Geslacht: 

Leeftijd: 

Wat ga je na deze opleiding doen?

Competenties Aanwezigheid Aanvullende opmerkingen 

1.1. Zelfontplooiing 

a)1.1 Ik geloof in mezelf 

b)1.2 Bij problemen geef 

ik niet gauw op 

c)1.3 Ik kom voor mezelf 

op als het moet 

d)1.4 Ik leer uit mijn 

eigen ervaringen 

e)1.5 Ik ben in staat zelf 

initiatieven te nemen 

f)1.6 Ik ben bereid mij 

steeds bij te scholen 

g)1.7 Ik ben in staat zelf 

mijn problemen op te 

lossen 

Onvol 

doend 

e 

Voldo 

ende 

Weet niet 

/ n.v.t. 




2.2 Sociale vaardigheden 

2.1 Ik ben in staat een 

goed gesprek te voeren 

a)2.2 Ik respecteer zowel 

mezelf als anderen 

2.3 Ik ben in staat 

samen te werken 

2.4 Ik ben in staat mijn 

geld nuttig te besteden 

Onvol 

doend 

e 

Voldo 

ende 


Weet 

niet / 

n.v.t.


3.3 Burgerschap 

3.1 Ik toon respect 

voor de democratische 

wijze waarop de 

volksvertegenwoordige 

rs worden gekozen 

3.2 Ik heb een sterk 

gevoel voor 

vaderlandsliefde 

3.3 Ik ben mij bewust 

van mijn plaats in de 

wereld 

3.4 Ik heb respect voor 

alle religies en culturen 

binnen de samenleving 

Onvol 

doend 

e 

Voldo 

ende 


Weet 

niet / 

n.v.t.

a)3.5 Ik ben mij bewust 

van de waarde van een 

goed leefmilieu 

b)3.6 Ik ben mij ervan 

bewust dat ik eerlijk en 

rechtvaardig moet 

leven 



1.4 Effectief leren 


onafhankelijk van 

anderen informatie te 

analyseren en te 

beoordelen 

4.2 Ik ben in staat te 

plannen 


probleem oplossend te 

denken 

4.4 Ik heb op school 

leren omgaan met een 

computer 

Onvol 

doend 

e 

Voldo 

ende 


Weet 

niet / 

n.v.t.


2.5 Leergebieden en 

vakken 

Nederlands 

5.1 Ik ben in staat mij 

schriftelijk te uiten 


artikelen en 

maatschappelijke 

stukken begrijpend te 

lezen 

Onvol 

doend 

e 

Voldo 

ende 


Weet 

niet / 

n.v.t.


Engels 

5.3 Ik ben in staat mij 

zowel schriftelijk als 

mondeling te uiten in 

het Engels 

Rekenen/wiskunde 

5.4 Het onderwijs stelt 

mij in staat eenvoudige 

wiskundige 

vraagstukken op te 

lossen 

Onvol 

doend 

e 

Voldo 

ende 


Weet 

niet / 

n.v.t.


3.6 Houdingen t.o.v. 

werk / 

vervolgopleiding 

6.1 Ik ben gemotiveerd 

te werken 

6.2 Ik ben ten alle 

tijden betrouwbaar 

6.3 Ik ben 

gedisciplineerd 

6.4 Ik ben mij ervan 

bewust dat ik mij in de 

toekomst als arbeider 

moet blijven bijscholen 

6.5 Ik ben mij ervan 

bewust dat ik mij in de 

Onvol 

doend 

e 

Voldo 

ende 


Weet 

niet / 

n.v.t.

toekomst als arbeider 

klantvriendelijk moet 

zijn 

Ten slotte willen wij u nog een openvraag stellen 

1. Aan welke competenties of vaardigheden zou het nieuw basisonderwijs nog aandacht kunnen besteden? 

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 

Hartelijk dank voor uw medewerking 


Vragenlijst bestemd voor leerlingen VOJ 

School: 

Aantal leerlingen (jongen/ meisje): 

Uit welk klas: 

Datum: 

Interviewer(s): 

1. Jullie gaan straks de school verlaten. Wat gaan jullie doen? 

2. Wat verwachten jullie van de vervolgopleiding/ het gaan werken? 

3. Hoe heeft de school jullie daarop voorbereid? 

4a. Aan welke vakken (onderdelen) had de school meer aandacht moeten 

besteden? 

