Jaarverslag 2008

Jaarverslag 2008 

www.pclede.be

Inhoudsopgave 

1 Inleiding 1 

2 Basisgegevens 2 

2.1 Historiek 2 

2.2 Missie en kritische doelstellingen 4 

2.2.1 Missie en visie van het centrum 4 

2.2.2 Kritische doelstellingen 4 

2.3 Doelgroepen 5 

2.3.1 Psychiatrisch ziekenhuis 5 

2.3.2 Psychiatrisch Verzorgingstehuis 8 

2.4 Officiële samenwerkingsverbanden 10 

2.5 Partner in een aantal zorgvernieuwingsprojecten 10 

2.6 Raad van bestuur 11 

3 Beleidsdomeinen 12 

3.1 Algemeen beleid: strategisch plan 12 

3.2 Medisch en therapeutisch beleid 15 

3.2.1 Medisch beleid 15 

3.2.2 Therapeutisch beleid 16 

3.2.3 Verpleegkundig en paramedisch beleid 17 

3.3 Personeelsbeleid 18 

3.4 Vormingsbeleid 19 

3.5 Pastoraal en ethisch beleid 20 

3.5.1 Pastoraal beleid: opening nieuwe stille ruimte 20 

3.5.2 Ethisch beleid 22 

3.5.2.1 Nieuw ethisch advies 22 

2.5.2.2 Werking en structuur van de Commissie Ethiek GGZ Broeders van Liefde 25 

4 Belangrijke gebeurtenissen 26 

4.1 Anders Gewoon Event 26 

4.2 Participatie aan Open Bedrijvendag 26 

4.3 Kwaliteitsverbetering facilitaire dienstverlening: studie en doorlichting van de schoonmaak 

In samenwerking met Advibel 28 

4.4 Optimalisatie uurroosterplanning 29 

4.5 Uitkomstenmanagement in de GGZ in Vlaanderen 29 

4.6 Start van de elektronische handtekening (Elodis) 30 

5 Hoogtepunten 32 

5.1 De afdelingsvisie als een noodzakelijk instrument in de uitbouw van goede zorg 32 

5.2 Het pilootproject voeding: een stand van zaken 35 

5.3 Patiëntveiligheid 37 

5.4 Criminaliteitspreventie 40 

5.5 QPR: een geïnformatiseerde ‘tool’ waarmee indicatoren 

grafisch voorgesteld kunnen worden 42 

6 Samenvatting van het jaarverslag van de vzw Provincialaat der Broeders van Liefde 44 

6.1 Nieuws vanuit de sector geestelijke gezondheidszorg 44 

6.2 Nieuws vanuit de ruimere organisatie van de Broeders van Liefde 46 

6.2.1 Sector geestelijke gezondheidszorg 46 

6.2.2 Algemeen 47 

6.2.2.1 Visietekst Identiteit 47 

6.2.2.2 Samenwerking sectoren welzijn en buitengewoon onderwijs 47 

6.2.2.3 Conceptnota ‘Leerzorg’ 47

1 Inleiding 

In 2008 werd binnen het Psychiatrisch Centrum Zoete Nood Gods heel wat tijd en energie 

geïnvesteerd in het uitwerken van een strategisch plan. Dit plan werd opgesteld met de 

actuele ontwikkelingen binnen de psychiatrische sector in het vizier. De belangrijkste 

ontwikkelingen zijn vermaatschappelijking van zorg, extramuralisatie, de verdere uitbouw 

van zorgcircuits en zorgnetwerken, differentiatie van zorg en evidence based medicine. 

De verdere uitbouw van het initiatief beschut wonen, activering en ontmoeting en psychiatrische thuiszorg, 

maar ook de ontwikkeling van woonomgevingen voor specifieke doelgroepen binnen het psychiatrisch 

verzorgingstehuis werden hierbij hoog op de agenda geplaatst. 

In dit jaarverslag kan u lezen welk beleid en welke nieuwe ontwikkelingen in 2008 werden aangewend om 

deze toekomstvisie met bijhorende doelstellingen te kunnen bewerkstelligen. 

In 2009 zullen heel wat van de in dit jaarverslag beschreven projecten verder gecontinueerd worden. Verder 

staan er een aantal grote nieuwe projecten op til, zoals de implementatie van het elektronisch patiëntendossier 

en de opstart van de volgende fase in de uitwerking van het masterplan van het centrum. Concreet 

houden wij ons hierbij de nieuwbouw PVT en de bouw van nieuwe studio’s binnen Beschut Wonen voor ogen. 

Tot slot willen wij onze voorname dank en appreciatie uiten naar alle personeelsleden die zich dagelijks met 

hart en ziel inzetten voor het welbevinden van onze patiënten en bewoners op een directe of indirecte wijze. 

Ook een bijzonder woordje van dank aan alle personen die de totstandkoming van dit jaarverslag hebben 

ondersteund. 

Veel leesgenot. 

De directie 

1

2 Basisgegevens 

2.1 Historiek 

In de loop van de maand juni 2008 hebben de laatste twee zusters het klooster te Lede 

verlaten. Het kloostergebouw was veel te groot geworden voor de nog aanwezige 

zusters en niet meer aangepast aan de stijgende zorglast. De meeste zusters vonden 

intussen een nieuw onderkomen in het Woon- en Zorgcentrum Avondzon te Erpe-Mere. 

De Zusters Maricolen zijn de stichters van het Psychiatrisch Centrum Zoete Nood Gods en 

zijn bijgevolg een begrip in Lede. 

De stichting van de Zusters Maricolen in 1663 

Een vrome begijn uit Dendermonde, Anna 

Puttemans, en de jonge prior van de karmelieten 

Pater Herman a Sancto Norberto stichtten op 

19 maart 1663 in Dendermonde “een familie van 

vrome jonge dochters” die later zouden uitgroeien 

tot de Zusters Maricolen. Zij vonden hun inspiratie 

in het leven en het werk van Theresia van Avilla, 

de hervormster van de Karmelieten. Aanvankelijk 

richtten de Zusters Maricolen zich in Dendermonde 

vooral naar de opvang en zorg van oudere 

vrouwen. Later waren ze ook actief in de Burgerlijke 

Godshuizen. Tussen 1804 en 1856 waren ze ook 

actief betrokken in de krankzinnigenzorg van de 

Stedelijke Overheid te Dendermonde. Ook het 

huidige Woon- en Zorgcentrum Huize Mariatroon in 

de Brusselsestraat te Dendermonde werd opgericht 

door de Zusters Maricolen. 

De oprichting van het psychiatrisch ziekenhuis 

te Lede 

Op 26 juni 1845 kochten de Zusters Maricolen een 

kasteel van de familie Hellinkx (cfr. Hellinckxwegel) 

te Lede. De zusters openden hier in Lede op 

28 december 1845 een gesticht waar zij zich 

inzetten voor de krankzinnigen. Men begon met 

12 mannelijke patiënten die van Dendermonde naar 

Lede werden overgebracht. Lang zouden deze hier 

niet blijven want kort na hun aankomst werden ze 

overgebracht naar de Broeders van Liefde in Gent. 

Men opteerde ervoor om vanaf dan enkel nog 

vrouwelijke patiënten op te nemen. Op 19 mei 1848 

werd de eerste vrouwelijke patiënt opgenomen. 

De officiële goedkeuring voor het gesticht dateert 

van 9 november 1856. Pas in 1989 werd beslist 

om opnieuw mannelijke patiënten op te nemen. 

Momenteel worden er ongeveer evenveel vrouwen 

als mannen opgenomen. 

Van krankzinnigengesticht naar ziekenhuis 

Met het verschijnen van de wet op de ziekteverzekering 

(1963), de wet op het beheer van 

de goederen van de patiënten (1964) en de 

ziekenhuiswet zou er heel wat veranderen. 

Algemeen kan men stellen dat de psychiatrische 

ziekenhuizen vanaf 1960 een ware metamorfose 

ondergingen. Het is in deze periode dat het 

ziekenhuis ook zijn huidige naam krijgt. Het 

ziekenhuis in Lede had in haar bestaan al 

verschillende namen gehad zoals Maison de santé à 

Lede, Gezondheidshuis en Krankzinnigengesticht. In 

1966 koos men resoluut voor de naam Psychiatrisch 

Ziekenhuis Zoete Nood Gods. De naam verwijst naar 

de bijzondere verering sinds 1414 van Onze Lieve 

Vrouw te Lede als de “Zoete Nood Gods”. 

Voor een uitgebreide historiek verwijzen wij graag 

naar onze website www.pclede.be 

(Psychiatrisch Ziekenhuis/Algemeen/Historiek/ 

Historiek uitgebreid onderaan de webpagina).

2.2 Missie en kritische doelstellingen 

2.2.1 Missie en visie van het centrum 

Vanuit de christelijke inspiratie van onze stichters 

vormen we een authentieke leef- en werkgemeenschap 

waar respect, dienstbaarheid, transparantie, 

innovatie, creativiteit en geborgenheid dragende 

krachten zijn en waar de kwaliteit van leven groeit 

dankzij deskundige en professionele begeleiding. 

Wij zorgen voor psychiatrische patiënten, 

volwassenen en ouderen, met zowel acute als 

langdurige en complexe problematiek, ongeacht 

hun oorsprong, geslacht, overtuiging of financiële 

draagkracht. Kansarmen en minderbedeelden, 

mensen met bedreigde ontwikkelingsmogelijkheden 

of beperkte functioneringskansen en personen 

die maatschappelijk uit de boot dreigen te vallen, 

verdienen onze bijzondere aandacht. 

Een mensgerichte organisatie, een holistische 

mensvisie, een aangepaste omgeving met aandacht 

voor ruime toegankelijkheid, vormen hiervoor het 

kader. 

We verstrekken zorg op maat met het oog op het 

herstel van het psychisch evenwicht of het dragelijk 

maken van psychische stoornissen voor patiënten, 

bewoners en hun leefomgeving opdat aldus 

2.2.2 Kritische doelstellingen 

1. Centraal stellen van de patiënt of de bewoner 

en zijn omgeving, uitgaand van een 

maximale participatie, integratie en 

vermaatschappelijking. 

2. Christelijk geïnspireerd volgens de waarden 

van de Stichter en de spiritualiteit van de 

congregatie. 

3. Aanbieden van een optimale zorg binnen een 

goede personele en materiële omkadering en 

met oog voor de toegankelijkheid en de financiële 

leefbaarheid. 

4. Bieden van zorg op maat met openheid voor 

nieuwe noden en actieve inzet naar de meest 

zwakke groepen. 

5. Aanbieden van een kwaliteitsvolle en 

vernieuwende zorg in een geest van 

dienstbaarheid. 

patiënten competenties verwerven of ontwikkelen 

die de basis vormen voor hun emancipatie en hun 

maatschappelijk geïntegreerd functioneren. 

We doen maximaal beroep op de medeverantwoordelijkheid 

en de zelfredzaamheid van de patiënt 

en zijn omgeving om zo gebruik te maken van de 

minst ingrijpende behandeling om ten aanzien van 

de vastgestelde problematiek het gewenste effect 

zo maximaal mogelijk te bereiken. 

Onze zorg voldoet aan de vereisten van 

doelmatigheid, doeltreffendheid, continuïteit, 

maatschappelijke aanvaardbaarheid en is practice 

of evidence based. 

We dragen ook zorg voor elkaar en stimuleren onze 

medewerkers om zich professioneel continu verder 

te bekwamen. 

Wij werken actief samen met andere zorgactoren 

in de regio bij de uitbouw van instellingsoverschrijdende 

zorgprogramma’s door het creëren van 

zorgcircuits en netwerken zonder hierbij onze eigen 

identiteit te verliezen.” 

6. Bouwen aan een goed gestructureerde en 

mensgerichte werken leefgemeenschap 

waarbij het welzijn van iedere medewerker, 

bewoner en patiënt belangrijk is. 

7. Actief samenwerken met andere zorgactoren 

bij de uitbouw van zorgprogramma’s en 

zorgnetwerken. 

8. Positief beïnvloeden van het beleid inzake 

geestelijke gezondheidszorg. 

9. Positief beïnvloeden van de beeldvorming 

rond de persoon met een geestesziekte en 

rond de geestelijke gezondheidszorg.

2.3 Doelgroepen 

2.3.1 Psychiatrisch ziekenhuis 

Het Psychiatrisch Ziekenhuis heeft de volgende afdelingen: 

• Egidius 

• Esperanza 0 

• Esperanza 1 

Afdeling Egidius 

Deze afdeling beschikt over 39 bedden voor 

opname en behandeling van volwassenen met 

acute en chronische verslavingsproblemen 

(alcohol en medicatie) en het syndroom van 

Korsakov. 

Stuurgroepleden: 

Psychiater: Dr. Herman Van Wesemael 

Hoofdverpleegkundige: Mevr. Sigrid Van Lierde 

Maatschappelijk werker: Dhr. Dirk Van Herreweghe 

Psychologe: Mevr. Christine De Brouwer 

Ergotherapeut: Dhr. Lieven Van Lierde 

Afdeling Esperanza 0 

Deze afdeling beschikt over 24 bedden voor 

crisisopvang en intensief kortdurende behandeling 

van volwassenen met acute en ernstige 

psychiatrische problemen in een gestructureerde 

omgeving. De meest voorkomende ziektebeelden 

zijn schizofrenie en andere psychotische 

stoornissen en stemmingsstoornissen. Deze 

zorgeenheid fungeert tevens als opnameafdeling 

voor het merendeel van de patiënten die gedwongen 

opgenomen worden 


Psychiater: Dr. Geert De Bruecker 

Hoofdverpleegkundige: Mevr. Sophie De Bruycker 

Maatschappelijk werkers: 

Mevr. Sofie Lalmant en Dhr. Stijn Claus 

Psychologe: Mevr. Barbara Vaneeckhout 

Ergotherapeut: Dhr. Bruno Schotsaert 

• Providentia 

• Theresia 

• Emmaüs (daghospitaal) 

Afdeling Esperanza 1 

Deze afdeling bestaat uit twee units, gespreid 

over twee verdiepingen, met elk hun specifieke 

doelgroepen. 

Unit 1 beschikt over 23 plaatsen voor opname 

en behandeling van volwassenen met diverse 

acute psychische en psychiatrische klachten die 

kunnen fungeren binnen een open context. In het 

bijzonder richt men zich naar de behandeling van 

stemmingsstoornissen en psychosenzorg. 


Psychiater: Dr. Elke Lievens 

Hoofdverpleegkundige: Mevr. Leen Ruyssinck 

Adjunct-hoofdverpleegkundige: 

Dhr. Jan Van Wijmeersch 

Maatschappelijk werkers: 

Mevr. Cedrine Frérart en Dhr. Stijn Claus 

Psychologe: Mevr. Greta Van Damme 

Ergotherapeut: Dhr. Peter Van den Berghe 

Unit 2 beschikt over 23 plaatsen waarvan 

18 bedden voor de behandeling van gerontopsychiatrische 

patiënten. Daarnaast heeft de unit 

tevens 5 plaatsen voorbehouden voor een intensief 

voorbereidingsprogramma voor kandidaten 

Beschut Wonen. Ook nachthospitalisatie is mogelijk. 


Psychiaters: 

Dr. Luc Bollengier en Dr. Benedicte Monté 

Hoofdverpleegkundige: Mevr. Leen Ruyssinck 

Adjunct-hoofdverpleegkundige: 

Dhr. Jan Van Wijmeersch 

Maatschappelijk werker: Mevr. Cindy Renneboog 

Psychologe: Mevr. Christine De Brouwer 

Ergotherapeuten: Mevr. Lutgarde De Bruycker en 

Mevr. Sara Schockaert 

5

Afdeling Providentia 

Deze afdeling beschikt over 36 bedden en is 

onderverdeeld in twee units. 

Unit 1 beschikt over 23 bedden en richt zich 

naar volwassenen tussen 18 en 60 jaar die lijden 

aan een ernstige psychotische problematiek welke 

een meer langdurige en intensieve behandeling 

behoeft. In eerste instantie betreft het patiënten 

met een schizofrenie-spectrumstoornis. Andere 

psychotische aandoeningen worden individueel 

bekeken. 


Psychiater: Dr. Gerda Dewaelheyns 

Hoofdverpleegkundige: Dhr. Paul De Leeuw 

Maatschappelijk werker: Dhr. Stijn Claus 

Psychologisch assistente: Mevr. Debbie Sierens 

Psychologe: Mevr. Roos Crabbe 

Ergotherapeute: Mevr. Sabine De Schepper 

Unit 2 beschikt over 13 bedden voor voortgezette 

behandeling van volwassenen met eetstoornissen: 

anorexia, boulemia nervosa en binge eating disorder 

(BED). 


Psychiater: Dr. Fransiska Vermeersch 

Hoofdverpleegkundige: Dhr. Paul De Leeuw 

Maatschappelijk werkers: Mevr. Cedrine Frérart en 

Dhr. Stijn Claus 

Psycholoog: Mevr. Stefanie De Winter 

Ergotherapeute: Mevr. Carmen De Bundel 

Afdeling Theresia 

Deze gesloten afdeling beschikt over een specifieke 

erkenning als Sp-dienst psychogeriatrie met 

22 bedden voor ouderen. De afdeling heeft 

2 doelgroepen: 

• Patiënten met een dementieel beeld ten gevolge 

van de ziekte van Alzheimer, vasculaire problemen, 

ethylisme of andere organische aandoeningen. 

• Ouderen met chronische psycho-organische 

aandoeningen. 


Psychiaters: Dr. Luc Bollengier en 

Dr. Benedicte Monté 

Hoofdverpleegkundige: Dhr. Yves De Schynkel 

Maatschappelijk werker: Mevr. Cindy Renneboog 

Psychologe: Mevr. Greta Van Damme 

Ergotherapeute: Mevr. Marieken Eeckhout 

Afdeling Emmaüs 

De afdeling Emmaüs is een afdeling voor daghospitalisatie 

met een erkenning van 38 plaatsen. 

Via daghospitalisatie kan een volledige hospitalisatie 

(24-uurs hospitalisatie) worden voorkomen of ingekort. 

Het kan ook een tussenstap zijn tussen volledige 

hospitalisatie en de thuissituatie. 

Binnen deze afdeling wordt er binnen 5 afzonderlijke 

units gewerkt met 5 subdoelgroepen: 

1. Intensieve behandeling van volwassenen 

met ernstige psychische moeilijkheden zoals 

stemmingsstoornissen, schizofrene stoornissen 

en persoonlijkheidsstoornissen. 

2. Behandeling van volwassenen met een 

problematisch gebruik van alcohol, 

medicatie en andere verslavende 

genotsmiddelen met uitsluiting van drugsverslaving. 

