download pdf - Kunstkrant

Meedogenloze executies, lijken waarvan hoofden, armen, benen en ge-
slachtsdelen zijn afgehakt, beroving en verkrachting: de serie etsen van
Goya over de wreedheden in de oorlog heeft nog niets aan actualiteit
verloren. De complete serie van tachtig etsen wordt nu tentoongesteld
in het prentenkabinet van Museum Boijmans Van Beuningen. Geen
heroïsche veldslagen, maar de desastreuze gevolgen van de oorlog
waar Goya middenin zat.
Door aernout Hagen
Así sucedió, ets nr. 47, 155 x210 mm.
De Spaanse Onafhankelijkheidsoorlog, die duurde
van 1808 tot 1814, begon als een spontane opstand
van Spaanse nationalisten tegen de Franse bezettingsmacht.
Zogenaamd voor ‘de kustbescherming
tegen Engeland’ had Napoleon in 1807 een troepenmacht
gestuurd naar Portugal en Spanje. Koning Karel
IV en kroonprins Ferdinand VII werden afgezet en
Napoleons broer Joseph werd op de troon geplaatst.
Nadat de Spaanse legers waren verslagen, begon de
bloedige opstand, aangevoerd door monniken en vertegenwoordigers
van de adel.
In 1811 besloten de opstandelingen Madrid, waar de
regering van Joseph Bonaparte zetelde, uit te hongeren.
Zoals altijd in een oorlog, werden vooral onschuldige
burgers de dupe. Tijdens de hongersnood
die een jaar duurde, lieten 20.000 mensen, vooral
de armen, het leven. In 1814 verdreven de Spanjaarden
met hulp van de Engelsen de Franse bezettingsmacht.
Ferdinand VII kwam terug op de troon. Maar
een verbetering was dit niet: hij vestigde een autoritair
en absolutistisch regime.
Kritiek
Francisco Goya maakte het allemaal van dichtbij mee.
Geboren in 1746 in het lieflijke dorpje Fuendetodos
(bij Saragossa), woonde hij vanaf 1775 in Madrid. Hij
had een succesvolle carrière, werkte zich op tot hofschilder
en directeur van de afdeling schilderen van
de kunstacademie. Vanaf 1810 tot 1820 werkte Goya
aan de serie van tachtig koperplaten waarop hij de
verschrikkingen van de oorlog (Los Desastres de la Guerra)
in beeld probeerde te brengen. De serie werd niet
tijdens zijn leven gepubliceerd. Pas in 1863, 35 jaar
nadat Goya was overleden, bracht de Koninklijke Academie
van Schone Kunsten San Fernando in Madrid
de eerste druk uit. Waarom heeft Goya de etsen nooit
zelf uitgebracht? Waarschijnlijk voelde hij aan dat de
Grande hazaña! Con muertos!, ets nr. 39, 155 x 206 mm.
kritiek die hij had op het regime van Ferdinand VII
hem in moeilijkheden zou kunnen brengen.
De serie bestaat uit drie delen. Het eerste, grootse deel
toont de oorlogstaferelen. Het tweede deel verbeeldt
de hongersnood in Madrid; het derde bevat kritiek op
de regering van Ferdinand VII. Goya maakte daarbij
gebruik van beeldspraak. Hoogwaardigheidsbekleders
gaf hij weer met het uiterlijk van domme of roofzuchtige
dieren (zoals ezels en aasgieren).
Ook Goya werd door de bezetting in 1808 overvallen.
Dat de vanuit Frankrijk naar Spanje gezonden
soldaten zulke wreedheden konden begaan, had hij
totaal niet verwacht. Hij had altijd bewondering gehad
voor Frankrijk als het land van de Verlichting.
Hij beeldde de soldaten uit als woeste barbaren met
lange baarden en bontmutsen. Oorlogstaferelen met
heldhaftige strijders zijn in de geschiedenis talloze
malen uitgebeeld. Maar Goya koos een ander, nieuw
thema. Hij wilde de smerige, weinig verheffende gevolgen
van de oorlog laten zien.
