Lesbrief-Waterschild-basisonderwijs - Muiderslot

Inhoud
1 Het Waterschild, wat is dat?
2 Water als vriend: de strijd met het water
3 Water als vijand: de strijd tegen het water
4 Het Muiderslot en het Waterschild nu
5 Spreekwoorden met water
6 Vragen
HET WATERSCHILD
LESBRIEF BASISONDERWIJS
De geschiedenis van het Muiderslot en het water
▪ nieuwe, ondergrondse ruimte op het terrein achter het kasteel
▪ te bezoeken zonder rondleiding
▪ geschikt voor leerlingen middenbouw/bovenbouw
▪ per 8 leerlingen 1 begeleider verplicht
▪ met animatiefilm (7 min.), tijdbalken en watershow
▪ bezoek duurt ca. 15 minuten totaal
▪ met opdrachtenblad Waterschild
▪ voorbereiding met lesbrief: ca. 30 minuten
▪ vragen maken: ca. 15 minuten
▪ tip: doe ook de buitenspeurtocht, het Waterschildpad (ca. 30 min., € 1,- per ex.)
▪ tip: speel het spel Spion in de Stelling online en op het Muiderslot (ca. 30 min.),
zie www.spionindestelling.nl
1
eigenwijs sinds 1285
eigenwijs sinds 1285
www.muiderslot.nl

Het Waterschild, wat is dat?
Water is altijd heel belangrijk geweest voor
het Muiderslot. Het kasteel is aan het water
gebouwd: aan de rivier de Vecht en aan de
vroegere Zuiderzee. Die zee werd later het
IJsselmeer. Dit was een uitgekiende plek
voor een kasteel. Vanuit het Muiderslot van
graaf Floris de Vijfde kon een groot stuk land
en water verdedigd worden tegen vijanden.
Die kwamen uit bijvoorbeeld West-Friesland,
Utrecht en Gelre. Het Muiderslot was een
waterburcht, met als extra beveiliging een
slotgracht om het kasteel heen. Deze liep
ook om de voorburcht, een aantal schuren
en boerderijen die bij het kasteel hoorden.
Zo waren de hoofdburcht en de voorburcht
goed verdedigd.
Het bouwen van het kasteel op deze plek
was niet makkelijk. Het stuk grond lag midden
in het water. Eerst moest het drooggemaakt
worden, door er dijken langs te
leggen. Toen het bouwen klaar was, werd er
een gracht gegraven. Daar kwam weer water
in. De dijken beschermden het kasteel tegen
de zee.
Het water werd dus gebruikt voor de verdediging
van het kasteel, maar het kasteel
moest ook beschermd worden tegen het
water.Water als vriend, water als vijand!
Het Waterschild
Achter het Muiderslot staat het nieuwe
Waterschild. Dat is een ondergrondse, spannende
ruimte, gedeeltelijk afgedekt met
een groot schild van beton. Beneden is een
hoop te ontdekken over de geschiedenis van
het Muiderslot en het water. Bekijk de animatiefilm
(7 minuten) en laat je verrassen
door het (echte!) water.
Waterschild betekent letterlijk een schild
van water, waarmee het kasteel meer dan
700 jaar verdedigd werd. Dat het werkte,
bewijst het Muiderslot nu nog steeds! Het
Slot heeft de strijd gewonnen.
Water als vriend: de strijd
met het water
Algauw was de slotgracht niet meer genoeg
om het Muiderslot te verdedigen. Vijanden
konden te dichtbij komen, dat was gevaarlijk.
In de 15e eeuw (1400-1500) werd de verdediging
verder naar buiten het kasteel verplaatst.
Er lag al een dijk om het terrein, deze
2
kon hier mooi voor gebruikt worden.
De dijk werd verstevigd met palen. Dat waren
de eerste versterkingen, waarmee het
kasteel en de rivier de Vecht beschermd waren
tegen aanvallende schepen.
Zo’n honderd jaar later werden de dijken bij
het Muiderslot en om Muiden gemoderniseerd.
Ze werden verhoogd en verbeterd.
Er kwamen bastions: buiten de wal uitstekende
stukken, meestal in de vorm van een
driehoek, Hiermee konden soldaten de wallen
nog beter verdedigen. Dit hele terrein
dat door dijken en wallen omringd is, heet
een vesting.
De eerste waterlinie
Ondertussen was er iets nieuws bedacht
om de vijand tegen te houden. Heel simpel:
door stukken land ónder water te zetten,
kon de vijand er niet meer door. Dat noem
je inundatie. Van het Muiderslot tot voorbij
Utrecht werd een waterlinie aangelegd. Dat
is een lange rij van versterkingen, forten en
sluizen. Met sluizen kon water doorgelaten
worden. Sluizen zijn muren in het water,
met deuren die open kunnen. Langs deze
Utrechtse Linie konden stukken land onder
water gezet worden.