Probleemgedrag tengevolge van 

gokverslaving kan eveneens behandeld worden. 

3. Langdurige behandeling en begeleiding van 

volwassenen met chronische psychiatrische 

problemen, gecombineerd met sociaal 

maatschappelijke problemen. De zorgvrager 

vertoont een langdurige psychiatrische 

problematiek samenhangend met sociaal 

maatschappelijke problemen. De belangrijkste 

doelstelling is hier reïntegratie in het maatschappelijk 

leven. 

4. Behandeling en rehabilitatie van 

volwassenen met chronische psychiatrische 

problemen. Het gaat hier om zorgvragers 

waarvoor de resocialisatiedoelstelling niet 

haalbaar is, omwille van de chronische 

psychiatrische problematiek en waarbij 

professionele zorgen hulpverlening binnen 

een ziekenhuisomkadering nodig is. 

5. Opname en behandeling van ouderen met 

psychische problemen, waarbij er nog een 

redelijke vorm van zelfredzaamheid aanwezig 

is. Wegloopgedrag door desoriëntatie wordt als 

een exclusiecriterium beschouwd. 


Psychiater: Dr. Fransiska Vermeersch 

Hoofdverpleegkundige Dhr. Gerit De Saedeleer 

Maatschappelijk werker: Mevr. Leen Van Langenhoven 

Psycholoog: Dhr. Ivan Klinckaert 

Ergotherapeut: Dhr. Guy Vermeulen

2.3.2 Psychiatrisch Verzorgingstehuis 

Het Psychiatrisch Verzorgingstehuis heeft de volgende afdelingen: 

• Nieuwemeers A 

• Nieuwemeers B 

Afdeling Nieuwemeers 

Hier verblijven 60 bewoners verdeeld over 

2 afdelingen. 

NIEUWEMEERS A 

Een afdeling voor 28 mannen en vrouwen 

met gestabiliseerde chronisch psychiatrische 

aandoeningen. Twintig bewoners met bijkomende 

somatische problemen, verblijven in patio 1 

(verzorgingsunit) en 8 bewoners verblijven in patio 2. 



Hoofdverpleegkundige: Mevr. Hilde Van Wesemael 

Maatschappelijk werkers: Mevr. Godelieve Coen en 

Mevr. Anne-Marie Perreman 

NIEUWEMEERS B 

Hier verblijven 32 volwassen bewoners 

(24 bewoners in socio-woningen, 8 bewoners in 

een patio) met een gestabiliseerde psychiatrische 

aandoening. 

• Caritas 

• Sancta-Maria 

Het PVT is een residentiële voorziening voor zowel mannen als vrouwen met 

gestabiliseerde psychiatrische problemen. Deze personen hebben vooral nood aan 

opvang, begeleiding en activering die hen moet toelaten hun autonomie te verruimen 

en sommigen moet toelaten in het normale maatschappelijke leven terug te keren. Voor 

de meeste van de huidige bewoners is het psychiatrisch verzorgingstehuis de enige 

woonomgeving waarbinnen ze zich kunnen handhaven. De klemtoon in de PVT-werking 

ligt op het aanbieden van een aangename en huiselijke woonomgeving, op het optimaal 

aanspreken van de resterende capaciteiten van de bewoners, op activering, vorming en 

begeleiding en het aanbieden van zinvolle dag- en ontspanningsactiviteiten. 

Psycho-sociale rehabilitatie wordt hierbij gehanteerd als begeleidingskader. 



Hoofdverpleegkundige: Dhr. Hubert De Sutter 


Mevr. Anne-Marie Perreman 

Afdeling Caritas 

Momenteel verblijven hier 32 chronisch psychiatrische 

patiënten. Het is de bedoeling om op korte termijn 

voor een aantal van deze bewoners een nieuwbouw 

te realiseren op de campus van Huize Mariatroon te 

Dendermonde. 


Psychiater: Dr. Elke Lievens 

Hoofdverpleegkundige: Mevr. Magda Borms 

Maatschappelijk werkers: Mevr. Anne-Marie Perreman 

en Dhr. Jeroen Haesebeyt 

Ergotherapeute: Mevr. Simonne Adam

Afdeling Sancta-Maria 

Hier verblijven 53 verstandelijk gehandicapten, 

voornamelijk vrouwen. Er worden geen nieuwe 

bewoners met een verstandelijke handicap 

opgenomen, zodat deze afdeling op termijn een 

uitdovend karakter heeft. Sinds begin 2008 is de 

opsplitsing in twee units opgeheven en dit vanuit 

de voortdurende afbouw. 

Op de afdeling Sancta-Maria bevinden zich 

enerzijds bewoners met voornamelijk een licht en 

matig verstandelijke handicap waarvan sommigen 

met bijkomende psychische of gedragstoornissen 

of meervoudige handicaps: gehoorstoornissen, 

motorische problemen, enz. Anderzijds zijn 

er ook bewoners aanwezig met voornamelijk 

een matig tot ernstige verstandelijke handicap 

waarvan sommigen met bijkomende gedrags- en/ 

of psychische moeilijkheden en/of ook nog 

lichamelijke stoornissen hebben. 



Hoofdverpleegkundige: Dhr. Marc Smekens 


Dhr. Jeroen Haesebeyt 

Orthopedagogen: Mevr. An Degreef en 

Mevr. Veerle De Vreeze 

Ergotherapeute: Mevr. Nicole De Smet 

9

2.4 Officiële samenwerkingsverbanden 

• 

• 

• 

• 

• 

• 

• 

Overlegplatform 

Popov GGZ, Drongen 

Centrum voor Geestelijke Gezondheidszorg 

Centrum voor Geestelijke Gezondheidszorg zuid Oost-Vlaanderen, Aalst 

Beschut wonen 

VZW Reymeers, Lede 

Dagactiveringscentrum SAVA, Lede 

Ouderenzorg 

Woon- en zorgcentrum Huize Mariatroon, Dendermonde 

Expertisecentrum dementie De Meander, Dendermonde 

VZW Residentie het Prieelshof, Oordegem 

VZW Huize Rozenwater, Wetteren 

Algemene ziekenhuizen 

Algemeen Stedelijk Ziekenhuis, Aalst 

Poliklinische diensten 

Medische Beeldvorming MCLL cvba, Sint-Martens-Latem 

VZW Medische Staf Stedelijk Ziekenhuis, Aalst 

2.5 Partner in een aantal zorgvernieuwingsprojecten 

• Het dagactiviteitencentrum Sava, VZW Reymeers, Dwarsstraat 1, 9340 Lede 

• Project activering, FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu 

• Project Psychiatrische zorg in de thuissituatie ‘Lotus- De Monding’, FOD Volksgezondheid, 

Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu 

• Project Zorgtrajectbegeleiding voor ouderen met ernstige en complexe psychiatrische problemen 

• Deelname Therapeutisch project nr. 9: ’Onderzoek naar de kritische succesfactoren en de mogelijke 

ICT-toepassingen bij de uitbouw van een zorgcircuit voor ouderen met ernstige en langdurige stemmingsstoornissen’, 

FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu 

Partners: 

Ŧ Centrum voor Geestelijke Gezondheidszorg zuid Oost-Vlaanderen, Langestraat 12, 9300 Aalst 

Ŧ GDT Ovosit, Jubileumlaan 225, 9000 Gent 

Ŧ Beschut Wonen, VZW Reymeers, Reymeersstraat 13a, 9340 Lede 

Ŧ PVT Nieuwemeers, Reymeersstraat 13a, 9340 Lede 

Ŧ VZW Rustoord Sint-Jozef, Bruulstraat 17, 9450 Haaltert 

Ŧ WZC Denderrust, Alfons De Cockstraat 12a, 9310 Herdersem 

Ŧ WZC St.-Vincentius, Aaigemdorp 68,9420 Aaigem 

Ŧ WZC Huize Mariatroon, Brusselsestraat 90, 9200 Dendermonde 

Ŧ WZC St.-Antonius, Rootjesweg 77, 9200 Grembergen 

Ŧ PZT ‘Lotus-De Monding’, Reymeersstraat 13a, 9340 Lede 

• Partner in het therapeutisch project nr. 78: “Multizorgbenadering en -behandeling van alcoholmisbruik en 

-verslaving bij vrouwen”, FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu 

• Project Ontslagmanagement, FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu 

• Voedingsproject: Pilootproject inzake het aanstellen van een voedingsverantwoordelijke en een voedingsteam 

in het kader van het nationaal Voedings- en Gezondheidsplan voor België

2.6 Raad van bestuur 

• 

• 

• 

• 

• 

Gedelegeerd bestuurder: 

Dhr. Raphaël De Rycke 

Voorzitter: 

Eerwaarde Broeder Veron Raes 

Secretaris: 

Eerwaarde Broeder Frits Swinnen 

Penningmeester: 

Eerwaarde Broeder Joris De Roeck 

Leden: 

Eerwaarde Broeder Luc Maes 

Eerwaarde Broeder Julius Cocquyt 

Eerwaarde Broeder Frans Van Hoorde 

Eerwaarde Broeder Victor Quets 

Eerwaarde Broeder Lucien De Priester 

Dhr. Michel Paquet 

Dhr. Hendrik Delaruelle 

Dhr. Koen Oosterlinck 

Dhr. Luk De Staercke 

11

3 Beleidsdomeinen 

3.1 Algemeen beleid: strategisch plan 

Vanuit de bekommernis van een betere zorg op maat en continuïteit van zorg wordt 

sedert het tweede deeladvies van de NRZV (1997) gepleit om de organisatie van de GGZ 

te ontwikkelen in de richting van zorgcircuits in netwerken. Door de gemeenschappelijke 

verklaringen van de bevoegde federale en gemeenschapsministers in 2004 werd 

bekrachtigd om zorgprogramma’s te realiseren voor een leeftijdsgebonden doelgroep 

waarbij GGZ-actoren gemeenschappelijk de verantwoordelijkheid opnemen voor het 

totaalpakket aan zorg voor de patiënten van de doelgroep binnen een werkingsgebied. 

Deze onderlinge samenwerking van de GGZ-actoren dient te worden geformaliseerd in 

een functioneel samenwerkingsverband. 

Aan elke bevoegde minister werd bovendien de 

ruimte gelaten om, binnen de eigen bevoegdheid, 

experimenten op te zetten om het huidige, 

voorzieningsgerichte zorgaanbod om te zetten in 

nieuwe zorgvormen- en inhouden. Twee federale 

initiatieven werden in dit kader reeds opgezet om 

een bijdrage te leveren aan de exploratie hoe de 

toekomstige doelgroepgerichte zorgprogramma’s 

er moeten uitzien. Zo zijn er de pilootprojecten 

van de FOD Volksgezondheid die focussen op 

het uittesten van nieuwe zorgvormen zoals PTZ, 

outreach kinderen of nieuwe zorginhouden zoals 

SGA en dubbeldiagnosen. Daarnaast zijn er de 

therapeutische projecten in de schoot van het 

RIZIV die experimenteren met het cliëntgebonden 

overleg tussen de ambulante en residentiële 

actoren en niet GGZ-actoren. Via deze projecten 

waarin het cliëntenoverleg rond patiënten met 

ernstige en langdurige psychiatrische stoornissen 

centraal staat, wil men de continuïteit en de zorg 

op maat voor deze individuele cliënten verbeteren. 

In bovenstaande types van experimenten maar 

ook in de dagelijkse praktijk in de ambulante en 

residentiële GGZ-voorzieningen, botst men meer en 

meer op de limieten van het huidige zorgaanbod. 

Men stelt vast dat een patiënt nood heeft aan een 

zorgvorm/inhoud die op heden niet bestaat omdat 

ze bijvoorbeeld niet past in de huidige regelgeving 

(PZ, PAAZ, PVT,BW,CGG) van zorgverlening of ze 

binnen de huidige structuren niet optimaal kunnen 

worden gerealiseerd t.g.v. een te lage intensiteit 

aan zorg door onvoldoende of onvoldoende 

gekwalificeerd personeel. Zorgcontinuïteit en zorg 

op maat kunnen maar verbeteren indien er naast 

overleg tussen de aanwezige zorgen dienstverleners 

rond één patiënt ook alternatieve zorgvormen/ 

inhouden mogelijk worden gemaakt. 

Verder stelt Minister Laurette Onkelinx (2008) in 

haar beleidsnota dat het beleid in de geestelijke 

gezondheidszorg dient gebaseerd te zijn op de 

noden van de patiënt en zijn familie. Zij vormen 

immers de spil voor de verdere uitbouw van 

de geestelijke gezondheidszorg. In 2009 zullen 

bijkomende inspanningen geleverd worden om het 

aanbod van de GGZ beter te laten aansluiten bij 

de behoeften. Minister Onkelinx wil de klemtoon 

leggen op de verdere invulling van de hiaten in het 

zorgaanbod voor de bestaande doelgroepen van 

kinderen en jongeren, volwassenen en ouderen als 

voor nieuwe doelgroepen zoals volwassenen met 

een dubbele diagnostiek (meer bepaald personen 

met een mentale handicap en gedragsproblemen). 

Er zullen extra impulsen gegeven worden om te 

komen tot een reorganisatie van de residentiële 

geestelijke gezondheidszorg naar een meer gemeenschapsgerichte 

zorg. Via B4-overeenkomsten 

zullen de psychiatrische ziekenhuizen een deel 

van hun budget van financiële middelen flexibel 

kunnen inzetten ter realisatie van artikel 107 van de 

ziekenhuiswet en via de ZIV-wet (artsenhonoraria). 

Bovendien zal de herinvestering van de middelen 

van de uitdovende PVT-bedden een stimulans 

zijn in de organisatie van zorgvormen die de 

reïntegratie van de psychiatrische patiënt in de 

samenleving ondersteunt.

In het licht van bovenstaande evoluties werd in de 

tweede helft van 2008 binnen het directiecomité 

een strategische bezinning gehouden waarbij 

nagedacht werd over volgende vragen: 

• Hoe kan de instelling mee een rol spelen in de 

uitvoering van artikel 107 van de ziekenhuiswet 

om mee gestalte te geven aan het ontwikkelen van 

zorgcircuits in netwerken? 

• Hoe kunnen de beschikbare middelen nog meer 

effectief en doelmatig worden ingezet? 

• Hoe bereiken we nog meer zorg op maat en 

kan een meer vraaggerichte werking ontplooid 

worden? 

• Kunnen we ons inschrijven in (piloot)projecten die 

een verder doorgedreven differentiatie van (sub)doelgroepen, 

zorgfuncties en zorgmodaliteiten 

mogelijk maken? 

• Kan de geografische, psychologische en financiële 

toegankelijkheid door bijvoorbeeld delokalisatie 

verbeterd worden? 

Voor deze strategische bezinning werd het 

directiecomité uitgebreid met de middenkaders 

van het ziekenhuis. Er werd vertrokken vanuit 

de bestaande missie en kernopdrachten van de 

Broeders van Liefde en de instellingseigen visie. 

Tevens werd een swot-analyse van de huidige 

werking en zorgprogramma’s gemaakt waarbij 

sterken en zwakten werden in kaart gebracht 

en bedreigingen en opportuniteiten werden 

geformuleerd. Hierbij werden een aantal indicatoren 

aan een diepgaander onderzoek onderworpen. 

Zo werd bijvoorbeeld op basis van MPG een studie 

gemaakt van het langverblijf binnen de T-diensten. 

De opnamedienst werd betrokken bij een analyse 

van de opnameaanvragen in de periode 2007-2008. 

Ook werd een regio-omschrijving gemaakt volgens 

de herkomst van de patiënten (cfr. kaart). Het 

aanbod van alle GGZ-actoren werd voor deze 

regio in kaart gebracht en vergeleken met de 

programmatie. 

Daarnaast werd bij deze uitgebreide omgevingsanalyse 

bijzondere aandacht besteed aan 

maatschappelijke tendensen en evoluties in het 

algemeen en de evoluties binnen de GGZ in het 

bijzonder. Heel wat adviezen van de NRZV werden 

bestudeerd en de beleidsnota’s van de Ministers 

Aelvoet-Vandenbroucke (2001), Demotte (2005), 

Vanackere (2009) en Onkelinx (2009) werden 

geresumeerd. De heer Yves Wuyts van het VVI 

gaf ons een toelichting over de evoluties binnen 

de GGZ op internationaal, nationaal en regionaal 

niveau. Een aantal belangrijke GGZ-actoren uit 

de regio zoals het CCG zuid Oost-Vlaanderen, De 

Sleutel, PTZ Lotus, het initiatief Beschut Wonen 

Reymeers en het project activering (SAVA) werden 

bij dit overleg betrokken. 

Bij het formuleren van de strategische opties voor 

de toekomst werden volgende uitgangspunten 

weerhouden: 

• Het afbakenen van een duidelijke zorgregio waarop 

we ons willen richten; 

• Langlopende zorgprogramma’s zoveel als mogelijk 

vervangen door kortdurende; 

• Verder streven naar vermaatschappelijking van 

zorg; 

• Verschuiving van grootschalige intramurale zorg 

naar zorg aan huis; 

• Maximale reïntegratie van chronische patiënten; 

• Inschrijving van de instelling in doelgroepgerichtevoorzieningsoverschrijdende 

zorgcircuits in netwerken via functionele 

samenwerkingsverbanden; 

• Wetenschappelijk onderbouwde zorg verstrekken 

evidence en/of practice based; 

• Werken aan destigmatisering van de GGZ-cliënt via 

empowerment en recovery. 

Zowel voor de doelgroep ouderen als voor de 

doelgroep volwassenen werden een aantal 

strategische opties geformuleerd. We denken hier 

o.a. aan: 

• De verdere uitbouw van het zorgcircuit ouderen; 

• Optimalisatie van de samenwerking met het eigen 

Woon- en Zorgcentrum Huize Mariatroon; 

• Verdere delokalisatie via creatie en op termijn 

uitbreiding en differentiatie van een PVT te 

Dendermonde; 

• Verdere differentiatie en uitbreiding binnen 

beschut wonen zowel wat betreft doelgroepen als 

wat betreft woonformules; 

• Uitbouw van zorgcircuits voor volwassenen met 

ernstige en chronische problematiek en voor 

patiënten met middelenafhankelijkheid; 

• Optimalisatie van het zorgprogramma en 

inschrijving in zorgcircuit voor patiënten met 

eetstoornissen; 

• Verdere uitbreiding en uitbouw van het netwerk 

activering voor patiënten met langdurige en 

complexe problematiek; 

• Verdere uitbreiding en uitbouw van het project 

psychiatrische thuiszorg. 

Momenteel wordt verder onderzocht hoe en binnen 

welke tijdspanne deze opties kunnen gerealiseerd 

worden.