Wreedheden
Er was één kunstenaar die hem daarin, twee eeuwen
eerder, was voorgegaan. Dat was de Fransman
Jacques Callot. Het kan niet anders dan dat Goya
werd geïnspireerd door Callots serie etsen: Les Misères
et les Malheurs de la Guerre uit 1633. Naast oprukkende
troepenmachten, heeft Callot daarop wreedheden
uitgebeeld, zoals het ophangen van groepen mannen
aan boomtakken, en het plunderen en in brand
steken van kloosters en dorpen. Maar het is alsof de
kunstenaar er toch op afstand naar kijkt. Goya is veel
meer ‘ingezoomd’ op de gruwelijkheden. Hij doet als
deelnemer verslag, met medeleven en zelfs emotionele
expressie. Onverbloemd en cynisch toont hij de
mens met zijn meest lage eigenschappen.
Op de prent met het onderschrift Waarom?, nummer
32 uit de serie, zien we hoe een man wordt opgehangen
door drie Franse soldaten. Het touw is aan een
kale, schuine boomstam vastgemaakt. Door de man
op te tillen aan zijn benen wordt het touw om zijn
nek strak getrokken. Van de soldaten is het gezicht
nauwelijks te zien. Het slachtoffer heeft de mond
wijd opengesperd en zijn haren staan recht overeind,
terwijl hij door een soldaat met een voet naar beneden
wordt geduwd.
Techniek
De schilderachtige effecten op het gruwelijke tafereel
heeft Goya bereikt door te experimenteren met verschillende
grafische technieken door elkaar. Naast de
etslijnen heeft hij donkere schaduwen gemaakt door
met de ‘droge naald’ direct in de plaat te krassen.
De arceringen op de bodem heeft hij met het instrument
van de graveur, de burijn, gemaakt. Voor lichte
delen, zoals de bovenkant van een muts, heeft hij de
plaat glad gepolijst. De zacht grijze tint van de lucht
heeft hij met een bijzondere techniek gemaakt: daar
heeft hij op de koperplaat met een penseel bijtend
etszuur aangebracht verdikt met Arabische gom, een
techniek die later ‘lavis’ of ‘penseelets’ is genoemd.
Die techniek heeft hij nog sterker gebruikt op prent
kunstkrant mei/juni 2013 pagina 7
Tachtig etsen van Goya in Boijmans Van Beuningen
Ooggetuige van de oorlog
Por qué, ets nr. 32, 154 x 205 mm.
Madre infeliz!, ets nr. 50, 156 x 205 mm.
Que se rompe la cuerda, ets nr. 77, 178 x 220 mm.
47, Zo is het gebeurd. Een geestelijke knielt wanhopig
bij een schaars verlichte trap waarover roofzuchtige
soldaten weglopen, de armen vol kerkelijke schatten.
Buiten de knielende figuur en de kerkschatten is vrijwel
de gehele plaat met penseelets bewerkt.
Hongersnood is het thema bij prent 50 Ongelukkige
moeder! waarop een dode moeder wordt weggedragen,
gevolgd door haar huilende dochtertje. De figuren
steken sterk af tegen de donkergrijze achtergrond.
Voor het uit stippen opgebouwde grijs heeft
Goya de nieuwe techniek van de ’aquatint’ gebruikt,
namelijk door een zuurbestendig poeder op de plaat
te branden.
De penseelets heeft hij weer gebruikt voor de lucht
op prent 77 met de titel Moge het touw breken. Dat hij
voor de op een touw balancerende figuur een hoge
geestelijke op het oog had, valt op te maken uit een
voorschets in het Prado in Madrid waar de figuur
een pauselijke tiara draagt. Ook de opportunistische
houding van de geestelijkheid tegenover Ferdinand
VII werd door Goya bekritiseerd.
Het autoritaire regime van Ferdinand VII, die direct
de inquisitie opnieuw instelde, was voor de oude
Goya onverdraaglijk. In 1824 verhuisde hij naar (het
Franse!) Bordeaux waar hij vier jaar later overleed.
■ Goya’s ‘Verschrikkingen van de oorlog’, t/m 21 juli in
Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam,
www.boijmans.nl