In de 17e eeuw (1600-1700) woonde de Amsterdamse
schrijver en dichter P.C. Hooft
op het Muiderslot. Hij had belangrijk werk
te doen, als een soort burgemeester en
rechter. Ook moest hij ervoor zorgen dat
het Muiderslot en Amsterdam uit handen
van de vijand bleef. Hij gebruikte dus de
Utrechtse Linie, die elk moment in werking
gezet kon worden. Met zijn plan om de linie
bij Muiden verder te verbeteren, werd helaas
niets gedaan. Het raakte zoek.
De Oude en Nieuwe Hollandse
waterlinie
In 1672 vielen de Fransen aan, maar zij kwamen
niet ver. Een tweede, langere waterlinie,
de Oude Hollandse Waterlinie, hield ze net op
tijd tegen. Deze waterlinie liep van Muiden via
Woerden naar Gorinchem (Zuid-Holland).
Bij het Muiderslot werden de dijken doorgestoken.
Toen lagen het Muiderslot en de
stad Muiden ieder op een eiland. De Fransen
maakten rechtsomkeert. Ze waren verjaagd
door het water!
Toch kon er nog wel wat verbeterd worden
aan de linie. De eerste koning van Nederland,
koning Willem I, liet in 1815 de Nieuwe
Hollandse Waterlinie aanleggen. Deze lag
iets meer naar het oosten, waardoor ook
Muiderslot vroeger, met
voorburcht en slotgracht
Muiderslot nu,
met Waterschild
Muiden met het Muiderslot,
16e eeuw (J. van Deventer)
Tekening van P.C. Hooft

Utrecht beschermd werd door het water.
Bij het Muiderslot kwam een grote stenen
dam met sluisdeuren, de ‘Oostbeer’. Hierdoor
kon zeewater worden ingelaten, om
het polderland onder water te zetten.
Voor de verdediging van de sluis werden
twee gebouwen neergezet bij het Muiderslot:
gebouwen A en B. In deze forten zaten
soldaten, en er werden spullen bewaard
zoals kruit en munitie voor de wapens.
Deze gebouwen zijn zo’n zestig jaar geleden
gesloopt.
Het Waterschild is gebouwd op de plek van
gebouw A. Van gebouw B is er nog een deel
over: de kanonkazemat. (Je kunt deze zien
langs het pad naar de valkenier.)
Heeft de Nieuwe Hollandse Waterlinie goed
gewerkt? Niet altijd. Een keer duurde het te
lang, voordat het land onder water stond. De
vijand was er al lang voorbij. Een andere keer
in de winter was het water ijs geworden,
en kon de vijand eroverheen.Waarschijnlijk
heeft de waterlinie wél voorkomen dat de
Duitsers in de Eerste Wereldoorlog ons land
aanvielen.
Nog een waterlinie: de Stelling
van Amsterdam
Eind 19e eeuw (1800-1900) werd er weer iets
nieuws bedacht. Een groot gebied, waar nu
de provincies Noord- en Zuid-Holland liggen,
moest verdedigd worden door verschillende
waterlinies. De hoofdstad kreeg daarin een
eigen waterlinie: de Stelling van Amsterdam.
Deze liep vanuit Muiden met een grote boog
om Amsterdam heen, tot en met het forteiland
Pampus.
Amsterdam was veilig, maar dat duurde niet
lang. In de Tweede Wereldoorlog waren de
waterlinies overbodig geworden. De vijand
vloog er gewoon overheen! De Duitsers gebruikten
zelfs de Stelling van Amsterdam
om stukken land onder water te zetten. Zo
lieten ze zien wie er de baas was…
Een paar jaar na de oorlog werden de linies
opgeheven, als laatste de Nieuwe Hollandse
Waterlinie in 1960. De geschiedenis van
het Muiderslot en vier waterlinies: van de
Utrechtse tot en met de Stelling van Amsterdam,
was voorgoed voorbij.
Water als vijand: de strijd
tegen het water
Muiden was van het begin af aan een vissersplaatsje.
Een betere plek aan de rivier en
3
aan zee kon je je niet bedenken!
Er werd ook een legende, een verhaal verteld
over een zingende zeemeermin. Op
een dag vingen vissers geen vis, maar een
zeemeermin in hun netten. Ze wilden haar
houden, en lieten haar niet meer teruggaan
naar zee. Maar de meermin ontsnapte en
ze vervloekte Muiden. Het zou altijd een
klein stadje blijven, terwijl Amsterdam zou
uitgroeien tot een grote stad. En dat is zo
gebeurd! Maar of het echt door de vloek van
de zeemeermin kwam…
Het Muiderslot verdiende ook vanaf het allereerste
begin aan het water. Bij het kasteel
was een tol: schepen moesten betalen om
door te mogen varen van en naar Utrecht.