3.2 Medisch en therapeutisch beleid 

3.2.1 Medisch beleid 

De geplande uitbreiding van de medische staf met collega Hans Christiaens, huisarts, werd in 

2008 gerealiseerd. De collega zal onmisbaar zijn in de ondersteuning van de somatische zorg 

binnen de instelling. 

Op klinisch vlak worden de afdelingen voor 

psychosenzorg, stemmingsstoornissen, 

eetstoornissen en afhankelijkheidsproblematiek 

verder uitgebouwd. Bijzondere aandacht gaat 

ook naar de psychopathologie van de derde en 

vierde leeftijd, met verdere op punt stelling van 

de behandeling van psychiatrische problematiek 

gekoppeld aan dementiële stoornissen. In dit 

verband moeten ook de therapeutische projecten 

waaraan de medische staf actief deelneemt, 

worden vermeld. 

De informatisering van het medische dossier heeft 

dit jaar zijn beslag gekregen in de diverse pilootprojecten, 

en zal eerstdaags inderdaad kunnen 

worden geïmplementeerd in de instelling. Van de 

kant van de medici zijn de verwachtingen zeer hoog 

gespannen, en er wordt verwacht dat het gebruik 

van dit dossier, en de daaraan inherente creatie van 

structuren binnen de zorg, een belangrijke stap 

voorwaarts zullen betekenen in de kwaliteit 

van de zorg. 

In samenwerking met de onderzoekseenheid 

van het Aalsterse Onze-Lieve-Vrouw Ziekenhuis 

participeert de instelling nog steeds actief in 

medisch onderzoek, in het bijzonder in fase I 

onderzoek in de behandeling van schizofrenie. 

Ook op het terrein van de psychofysiologie blijft 

de instelling vertegenwoordigd. Op het psychofysiologie 

congres te Beaune was de instelling 

vertegenwoordigd met een presentatie over de responspredictie 

in de behandeling van depressie. Op 

het vierde Vlaams Geestelijk Gezondheidscongres te 

Antwerpen werden mee een poster presentatie en 

satelliet symposium verzorgd over de toepassingen 

van psychofysiologie in de psychiatrische kliniek. 

15

3.2.2 Therapeutisch beleid 

In 2008 werd het gevoerde therapeutisch beleid verder gezet. Wat de doelgroepen 

betreft, zien we geen wijzigingen. Er werd verder werk gemaakt van de uitbouw van 

de specifieke unit voor de doelgroep eetstoornissen op de afdeling Providentia. Verder 

kregen alle stuurgroepen de opdracht na te denken over hun doelgroep en dit binnen 

het kader van het uitschrijven van hun afdelingsvisie. Vanuit deze oefening kwamen 

er een aantal vragen/voorstellen die mee opgenomen werden binnen de strategische 

bezinning. Een aantal elementen uit deze strategische bezinning kunt u lezen in hoofdstuk 

2 van dit jaarverslag. 

Het aantal medische opnames ligt in de lijn van 

vorig jaar. Van de 612 opnames was 40 % (n = 246) 

een eerste opname binnen de voorziening. Dit is 

een 6 % minder (2007= 286) dan het vorige jaar. 

Wat de hoofddiagnoses bij de medische opname 

betreft, zien we een gelijkaardig patroon zoals 

in 2007. Een 29 % van de opnames betreft een 

opname omwille van een verslavingsproblematiek 

(medicatie en/of alcohol). In 2008 werd dan 

ook verder werk gemaakt van de uitbouw van het 

zorgcircuit alcoholverslaving en dit onder meer 

door een verdere participatie aan het therapeutisch 

project ‘multizorgbenadering en –behandeling 

van alcoholmisbruik en –verslaving bij vrouwen’. 

Dit therapeutisch project situeert zich o.a. in het 

arrondissement Aalst, Oudenaarde en is in nauwe 

samenwerking met o.a. de ontwenningskliniek De 

Pelgrim en het CGG zuid Oost-Vlaanderen. 

Wanneer we de andere diagnoses bekijken, zien 

we een zelfde beeld als 2007 waarbij 21 % van 

de opnames verband houden met een stemmingsstoornis 

in het bijzonder een depressieve 

stoornis (16 % van deze 21 %). Ondanks een 

beperkte profilering voor deze doelgroep en de 

aanwezigheid van verschillende PAAZ-diensten, 

merken we toch heel wat vragen tot opname. 

Waarschijnlijk heeft dit te maken met onze voortrekkersrol 

binnen het therapeutisch project ‘uitbouw 

van een zorgcircuit voor ouderen met ernstige en 

langdurige stemmingsstoornissen’ waardoor er een 

meer gerichte doorverwijzing gekomen is. 

De uitdaging voor de komende jaren is dan ook om 

dit zorgcircuit binnen de eigen voorziening verder 

uit te bouwen en dit niet alleen voor de ouderen 

maar tevens voor de volwassenen. 

Wat verder opvalt, is dat het aantal opnames 

van patiënten met schizofrenie en aanverwante 

psychotische stoornissen status quo blijft en 

schommelt rond de 20 %. Binnen het psychiatrisch 

centrum wordt er dan ook heel wat inspanning 

ondernomen om de behandeling en begeleiding 

van deze doelgroep verder uit te bouwen. Zo wordt 

er verder werk gemaakt van de uitbouw van o.a. 

cognitieve therapie, de implementatie van psychoeducatie, 

het vormen van medewerkers in het 

motiveren van patiënten met deze diagnose, enz. 

Afsluitend wensen we nog te vermelden dat er dit 

jaar door de stuurgroepleden van de verschillende 

afdelingen hard werd gewerkt aan het verder 

uitschrijven van hun afdelingsvisie en daaraan 

gekoppeld o.a. hun therapeutisch beleid omtrent 

het omgaan met hun doelgroep. In 2009 zal dit 

verder gefinaliseerd worden en zal dit o.a. leiden 

tot het herwerken van hun afdelingsbrochures, hun 

aangeboden behandelprogramma en het werken 

met afdelingsbeleidsplannen .

3.2.3 Verpleegkundig en paramedisch beleid 

Dit jaar werden binnen het verpleegkundig-paramedisch beleid een aantal klemtonen 

gelegd. In opvolging van de uitwerking van een strategisch beleid voor het verpleegkundig 

en paramedisch beleid, werd er in 2008 eveneens een beleidsplan uitgeschreven voor 

zowel het ziekenhuis als het PVT waarin een aantal doelstellingen vooropgesteld werden. 

Onderstaand geven we een kort overzicht van de belangrijkste realisaties. 

• 

• 

Verdere implementatie van het informatiseren 

van het medicatiegebeuren (infomedic) op 

alle afdelingen 

Sinds 2007 draaien alle afdelingen op modus 2. 

In 2008 werd er dan ook verder werk gemaakt van 

de verdere implementatie en borging van dit veranderingsproces. 

Zo werd er aandacht besteed aan 

de opleiding van de zorgkundigen en de nieuwe 

medewerkers in het omgaan met infomedic, 

werden een aantal procedures herschreven en 

werd er systematisch aandacht besteed aan 

het doorgeven van vragen tot verandering aan 

het programma en dit via de gebruikersgroep 

infomedic. In het tweede semester van 2008 werd 

eveneens gestart met de voorbereiding van het 

invoeren van de elektronische handtekening 

binnen infomedic (Elodis of Electronic or Digital 

Signature Implementation System). Voor meer 

info omtrent dit project verwijzen we tevens naar 

hoofdstuk 5. 

Optimalisatie van de overlegstructuren 

binnen de afdelingswerking/uitschrijven 

van de afdelingsvisie 

Naast de systematische opvolging van de 

stuurgroepwerking werd er eveneens aandacht 

gegeven aan de frequentie van de teamvergaderingen, 

het aantal interdisciplinaire patiëntenbesprekingen, 

de overdrachtmomenten of briefings en 

de vooropgestelde patiënten-stafvergaderingen. 

De werking van de stuurgroep werd ondersteund 

door aan de stuurgroepleden meerdere vormingen 

te geven omtrent het opmaken en uitschrijven 

van hun afdelingsvisie. Eind 2008 heeft dan ook 

iedere afdeling zijn afdelingsvisie opnieuw bekeken 

• 

• 

en uitgeschreven. Deze afdelingsvisie zal in 2009 

verder gebruikt worden bij zowel de uitbouw 

van het interne zorgcircuit (samenwerking en 

afstemming tussen de afdelingen onderling) als bij 

de afstemming met diverse externe partners i.h.k.v. 

de netwerkvorming. Daarnaast zal vanuit deze 

afdelingsvisie eveneens werk gemaakt worden van 

het jaarlijks opmaken van een afdelingsbeleidsplan 

en vormingsbeleidsplan. Voor een uitgebreidere 

toelichting verwijzen we tevens naar hoofdstuk 4. 

Verdere integratie van zorgkundigen binnen 

het multidisciplinaire team 

In opvolging van het KB van 16.02.06 werd er 

verder werk gemaakt van de inschakeling van deze 

zorgverleners binnen het departement. 

In het bijzonder werd er aandacht gegeven aan de 

invulling van het begrip ‘gestructureerde equipe’ en 

het ‘toezicht’. 

Optimaliseren van het begeleidingsplan 

binnen PVT 

In 2008 werden de opgemaakte begeleidingsplannen 

van de bewoners, verblijvend binnen PVT, van 

naderbij bekeken. Zo werd nagegaan in hoeverre 

er voor iedere bewoner een begeleidingsplan 

aanwezig was en dit ook geactualiseerd was. 

Binnen deze beweging werd ook (het gebruik van) 

het bewonersdossier opnieuw bekeken. 

17

• 

• 

Analyse van de opname-aanvragen 

In het kader van de strategische bezinning werd 

er dit jaar aandacht besteed aan de registratie en 

analyse van alle opname-aanvragen. Gedurende 

een bepaalde periode (1 maand) werden alle 

opname-aanvragen geregistreerd en werden alle 

aanvragen opgevolgd tot de afhandeling ervan. 

De resultaten ervan werden getoetst aan een vorig 

onderzoek, werden besproken op de verschillende 

overlegorganen en werden eveneens gebruikt bij 

het uittekenen van het strategisch beleid van de 

voorziening. 

Herziening van de week en weekend 

bestaffing 

Bij de uittekening van de afdelingsvisie met daarbij 

de bespreking van het behandelprogramma 

werd het vraagstuk van de optimale bestaffing 

besproken. Immers een behandelaanbod valt 

3.3 Personeelsbeleid 

en staat met de aanwezigheid van voldoende 

deskundig en gekwalificeerd personeel. Doorheen 

de besprekingen werd er dan ook werk gemaakt 

omtrent het bepalen van minimum en maximale 

bestaffing. Opzet is om dit bestaffingsgetal jaarlijks 

te herbekijken waarbij er rekening wordt gehouden 

met het wettelijk kader, het gewenste kader vanuit 

behandelperspectief bekeken, het aangeboden 

behandelprogramma, enz. 

Naast bovengenoemde actiepunten werd er 

eveneens ingestapt in een aantal nieuwe of 

lopende projecten. We verwijzen hiervoor naar 

hoofdstuk 4 en 5 van dit jaarverslag. 

In 2008 werden gemiddeld 267,56 fulltime-equivalent (FTE) personeelsleden tewerkgesteld. 

In koppen bedraagt dit 382 personeelsleden. 

188,28 FTE werden ingezet binnen het 

verpleegkundig en paramedisch departement 

(ziekenhuis en PVT). 

149,80 FTE werden tewerkgesteld als verpleegkundige, 

zorgkundige of logistiek assistent. 

Het centrum telde 38,48 FTE paramedici, waarvan: 

• 4,60 FTE als psychologen 

• 0,92 FTE als psychologisch assistenten 

• 15,19 FTE als ergotherapeuten 

• 1,2 FTE als bewegingstherapeuten 

• 1,65 FTE als kinesisten 

• 8,22FTE als medewerkers sociale dienst 

• 1,46FTE als pastorale medewerkers 

• 2,5 FTE als diëtisten 

• 1,74 FTE als orthopedagogen 

• 1 FTE als muziektherapeute 

54,08 FTE werden ingezet binnen de facilitaire 

diensten, 13,93 FTE binnen de voedingsdienst, 

23,82 FTE binnen de huishoudelijke dienst, 

11,58 FTE binnen de technische dienst en 4,75 FTE 

binnen de wasserij. 

Binnen de administratie werden 20,19 FTE ingezet. 

Andere zijn 5 FTE (stafmedewerkers, …).

3.4 Vormingsbeleid 

Het centrum streeft naar een optimale behandeling en begeleiding van de opgenomen 

psychiatrische patiënten en bewoners. Om de deskundigheid van de medewerkers 

continu op peil te houden, meer nog, verder te verhogen, voorziet de organisatie in heel 

wat vormingsinitiatieven welke zijn samengebundeld binnen een vormingsbeleid. Sinds 

2004 is hiervoor een raamkader uitgeschreven dat ook als basis diende voor het leerbeleid 

in 2008. 

In totaal werd er in 2008 een vormingsbudget 

voorzien en uitgegeven van circa € 15 000. 

Dit vormingsbudget werd voor ongeveer 2/3 

aangewend om medewerkers te ondersteunen bij 

het volgen van ‘externe’ vormingen. 

Dit omvatte zowel langdurige opleidingen van 

enkele medewerkers (bijvoorbeeld het volgen 

van een managementopleiding of een intensieve 

opleiding ‘leiding geven’) als het ondersteunen 

van heel wat medewerkers bij het volgen van 

kortdurende opleidingen. Het overige budget werd 

gebruikt om de interne vormingen te financieren, 

het aanschaffen van educatief materiaal,… 

Verder werden er ook heel wat kosteloze vormingen 

aangeboden voornamelijk door de eigen referentiepersonen 

binnen de voorziening. 

Wat de inhoud van de externe vormingen betreft, 

zien we dat de verschillende behandelteams 

ook dit jaar gekozen hebben voor themata die 

aansloten bij de behandeling/begeleiding van hun 

doelgroep. Thema’s als behandeling van depressie, 

diagnostische scenario’s bij intake, dialectische 

gedragstherapie, zorg voor de geriatrische 

patiënt,… scoorden dan ook hoog. 

Wat de interne aangeboden vormingen betreft, 

werd een groot deel van de opleidingstijd 

gespendeerd aan de volgende opleidingen: het 

werken vanuit een afdelingsvisie en dit t.b.v. het 

uitschrijven van deze visie, opvang en begeleiding 

van medewerkers en dit na een traumatische 

gebeurtenis, HACCP-normering en de toepassing 

ervan op de afdelingen, motiverende gespreksvoering, 

malnutritie, … 

Wat de eigen kosteloze vormingen betreft, werden 

er heel wat medewerkers verder opgeleid door 

de eigen referentiepersonen. Zo werden zowel 

de lesgevers als de nieuwe medewerkers verder 

geschoold in infomedic, werd de interventieploeg 

van het cluster Esperanza 0, 

Esperanza 1 en Providentia opgeleid om te 

interveniëren bij dreigend destructief gedrag, 

kregen de medewerkers de kans zich in te schrijven 

op cursussen brandpreventie en infomedic en 

werden er vele vormingsuren geïnvesteerd in hef- 

en tiltechnieken. 

Bij de evaluatie van het vormingsgebeuren blijkt 

dan ook dat de aangeboden vormingen als 

positief beoordeeld werden en is er de vraag naar 

verdere opvolging van het geleerde. We stellen 

wel vast dat – verhoudingsgewijs en dit vooral 

binnen de eigen interne vormingen – er nog iets 

teveel vormingsuren gaan naar de ‘verplichte 

vormingen’ zoals hef- en tiltechnieken, omgaan 

met agressie, brandpreventie,… en dit ten nadele 

van bijvoorbeeld een aanbod omtrent ‘begeleidingsvaardigheden’ 

in het omgaan met bepaalde 

psychopathologieën. 

Ondanks ons streven om in 2008 dit enigszins 

te veranderen, zijn we hier nog onvoldoende in 

geslaagd. In 2009 wensen we dan ook hier een 

verdere bijsturing rond te doen. Vanuit het beleid 

werd daarom – binnen het strategisch beleidsplan 

– al een aantal doelstellingen/streefwaarden 

ingeschreven binnen de Balanced Score Card. 

Tevens werd begin 2008 een dossier ingediend en 

goedgekeurd door het Sociaal Fonds voor de Privéziekenhuizen 

om aan een grote groep medewerkers 

vorming/coaching te voorzien in het begeleiden 

van de hun toegewezen doelgroep. In het naja 

ar 2008 werden dan ook de nodige afspraken 

gemaakt omtrent de uitvoering van deze vorming. 

Zo zullen de psychologen vooral deze vorming 

coördineren. In 2009 verwachten we dan ook dat op 

de verschillende ziekenhuis- en PVT-afdelingen deze 

vorming wordt uitgevoerd en de medewerkers niet 

alleen meer kennis hebben van bepaalde psychopathologie 

die zich op hun afdeling voordoet maar 

ook specifieke begeleidingsvaardigheden kunnen 

verwerven in het omgaan met deze doelgroep. 

We kijken alvast hoopvol uit naar dit intense 

coachingsproces. 

19

Daarnaast zullen er ook initiatieven genomen 

worden om de transfer van het geleerde naar de 

praktijk te bevorderen. Hiertoe zal het leerbeleid 

binnen het departement patiëntenzorg verder 

bijgestuurd en uitgewerkt worden. Waar in 2008 de 

verschillende stuurgroepleden gevormd werden 

in het neerschrijven van hun afdelingsvisie en 

afdelingsbeleidsplan, zal er in 2009 ook aanvang 

genomen worden met het uitschrijven van en 

3.5 Pastoraal en ethisch beleid 

3.5.1 Pastoraal beleid: opening nieuwe stille ruimte 

Sinds 12 oktober 2008 is de kloosterkapel niet meer in gebruik. Na het vertrek van de 

zusters Maricolen en het sluiten van het klooster, is met de sluiting van de kloosterkapel 

opnieuw een hoofdstuk omgeslagen in het rijke geschiedenisboek van ons psychiatrisch 

centrum. De kloosterkapel stond zeker al in 1885 op de huidige plaats en werd in 1913 

grondig verbouwd, met als resultaat de bestaande kapel. Nu de kloosterkapel definitief 

werd gesloten, werd een nieuwe kapel/stille ruimte ingericht op de benedenverdieping 

van de afdeling Providentia. Het is een stemmige, intieme ruimte met plaats voor maximum 

40 personen. De ruimte is ingericht met een altaar, tabernakel, lezenaar, kruisbeeld 

en twee bijbelse schilderijen over de verzoening. 