4b. Aan welke vaardigheden had de school meer aandacht moeten besteden? 

5. Vind je dat er genoeg praktijklessen zijn ingebouwd in de verschillende 

vakken? 

In het nieuwe programma van het 11- jarige basisonderwijs zijn dit de leergebieden. 

Kunnen jullie aangeven welke leergebieden prioriteit hebben en waarom. 

Talen: 

- Nederlands 

- Engels 

- Spaans 

Prioriteit: hoog - gemiddeld – laag 

Omdat ….. 

Science/exacte vakken 

- Biologie 

- Wiskunde 

- Natuurkunde 

- Scheikunde 

- Economie 1 

Prioriteit: hoog - gemiddeld – laag

Wereld oriëntatie 

- Aardrijkskunde 

- Geschiedenis 

- Maatschappij leer 

- Economie 2 


Omdat ….. 

Spel en beweging 

- Lichamelijke opvoeding 


Omdat ….. 

Omdat ….. 

Expressie vakken (educatie 

- Muzische vorming 

- Tekenen 

- Handvaardigheid 


Omdat ….. 

Beroepsoriëntatie 


Omdat ….. 


Gering Redelijk Groot Weet 

niet/ 

n.v.t. 

Niet 

tevreden 

Matig 

tevreden 

Redelijk 

tevreden 

Zeer 

tevreden 

Competenties Mate van belang Tevredenheid (iha) Aanvullende 

1 Zelfontplooiing 

1.1 Positief 

zelfbeeld/zelfbewustzijn 

1.2 Doorzettingsvermogen 

1.3 Assertiviteit 

1.4 Zelfreflectie 

1.5 Ontwikkelings- en 

exploratiedrang 

1.6 Oplossingsgerichte 

instelling 

1.7 Creatief denken 


niet/n.v.t. 

Instituut voor Maatschappijwetenschappelijk Onderzoek (IMWO) 

Institute for Social Science Research 

Universiteit van Suriname 

Universiteitscomplex Leysweg 86 – P.O.B. 9212 – Paramaribo, Suriname – 

Telefoon (+597) 462003 – Fax: (+597) 439100 – E-mail: imwo@sr.net 

ESOMAR member 

Niet 

tevreden 

Matig 

tevreden 

Redelijk 

tevreden 

Zeer 

tevreden 

opmerkingen/voorbeeldsituaties

2.1 

2 Sociale 

vaardigheden 

Communicatieve 

vaardigheden 

2.3 Respect voor 

jezelf en 

anderen 

2.4 Samenwerken 


Competenties Mate van belang Tevredenheid (iha) Aanvullende opmerkingen/voorbeeldsituaties 

Burgerschap 


niet/ 

n.v.t. 


Niet 

tevreden 

Matig 

tevreden 

Redelijk 

tevreden 

Zeer 

tevreden 


4 Effectief leren 

4.1 Informatie 

verzamelen en 

verwerken 

4.2 Kritisch kunnen 

denken 

4.3 Kunnen 

onderzoeken 

4.4 Kunnen plannen 


niet/ 

n.v.t. 

Niet 

tevreden 

Matig 

tevreden 

Redelijk 

tevreden 

Zeer 

tevreden

4.5 Probleemoplossend 

kunnen denken 

4.6 ICT-vaardigheden 


4. 5 Leergebieden en 

vakken 

Nederlands 

5.1 Spreken 

5.2 Schrijven 

5.3 Correct taalgebruik 

5.4 Woordenschat 

vergroten 

5.5 Luisteren 

5.6 Lezen 

Engels 



niet/ 

n.v.t. 