Maar het water kon ook een vijand zijn: de
hoge vloedgolven van de zee spoelden regelmatig
over het land. Daarom werden er
algauw dijken aangelegd om het stadje en
om het kasteel. Vanaf de 13e eeuw (1200-
1300) begon de tijd van de inpoldering.
Overal werden dijken om moerassen gelegd,
om deze droog te maken. Boeren kregen zo
steeds meer land.
Overstromingen
Tijdens de oorlog tegen Spanje in de 17e
eeuw (1600-1700) werden er voor het eerst
dijken doorgestoken. Het land werd onder
water gezet, om de vijand te hinderen. De
boeren bij Muiden waren zo boos, dat zij ’s
nachts de gaten weer dichtmaakten. Maar
dat hielp niet, op een andere plek werden
weer nieuwe gaten gemaakt. Al hun werk
op het land was voor niets geweest.
Het land overstroomde, hele dorpen werden
verlaten. Het zoute zeewater vernielde
de oogst en de landerijen. Muiden en het
Muiderslot lagen op twee eilanden. En toen
kwam er ook nog een grote stormvloed, met
heel hoge golven van de zee. De zeedijken
braken, en het land tussen Muiden en Diemen
kwam onder water te staan.
Pas twee eeuwen later werd er iets voor de
boeren gedaan. Zij kregen de schade vergoed
als hun land onder water was gezet
door militairen. Zo was het een stuk minder
erg, en konden de boeren er zelfs goed aan
verdienen. Zagen zij het water toen ook een
beetje als vriend?
Muiderslot gesloopt?
De dijken moesten steeds weer opnieuw
gecontroleerd en verstevigd worden. Ondertussen
was het Muiderslot in de 19e eeuw
(1800-1900) verwaarloosd en vervallen. Er
Het Franse leger komt
over het ijs
Nieuwe Hollandse
Waterlinie
Gebouw A
Dijken om Muiden en het
Muiderslot

werden al plannen gemaakt om het kasteel
te slopen. Met de stenen en andere materialen
konden dan mooi de dijken versterkt
worden. Op het laatste moment ging dat
niet door. De koning wilde dat het kasteel
bewaard bleef en liet het opknappen. Zo
was het Muiderslot weer gered!
Laatste overstroming
In 1916 was er weer een grote stormvloed.
De zeedijk bij Muiden overstroomde en ook
het Muiderslot kwam onder water te staan.
Het water stond anderhalve meter hoog
op de binnenplaats! De mensen hadden er
toen genoeg van. Er kwam een plan om de
Zuiderzee te veranderen in een meer. De
Afsluitdijk werd aangelegd in het noorden
van het land, en het zoute water werd zoet.
Voor het IJsselmeer hoefden de mensen niet
meer bang te zijn. De vijand, het water, was
overwonnen.
Minder blij waren de vissers. Zij waren hun
zeevis kwijt, en moesten wachten tot er
weer genoeg andere vissen kwamen. Muiden
veranderde van een vissersplaats in een
havenstadje voor zeilboten en motorboten.
In de zomer is het er heel druk met vakantiegangers.
Zij hebben aan het water een
goede vriend.
Stijgend zeewater
Toch blijft het altijd opletten of de dijken
wel goed genoeg zijn. Sinds 2005 zijn de
dijken overal gecontroleerd en hoger gemaakt
en verzwaard als dat nodig was. Door
het veranderende klimaat stijgt de zeespiegel,
dat is al het zeewater bij elkaar. Ook zijn er
gebieden aangewezen die kunnen overstromen
als een rivier te veel water heeft. Net als
voeger, worden hier expres dijken doorgestoken.
Maar nu wel bij gebieden waar niemand
woont.
De sluis bij het Muiderslot, de Oostbeer,
wordt nog steeds gebruikt. Er wordt water
ingelaten als verversing van het water in de
Vestinggracht en de trekvaart. Ook wordt
het grondwater, dat is het water dat diep
in de grond zit, vanuit hier gecontroleerd.
Tegenwoordig zit de Oostbeer vol met computers
hiervoor.
Het Muiderslot en het
Waterschild nu
Wat is er nu nog te zien van het Muiderslot
en de strijd met en tegen het water?
Allereerst natuurlijk: de slotgracht, de eerste
4
beveiliging om het kasteel heen. Om het
kasteel is de vestingwal te zien, met een
paar bastions. Op de plattegrond hieronder
kun je die goed zien. Het kasteel staat op
een soort eiland, dat met één strook vastzit
aan het land.