De zachte kant van het professionele zorgbedrijf 

In een tijd waarin de zorg steeds meer vermarkt 

wordt, is stevig management - de zakelijke, harde 

kant van de organisatie – hoogst noodzakelijk om 

de missie van het psychiatrisch centrum waar te 

kunnen maken. Het succes van ons centrum wordt 

evenzeer bepaald door de zachte kant, namelijk 

door de motivatie van de zorgverleners om op 

betrokken en professionele wijze zorg te dragen 

voor de kwetsbare medemens. Dit heeft te maken 

met bezieling, met spirit, met spiritualiteit. In de 

context van geprofessionaliseerde zorg behoren 

een traditioneel element als ‘roeping’ of een oud 

begrip als ‘caritas’ niet meer tot het moderne 

zorgdiscours. Toch is de intrinsieke betrokkenheid 

essentieel voor de diverse zorgverleners, al wordt 

in de dagelijkse arbeid die spirit in het werk 

nauwelijks nog gethematiseerd. Ook de erkenning 

van die betrokkenheid is essentieel: de passie 

voor het zorgberoep dreigt te verdorren en te 

verzakelijken wanneer er geen ruimte, geen taal, 

geen gelegenheid meer is om de compassie te 

thematiseren. 

werken met ‘vormingsbeleidsplannen’ per afdeling. 

Opzet is om het vormingsbeleidsplan heel sterk te 

laten aansluiten bij het vooropgestelde afdelingsbeleidsplan. 

Evaluatie hiervan voorzien we tijdens 

de jaarlijkse ontmoeting tussen de directie en de 

stuurgroepleden en dit in het najaar 2009, begin 

2010. 

Het is binnen dit discours dat reflectie over de 

betekenis van de kapel voor het centrum plaats 

vindt. Wat de harde kant van de zorgorganisatie 

betreft, valt er immers totaal geen economisch 

voordeel te behalen uit de bekostiging van een 

kapel. Een kapel of stille ruimte is niet nuttig en 

dient tot niks. Maar dat het centrum er toch voor 

kiest om hiervoor kostbare ruimte en middelen te 

investeren, is een belangrijk statement. Het is een 

aanbod, een initiatief van een organisatie die met 

volle kracht optimale zorg wil verlenen en daarbij 

ook de zogenaamde zachte kant van zorg essentieel 

vindt. 

De kapel als verwijzing en vrijplaats 

De kapel is als het ware de ruimtelijke verwijzing 

naar en woordenloze taal voor datgene waar het 

dit centrum en al haar medewerkers uiteindelijk 

om begonnen is en nog steeds om gaat: vanuit 

innerlijke bewogenheid zorg bieden aan de 

kwetsbare medemens. Dit vormt de grondslag van 

het centrum, dit is het gemeenschappelijk project, 

hoe divers ieders taken en verantwoordelijkheden 

ook zijn om deze missie concreet te maken. Binnen 

het psychiatrisch centrum is de kapel dan een

ijzondere ruimte die te denken geeft, die herinnert 

aan en verwijst naar het gezamenlijke ideaal. 

Door de aanwezigheid van de kapel geeft het 

centrum een belangrijk signaal aan patiënten, 

bewoners en hun naasten, aan bezoekers en aan 

haar medewerkers: betrokkenheid, beleving en 

zingeving van zowel zorgvragers als zorgverleners 

hebben een eigen onvervangbare waarde naast 

verpleging, verzorging, begeleiding, facilitaire 

dienstverlening, … Het is voor patiënten, bewoners, 

familieleden en bezoekers goed te weten dat er 

ook letterlijk ruimte is voor geestelijk welzijn en 

spirituele beleving. 

Theologisch gezien is een kapel ‘voor de gelovigen 

een bijzonder teken, een blijvende verwijzing naar 

God die wel onzichtbaar blijft voor hun ogen, maar 

die zij in geloof midden onder hen aanwezig weten. 

Het is Gods huis te midden van de mensen’. 

Naast materiële verwijzing naar immateriële 

waarden is de kapel ook een vrijplaats, een ruimte 

om te zijn. Patiënten en bewoners lopen er binnen 

als zij in het hoofdgebouw zijn, of zij zoeken 

expliciet de stilte en de geborgenheid van deze 

ruimte op. Ze bidden er om kracht en troost, ze 

vinden er ruimte om te wachten, te denken, te 

hopen. Naast gebedsdiensten en bezinningen 

vindt er bovendien elke dag een eucharistieviering 

plaats waaraan de patiënten en bewoners kunnen 

deelnemen. De medewerker vindt er een toevlucht 

voor een moment van reflectie en rust. 

Beleidsplan pastorale dienst 

De bovenstaande thema’s van ‘verwijzing’ en 

‘vrijplaats’ sluiten nauw aan bij de thema’s van het 

nieuwe pastorale beleidsplan, vorig jaar opgesteld 

door de pastores, in overleg met de pastorale 

werken stuurgroep. Het uitgangspunt van dit 

beleidsplan is de bevestiging van het huidige 

profiel van de pastorale dienst gekoppeld aan 

een sterke christelijke identiteit, een uitgesproken 

vrijplaatspositie en een selectieve structurele – niet 

inhoudelijke – integratie. Patiëntgericht pastoraat 

blijft een prioriteit van het pastorale zorgaanbod. 

Hiertoe zal het huidige aanbod op individueel en 

op groepsniveau gehandhaafd en eventueel – waar 

dit kan – uitgebreid worden. Er zal maximaal 

geïnvesteerd worden in de aanwezigheid van 

de pastores – zowel formeel als informeel – op 

de afdelingen. Het plan gaat ook dieper in op 

het pastoraat van de ontmoeting, waarin het 

gesprek fungeert als vrije ruimte waarbinnen 

de pastor een spiegel vormt waartegenover de 

patiënt zich bewust kan worden van zijn/haar 

persoonlijke overtuiging en/of geloofsbeleving. 

Vanuit het perspectief van de pastorale dienst 

is deze vrije ruimte bovendien een plaats van 

Godsontmoeting, een plaats waar God de mens in 

al zijn kwetsbaarheid barmhartig tegemoet treedt. 

Dit wordt meer en meer de “core-business” van de 

pastorale dienst. 

De kunstwerken 

De in de nieuwe kapel geïntegreerde kunstwerken 

kunnen helpen om rust te vinden en tot 

contemplatie te komen. 

De twee bijbelse schilderijen zijn al een tijdje in 

het bezit van het centrum, maar hebben nu hun 

definitieve plaats gevonden. Ze werden geschilderd 

door Armand Demeulemeester († Ronse 2002), één 

van de belangrijkste Vlaamse religieuze kunstenaars 

van de laatste decennia. Ze heten beiden ‘de 

Verzoening’ en illustreren twee verhalen uit het 

Oude Testament. 

Het tabernakel en de kruisgroep zijn kunstwerken 

van de Leuvense beeldhouwer Willy Peeters. Op 

de drie zichtbare delen van het tabernakel staan 

verschillende bronzen afbeeldingen. 

Het bronzen kruisbeeld met een compositie van 

drie neerzakkende figuren onder de gekruisigde 

Christus is gebaseerd op een tekening uit het 

recente boek ‘Kleine Kruisweg met Thérèse’ 

(Iny Driessen en Willy Peeters , uitgeverij 

Carmelitana, 2008). 

Een nieuw altaar en een lezenaar met bijhorende 

sokkels voor de beelden zijn in hetzelfde materiaal 

uitgevoerd als de bestaande vaste kastenwand. 

De nieuwe ruimte is elke dag open voor iedereen 

die rust en stilte zoekt, die wil bidden of mediteren. 

Ook wordt er elke dag eucharistie gevierd om 

9.30 uur. 

21

3.5.2 Ethisch beleid 

3.5.2.1 Nieuw ethisch advies 

De organisatie van de zorg evolueert van een voorzieningsgerichte naar een vraaggerichte 

structuur met netwerken, zorgcircuits en samenwerkingsverbanden in functie 

van specifieke doelgroepen. Meer samenwerking vereist meer overleg en communicatie 

tussen cliënt, professionele zorgverleners, mantelzorgers, familieleden en derden die op 

de cliënt betrokken zijn. Daarom was een nieuw advies nodig over “het uitwisselen van 

informatie bij het samenwerken in de geestelijke gezondheidszorg” (november 2004) 

dat in 2008 gereviseerd werd. 

In dit advies verstaan we onder informatie alle 

gegevens over de cliënt in zijn of haar leefwereld. 

Deze gegevens kunnen mondeling, elektronisch 

of via beelden verstrekt worden. We beperken ons 

tot het uitwisselen van informatie in een team, 

tussen zorgverleners in een netwerk en tussen 

zorgverleners en derden. 

De vragen die zorgverleners zich stellen bij het 

uitwisselen van informatie vinden niet steeds een 

afdoend antwoord in wat het recht voorhoudt in 

verband met het beroepsgeheim en de hulpverleningsplicht 

van de zorgverleners. Daarom vullen we 

in dit advies het recht aan met ethische principes 

en opties zonder tegen het recht te willen ingaan. 

Voor de zorgverlening is het heel belangrijk dat 

het vertrouwen kan groeien en bewaard blijft 

in de vroegere, de actuele en de toekomstige 

zorgrelatie. Om dit vertrouwen zoveel mogelijk 

te bevorderen en te beschermen, hebben 

zorgverleners de opdracht om de persoonlijke 

levenssfeer van de cliënt te respecteren en het 

beroepsgeheim te bewaren. Deze twee contexten 

met hun onderliggende waarden leiden tot een 

spanningsveld tussen het vertrouwelijk houden en 

het meedelen van informatie.

Algemene principes: zorgvuldigheid en overleg 

Zorgvuldigheid 

Om zo zorgvuldig mogelijk af te wegen of ze 

informatie vertrouwelijk houden of meedelen, 

kunnen de zorgverleners de volgende tien criteria 

gebruiken. 

Waarom? 

1. Met welk doel wordt de informatie meegedeeld? 

Wie? 

2. Is de informatieontvanger voldoende betrokken? 

3. Kan de informatieontvanger de informatie verwerken? 

4. Wie is de meest geschikte informatieverstrekker? 

Wat? 

5. Is de informatie relevant? 

6. Is de informatie gepast? 

7. Is de informatie gegrond en betrouwbaar? 

Hoe? 

8. Wordt de informatie vertrouwelijk meegedeeld? 

9. Wat zijn de gunstigste omstandigheden om 

informatie mee te delen? 

10. Kan de cliënt aanwezig zijn bij het meedelen 

van de informatie? 

Overleg 

Aan de hand van deze criteria kan een visie en 

beleid uitgewerkt worden over het uitwisselen van 

informatie met de belangrijkste partners in de zorg. 

Vervolgens wordt vanuit een houding van kritische 

zelfbevraging het uitwisselen van informatie getoetst 

aan de zorgvuldigheidscriteria. Het toetsen van de 

criteria gebeurt in overleg met de zorgverleners in 

het team, met de cliënt zelf en met de zorgverleners 

of derden aan wie ze de informatie uitwisselen. 

Toepassingen: verschillende doelgroepen 

Informatie uitwisselen in een team van 

zorgverleners 

Afbakening 

Een team van zorgverleners omschrijven we als een 

duidelijk afgebakende en herkenbare groep van 

professionele zorgverleners uit één zorgeenheid 

die een gezamenlijke zorgopdracht voor een cliënt 

hebben en gebonden zijn aan het beroepsgeheim. 

Algemene optie: 

voorwaardelijk gedeeld beroepsgeheim 

Als de zorgverleners gezamenlijk verantwoordelijk 

zijn voor de zorg voor een cliënt, moeten ze ook 

onder elkaar de relevante informatie kunnen 

uitwisselen om die verantwoordelijkheid te kunnen 

opnemen. Daarom vatten we het beroepsgeheim 

in een team op als een gedeeld beroepsgeheim. 

Men moet dan niet telkenmale de toestemming 

van de cliënt vragen. Buiten het team houden ze de 

informatie geheim. 

Het gedeeld beroepsgeheim in een team van 

zorgverleners is echter voorwaardelijk, en dus 

gebonden aan een aantal voorwaarden. De 

coördinator van het team heeft de bijzondere 

verantwoordelijkheid om na te gaan of deze 

voorwaarden vervuld zijn. 

1. Het team van zorgverleners is duidelijk 

afgebakend en herkenbaar. 

2. Het team heeft een gezamenlijke zorgopdracht. 

3. De zorgverleners van het team zijn gebonden 

aan het beroepsgeheim. 

4. Er is overleg met geïnformeerde toestemming 

van de cliënt. 

5. Toepassing van de relevantiefilter en zorgvuldigheidscriteria. 

Verdere reflectie 

Disciplines in het team 

Omwille van het interdisciplinair karakter van het 

samenwerken in team geven we de voorkeur aan 

het interdisciplinair delen van informatie in een 

team boven het geheim houden van informatie 

binnen een discipline. Zorgverleners moeten dus 

goede redenen hebben om relevante informatie 

niet te delen met zorgverleners van een andere 

discipline in het eigen team. 

Verwijzing naar een ander team 

Bij een verwijzing naar een ander team binnen 

of buiten de voorziening is het verstrekken van 

informatie aan de zorgverleners noodzakelijk 

omwille van de kwaliteit en de continuïteit van zorg. 

De cliënt of de wettelijke vertegenwoordiger geeft 

hierbij zijn toestemming. 

Stagiairs 

Stagiairs kunnen voor een bepaalde periode tot het 

team van professionele zorgverleners behoren en 

kunnen dan de informatie delen vanuit het gedeeld 

beroepsgeheim van het team. Zij passen ook de 

relevantiefilter met grote zorgvuldigheid toe. 

23

Informatie uitwisselen in een netwerk van 

zorgverleners 

Afbakening: netwerk van zorgverleners 

Een netwerk van zorgverleners kunnen we 

omschrijven als een duidelijk afgebakende en 

herkenbare groep van individuele zorgverleners 

of zorgverleners uit verschillende zorgeenheden 

die een gezamenlijke zorgopdracht voor een cliënt 

hebben en gebonden zijn aan het beroepsgeheim. 

Eerste optie: 

voorwaardelijk gedeeld beroepsgeheim 

Het gedeeld beroepsgeheim in een netwerk 

moet aan dezelfde 5 voorwaarden voldoen 

als het gedeeld beroepsgeheim in een team 

van zorgverleners. Omdat de zorgverleners 

uit verschillende zorgeenheden komen en de 

communicatie in een netwerk anders verloopt dan 

in een team is dit niet altijd eenvoudig. Daarom 

is extra zorgvuldigheid nodig om te toetsen of de 

voorwaarden voor het gedeeld beroepsgeheim 

voldaan zijn. 

Tweede optie: toestemming of anonimiteit 

Als aan één van de voorwaarden niet voldaan is, 

kan het gedeeld beroepsgeheim niet verantwoord 

worden. Dan vatten we het uitwisselen van 

informatie in een netwerk op als het verstrekken 

van informatie aan derden. 

Verdere reflectie: mantelzorgers in het netwerk 

Het opnemen van mantelzorgers in het netwerk kan 

alleen met de expliciete toestemming van de cliënt 

of diens wettelijke vertegenwoordiger. 

Informatie uitwisselen tussen zorgverleners en 

derden 

Afbakening: derden 

Derden zijn personen die geen zorgopdracht 

hebben voor de cliënt maar wel op een of andere 

wijze betrokken zijn op de cliënt 

Eerste optie: toestemming 

De zorgverleners overleggen met de cliënt en 

vragen een uitdrukkelijke toestemming. Ze houden 

rekening met de relevantiefilter en passen de 

zorgvuldigheidscriteria toe. 

Tweede optie: anonimiteit 

Het anoniem verstrekken van informatie is vooral 

van toepassing bij intervisie of supervisie en bij 

registratie of wetenschappelijk onderzoek. 

Uitzondering: 

dreigende schade aan de integriteit 

Wanneer er ernstige schade dreigt aan de integriteit 

of het leven van de cliënt of een andere persoon en 

die schade alleen kan vermeden worden door het 

doorgeven van informatie dan moet het verstrekken 

van die informatie gericht zijn op het voorkomen of 

herstellen van die schade. 

Deze beslissing wordt getoetst aan de zorgvuldigheidscriteria 

en van daaruit gemotiveerd aan de 

cliënt. 

Verdere reflectie 

• Gerechtelijke instanties 

De twee opties en de uitzondering zijn ook van 

toepassing op het verstrekken van informatie aan 

gerechtelijke instanties. 

• Medecliënten 

De zorgverleners bespreken in het kader van de 

begeleidingsrelatie het belang van het respectvol 

omgaan met informatie over medecliënten. 

• Telefonisch contact 

Zorgverleners mogen alleen informatie via 

de telefoon geven indien ze zeker zijn van de 

identiteit van de persoon die opbelt en indien 

aan de bovenvermelde voorwaarden van overleg 

en zorgvuldigheid is voldaan. De zorgverleners 

overleggen vooraf met de cliënt welke informatie 

aan welke persoon zal mogen doorgegeven 

worden en de zorgverleners kunnen deze persoon 

aan de telefoon identificeren. 

Besluit 

In een team kunnen de zorgverleners een beroep 

doen op het gedeeld beroepsgeheim indien 

aan een aantal voorwaarden voldaan wordt met 

betrekking tot de samenstelling van de groep en 

de uitvoering van het gedeeld beroepsgeheim. 

Dan staan de waarden van zorg, integriteit of 

gezondheid voorop. 

Ook in een netwerk kunnen de zorgverleners een 

beroep doen op het gedeeld beroepsgeheim indien 

aan dezelfde voorwaarden voldaan wordt. 

Aan derden kunnen zorgverleners enkel informatie 

verstrekken indien ze daartoe de toestemming 

van de cliënt gekregen hebben of indien ze de 

informatie anoniem kunnen doorgeven.

3.5.2.2 Werking en structuur van de Commissie Ethiek GGZ Broeders van Liefde 

Overeenkomstig het KB van 1994 heeft de Commissie Ethiek GGZ Broeders van Liefde 

een drievoudige opdracht namelijk het geven van adviezen bij onderzoeksprotocollen, 

het verlenen van algemene zorgadviezen en het geven van adviezen voor specifieke 

individuele casussen. 

Samenstelling 

De Commissie Ethiek GGZ Broeders van Liefde is 

samengesteld overeenkomstig het KB van 1994 en 

bestaat uit 15 leden waarvan 8 artsen. De andere 

leden zijn de voorzitter, de vice-voorzitter, de 

secretaris, een ethicus, een jurist en een externe 

huisarts. Het bureau bestaat uit een voorzitter 

(Prof Dr. Schotsmans), een vice-voorzitter 

(Dr. M. Malfroid), een ethicus (Prof. Axel Liégeois) 

en een secretaris (Jan Deckers). Voor haar 

werking delegeert de Commissie Ethiek GGZ 

haar bovenvermelde opdrachten aan twee 

subcommissies namelijk de Toetsingscommissie en 

de Begeleidingscommissie. Deze subcommissies 

leggen hun adviezen ter goedkeuring voor aan de 

Commissie Ethiek GGZ. 