Niet 

tevreden 

Matig 

tevreden 

Redelijk 

tevreden 

Zeer 

tevreden

5.8 Spreken 

5.9 Schrijven 

5.10 Woordverwerving 

5.11 Luisteren 

5.12 Lezen 


5.13 Getalbegrip 

5.14 Bewerkingen 

(optellen, delen 

etc.) 

5.15 Verhoudingen 

(procenten, 

breuken etc.) 

5.16 Meten 

5.17 Meetkunde 

(inhoud, volume, 

etc.) 

5.18 Verbanden 


(grafieken, tabellen 

etc.) 

Competenties Mate van belang Tevredenheid (iha) Aanvullende opmerkingen 

Houdingen t.o.v. 

werk / 


6.1 Belangstelling 



niet/ 

n.v.t. 

Niet 

tevreden 

Matig 

tevreden 

Redelijk 

tevreden 

Zeer 

tevreden

6.2 Motivatie 

6.4 Discipline 

6.5 Georganiseerd en 

netjes werken 

6.7 Leerbereidheid 

6.8 Klantvriendelijkheid 

(n.v.t. voor MBO) 


Interview NGO, Zorgnetwerk Speciaal Onderwijs. 

Organisatie: 

Functie respondent: 

Datum: 


Dit interview is bestemd voor een onderzoek naar de herinrichting van het 

Curriculum op VOJ/VOS/VSO nivo in het 11-jarige basisonderwijs. Centraal in het 

onderzoek staat de aansluiting op vervolgonderwijs en de doorstroming naar het 

beroepenveld. 

1 Hebt u activiteiten ontwikkeld voor VSO leerlingen betreft doorstroming 

naar vervolgopleiding /beroepenveld? 

Zo ja ,Welke . 

2 Vindt u dat VSO leerlingen goed voorbereid zijn op doorstroming naar 

vervolgonderwijs of beroepenveld. 

3 Waar ligt voor u de nadruk op : sociale vaardigheden, houdingen of 

vakinhouden en waarom daarop. 

4 In het kader van het onderzoek naar de inrichting van het Curriculum , wat 

zou u graag willen bespreken wanneer het gaat om verbeterde aansluiting 

/doorstroming. 

5 Wat kan veranderd worden in de afstemming /samenwerking/communicatie 

tussen scholen en uw organisatie voor verbetering van aansluiting en 

doorstroming. 

6 Werkt u samen met collega instellingen als het gaat om het Curriculum /de 

doorstroming en aansluiting voor VSO leerlingen. 

7 U krijgt een lijst met competenties voor leerlingen om in te vullen. Kunt u 

vertellen welke 3 competenties u als groep het belangrijkste vindt.

Dank u voor uw medewerking 

Interview Ontvangende instellingen (VOS / MBO) 

School: 

Functie leerkracht (schoolleider, leerkracht wiskunde, etc.): 

Datum: 


1. U ontvangt leerlingen uit het VOJ / VSO. Hoe zijn de leerlingen in uw ogen 

voorbereid op het onderwijs dat u aanbiedt? 

2. Waar ligt voor u de nadruk op: sociale vaardigheden, houdingen of vakinhouden? 

En waarom daarop. 

3. Welke vaardigheden/kennis/houdingen beheersen de leerlingen en met welke 

hiaten wordt u geconfronteerd? 

4. Heeft u contact met afleverende scholen over de voorbereiding voor uw 

onderwijs? 


5. Wat zou u graag met de afleverende scholen willen bespreken als het over de 

aansluiting/doorstroom gaat? (Waar zou het VOJ nog aandacht aan moeten 

besteden?) 


In het nieuwe programma van het 11-jarige basisonderwijs zijn dit de 

voorgestelde leergebieden. Kunt u hieronder aangeven welke 

leergebieden voor u prioriteit hebben en waarom. Dit vanuit het 

perspectief van uw school of bedrijf. 