Schuin achter het kasteel en het Waterschild
ligt de Oostbeer, de sluis die nog steeds belangrijk
werk doet. In de wal zit de toegangsdeur
naar de sluis, maar die is op slot.
Rechts op het terrein, richting Valkenier, is
een deel van het vroegere gebouw B te zien,
de kanonkazemat. De kanonnen zijn er niet
meer, wel de openingen waaruit er geschoten
werd. Die zijn gericht op de Oostbeer. Zo
was deze extra beveiligd tegen vijanden.
Wil je nog meer weten over het Muiderslot
en het water? Ga dan naar het Waterschild!
Spreekwoorden met water
Nederland is een echt waterland. Daarom
zijn er ook veel woorden in de Nederlandse
taal die met water te maken hebben. Mensen
praten over water, denken aan water,
maken verhalen over water, zijn bang voor
water, hebben plezier met water, noem
maar op! Er zijn veel spreekwoorden en
gezegden die met water te maken hebben.
Met een spreekwoord zeg je iets dat altijd
waar is. Bijvoorbeeld: iets staat als een
paal boven water! Een gezegde is een vaste
manier om iets te zeggen, bijvoorbeeld:
zo vlug als water. Er zijn er nog veel meer:
• Het water komt aan de lippen -
de nood is heel hoog
• Water bij de wijn doen -
met minder tevreden zijn
• Een storm in een glas water -
een heleboel toestanden om niets
• Water naar de zee dragen -
onzinnig werk doen
• Het is water en vuur -
het tegenovergestelde zijn
• Iets valt in het water -
iets is een mislukking
• Zo vlug als water -
heel snel zijn
• Boven water komen -
ergens opduiken
©2012 Muiderslot, alle rechten voorbehouden
Illustraties & foto's: IJsfontein, Flying Focus,
Endeloos Grafisch Ontwerp, Muiderslot
Antwoorden 6: 1 a, 2 c, 3 b, 4 a, 5 c, 6 b, 7 b, 8 c, 9
b, 10 c, 11 b.
Antwoorden opdrachtenblad: 1 a, 2 b, 3 c , 4 a, 5
…, omdat …… 6 c 7 a, 8 a, 9 b, 10 c
Ondergelopen land
Muiderslot gesloopt?
IJsselmeer met Afsluitdijk
Plattegrond Muiderslot

Vragen
(Antwoorden bij )
Vragen bij
Wat is het Waterschild?
1. Wat lag er om het Muiderslot en de
voor burcht?
a. een slotgracht
b. een grote tuin
c. een grote haven
2. Waar kwamen de eerste vijanden van het
Muiderslot vandaan?
a. uit Zeeland en Engeland
b. uit Groningen en Friesland
c. uit West-Friesland, Utrecht en
Gelre
3. Wat is het Waterschild?
a. een zwembad bij het Muiderslot
b. een nieuwe, ondergrondse ruimte
bij het Muiderslot
c. een geheime tunnel tussen het
Muiderslot en het water
Vragen bij
Water als vriend: de strijd met het water
4. Hoe heette de eerste waterlinie bij het
Muiderslot?
a. de Utrechtse Linie
b. de oude Hollandse Waterlinie
c. de nieuwe Utrechtse Linie
5. Wat stond er vroeger op de plek van
het Waterschild?
a. Gebouw C
b. Gebouw B
c. Gebouw A
6. Bij hoeveel waterlinies hoorde het
Muiderslot?
a. twee
b vier
c . acht
5
Vragen bij
Water als vijand: de strijd tegen het water
7. Wat was de vloek van de zeemeermin?
a. dat de vissers niets meer
zouden vangen
b. dat Muiden klein zou blijven
c. dat er een grote overstroming
zou komen
8.Wat deden de boeren bij Muiden, toen
het land onder water werd gezet in de 17e
eeuw?
a. Zij brachten al hun dieren naar h
het Muiderslot.
b. Zij gingen klagen bij de koning
van Spanje.
c. Zij maakten stiekem ’s nachts de
dijken weer dicht.
9.Waarvoor wordt de Oostbeer bij het
Muiderslot nu gebruikt?
a. Om het land rondom het
Muiderslot onder water te zetten
b. Om het water in de gracht
en vaart te verversen en om het
grondwater te controleren.
c. Om het stijgende zeewater tegen
te houden.
Vragen bij
Het Muiderslot en het Waterschild nu
10. Hoe heet het water aan de linkerkant
van het kasteel en de vesting?
a. de Herengracht
b. het IJmeer
c. de Vecht
Vragen bij
Spreekwoorden met water
11.Wat betekent: geld als water verdienen?
a. nooit geld hebben
b. veel geld verdienen
c. veel geld uitgeven
HET WATERSCHILD