De Commissie Ethiek GGZ komt tweemaal per 

jaar samen. Alle leden van de centrale en lokale 

toetsingscommissie worden uitgenodigd doch 

enkel de 15 leden van de Commissie Ethiek GGZ 

hebben stemrecht. 

Op de agenda staan de opvolging, de evaluatie 

en de goedkeuring van de activiteiten van de 

beide subcommissies. Voor de Toetsingscommissie 

worden de activiteiten geëvalueerd en 

goedgekeurd en worden de wetgeving en 

ontwikkelingen in de beoordeling van protocollen 

opgevolgd. Voor de Begeleidingscommissie worden 

de activiteiten geëvalueerd en goedgekeurd. De 

vergaderingen van de Commissie Ethiek GGZ, de 

Toetsingscommissie en de Begeleidingscommissie 

zijn niet openbaar. De informatie en besprekingen 

hebben een vertrouwelijk karakter en de leden zijn 

gebonden aan het beroepsgeheim. 

Toetsingscommissie 

Deze commissie krijgt van de Commissie Ethiek GGZ 

de opdracht gedelegeerd om advies te formuleren 

bij onderzoeksprotocollen. Ze komt éénmaal per 

jaar bijeen, aansluitend bij een bijeenkomst van de 

Commissie Ethiek GGZ. Ze bestaat uit een centrale 

toetsingsgroep met deskundigen uit de sector GGZ 

van de Broeders van Liefde en uit lokale toetsingsgroepen 

met vertegenwoordigers per voorziening. 

De lokale toetsingsgroepen zijn samengesteld uit 

minstens drie leden waarvan minstens één arts en 

minstens één niet-arts. Voor onze instelling bestaat 

deze commissie uit dhr. Gerit De Sadeleer, 

mevr. Maria Eeckhout en dr. Elke Lievens. De vragen 

om advies worden gestuurd naar de secretaris van 

de Commissie Ethiek GGZ. 

De secretaris stuurt het protocol naar alle leden van 

de centrale toetsingsgroep, naar de leden van de 

lokale toetsingsgroep van de voorziening waarop 

het protocol betrekking heeft en naar de andere 

leden van de Commissie Ethiek GGZ. 

Begeleidingscommissie 

Deze commissie krijgt van de Commissie Ethiek GGZ 

een tweevoudige opdracht gedelegeerd namelijk 

om algemene zorgadviezen en om adviezen bij 

individuele casussen te formuleren. 

Deze commissie komt onder het voorzitterschap 

van Prof. Axel Liégeois viermaal per jaar bijeen. 

Ze bestaat uit leden van de Commissie Ethiek 

GGZ aangevuld met vertegenwoordigers uit de 

voorzieningen en andere deskundigen. 

25

4 Belangrijke gebeurtenissen 

4.1 Anders Gewoon Event 

Op vrijdag 25 april 2008 was het Psychiatrisch Centrum Zoete Nood Gods prominent 

aanwezig op het Anders Gewoon Event rond geestelijke gezondheid in het ICC te Gent. 

Door zowel hulpverleners als patiënten vanuit verschillende afdelingen was er maanden 

op voorhand naarstig gewerkt rond het uitbouwen van een kunsttentoonstelling met 

als thema ‘Ook in jouw dorp’. Opzet was om aan de vele bezoekers die dag duidelijk te 

maken dat er in ieder dorp mensen aanwezig zijn met psychiatrische problemen en dat 

dit gewone mensen zijn. Mensen van vlees en bloed met ook hun verlangens, emoties, 

gedachten, … 

In de verschillende kunstwerken – foto’s, maquette, 

beeld – werd zowel het dagelijkse leven uitgebeeld 

als informatie verstrekt over de verschillende 

ziektebeelden. Afgaande op de vele bezoekers die 

onze stand bezochten alsook de vele interessante 

vragen die gesteld werden, mogen we besluiten 

dat we als voorziening zeker een bijdrage geleverd 

hebben aan een positievere beeldvorming omtrent 

geestelijke gezondheid. Daarnaast hebben meerdere 

4.2 Participatie aan Open Bedrijvendag 

hulpverleners mogen ervaren dat – ondanks 

het ziektebeeld van de patiënten – sommigen 

getalenteerd zijn met bijzondere eigenschappen. 

Het samen mogen werken aan een project, het 

doorbreken van de klassieke rolpatronen hulpverlenerpatiënt 

heeft er eveneens toe bijgedragen om in 

de toekomst verder te werken aan het empoweren 

van de patiënt en dit tevens binnen de klassieke 

behandeling. 

Naar jaarlijkse traditie zetten op zondag 5 oktober 2008 heel wat bedrijven hun deuren 

wagenwijd open voor het grootste evenement in Vlaanderen, Open Bedrijvendag. Ook 

ons centrum besliste om dit jaar deel te nemen. De respons die wij mochten ontvangen 

na onze deelname aan Open Monumentendag in 2007 was uitermate positief. Een 

vervolg hierop kon dus niet uitblijven… 

Een deelname aan Open Bedrijvendag is een ideale 

manier om de buitenwereld te laten kennismaken 

met onze organisatie en haar activiteiten. Wat 

er precies allemaal gaande is binnen de muren 

van een psychiatrisch centrum is niet altijd even 

duidelijk voor de buitenwereld. Vaak hebben 

mensen verkeerde of verouderde ideeën over wat 

psychiatrie precies inhoudt. De bezoekersenquêtes 

bevestigden dat. 

Het thema voor de editie van dit jaar was 

‘Technologische innovatie’. De aanpak voor Open 

Bedrijvendag was iets ruimer en grootser opgevat 

dan Open Monumentendag. In het gebouw 

Providentia konden bezoekers een kijkje gaan 

nemen op onze verschillende administratieve 

diensten. Ook de fitnessruimte, het computerleslokaal 

(met demo’s en workshops), de ergotherapie/ 

keramiekruimte, de kinesitherapie en de pastorale 

dienst in dit gebouw namen deel. De bedrijfsfilm, 

die eind mei in ons centrum werd gedraaid, kon 

men bekijken in de feestzaal en de cafetaria. Nieuw 

dit jaar was de rondleiding in de keuken waar 

bezoekers konden kennismaken met het ganse

ereidingsproces vanaf het leveren van de 

voedingsstoffen tot de maaltijdbereiding en 

-bedeling. Het internetcafé en de andere facilitaire 

diensten (technische dienst, schoonmaakdienst en 

wasserette) werden eveneens in de kijker gezet. 

Een fototentoonstelling van de kunstacademie, 

een (foto)tentoonstelling over de psychiatrie van 

vroeger, kunstwerken van patiënten en bewoners 

kruidden het geheel. De afdeling Nieuwemeers 

nam deel met een fotoreportage over het leven 

en werken in de moderne psychiatrie en een 

voorstelling van de geplande nieuwbouwprojecten 

4.3 Kwaliteitsverbetering facilitaire dienstverlening: studie 

en doorlichting van de schoonmaak in samenwerking 

met Advibel 

De schoonmaak binnen een bedrijf is een complex gegeven. Verschillende deelaspecten 

vragen een professionele benadering en een aanpak die het nattevingerwerk overstijgt. 

Advibel Schoonmaakconsulting was voor ons de ideale partner om onze schoonmaakorganisatie 

aandachtig onder de loep te nemen. Met een wetenschappelijk onderbouwd 

calculatieprogramma werden al de verschillende deelfacetten op een betrouwbare en 

overzichtelijke manier in kaart gebracht en geanalyseerd. 

Bij de calculatie werd rekening gehouden met: 

• De aard van het gebouw 

• Het type lokaal 

• De vervuilingsgraad en aard van de vervuiling per 

lokaal 

• De m² per lokaal 

• Gestelde kwaliteitseisen per lokaal met het oog om 

de hygiëne binnen het centrum te waarborgen 

• Bovenstaande parameters werden vertaald in 

frequenties, aantal schoonmaakbeurten per lokaal 

Op basis van de verkregen resultaten zijn we aan de 

slag gegaan. De calculaties werden opgedeeld in 

werkplekken waardoor gelijke werkdruk ontstond 

voor alle medewerkers. Zo werd de schoonmaakorganisatie 

binnen onze instelling geperfectioneerd 

en precies afgestemd op onze reële schoonmaakbehoeften. 

Een nieuwe en rendabele organisatie 

werd geïntroduceerd waarbij alle economische en 

ergonomische behoeften werden ingevuld. In onze 

instelling moeten er dagelijks 25 schoonmaakprogramma’s 

ingevuld worden om een oppervlakte van 

20.466 m² te reinigen. Hiervoor hebben we 23.67 

FTE nodig. 

en het masterplan. Ook het activiteitencentrum 

SAVA was vertegenwoordigd in de feestzaal. 

Tussen de vele bezoekers bevonden zich ook heel 

wat geïnteresseerde werkzoekenden. Deze mensen 

konden terecht op het jobinfopunt in de wintertuin 

van het kloostergebouw. Het dagcentrum Emmaüs 

vulde zijn deelname in door een voorstelling van de 

verschillende leefgroepen en begeleidingsmethodieken 

bij deze verschillende doelgroepen. In totaal 

mochten wij ongeveer 900 bezoekers verwelkomen. 

Elke werkplek heeft een map waarin men het 

schoonmaakprogramma, het schoonmaakrooster, 

het noodprogramma, de invulroosters, de instructiefiches, 

de afdelingsgebonden info en een 

memoblad terugvindt. 

Vanaf maart 2009 starten wij met een kwaliteitscontrolesysteem. 

Deze is gebaseerd op een 

snelcontrole. Met de snelcontrole kunnen we op 

steekproefsgewijze controleren of de taken van 

het schoonmaakprogramma correct uitgevoerd 

zijn. Dankzij het softwarepakket worden korte maar 

regelmatige controles een beheersinstrument van 

de schoonmaakkwaliteit. Overzichtelijke rapporten 

zullen de gegevens samenvatten waarover wij 

moeten beschikken om de geleverde prestaties 

doelgericht bij te sturen. 

Belangrijk om weten is dat wij de menselijke factor 

op geen enkel moment uit het oog verloren zijn. 

Een tevreden en gemotiveerde ploeg is immers een 

belangrijke bepalende factor voor rendabiliteit van 

de schoonmaak.

4.4 Optimalisatie uurroosterplanning 

2008 was een jaar van verandering op het gebied van de strikte toepassing van de 

sociale wetgeving en uurroosterplanning. De aanleiding was een bezoek van de arbeidsinspectie 

aan een aantal algemene ziekenhuizen en de aankondiging dat ook andere 

(psychiatrische) ziekenhuizen mogelijks geïnspecteerd zullen worden. 

Bijgevolg is onze organisatie niet bij de pakken 

blijven zitten. Vooreerst werd een centrale 

werkgroep samengesteld. Aansluitend werden de 

bevindingen van deze werkgroep besproken met de 

werknemersafgevaardigden op de interzetel. Op het 

lokale niveau werd een werkgroep opgericht die de 

centrale richtlijnen naar lokaal toepasbare afspraken 

vertaalde. Heel wat medewerkers volgden hiervoor 

specifieke opleidingen of woonden studiedagen 

bij om met actuele kennis van zaken aan deze 

uitwerking te kunnen participeren. 

Het eindresultaat van de lokale werkgroep was 

een nota met een bijhorende lokaal ontwikkelde 

software om in eerste fase de uurroosterplanning 

binnen de diverse departementen op correcte en 

uniforme wijze te kunnen uitvoeren. In dit huidig 

Omschrijving 

Het meten van uitkomsten duikt meer en meer 

op in de gezondheidszorg, inclusief de geestelijke 

gezondheidszorg. De Vlaamse overheid gaf in 

2006 de opdracht aan de Vlaamse Vereniging 

voor Geestelijke Gezondheidszorg (VVGG) om 

wetenschappelijke ondersteuning te bieden bij het 

meten van behandelingsresultaten. Het doel van 

de opdracht is een antwoord te verkrijgen op drie 

vragen: 

• Wat zijn de uitkomsten van een behandeling in de 

geestelijke gezondheidszorg? 

• Hoe kunnen de verschillende soorten uitkomsten 

gemeten worden? 

• Wat doen de zorginstellingen en de overheid met 

deze resultaten? 

systeem wordt de sociale wetgeving correct 

toegepast, op enkele uitzonderlijke bijna niet te 

vermijden situaties na. Alle leidinggevenden binnen 

het psychiatrisch centrum kregen een interne 

opleiding en brachten op hun beurt hun kennis 

over op hun teamleden. 

In 2009 wordt er werk van gemaakt om over te 

schakelen naar een meer gespecialiseerde software 

die extern aangekocht zal worden. Deze software 

zal de afdelingshoofden toelaten op efficiëntere 

wijze te plannen. Deze software zal ook perfect 

integreren met deze voor aanwezigheidsregistratie 

en met de loonadministratie. 

4.5 Uitkomstenmanagement in de GGZ in Vlaanderen 

De vier kwadranten 

Uitkomstenmanagement gaat over het meten van 

resultaten van een behandeling. Walburg (2003) 

ziet uitkomstenmanagement als een voortdurend 

verbeteren van zorguitkomsten van de best 

mogelijke zorgprocessen met het meest efficiënte 

gebruik van hulpmiddelen. Hierbij maakt hij 

gebruik van 4 kwadranten: 

• Klinische uitkomsten: Deze onderzoeken 

symptoomreductie. 

• Functionele uitkomsten: Deze geven een beeld van 

de kwaliteit van leven en de zelfredzaamheid in het 

dagelijkse leven. 

• Tevredenheid door de patiënt en de omgeving over 

het zorgproces en zorgresultaat. 

• De kosten van het zorgproces, kosteneffectiviteit of 

doelmatigheid. 

29

Uitkomstenmanagement in de eigen instelling 

Het is de bedoeling om in het eerste semester 

van 2009 met dit project van start te gaan. Op 

twee pilootafdelingen (Esperanza 1 doelgroep 

stemmingstoornissen) en op Egidius (doelgroep 

verslavingszorg) zullen de uitkomsten van de 

behandeling gemeten worden volgens het 

kwadrant van Walburg. Later zal het uitkomstenmanagement 

uitgebreid worden naar de andere 

afdelingen. 

Doelstelling van het uitkomstenmanagement: 

• Aantoonbare verbeteringen van klinische resultaten 

bereiken. 

• Een algemene kwaliteitsverbetering in de instelling 

bereiken. 

• Feedback krijgen over de efficiëntie van een 

behandelmethode voor een bepaalde doelgroep. 

• Beogen van tevredenheid door de patiënten. 

• Goede, ervaren kwaliteit van leven bieden aan de 

patiënt. 

• Implementeren van het project tegen aanvaardbare 

kosten. 

Gebruik op de afdeling Esperanza 1 

Eind 2006, bij het opstarten van de cognitieve 

gedragstherapeutische groepstherapie voor 

depressieve patiënten, werd de effectiviteit van 

deze behandelmethode al nagegaan a.h.d.v. de 

MADRS (Montgomery Asberg Depression Rating 

Scale). Bij het instappen in het project werden 

4.6 Start van de elektronische handtekening (Elodis) 

Begin 2007 was de afdeling Emmaüs de laatste afdeling die overschakelde op modus 2 

binnen infomedic. Hiermee werd een eerste fase afgerond omtrent het opstarten van het 

infomedic verhaal binnen onze voorziening. Gedurende de periode tussen 2007 en heden 

zijn er nog een aantal aanpassingen geweest aan het programma en dit op basis van de 

eerste ervaringen van de gebruikers. 

Een probleem dat zich echter bleef voordoen, is het 

gegeven dat een aantal voorschriften en verpleegkundige 

nota’s nog steeds dienden gevalideerd 

te worden d.m.v. de geschreven handtekening 

van de arts. Al snel werd de omslachtigheid en 

de traagheid van dit gebruik als een knelpunt 

benoemd door heel wat gebruikers. Vanuit de vzw 

Provincialaat van de Broeders van Liefde werd er 

intussen mee ingestapt in een project van FOD 

de pre- en de postmeting uitgebreid met twee 

bijkomende meetinstrumenten nl. de Beck-NL- II 

(Beck Depression Inventory) en de HoNos (Health of 

the Nation Outcome Scales). Deze meetinstrumenten 

worden dus enkel afgenomen bij de patiënten 

die deelnemen aan de groepstherapie. De MADRS 

en de Beck-NL- II meten klinische uitkomsten. De 

MADRS wordt afgenomen door de psychologe en 

de Beck-NL-II wordt ingevuld door de patiënt zelf. 

De HoNos geeft een beeld over de kwaliteit van het 

leven van de patiënt. Deze test meet de geestelijke 

gezondheid en het sociaal functioneren. Deze test 

wordt ook ingevuld door de psycholoog. De VVGG 

gaf advies bij de keuze van de meetinstrumenten 

en gaat in de toekomst ondersteuning bieden bij de 

verwerking van de testresultaten. 

Gebruik op de afdeling Egidius 

Omwille van de vrij homogene doelgroep besloot 

deze afdeling ook deel te nemen aan dit project. 

De definitieve keuze van het meetinstrument moet 

nog gemaakt worden door de stuurgroep. De 

VVGG adviseerde de EuropASI (European Addiction 

Severity Index) en de MATE (Measurement in the 

Addictions for Triage and Evaluation). De EuropASI 

bevat twee modules. De MATE bestaat uit vijf 

modules en de afname duurt ongeveer twee uur. 

De stuurgroep zal beslissen, indien ze voor de 

MATE kiest, of de test in zijn geheel zal afgenomen 

worden of dat er slechts enkele modules zullen 

uitgenomen worden. 

omtrent het zoeken naar een oplossing voor 

intra-muros elektronische of digitale handtekening 

in gezondheidszorginstellingen, ELODIS genaamd 

(Electronic Or Digital Signature Implementation 

System). Dit alles resulteerde in een Elodis-richtlijn: 

binnen de gezondheidszorginstellingen is een 

elektronische handtekening voldoende mits aan 

een aantal (informatica)technische en vooral 

procedurele zaken voldaan zijn. In deze bijdrage

wensen we enerzijds stil te staan bij deze Elodisrichtlijn 

en anderzijds de uitwerking en betekenis 

hiervan voor ons centrum te belichten. 

Stand van zaken omtrent de invoering van de 

elektronische handtekening. 