Nederlands 


(omcirkel uw keuze) 

Omdat ….. 

Talen 


Omdat ….. 

Sociale wereld oriëntatie 


Omdat ….. 

Spel en beweging 


Omdat ….. 



Omdat ….. 

Science/exacte vakken 


Omdat ….. 

Cultuur educatie 


Omdat ….. 

Beroepsoriëntatie 


Omdat ….. 


Data matrix scholen 


In hoeverre 

bent u/je 

tevreden over 

het huidig vso 

onderwijsprogr 

amma 

Kunt u/je 

aangeven 

waarom 

Welke vakken 

op het vso zijn 

de 

belangrijkste 

?waarom 

Welke 

vakinhouden 

zou u/je willen 

toevoegen 

Welke 

vakinhouden 

zou je willen 

schrappen 

Met welke 

vakinhouden 

ervarende 

leerlingen 

moeilijkheden/ 

vind jij moeilijk 

Waar had de 

vorige school 

meer aandacht 

aan moeten 

besteden. 

Vinden jullie 

dat er 

voldoende 

Meer integratie van 

praktische en theoretische 

vakken. 

Hoe belangrijk is het 

behaalde diploma? 

Niet alle vakken zijn 

volledig. 

Meer onderwijs op maat in 

het 

Programma. 

Geen zittenblijvers 

Geen richtlijnen voor een 

van school programma 

Weinig tot geen 

basismateriaal 

Het programma is niet 

geschikt voor alle 

leerlingen 

Niet alle Leerkrachten zijn 

deskundig 

Leren uit boeken 2 e ,3 e ,4 e , 

5 e , jaar GLO is niet altijd 

voordelig. 

Alle vakken, maar het gaat 

om de manier waarop je 

het geeft 

Alle vakinhouden op maat. 

Speciale studie-uren om 

een onderwerp uit te 

leggen, uit te voeren en te 

evalueren 

De terugstroming naar het 

regulier onderwijs. 

Ik weet niet op welke 

school ze heeft gezeten. 

Er zijn vakinhouden die 

belastend zijn en niet 

doeltreffend. 

Meer practicum en 

educatieve tochten, 

Alle vakinhouden op het 

programma zijn van 

belang. 

Meer expressievakken 

Te veel theorie, te weinig 

praktijk. 

Schrap de vakken die niet 

doeltreffend zijn. 

Te weinig expressie vakken 

om te leren presenteren 

en moeilijkheden op te 

lossen 

Educatieve tochten. 

Praktisch handelen.(wegen 

met een weegschaal) 

Technisch tekenen om de 

praktijk beter te begrijpen 

Hypromie technology 

Gewasbescherming(chemis 

ch) 

Dans ,drama,concentratie 

oefeningen 

Schrappen van 

vakinhouden die belastend 

zijn en niet doeltreffend 

Lezen, schrijven , 

Het catalogiseren van 

organisme 

Dictee en tekst 

Het zuiver zingen. 

Rekenen 

Kniptechniek 

Materialenkennis, meten 

en wegen 

Technisch tekenen 

Ik wil doorleren en douane 

worden 

Ik wil politie worden dit 

kan ook niet via de 

VSO 

Ik wil door leren 

Steeds dezelfde vakken 

Meer informatie over wat 

nog meer kan. 

De stage op tijd leren 

kennen. 

Stage tijd is tekort 

Ik wil door studeren voor 

een hoger NIVO. 

De school bereid ons 

helemaal niet goed voor. 

Ik kan niet naar ATV. 

Geen beroepskeuze 

Lezen 

Theoretische vakken taal 

en aardrijkskunde 

Vooral de praktijkvakken 

Metaal, houtbewerking , 

elektrotechniek 

Electro 

Lichamelijke opvoeding 

Ik wil douane worden 

Engels 

Spaans 

ICT 

Lezen en schrijven 

Theoretische vakken. 

Thuis heeft ze en computer 

Krijgt mijn zoon het 

vakkenpakket van zijn Nivo 

Ze leert mij het ook , 

textiel 

De einddoelen zijn niet 

duidelijk,is geen stimulans 

om verder te leren 

Nieuwsgierige kinderen 

worden beperkt 

Meer evaluatie momenten 

met de school 

Geen rekening gehouden 

met verschil in Nivo 

Persoonlijker contact 

leerkracht ,ouder 

Kunnen kinderen officieel 

een opleiding volgen na 

VSO 

Leerkrachten geven elke 

leerling dezelfde lesstof 

Geen toetsing voor de 

kinderen voor verdere 

studie 

Omgaan met straffen en 

belonen. 

Vakken die de kinderen 

zelf kiezen 

Vakken hoe om te gaan 

met straffen en belonen 

Vakken met straffen en 

belonen 

De kinderen toetsen op 

hun niveau 

Vakkenpakket afstemmen 

op vervolgonderwijs. 


contact is met 

de vorige 

school 

10. 

interessante 

opmerkingen 

Wetgeving voor speciaal 

onderwijs. 

Het curriculum op de 

kweekschool moet 

veranderen. 

Programma om ouders te 

betrekken. 

Juf , die kinderen hier doen 

zo gehandicapt. 

Als de school het niet weet 

dan ga ik naar het MinOV. 

Je kan geen brief schrijven 

aan een leerkracht die 

achterlijk is. 

Er is een verschil tussen 

kinderen met 

gedragsproblemen en 

kinderen met 

leerproblemen. 


Data matrix bedrijven 

Vragen SAO Unu pikin Tuincentrum Job coaches KKF 

U ontvangt leerlingen uit het VSO. 

Hoe zijn zij voorbereid op werken 

in het bedrijfsleven? 

Welke vaardigheden/kennis/ 

houdingen beheersen zij en welke 

hiaten ziet u 

Waar ligt voor u de nadruk sociale 

vaardigheden/houdingen of 

vakinhouden 

Heeft u contact met afleverende 

scholen over de voorbereiding op 

werken 

Wat zou met afleverende 

bedrijven willen bespreken als het 

Kunnen hun naam 

vaak niet schrijven. 

Hebben wel kennis 

van het vak. 

Vakkennis , hout, 

metaal, 

huishoudkunde 

Hiaten Lezen, 

schrijven rekenen 

Vakbeheersing 

en vakinhouden 

Ja, wij hebben een 

afdeling werving en 

selectie. deze staat in 

contact met de 

scholen 

Kwaliteitsbewaking 

Van de vakkennis 

Werken in sociale 

werkplaats. 

Werken goed en 

krijgen goede 

begeleiding op het 

werk. 

Vakkennis 

Hout , metaal 

Vakinhouden sociale 

vaardigheden 

Wij doen projecten op 

de 

Scholen 

Lezen, meubilair 

reparatie 

Stage verslagen, 

het werkproces van te 

In dienstverband missen 

zij discipline. 

Als vriend goed en ze 

zijn erg vrij 

Vakkennis tuin 

Komen op tijd 

Zijn aardige mensen 

Hiaten 

Concentratie problemen 

Onberekenbaar 

Assertief op verkeerde 

momenten 

Lezen,schrijven,rekenen 

moeilijk 

Vakinhouden en sociale 

vaardigheden 

Via de job coaches 

Sinds kort, 

Het werk is hierdoor 

verbeterd. 

De discipline van de 

leerlingen/werknemers 

Bemiddeling tussen 

bedrijven lesprogramma 

wordt afgestemd op 

bedrijfsleven 

Vanaf het eerste 

leerjaar VSO 

voorbereiding op 

vakbeheersing 

Zij krijgen een test 

Worden voorbereid op 

leerlijnen hygiëne , 

normen en waarden, 

discipline 

Goed in sociaal contact 

Huishoudelijk reglement 

Veiligheidvoorschriften 

Theorie vakken moeilijk 

Alternatief leerplan 

Weinig individuele 

aandacht 

Geen voorbereiding bij 

de bedrijven 

Rapport zonder cijfers 

Vakinhouden en sociale 

vaardigheden 

Ondersteuning 

leerkrachten met 

lesprogramma 

afgestemd op bedrijf. 