Eind november 2007 kregen de instellingen van de 

Broeders van Liefde vanuit de FOD de toestemming 

om met de implementatie van Elodis aan de slag 

te gaan. Voorwaarde was wel dat de voorzieningen 

overgeschakeld waren op modus 2, wat ook zo is 

voor ons centrum. Nu, om te kunnen overschakelen 

naar Elodis dient men te voldoen aan een aantal 

(informatica)technische en vooral procedurele 

zaken. Deze zaken zijn gebundeld in een actielijst 

en worden geformaliseerd in 4 ondertekende 

protocollen. Kort samengevat komen deze op het 

volgende neer: 

• Aangepaste bedrijfscode m.b.t. het gebruik van 

software, interne, PC, ... met daarin waarborgen 

i.f.v. betrouwbaarheid, gebruikersbeheer, 

paswoordbeheer, veiligheid, …; 

• Een algemene overeenkomst tussen de algemene, 

de medische, de administratieve – lees informaticaen 

patiëntenzorgdirectie. Deze overeenkomst heeft 

tot doel de algemene technische en procedurele 

afspraken duidelijk te maken die in het PC 

Zoete Nood Gods gehanteerd worden voor het 

gebruik van de elektronische handtekening in het 

departement patiëntenzorg; 

• Een individuele overeenkomst voor elektronische 

handtekening waar iedere gebruiker een document 

ondertekent waarin hij enerzijds de elektronische 

handtekening erkent als valide en gelijksgesteld 

aan zijn handgeschreven handtekening, anderzijds 

erkent kennis te hebben van bovenstaande 

overeenkomsten; 

• Een overeenkomst binnen het medisch 

farmaceutisch comité waarin infomedic als 

alternatief voor het handgeschreven en getekend 

voorschrift wordt goedgekeurd met daarin een 

verwijzing naar voorgaande documenten. 

Zodra deze vier protocollen gevalideerd zijn, kan 

infomedic voor de meeste voorschriften volledig 

elektronisch worden en dit op voorwaarde dat 

iedere gebruiker de individuele overeenkomst 

ondertekend heeft. 

Verdere uitwerking van Elodis binnen het 

centrum 

In overleg met de lokale stuurgroep Izoproc 

is besloten om in 2008 de implementatie van 

Elodis verder voor te bereiden. Hiervoor werd een 

actielijst opgesteld die grotendeels in 2008 werd 

afgehandeld. Onderstaand benoemen we nog even 

kort de belangrijkste punten: 

• Informatieverstrekking naar de medewerkers 

omtrent Elodis. Via de verschillende informatiekanalen 

werden de medewerkers geïnformeerd over het 

project Elodis. 

• Verificatie van de beroepskwalificatie van de zorgverstrekkers. 

Er werd een systematische verificatie 

uitgevoerd van de beroepskwalificatie van de 

zorgverstrekkers die bevoegd zijn om binnen 

de instelling te presteren. Hierbij wordt gebruik 

gemaakt van het inschrijvingsnummer dat door 

de Provinciale Commissie wordt toegekend aan de 

verpleegkundigen en de zorgkundigen. Er werd 

dan ook gevraagd om dit inschrijvingsnummer 

door te geven aan de personeelsdienst. Dit unieke 

nummer wordt tevens gebruikt als registratiecode 

binnen Elodis. Concreet betekent dit dat verpleegkundigen 

een elektronische handtekening zullen 

plaatsen en dit bij de volgende acten: klaarzetten 

van medicatie, toedienen of meegeven van 

medicatie, het opmaken van een verpleegkundige 

nota, … 

• Het ondertekenen van de verschillende 

bijeenkomsten. Aan de medewerkers werd 

gevraagd om deze individuele overeenkomst te 

ondertekenen. 

• Afspraken omtrent audits en controles. Er dient 

binnen de voorziening een persoon te worden 

aangesteld om de invoering te controleren van de 

elektronische handtekeningenovereenkomsten 

met de gebruikers van het informaticasysteem. 

Deze persoon zal op regelmatige tijdstippen een 

terugkoppeling aan de directie geven. 

• Up-date van het gebruikersbeheer met toezicht op 

toegangsrechten en handtekeningbevoegdheden. 

Samenvattend kunnen we stellen dat we binnen de 

voorziening een tweede en noodzakelijke stap aan 

het zetten zijn binnen het informatiseringsproces 

en dit met als doel om nog efficiënter te kunnen 

werken. Momenteel zijn een aantal noodzakelijke 

voorbereidingen achter de rug en wordt er nu 

gewacht op verdere afspraken vanuit de centrale 

werkgroep. Wanneer alles zal afgerond zijn, hopen 

we op deze manier weerom een bijdrage geleverd 

te hebben aan onze kwaliteitsvolle zorg. Immers, de 

vrijgekomen tijd – door niet meer met afgedrukte 

documenten te moeten werken – kunnen we 

dan hopelijk opnieuw investeren in het directe 

patiëntencontact. 

31

5 Hoogtepunten 

5.1 De afdelingsvisie als een noodzakelijk instrument in de 

uitbouw van goede zorg 

Binnen het verpleegkundig en paramedisch departement is er in 2008 heel wat tijd 

gespendeerd aan het (opnieuw) uitschrijven van de afdelingsvisie. Onder het begrip 

afdelingsvisie bedoelen we een beeld op langere termijn (bijvoorbeeld 5 jaar) waarheen 

de afdeling zich moet ontwikkelen en dit om de organisatievisie te kunnen realiseren. 

De keuze om in 2008 rond afdelingsvisie te gaan werken, werd ingegeven vanuit verschillende 

redenen. We benoemen er enkele. 

De afdelingsvisie als communicatie-instrument 

binnen de verdere uitbouw van zorgcircuits en 

netwerken 

Doorheen het overleg met de verschillende externe 

partners kwam naar voor dat het belangrijk is om 

het eigen aanbod zeer goed te definiëren. Het is 

pas vanuit de goede kennis van elkaars aanbod dat 

men verder kan differentiëren en hiaten binnen het 

zorgaanbod kan opsporen. Binnen deze afstemming 

met de verschillende externe partners is het dan 

ook belangrijk een goed zicht te hebben op het 

eigen behandelaanbod. 

Nood aan een duidelijke definiëring van de 

doelgroepen per afdeling 

Doorheen de voorbije jaren en de verdere uitbouw 

van de verschillende afdelingen, was er tussen 

bepaalde afdelingen onduidelijkheid gekomen 

omtrent de afbakening van de doelgroep. 

Bijvoorbeeld: Waar dient de fysieke ontwenning van 

personen met een alcoholprobleem te gebeuren? 

Is dit op de crisisafdeling of dient de verslavingszorg 

daar zelf voor in te staan? Wat bepaalt dat 

een psycho-geriatrische patiënt op de afdeling 

Esperanza 1 wordt opgenomen en wanneer op 

de afdeling Theresia? …. Met het uitschrijven van 

de afdelingsvisie waarin het definiëren van de 

doelgroep, het bepalen van inclusie- en exclusiecriteria 

een belangrijk onderdeel is, is getracht op deze 

vragen een antwoord te formuleren en zodoende 

een dialoog op gang te brengen t.b.v. de uitbouw 

van het interne zorgcircuit. 

Nood aan een duidelijk behandelprogramma 

Vanuit het gegeven dat het doelgroepenbeleid een 

verdere verfijning vroeg, stelden we vast dat de 

multidisciplinaire behandelteams moeilijkheden 

hadden om hun vooropgesteld behandelprogramma 

aan te bieden. Deels kwam dit vanuit de 

ervaring dat hun bestaande behandelprogramma 

niet meer aansloot bij de noden van de patiënt, 

deels omdat het mutatiebeleid niet toeliet dat 

het behandelprogramma van de desbetreffende 

patiënt op die afdeling afgewerkt werd. Overleg 

tussen de afdelingen drong zich op. Het beschikken 

over een uitgeschreven afdelingsvisie, het kunnen 

aftoetsen van deze visie bij elkaar en de koppeling 

ervan binnen de organisatievisie is dan ook een 

conditio sine qua non waarrond het overleg kon 

georganiseerd worden. 

Vanuit deze en nog andere bekommernissen, 

werd er in 2008 heel veel energie gestoken in 

het herdefiniëren van de afdelingsvisie. Hiervoor 

werd een project opgezet waarbij er – naast de 

begeleiding vanuit de stafdienst patiëntenzorg 

en kwaliteitscoördinator – er eveneens externe 

begeleiding/coaching voorzien werd. Het project 

werd opgedeeld in een viertal fasen. 

In een eerste fase werd er aan de verschillende 

stuurgroepen (beleidsteams per afdeling) een 

intense vorming aangeboden omtrent het werken 

vanuit een afdelingsvisie.

Inhoudelijk werd hierbij aandacht gegeven aan 

o.a. het belang van een afdelingsvisie met daarbij 

aandacht voor het omschrijven van de doelgroep, 

het bepalen van de aangeboden zorgfuncties, 

de behandelvisie (hoe kijken we naar bepaalde 

pathologie), het bepalen van de behandeldoelstellingen, 

het zo concreet mogelijk gaan uitschrijven 

van een behandelprogramma (start, duurtijd, de 

inhoudelijke invulling ervan, …), het benoemen van 

de begeleidingsmethodieken, enz. 

In een tweede fase werden de stuurgroepen 

zelf aan het werk gezet. Aan de verschillende 

stuurgroepen werd dan ook gevraagd een 

terugkoppeling te doen van deze vorming aan alle 

stuurgroepleden en aan de basismedewerkers van 

hun afdeling. Op verschillende afdelingen zagen we 

dan ook verschillende werkgroepen/adhoc groepen 

ontstaan die zich met bepaalde deelaspecten van 

de afdelingsvisie bezig hielden. Rekening houdende 

met onze participatie aan de Open Bedrijvendag op 

5 oktober 2008 was het streefdoel om het raamwerk 

– lees de grote lijnen – van de afdelingsvisie rond 

te hebben tegen begin september 2008. In deze 

opdracht zijn ook alle stuurgroepleden geslaagd 

en konden we aan de vele bezoekers van die dag 

ook al menige deelaspecten van de afdelingsvisie 

terugkoppelen. 

Momenteel zit het project in een derde fase. In 

deze fase – die voorzien is tot juni 2009 – wordt 

er systematisch een overleg gepland tussen de 

directie en de verschillende teams met daarbij 

de bespreking van de afdelingsvisie als centraal 

agendapunt. Men kan deze fase omschrijven als 

het fiatteren van de afdelingsvisie. Het goedkeuren 

van deze afdelingsvisie is niet onbelangrijk. Immers 

in de toekomst zullen de verschillende afdelingsbeleidsplannen 

hierop geënt worden en zal het 

eigen vormingsplan getoetst worden aan deze 

afdelingsvisie. 

Eens nu de afdelingsvisie goedgekeurd wordt, 

treedt de vierde fase van het project in werking, 

m.n. de communicatie ervan en dit zowel intern 

als extern. De interne communicatie zal vooral 

gebeuren via de formele overlegkanalen zoals 

o.a. het overleg directie-geneesheren (POC), het 

kwarto-overleg en via de afdelingshoofdenvergadering. 

De communicatie naar de basismedewerkers 

zal naast de terugkoppeling door de eigen 

stuurgroepleden verder gebeuren via o.a. de eigen 

nieuwsbrief Ter Sprake. Binnen de voorziene rubriek 

zullen de verschillende afdelingsvisies uitvoerig 

toegelicht worden. Wat de externe communicatie 

betreft (partners GGZ, huisartsen, …) zal de 

afkondiging van de verschillende afdelingsvisies 

gebeuren via o.a. de eigen website, de opmaak van 

aangepaste afdelingsbrochures, afdelingsflyers, enz.

5.2 Pilootproject voeding: een stand van zaken 

In juni 2007 ontving onze voorziening een schrijven van de FOD (federale overheidsdienst 

voor volksgezondheid, veiligheid van de voedselketen en leefmilieu) met een oproep tot kandidaatstelling 

voor een pilootproject met het oog op het aanstellen van een voedingsverantwoordelijke 

en een voedingsteam in het kader van het nationaal voedings- en gezondheidsplan 

voor België (NVGP-B). In respons op deze oproep hebben wij ons kandidaat gesteld en 

in september heeft men ons meegedeeld dat het project van start ging op 1 oktober 2007. 

In totaal hebben 40 ziekenhuizen zich ingeschreven voor dit project en alle deelnemende 

instellingen ontvangen hiervoor €10.000. In 2008 werd dit project verder gezet op de afdeling 

Theresia en werd ook begonnen met de uitbreiding naar andere afdelingen. 

Binnen onze voorziening wordt er heel wat 

aandacht gegeven aan het verstrekken van 

kwaliteitsvolle zorg. Dit project wordt dan ook 

volledig ingepast in het algemene kwaliteitsbeleid. 

Enerzijds wordt er al lang gewerkt conform 

de vereisten van de overheid i.v.m. kwaliteit en 

veiligheid, anderzijds wordt er getracht om ook 

nog eigen kwaliteitsprojecten op te stellen. Zo zijn 

we in april 2006 gestart met een kwaliteitsproject 

over de verbetering van de communicatie tussen 

de voedingsdienst en de verschillende afdelingen 

met daarbij aandacht voor de voedingsnoden van 

de patiënt. Het feit dat deze groep op geregelde 

tijdstippen al samen kwam en de thematiek al 

projectmatig benaderde, lijkt ons een surplus 

in het ontwikkelen van een voedingsbeleid. Zo 

werd ook in het recente verleden al eens een 

berekening gedaan van de voedingswaarde 

van de hoofdmaaltijd en de resultaten hiervan 

vergeleken met de vooropgestelde normen voor 

ouderen. Verder zijn we in 2005 ook gestart op de 

verschillende afdelingen met het energieprogramma. 

In dit psycho-educatief programma gingen 

we vooral in op de thematiek van voeding en de 

preventie van overgewicht. Deze kennis is zich nu 

aan het ontwikkelen binnen het centrum. Graag 

hadden we dan ook onze kwaliteitsvolle zorg over 

de ‘ondervoede’ patiënt verder opgebouwd. 

Vanuit onze voorziening zijn we in het voedingsproject 

ingestapt met de Sp-afdeling Theresia. 

Op deze psycho-geriatrische afdeling richten 

we ons in hoofdzaak naar de behandeling en 

begeleiding van de ouderen met o.a. cognitieve 

stoornissen (dementie). Niet alleen het 

dementerende gedrag op zich maar ook de daarbij 

horende gedragsproblemen zorgen vaak voor een 

verminderde voedselinname bij de patiënt. Binnen 

dit pilootproject wilden we dan ook nagaan in 

hoeverre de bestaande richtlijn concreet vertaald 

kan worden binnen het psychiatrische werkveld 

en in het bijzonder bij deze psycho-geriatrische 

populatie. 

In onze aanpak op de afdeling Theresia vinden 

we dat het in de eerste plaats de taak is van de 

diëtiste om alle ondervoede patiënten te screenen 

maar daarnaast willen we eveneens dat alle andere 

disciplines hierbij betrokken worden. Dit impliceert 

dat alle ondervoede patiënten wekelijks op de patiëntenbespreking 

dienen geëvalueerd te worden. 

In de aanpak van de voedingsproblematiek op de 

afdeling Theresia werden reeds volgende keuzes 

gemaakt: 

• In het actieplan wordt er zoveel mogelijk voor 

gekozen om de voeding te ondersteunen met 

orale voedingssupplementen (in de normale en 

natuurlijke consistentie). 

• De zelfstandigheid van de patiënten wordt zoveel 

mogelijk bevorderd. Men wil de zelfzorg zoveel 

mogelijk stimuleren (model van Orem). Hiervoor wil 

men ook de patiënten gaan groeperen tijdens het 

maaltijdgebeuren. 

• De oorzaak wordt zoveel mogelijk direct aangepakt: 

bij de concrete aanpak van ondervoeding 

wordt er zoveel mogelijk vertrokken vanuit de 

verpleegproblemen: ‘weigeren van voeding’, ‘ziekte’, 

‘slikproblemen’ en ‘kauwproblemen’. 

• Op het vlak van interne communicatie werden 

al volgende initiatieven genomen: een aantal 

documenten dienen op intranet ter beschikking 

te zijn, zodat zij tegelijkertijd door de verschillende 

disciplines kunnen geraadpleegd worden. 

35

• 

De externe communicatie bij opname en ontslag 

zal meer onze aandacht verdienen. Wij kiezen 

ervoor om bij alle opnames de rol van de familie 

en/of de begeleiders te benadrukken. 

Ook de transmurale aanpak bij ontslag moet 

verbeteren. Er werd een aangepast ontslagdocument 

ontworpen en de contacten via reeds 

bestaande samenwerkingsverbanden dienen 

nog meer uitgewerkt. Het is namelijk zo dat op de 

afdeling voor psycho-geriatrie we o.a. een grote 

instroom van patiënten zien vanuit de thuiszorg en 

residentiële voorzieningen (woon- en zorgcentra). 

Momenteel wordt er nog maar weinig aandacht 

gegeven aan het voedingsplan van de patiënt. We 

zijn ervan overtuigd dat door het participeren aan 

dit project we ook gerichter informatie kunnen 

doorgeven naar de thuiszorg bij het ontslag van de 

patiënt. 

In ons ziekenhuis worden de maaltijden momenteel 

op de verschillende afdelingen op een verschillende 

wijze aangeboden. Van self-service (patiënten 

proportioneren zelf ) tot het volledig overnemen 

van het voedingsgebeuren bij de patiënt (patiënten 

worden gevoed). Vanuit o.a. het milieutherapeutisch 

denken, worden er vanuit de directie kritische 

vragen gesteld over de gehanteerde organisatie. 

Door participatie aan dit project, wensen we de 

bestaande organisatie kritisch te kunnen bekijken 

en menen we dat we – op termijn – een juist 

leefklimaat kunnen aanbieden, waarbij de omgevingsfactoren 

zoals de sfeer, de infrastructuur, 

de bediening, de gedragsinterventies van de 

medewerkers, de bestaffing, … allen bijdragen 

tot een optimaal afdelingsklimaat t.b.v. het 

maaltijdgebeuren. 

Wanneer we momenteel de dagdagelijkse praktijk 

beschouwen, merken we dat heel wat voedingsmiddelen 

die geleverd worden aan de afdeling, 

opnieuw de afdeling verlaten zonder benut te zijn. 

Vanuit de HACCP-reglementering betekent dit dat 

deze ‘overschotten’ naar de afvalberg verwezen 

worden. Dit voedselafval betekent enerzijds een 

gigantische kost op jaarbasis. We wensen het hier 

dan nog niet te hebben over de ethische aspecten 

ervan. Anderzijds gaan we er vanuit dat er zich 

toch een aantal ‘ondervoede’ patiënten binnen het 

centrum bevinden. Wij hopen dat een aangepast en 

doorgevoerd voedingsbeleid een positieve bijdrage 

kan leveren aan het terugdringen van zowel de 

directe voedingskost als de indirecte kosten (o.a. 

langere verblijfsduur door ondervoeding, verhoogd 

medicatiegebruik). 