Leggen de nadruk bij de 

scholen op lezen, 

schrijven , rekenen en 

taal 

Meer contact met de 

bedrijven over hun 

Werken bij enkele 

aangesloten bedrijven 

Zijn weinig tot niet 

voorbereid om te 

werken in het 

bedrijfsleven 

Vakkennis en 

klantgerichtheid 

Nee, wij hebben in 

het verleden wel 

moeite gedaan om 

met MINOV afspraken 

te maken dit is nog 

niet gelukt 

Vakkennis en kwaliteit 

en discipline

om verbeterde aansluiting, 

doorstroming gaat 

10. Interessante opmerkingen Suriname kan lid 

worden van de 

CANTA en dan een 

NTA in het Caribisch 

gebied oprichten 

(bewaking kwaliteit 

vakkennis) 

voren bespreken voorwaarden en hun 

begeleiding op het werk 

3 kennisniveaus 

handlanger , halfwas, 

volwas 

In het bedrijf valt de 

individuele begeleiding 

abrupt weg 


Data matrix NGO’s en multilaterale organisaties 

Vragen 1 2 3 4 5 6 7 

1. Hebben jullie 

activiteiten 

georganiseerd m.b.t 

doorstroom naar 


/beroepenveld? 

2. Vind u dat VSO 

leerlingen goed zijn 

voorbereid op 

doorstroming naar het 

beroepenveld/ 

vervolgonderwijs? 


nadruk , sociale 

vaardigheden , 

houdingen of 

vakinhouden 

Eigen projecten 

Vrijetijdsaanbod 

Alternatieve leerweg 

Pakketten 

Nee en wat er is, is niet 

geïnstitutionaliseerd. 

Combinatie sociale 

vaardigheden en 

vakinhouden. 

Alternatieve 

werkmethoden 

Vroeger testen 

afnemen. 

In het verleden 

programma’s 

gemaakt. 

Geen programma, 

dus veel 

creativiteit van de 

leerkracht nodig. 

Sommige scholen 

werken met 

gedateerde 

programma’s. 

Didactische 

werkvormen. 

Houdingen 

In zichzelf geloven. 

Job coaching, toetsing 

leerlingen,PR activiteiten, 

craftbeurs, 

Boekje, gesprekken met ATM, 

begeleiding van leerkrachten en 

schoolleiders 

schoolmaatschappelijk werk. 

Samenwerking onderwijs en job 

coaching is niet optimaal. 

Meer alternatieve 

leerwerkplaatsen. 

Onthouding van praktische 

werkvormen binnen huidige 

programma. 

Zorgnetwerk niet voldoende 

ondersteunend voor het 

programma. 

Vraaggericht en niet 

aanbodgericht. 

Duidelijk Programma. 

Overzichtelijke processen. 

Zittenblijvers op de reguliere 

basisschool. 

In hoeverre is zijn er 

in het basisonderwijs 

randvoorwaarden 

vastgelegd. 

Beide beide 


Jaarlijks verwijzingen 

naar ETO ENO. 

Professionalisering door 

het MINOV wat betreft 

het programma. 

Duidelijke formulering 

van het te behalen 

niveau. 

Education for all 

ICT stimulering 

Voor Suriname 

een centraal 

punt voor 

beroepseducatie 

, een nationale 

commissie 

cultuur, 

onderwijs en 

wetenschap. 

Ik geloof in jou. 

Inventarisatie 

drop-outs. 

Second chance 

onderwijs. 

Situatie analyse 

voor rechten van 

het kind. 

De meest 

kwetsbare 

kinderen. 

Intern onderzoek 

op verdragen die 

getekend zijn 

met de 

Ministeries.