Sinds oktober 2008 is het bekend dat er vanuit 

de federale overheid een verdere financiering zal 

voorzien worden voor een voortzetting van dit 

project. Dit wil zeggen dat alle ziekenhuizen die een 

positieve evaluatie krijgen dit werk mogen verder 

zetten. Het is daarna de bedoeling om dit project 

binnen onze voorziening te laten uitdeinen naar 

andere afdelingen. Zeker naar de afdelingen die te 

maken hebben met ondervoeding. De procedures 

en de documenten die op Theresia werden 

ontwikkeld zullen ook aan die afdelingen ter 

beschikking worden gesteld. Al van bij de aanvang 

van het project werd één van onze diëtisten 

aangesteld als algemeen voedingsverantwoordelijke 

(overkoepelend) maar sinds september 2008 

werd er ook voor gekozen om op elke afdeling een 

‘referentiepersoon voeding en gezonder leven’ aan 

te stellen. Onze voorziening probeert nu eveneens 

middelen vrij te maken om vanaf 2009 een diëtist 

voor 50% op de afdelingen zelf in te schakelen. 

Daarnaast blijft opleiding onze volle aandacht 

vragen en daarom zal er op de pilootafdeling in 

februari 2009 een ‘training on the job’ plaats vinden. 

De verdere ‘veralgemening naar het volledige 

ziekenhuis’ wat in 2007-2008 vooral met 

communicatie en informatie werd aangevat, zal 

verder worden opgevolgd. Onze hoofddoelstelling 

blijft in 2009 om de kwalitatieve zorg rond voeding 

binnen het Psychiatrisch Centrum te versterken. We 

willen dit ondermeer doen door twee reeds geïmplementeerde 

projecten – voedingsproject omtrent 

ondervoeding en ‘Energie & Mijn Gezondheid’ 

en project omtrent overvoeding – elkaar te laten 

versterken. Het project ondervoeding kijkt naar 

voeding vanuit de verantwoordelijkheid van de 

instelling/zorgverlener en wenst organisatorische 

en structurele processen te versterken (vertrekt 

vanuit een probleem). Het project energie wenst 

de patiënt centraal te stellen in het proces naar een 

evenwichtige voedingsgewoonte (als onderdeel 

van gezondere leefgewoonten), waarbij instelling 

en zorgverleners de patiënt ondersteunen om zelf 

te ijveren voor een gezondere keuze, maar ook door 

zelf gezondere keuzes te maken (vertrekt vanuit 

een aandachtspunt). Door de combinatie van deze 

projecten kunnen een aantal organisatorische en 

structurele keuzes gezonder leven toegankelijker 

maken voor mensen binnen de GGZ.

Gezien de verplichtingen van het contract zal 

onze voorziening uiteraard verder de screenings 

uitvoeren en de andere gegevens verzamelen zodat 

het probleem van malnutritie zo volledig mogelijk 

in kaart kan gebracht worden (bij start, tijdens 

verblijf, enz.) Maar daarnaast willen wij ook terug 

een tevredenheidsbevraging doen over het voedingsgebeuren 

in onze instelling, zodat onze eigen 

diensten over zoveel mogelijk info beschikken. 

5.3 Patiëntveiligheid 

Patiëntveiligheid wordt doorgaans omschreven als ‘het voorkomen van schade aan de 

patiënt als gevolg van de zorg of door het contact met het zorgsysteem’. Het richt zich op 

klinische risico’s, onder meer gerelateerd aan medicatiegebruik, antibioticabeleid, bloedtransfusie, 

ziekenhuishygiëne, decubitus, valincidenten, ondervoeding, chirurgische 

ingrepen, spoedinterventies, medische materialen, agressiepreventie, criminaliteit, … 

Patiëntveiligheid is een belangrijk topic geworden 

na de publicatie van het rapport ‘To err is 

human’ (2000). Uit dit rapport blijkt dat er in de 

Amerikaanse ziekenhuizen jaarlijks tussen de 

44 000 en 98 000 mensen overlijden ten gevolge 

van ‘preventable medical errors’. Deze resultaten 

werden later bevestigd in onderzoeken uit andere 

landen (Australië, Engeland, Canada, Denemarken, 

Nieuw Zeeland en Nederland). Samenvattend kan 

worden gesteld dat bij 5 tot 10 % van de patiënten 

die worden opgenomen in een ziekenhuis ‘iets 

mis gaat’ en dat bij 5 tot 10 % van die gevallen de 

gevolgen ernstig zijn: overlijden of blijvend letsel, 

functiebeperking of handicap. Veel kleiner leed 

daarnaast – pijn, ongemak, angst, verlengd verblijf 

e.d. – blijft vaak onopgemerkt, wordt niet gemeten 

en verschijnt in geen enkele statistiek. 

Deze overtuigende cijfers, die voldoende 

internationaal herkenbaar en vergelijkbaar zijn, 

hebben waarschijnlijk ook de Belgische overheid 

aangezet om specifieke aandacht te besteden 

aan de patiëntveiligheid in de ziekenhuizen. De 

uitgeschreven contracten rond kwaliteitsverbetering 

en patiëntveiligheid (2007-2008) zijn hier een 

concreet voorbeeld van. Momenteel hebben 

170 ziekenhuizen ingetekend op dergelijk contract. 

Ons ziekenhuis is er één van. In Oost-Vlaanderen 

Wij streven er tenslotte naar om in 2009 de interdisciplinaire 

communicatie (arts, verpleegkundigen, 

therapeuten, logistieke diensten, directie, staf, …) 

te kunnen versterken en ons eveneens te focussen 

op de externe communicatie met het netwerk na 

ontslag (huisarts, familie, andere voorzieningen, ...). 

gaat het om 26 ziekenhuizen. 75% van de 

psychiatrische ziekenhuizen hebben het contract 

ondertekend. Alle ziekenhuizen die aan dit contract 

wensen deel te nemen, moesten aan volgende 

voorwaarden voldoen: 

1. De voorziening dient haar missie, visie, 

strategie en haar doelstellingen op het vlak van 

kwaliteit en patiëntveiligheid te omschrijven. 

2. De coördinatie van de kwaliteitsstructuren 

dienen in een organogram voorgesteld. 

3. Er dient een meting te gebeuren van de 

patiëntveiligheidscultuur. 

4. De voorziening dient te beschikken over een 

registratie van incidenten en bijna-incidenten 

en hiervan een analyse te doen. 

5. De voorziening dient drie beschrijvende fiches 

op te stellen van kwaliteitsprojecten. 

In een eerste fase was het de bedoeling van de 

overheid om de zorginstellingen en zorgverstrekkers 

te informeren en te sensibiliseren. Mede 

daarom werd in oktober 2008 terug ‘een week voor 

de patiëntveiligheid’ georganiseerd. Tijdens dit 

symposium werd de nadruk gelegd op de rol van 

het ziekenhuismanagement bij patiëntveiligheid 

en werd de patiëntveiligheid in de psychiatrische 

ziekenhuizen meer onder de loep genomen, ook 

37

het belang van een veilig geneesmiddelencircuit 

werd nogmaals benadrukt. 

In een tweede fase wil de Federale Overheidsdienst 

Volksgezondheid de veiligheidscultuur (derde 

onderdeel van het contract) in de zorginstellingen 

aanpakken. Het belang van een stimulerende 

organisatiecultuur voor de ontwikkeling van de 

patiëntveiligheid wordt steeds meer erkend, 

ook door de WHO en de Europese commissie. 

Het bekomen van een veiligheidscultuur wordt 

door het Institute of Medicine beschouwd als de 

grootste uitdaging om een veiligere gezondheidszorg 

te kunnen realiseren. Dit omvat immers het 

overschakelen naar een cultuur waarin fouten niet 

langer beschouwd worden als persoonlijk falen, 

maar als een mogelijkheid om het systeem te 

verbeteren en schade in de toekomst te vermijden. 

Organisaties met een effectieve veiligheidscultuur 

stellen de continue toewijding naar veiligheid 

als belangrijke prioriteit. Deze ingesteldheid 

geraakt de laatste jaren stilaan ingeburgerd en 

blijft een eerste vereiste in de uitbouw van een 

geïntegreerd en kwaliteitsvol veiligheidsbeleid in de 

zorginstellingen. 

Vandaar dat alle instellingen die aan het contract 

deelnemen een cultuurmeting inzake patiëntveiligheid 

in het ziekenhuis dienden te organiseren. In 

onze voorziening gebeurde dit op het einde van 

2007. De belangrijkste resultaten werden begin 

2008 aan de werkvloer meegedeeld. We hadden 

een hoog antwoordpercentage, namelijk 84% in 

het ganse centrum. De frequentie van rapportering 

(met 51,7 %) scoort niet slecht maar kon nog beter. 

Blijkbaar is er op de werkvloer niet goed geweten 

wat er wordt bedoeld met patiëntveiligheid en 

welke acties hiertoe worden ondernomen. Slechts 

26 % van de ondervraagden vonden dat de acties 

van het management aangeven dat patiëntveiligheid 

een topprioriteit is. De samenwerking 

met andere afdelingen werd door 41 % als 

problematisch gezien. 37 % van de ondervraagden 

vonden dat het wisselen van werkposten 

problematisch is voor de patiënten/bewoners in 

ons centrum en 48 % vond dat er belangrijke info 

verloren gaat bij het wisselen van werkposten. 

Uit deze resultaten bleek dat er binnen onze 

instelling nog heel wat werk aan de winkel is. 

Om de veiligheidscultuur zich ten volle te laten 

installeren in onze voorziening, moesten twee 

mythes definitief worden gebannen. Een eerste 

mythe, ‘de perfectiemythe’: indien de zorgverstrekker 

hard genoeg zijn best doet, kunnen 

de incidenten worden vermeden. En een tweede 

mythe, ‘de penalisatiemythe’: indien de zorgverstrekker 

gestraft wordt voor het veroorzaken 

van een incident, zal hij deze in de toekomst 

kunnen vermijden. Een transparante veiligheidscultuur 

en een penalisatiecultuur sluiten elkaar per 

definitie uit. We moeten aanvaarden dat incidenten 

onlosmakelijk verbonden zijn met het menselijk 

handelen in het zorgproces en dat de zorgverstrekkers 

onopzettelijk een incident kunnen veroorzaken. 

Als er dan sprake is van een positieve veiligheidscultuur 

kan er in onze voorziening op een positieve en 

lerende manier met incidenten worden omgegaan. 

Het ontwikkelen en handhaven immers, van een 

meldsysteem voor incidenten en bijna-incidenten 

wordt door de overheid gezien als een belangrijke 

volgende fase in de ontwikkeling van een 

geïntegreerd patiëntveiligheidsbeleid. 

In onze instelling zijn we momenteel (samen met 

onze collega’s binnen de Broeders van Liefde) op 

zoek naar een goed instrument om incidenten en 

nearly-incidenten te registreren. Begin 2008 werd 

hiervoor een adhoc werkgroep opgericht met leden 

van de verschillende ziekenhuizen van de Broeders 

van Liefde. Hierbij is het belangrijk dat het melden 

van een incident op een eenvoudige manier kan 

verlopen en dat het toegankelijk en vertrouwelijk is 

voor alle zorgverleners. De melder moet eveneens 

zeker zijn dat hij niet wordt bestraft voor het 

gerapporteerde incident of bijna-incident. Om de 

melders in deze optiek een garantie te bieden is 

de overheid nog op zoek naar de uitbouw van een 

wettelijk kader. 

Tenslotte moet benadrukt worden dat alle 

zorgverleners en medewerkers actief deelnemen 

aan het patiëntveiligheidsbeleid in onze 

voorziening. Veilige zorg is een thema dat vanaf 

2008 multidisciplinair wordt aangepakt en dat met 

andere woorden ook door de ziekenhuisdirectie en 

het management wordt gedragen en bijgestuurd. 

Patiëntveiligheid is in onze voorziening een zaak 

van iedereen!

5.4 Criminaliteitspreventie 

Een psychiatrisch centrum dient in te staan voor kwalitatieve zorgverlening. Het is een 

plaats waar patiënten naartoe komen om in alle rust te herstellen van een ziekte. Een 

psychiatrisch centrum is geen penitentiaire inrichting, noch is het een plaats die men 

direct met criminaliteit in verband zou brengen, en toch … de bezoekers, de patiënten 

en vooral het verzorgend en verplegend personeel worden regelmatig met fenomenen 

van diefstal, vandalisme en agressief gedrag geconfronteerd. Deze problemen kunnen 

een psychiatrisch centrum niet enkel een slechte reputatie bezorgen maar bederven ook 

de werksfeer en het psycho-sociaal welbevinden van éénieder die ermee geconfronteerd 

wordt. 

Daarnaast voorziet de gewijzigde wetgeving 

betreffende ‘Geweld, pesterijen en ongewenst 

seksueel gedrag op het werk’ dd. 06.06.2007 in 

specifieke maatregelen ter bescherming van 

werknemers, die in de uitvoering van hun werk in 

contact komen met derden. Meer concreet dient 

de werkgever preventieve maatregelen te nemen 

om de werknemers te beschermen tegen geweld, 

pesterijen en ongewenst seksueel gedrag van 

bijvoorbeeld patiënten, bewoners of eventueel 

familieleden van patiënten of bewoners. 

Rekening houdende met het bovenstaande en 

vanuit een beleidsvoering om de criminaliteitsrisico’s 

en het onveiligheidsgevoel dat hieruit 

voortvloeit te verminderen, zijn er de voorbije 

periode meerdere acties ondernomen binnen het 

centrum. 

Vooreerst heeft het centrum zich ingeschreven op 

het project ‘stewards‘ van de overheid en hebben 

we sinds eind 2007 reeds een veiligheidsmedewerker 

binnen het centrum. Ten tweede willen 

we beklemtonen dat verschillende richtlijnen 

en procedures m.b.t. veiligheid/agressie werden 

herbekeken en/of uitgewerkt en dit binnen de 

werkgroep agressiebeheersing en -preventie. 

Daarnaast vermelden we nog dat er een studie 

werd gedaan van het Handboek Geïntegreerde 

Criminaliteitspreventie in Ziekenhuizen en de 

Brochure Preventie Ziekenhuiscriminaliteit die 

het centrum ter beschikking werden gesteld 

door de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van 

de Voedselketen en Leefmilieu en door de FOD 

Binnenlandse Zaken. Deze handleiding gaf een 

aantal handvatten om het eigen veiligheidsbeleid 

verder uit te schrijven. 

Tot slot willen we nog meegeven dat er vanuit 

de afdelingen - o.a. de afdeling Esperanza 0 - 

vragen kwamen om de samenwerking met de 

externe diensten (politie) te optimaliseren en dit 

naar aanleiding van een aantal minder positieve 

ervaringen binnen de samenwerking. 

Dit alles heeft ertoe geleid dat binnen de 

stuurgroep criminaliteitspeventie en veiligheid en 

onder impuls van de algemeen directeur een nota 

criminaliteitspreventie werd uitgeschreven. 

Deze nota bestaat uit een vijftal delen. 

In een eerste deel onderzoeken we hoe we verder 

vorm kunnen geven aan een effectief en efficiënt 

criminaliteitspreventiebeleid binnen de voorziening. 

In deel twee bespreken we de huidige structuur 

van het criminaliteitspreventiebeleid binnen onze 

voorziening. In het derde deel geven we enkele 

eerste aanzetten voor een meer specifiek agressiepreventie- 

en beheersingsbeleid. We vermelden 

tevens de reeds bestaande procedures waarvan 

steekkaarten opgenomen zijn in de bijlagen. In een 

vierde deel vermelden we ook een aantal vragen 

tot optimalisering van de samenwerking met de 

politie in het kader van de verdere ontwikkeling 

van een geïntegreerd criminaliteitspreventiebeleid.

In het vijfde en laatste deel vinden we een aantal 

bijlagen/procedures terug. 

Samenvattend kunnen we dus stellen dat de 

nota dus procedures, adviezen, richtlijnen, 

goede praktijken aanreikt voor het nemen van 

noodzakelijke stappen om ziekenhuiscriminaliteit 

(diefstal, vandalisme, verbaal en fysiek geweld, ...) 

tegen te gaan. 

Bedoeling is nu dat er met deze nota de komende 

jaren ‘aan de slag’ wordt gegaan. 

Vooreerst werd deze nota gebruikt in het 

onderhoud op 7 maart 2008 en dit met de 

regionale politie, de vrederechter van dit Kanton, 

de Procureur des Konings,… Bedoeling was 

om enerzijds een dialoog aan te gaan met de 

verschillende partners omtrent de problematiek 

van criminaliteit binnen de voorziening. Anderzijds 

te komen tot een aantal concrete afspraken in 

de samenwerking en dit met betrekking tot het 

omgaan met deze thematiek. Het onderhoud was 

dan ook zeer vruchtbaar en heeft o.a. geleid tot: 

• Afstemming van de procedures voor spoedgevallen 

(contactpersoon in het ziekenhuis en op het 

commissariaat, afzonderen van probleemgevallen, 

politie toegang verschaffen tot het ziekenhuis, …). 

• Samenwerking op langere termijn: het regelmatig 

evalueren van de procedures en de genomen 

maatregelen, bevorderen van dialoog. 

• Het opbrengen van begrip voor de wederzijdse 

prioriteiten van de twee diensten. 

• ... 

Ten tweede werd deze nota ook ter beschikking 

gesteld aan de medewerkers uit de verschillende 

departementen. 

Ten derde wensen we deze nota in 2009 ook te 

gebruiken als ‘naslagwerk’ bij de vorming die er 

omtrent dit thema zal komen. We hebben immers 

vastgesteld dat een aantal ‘onzekerheden’ bestaan in 

dit centrum die te maken hebben met een gebrek 

aan kennis omtrent bijvoorbeeld eigen rechten 

en plichten. Door o.a. vormingssessies te geven 

omtrent bijvoorbeeld aansprakelijkheid van een 

hulpverlener, de rechten als slachtoffer, wat met 

het beroepsgeheim, … hopen we de medewerkers 

juist te informeren zodat ze de juiste handelingen 

kunnen stellen. Momenteel zijn we nog aan het 

bekijken hoe we deze vorming het best aanbieden 

maar de planning is dat we nog in 2009 hieromtrent 

actie ondernemen. 

Tot slot wensen we nog mee te geven dat deze 

nota niet dient gelezen te worden als een statisch 

gegeven maar eerder als een dynamisch geheel 

dat permanent wordt geëvalueerd en waardoor de 

erin opgenomen procedures in de toekomst en in 

overleg met interne en externe diensten, regelmatig 

kunnen wijzigen. 

Besluitend kunnen we dus stellen dat er verder 

ernstige inspanningen worden gedaan om het 

gevoel van veiligheid binnen dit centrum te 

bevorderen. Het aanreiken van een nota criminaliteitspreventie 

aan alle medewerkers kan 

hiertoe een belangrijke bijdrage leveren en dit 

binnen een context waarbij iedereen mee de 

schouders wil zetten onder het creëren van een 

veilige werkomgeving en een veilig milieu voor de 

patiënten. 

41

5.5 QPR: een geïnformatiseerde ‘tool’ waarmee indicatoren 

grafisch voorgesteld kunnen worden 

Onder stimulans van het kwaliteitsdecreet in 2003 dienden de instellingen in hun 

kwaliteitshandboek een hoofdstuk over de evaluatie te voorzien. Deze evaluatie is een 

systematische evaluatie van de processen, structuren en resultaten van de voorziening 

en wordt door de voorziening zelf verwezenlijkt. 

In een eerste deel verwacht de overheid indicatoren 

die kunnen worden ingevuld met gegevens uit 

MPG. Deze indicatoren zullen door de administratie 

via een elektronische feedback aan elk psychiatrisch 

ziekenhuis geleverd worden. Het ziekenhuis kan 

deze gegevens dan gebruiken bij de zelfevaluatie. 

In een tweede deel verwacht men een hele 

reeks indicatoren waarvoor een extra registratie 

noodzakelijk is. Voor dit soort indicatoren is men 

uitgegaan van de hoofdprocessen binnen het 

traject dat een patiënt doorloopt binnen een 

psychiatrisch ziekenhuis, namelijk “opname”, 

“therapie” en “ontslag”. Belangrijk hierbij is dat 

telkens de doelstelling en de indicator duidelijk 

omschreven worden en ook de meetmethode en 

meetfrequentie precies aangegeven worden. 

Naast deze stimulans van de overheid om meer 

gebruik te gaan maken van indicatoren werd er 

binnen onze groep (Broeders van Liefde) ook nog 

beslist om een Balanced Score Card (BSC) uit te 

bouwen op groepsniveau en op niveau van de 

instelling. Een Balanced Score Card geeft een 

snelle, maar volledige kijk op de “business”. Vanuit 

verschillende invalshoeken worden de prestaties 

van de onderneming in beeld gebracht. Het geeft 

inzicht in de relatie tussen financiële en niet-financiële 

indicatoren. De Balanced Scorecard probeert 

een antwoord te geven op de volgende vragen: 

KLANT PERSPECTIEF 

Hoe zien onze 

klanten ons? 

FINANCIEEL PERSPECTIEF 

Hoe zien onze 

aandeelhouders ons? 

VERBETER PERSPECTIEF 

Zijn we in staat continu te 

verbeteren? 

1. Hoe zien onze aandeelhouders ons? (financieel 

perspectief): Bij dit perspectief gaat het om 

hoe aantrekkelijk de onderneming is voor 

aandeelhouders en eventuele andere vermogenverschaffers. 

Financiële indicatoren zoals 

rentabiliteit, eigen vermogen, rendement op 

geïnvesteerd vermogen en liquiditeit zijn hier 

belangrijk. 

2. Hoe zien onze klanten ons? (klant-perspectief): 

De prestaties worden gemeten door de 

bril van de klant. Indicatoren zoals leverbetrouwbaarheid, 

levertijd, klachten en aantal 

retourzendingen zijn hier belangrijk. 

3. Wat is de toegevoegde waarde van onze 

belangrijkste bedrijfsprocessen? (organisatieperspectief): 

Dit richt zich op de processen 

binnen de organisatie. De primaire processen 

zullen effectief en efficiënt uitgevoerd 

moeten worden. Indicatoren als doorlooptijd, 

arbeidsproductiviteit en de ontwikkelingstijd 

van nieuwe producten zijn in dit perspectief 

relevant. 

4. Zijn we in staat continu te verbeteren? 

(verbeter-perspectief): Door de intensieve 

concurrentie moeten organisaties hun 

producten en diensten steeds snel aanpassen 

aan de wensen van de klant. Indicatoren zoals 

het aantal nieuwe producten, ontwikkelingssnelheid 

en het aantal goedgekeurde verbeteringsvoorstellen 

zijn hier belangrijk. 

ORGANISATIE PERSPECTIEF 

Wat is de toegevoegde waarde van 

onze belangrijkste bedrijfsprocessen?

Het gevolg is dus dat er op verschillende niveau’s 

indicatoren werden opgesteld en ter evaluatie 

werden voorgelegd, meer bepaald op Vlaams 

niveau, instellingsoverstijgend niveau (BSC voor 

de groep van ziekenhuizen), op het niveau van 

de instelling (eigen BSC) en in het kader van 

specifieke verbeteringsprojecten (aan de hand 

van het Kwadrant-managementmodel). Om deze 

indicatoren nu eenvoudig en grafisch te gaan 

voorstellen waren wij binnen onze groep van 

ziekenhuizen op zoek naar een geïnformatiseerd 

instrument. Deze ‘tool’ met de welluidende 

anglofiele naam van QPR oftewel Quality, Processes, 

Results vonden wij bij de firma Ackinas en werd in 

2008 ook in ons ziekenhuis geïntroduceerd. 

De belangrijkste voordelen van een dergelijk 

programma zijn: 

• Men gaat sneller en efficiënter werken doordat 

men een volledig overzicht van de samenhang 

van taken krijgt en doordat men de problemen 

en moeilijkheden kan lokaliseren net als de 

opportuniteiten. 

• Het geeft de medewerkers een beter inzicht 

in hun bijdrage aan een proces dat gaat over 

departementen en de samenhang van processen. 

• Het is een ondersteuning van 

veranderingsprocessen. 

• 

• 

• 

• 

• 

De kosten worden gereduceerd. 

Het vereenvoudigt de communicatie en de 

opleiding. 

Effectieve communicatie naar de medewerkers: 

introductie en continue verbetering. 

Vastleggen van kennis (knowledge management). 

Betere processen in de praktijk. 

QPR mag niet gezien worden al een rapporteringstool 

of weer een nieuw IT-project maar eerder 

als een methode om een strategie in te voeren in 

de organisatie en vooral als communicatie-tool. 

Bijkomend is het de bedoeling om in de toekomst 

aan de hand van QPR de opgezette modellen en 

scorecards te verfijnen. Verder kunnen bestaande 

processen (proces AS IS) geoptimaliseerd worden 

door overleg met betrokken partijen (proces 

SHOULD BE) en kunnen er makkelijk bijkomende 

indicatoren gecreëerd worden. QPR biedt eveneens 

de mogelijkheid om automatisch gegevens op te 

halen uit bestaande Excel- of Access-bestanden. 

Tenslotte hoeft het niet gezegd dat de vorming van 

de medewerkers m.b.t. gebruik van de portaal-site 

en de aanlevering van de gegevens niet mag 

vergeten worden en moet benadrukt worden dat 

QPR het accent wil leggen op de processen en 

eigenlijk een stuurbord wil zijn om te meten, te 

leren en te verbeteren. 

43

6 Samenvatting 

van het jaarverslag 

van de vzw Provincialaat der Broeders van Liefde 

6.1 Nieuws vanuit de sector geestelijke gezondheidszorg 

• In de zomer 2008 presenteerde het Federaal 

Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg 

een studie over de patiënten die langer dan 1 

jaar opgenomen en behandeld worden in de 

T-diensten van de psychiatrische ziekenhuizen. 

Het profiel van deze patiënten, de geleverde zorg 

en de mate waarin zij in aanmerking komen voor 

alternatieve voorzieningen waren de belangrijkste 

onderzoeksvragen. 

Enerzijds stelt men een groot aantal langverblijvers 

in deze diensten vast. In België verbleven in 2003 

ongeveer 5.000 patiënten langer dan één jaar in 

een psychiatrisch ziekenhuis. Ca. 1.600 van deze 

patiënten verbleven zelfs al meer dan zes jaar in 

het ziekenhuis. Ongeveer 40% van hen vertoont 

agressief gedrag of wordt gekenmerkt door een 

antisociale houding. 

Anderzijds stelt zich de vraag naar het waarom 

van dit langdurige karakter. Men kan niet rond 

het ontbreken van voldoende plaatsen en de 

vereisten qua zorgdifferentiatie in de psychiatrische 

verzorgingstehuizen (PVT) en de initiatieven 

beschut wonen en rond de financiële drempels 

tussen de bestaande zorgvormen. Ze verhinderen 

een vlotte doorstroming vanuit die psychiatrische 

ziekenhuizen. De sector geestelijke gezondheidszorg 

vraagt van de overheid de mogelijkheden om 

zorgvernieuwende initiatieven te nemen en zo tot 

meer zorg op maat en een continuüm van zorg te 

komen. 

Tegelijk mag men niet uit het oog verliezen dat een 

mogelijke uitstroom naar alternatieve zorgvormen 

• 

• 

gecompenseerd zal worden door een nieuwe 

instroom van patiënten. Bepaalde groepen van 

personen met ernstige, complexe psychiatrische 

patiënten krijgen op vandaag niet of veel te laat de 

zorg die ze nodig hebben. Zo verblijven momenteel 

nog ongeveer 1.000 geïnterneerden in de Belgische 

gevangenissen en zijn er de lange wachttijden 

voor opname van kinderen en jongeren met 

psychiatrische stoornissen. 

Een door de K.U.Leuven gevoerd onderzoek 

bevestigde de noodzaak van een herverdeling 

tussen de psychiatrische ziekenhuizen van de 

middelen voor de ondersteunende diensten 

(onderdeel B1 van het ziekenhuisbudget) en de 

globale onderfinanciering van de personeelskosten 

(onderdelen B2 en B4). 

Voor het eerst kende de overheid het kader voor 

de structurele erkenning van één van de in het 

voorbije decennium opgestarte zorgvernieuwingsprojecten. 

De projecten voor de intensieve 

behandeling van sterk gedragsgestoorde 

en agressieve patiënten (SGA) kunnen met 

ingang van 1 januari 2009 erkend worden als een 

Intensieve Behandeleenheid (IB) met een passende 

omkadering. De ziekenhuizen die dergelijk zorgvernieuwingsproject 

opstartten, kunnen bestaande 

A- of T-bestaande reconverteren tot een IB-dienst.

6.2 Nieuws vanuit de ruimere organisatie van 

• 

de Broeders van Liefde 

6.2.1 Sector Geestelijke gezondheidszorg 

• 

Nu de sector geestelijke gezondheidszorg weer op 

een belangrijk kruispunt lijkt te komen staan 

(cf. rapport Federaal Kenniscentrum), stelde de raad 

van bestuur haar strategische beleidskeuzes voor 

deze sector in de loop van 2008 op diverse vlakken 

scherper. 

Ŧ 

Ŧ 

Op inhoudelijk vlak wordt hierin, naast het respect 

voor de eigen identiteit, de zorgdoelstellingen, 

de zorgprogramma’s en de samenwerking met 

eerste lijn en natuurlijke leefomgeving, vooral 

aandacht besteed aan een aantal zorginhoudelijke 

tendensen en voorstellen. Die kunnen algemeen 

in drie rubrieken ondergebracht worden: 1. meer 

categorale zorg, specialistische en topklinische 

zorg voor alle doelgroepen en zorgvormen; 2.een 

intensifiëring en verdere differentiatie van de zorg 

in de psychiatrische ziekenhuisdiensten; 3. verder 

concreet gestalte geven aan de vermaatschappelijking 

van de geestelijke gezondheidszorg door 

intensifiëring en differentiatie van de zorg buiten 

het psychiatrisch ziekenhuis. 

Op organisatorisch vlak handelen de 

beleidskeuzes over de ontwikkeling van de 

voorzieningsoverstijgende netwerken, de 

privatisering en commercialisering, het belang 

van het wetenschappelijk onderzoek en de 

financiering van de zorg, de infrastructuur en de 

ondersteunende diensten in de psychiatrische 

ziekenhuizen en verzorgingstehuizen. 

Gezien de ontwikkelingen inzake steeds 

verdergaande samenwerking intra- en extra-muros 

werd het ethisch advies betreffende het uitwisselen 

van informatie in de geestelijke gezondheidszorg 

gereviseerd. Een zorgvuldig gebruik van het 

‘gedeeld beroepsgeheim’ in de samenwerking, 

zowel in het eigen centrum als in een extern 

netwerk, staat daarbij centraal. 

• 

• 

• 

In 2008 werden via gezamenlijke inspanning van 

de psychiatrische centra een wetenschappelijk 

adviescomité en een fonds voor wetenschappelijk 

onderzoek in de sector geestelijke gezondheidszorg 

Broeders van Liefde opgestart. Hiermee wil 

men niet alleen concrete onderzoeksprojecten 

financieel ondersteunen, maar ook de verdere 

ontwikkeling van een cultuur van onderzoek in de 

centra stimuleren. 

Na maanden proefdraaien in het P.C. Sint-Alexius te 

Grimbergen en de Psychiatrische Kliniek Broeders 

Alexianen te Tienen keurde de raad van bestuur 

eind 2008 het voorstel goed om vanaf 2009 

in alle psychiatrische centra het Regas-pakket 

te implementeren voor het beheer van het 

elektronisch patiëntendossier. 

Dat vermaatschappelijking van zorg niet steeds van 

een leien dakje loopt ondervond het Nakuurhome 

Papiermoleken. Tengevolge van buurtprotest kon 

het in 2008 nog niet rekenen op de verwachte 

bouwvergunning voor haar nieuwbouwproject in 

Korbeek-Lo.

6.2.2 Algemeen 

6.2.2.1 Visietekst Identiteit 

In het verlengde van vele reflecties en gesprekken 

over de spiritualiteit, de identiteit en de missie van 

de Broeders van Liefde heeft de raad van bestuur 

in haar streven een geactualiseerde benadering te 

omschrijven met betrekking tot deze identiteit en 

missie drie fundamentele keuzes gemaakt: 

• De centrale optie is dat we in dialoog willen 

bouwen aan identiteit in de pluraliteit. 

• Dit is iets anders dan aansturen op een vrijblijvende 

neutraliteit. Het is integendeel in trouw aan onze 

christelijke wortels uitkomen voor wie we zijn, onze 

inspiratie, grondhoudingen en waarden benoemen 

en in gesprek hierover verdieping van ons samen 

werken en leven nastreven. 

• Een tweede optie is dat we in dit bouwen een goed 

evenwicht willen nastreven tussen een top-down 

en een bottom-up-benadering. Dit veronderstelt 

dat er in de voorzieningen een eigen werking rond 

de missie uitgebouwd wordt. 

• 

• 

Ten slotte willen we in dit bouwen vanuit de 

eigenheid van onze organisatie verbindend werken. 

Meerdere dwarsverbindingen verdienen hierbij 

de aandacht: die tussen werken in de diepte en 

in de breedte, tussen het sociale en het spirituele 

project, tussen organisatie en congregatie, tussen 

het centrale en het lokale niveau, tussen de drie 

sectoren, tussen voorzieningen, tussen onze en 

andere organisaties … Ook de wisselwerking 

tussen de regio’s van de congregatie verdient de 

nodige aandacht. 

Vanuit deze drie opties werden een zestal 

doelstellingen afgeleid waar we in de periode 

2008-2012 werk van willen maken. In oktober 

2008 vond hieromtrent een startdag voor de 

directieteams van alle Vlaamse scholen en 

voorzieningen plaats. 

6.2.2.2 Samenwerking sectoren welzijn en buitengewoon onderwijs 

Om de samenwerking tussen de verschillende 

actoren van een orthopedagogisch centrum 

(= scholen buitengewoon basis- en secundair 

onderwijs, MPI’s of tehuizen voor personen met een 

handicap, thuisbegeleidingsdiensten, …) in meer 

optimale omstandigheden te laten verlopen en een 

meer strategische dimensie te geven, besliste de 

raad van bestuur een nieuwe organisatiestructuur 

voor deze centra op te starten door de oprichting 

van een strategisch en een operationeel comité. In 

de organisatiestructuur van de organisatie werden 

6.2.2.3 Conceptnota ‘Leerzorg’ 

De raad van bestuur boog zich het voorbije 

jaar verder herhaaldelijk over de conceptnota 

‘Leerzorg’ van Minister Frank Vandenbroucke 

waarin een basiskader aangereikt wordt voor 

de structurering van de zorg in het onderwijs. 

Daarbij wordt gepoogd de nood aan verbetering 

in het buitengewoon onderwijs en de nood aan 

afstemming op internationale tendensen en 

ontwikkelingen op het gebied van onderwijs op 

de sectoren welzijn en buitengewoon onderwijs 

samengevoegd. Een gezamenlijke strategische visie 

voor beide subsectoren is immers een conditio 

sine qua non om te kunnen inspelen op een aantal 

belangrijke uitdagingen en evoluties die zich 

aandienen zowel in het buitengewoon onderwijs 

als in welzijn (bv. de conceptnota leerzorg, het 

decreet inzake integrale jeugdhulpverlening, het 

burgerschapsparadigma en de inclusiebeweging, 

de nieuwe subsidiëringsreglementering inzake 

infrastructuur, …). 

maat in de scholen voor gewoon onderwijs, mee in 

rekening te brengen. 

Hoewel nog heel wat onduidelijkheden bestaan 

over de toepassing van het concept, verklaarde de 

raad van bestuur zich ten aanzien van de minister 

bereid om in een proefproject te stappen, waarbij 

zij de verschillende positieve uitgangspunten van 

het concept in voor de leerlingen en voor de sector 

haalbare toepassingen om te zetten. 

47

Het jaarverslag is een uitgave van het 

Psychiatrisch Centrum Zoete Nood Gods. 

De directie dankt iedereen die meewerkte 

aan dit verslag. 

“Het psychiatrisch Centrum behoort tot de 

vzw Provincialaat der Broeders van Liefde.” 

Psychiatrisch Centrum, Reymeersstraat 13a, 9340 Lede. 

Tel.: 053 76 21 11 - Fax: 053 76 21 99 

e-mail: pc.zoetenoodgods@fracarita.org - www.pclede.be 

Uw gegevens worden door het Psychiatrisch Centrum in een 

bestand opgenomen. 

Overeenkomstig de privacy-wet van 08-12-1992 heeft u recht 

op inzage en correctie van de door het Psychiatrisch Centrum 

bewaarde informatie.

Jaarverslag 2008 - Psychiatrisch Centrum Zoete Nood Gods

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Jaarverslag 2008 - Psychiatrisch Centrum Zoete Nood Gods

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?