4. Wat zou u graag 

willen bespreken 

wanneer het gaat om 

verbeterde aansluiting 

/doorstroming 

6. er is behoefte aan 

meer of andere 

leerinhouden 

7. Werkt u samen met 

collega instellingen als 

het gaat om het 

curriculum/de 

doorstroming en de 

aansluiting 

Praktijk en theorie 

gecombineerd met 

talent. 

Samenwerking MinOV 

en NGO. 

Financiële afspraken wat 

betreft de 

samenwerking. 

Versterking van de 

organisatie betreft 

externe 

vakdeskundigen. 

Afstemming met 

collega’s in het 

zorgnetwerk. 

Samenwerking collega’s in het 

zorgnetwerk van MINOV. 

Afspraken Job coaching en 

MINOV. 

Samenwerking NGO en overige 

overzichtelijk. 

Eerdere aanmelding van 

leerlingen bij VSO. 

Leerplicht 

Deskundigheid /Opleiding 

leerkrachten. 

Officiële status BSO 


Meer testen en een 

vervolgsysteem voor het 

VSO. 

Welk aanbod heeft de 

Mij”pij voor VSO 

leerlingen? 

Leerlingvolgsysteem met 

overige partners. 

Een inventarisatie hoe 

de aansluiting nu is. 

Expressie vakken Leerwerkplaatsen Het programma 

Vakkennis gecombineerd 

met sociale 

vaardigheden. 

ATM 

Drie Ankers 

Tana 

Sao 

Ministerie defensie 

Bureau speciaal 

onderwijs 

Deskundige 

commissie en de 

juiste personen 

die de koek in 

de gaten 

houden. 

Herinrichting 

van de UNESCO 

commissie en 

voordelen halen 

uit ons 

lidmaatschap. 

Binnenland 

Weinig 

doorstroming 

vervolgonderwijs. 

Geen VSO in het 

binnenland. 

Geen inclusief 

onderwijs. 

Keuze en 

besluiten op 

beleidsniveau. 

Officiële status 

Speciaal 

onderwijs. 

Combinatie van 

3. 

Vakinhouden 

aansluiten op 

potentie v/h 

kind. 

Meer 

zelfstandigheid 

van kinderen 

Kritische vragen 

gesteld door het 

kind. 

Keuze 

mogelijkheden 

voor 

vervolgopleiding. 

MinOV, de 

trekker. 

Ouders en 

verzorgers 

betrekken bij het 

proces. 

SLO, goede 

facilitator

8.Welke competentie 

uit de lijst vindt u het 

belangrijkste 


opmerkingen 

In zichzelf geloven. Netjes en georganiseerd werken . 

Zelf initiatieven nemen 

Er was in het 

verleden een GLO 

toets in de 5 e klas 

is afgeschaft 

Waarom? 

Geen Didactische 

begeleiding van 

leerkrachten. 

Leerlingen moeten de school 

zinvol en minder saai vinden. 

Afschaffing SO klasjes op de 

lagere reguliere scholen. 

Interne begeleiding 


Vakkenvullen bij de 

chinees door lyceum 

studenten. 

Meer kinderen 

doorstroming door 

scherpere observatie. 

Regulier en SO 

Wat nodig is ,is 

politieke wil. 

Handig wanneer 

de minister 

gevoelig is voor 

dit gebeuren. 

Bevoegdheden 

bij de juiste 

persoon op de 

juiste plaats’. 

Deadlines 

houden, niet te 

bureaucratisch 

anders missen 

we de boot 

Onderwijs is 

curriculum 

gericht niet 

kindgericht. 

Het kind zit voor 

spek en bonen in 

de klas. 

Inteelt binnen de 

kleine 

gemeenschap. 

Kinderen gaan 

niet naar school.

Naar een curriculum voor Voortgezet Speciaal Onderwijs ... - Gov.sr

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Naar een curriculum voor Voortgezet Speciaal Onderwijs ... - Gov.sr

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?