'Energie voor het milieu' - WaterForum

Milieuwedstrijd
‘Energie voor het milieu’

h
Voorwoord
Het begon met een simpel mailtje. Kunnen we de resultatendeling voor de
medewerkers koppelen aan een interne wedstrijd op het gebied van klimaat,
milieu en energie? Een milieu- en klimaatbeleid hadden we al; een wedstrijd
zou veel nieuwe ideeën kunnen opleveren voor ons Milieuactieprogramma.
Natuurlijk waren er vragen, zoals van de ondernemingsraad: kunnen we de
beslissing over wat extra salaris wel overlaten aan een externe jury? Zijn alle
medewerkers wel in staat om praktische en haalbare voorstellen te bedenken?
Ook waren er bedenkingen. Een aantal medewerkers toonde zich bepaald niet
enthousiast. Gelukkig werden we het eens: de wedstrijd kon beginnen!
Terugziend kan ik alleen maar tevreden zijn over het fantastische resultaat.
De milieuwedstrijd hielp ons vanuit een ander perspectief naar het dagelijkse
werk te kijken: hoe kunnen we dingen nóg beter doen? Toegegeven: niet
alle 45 ideeën op de volgende pagina’s zullen snel concrete en meetbare
resultaten opleveren. Wel hebben we met elkaar, gestimuleerd door
onze deskundige jury, enorm veel verborgen milieuwinst ontdekt. De
voorstellen blonken uit door veel creativiteit, waren vaak heel praktisch,
bleven dichtbij het eigen werk en verrasten soms doordat de combinatie
werd gelegd met andere organisatieonderdelen. De kosten blijken vaak in
korte tijd terugverdiend te kunnen worden. En, op de zes drukbezochte
wedstrijdmiddagen spatte het enthousiasme er vanaf!
Nu alle organisatieonderdelen succesvol hebben meegedaan, kunnen we
elkaar feliciteren. We hebben een grote stap gezet; het is zaak de lijn nu vast
te houden. Dat zal ons lukken, daarvan ben ik overtuigd. Het bestuur heeft
geld beschikbaar gesteld. Wij hebben de smaak te pakken en barsten van de
goede ideeën. Niets staat ons in de weg om onze zorg voor het natte milieu
nog energieker en duurzamer vorm te geven.
Willem van der Ploeg,
directeur
3

2
Milieuwedstrijd maakt veel los
bij hoogheemraadschap
Gespannen verdringen de medewerkers zich om de laptop in de grote
vergaderzaal. Research. Denkkracht. Creativiteit. Gestold in een powerpointpresentatie
op een usb-stick. Maar dan moet hij het natuurlijk wel doen. Op
de gang oefent een ander cluster voor de laatste keer het script van een
sketch. De zaal loopt langzaam vol. De collega’s wisselen plaagstootjes uit,
veelbetekenende blikken en harten onder de riem. ‘Zet ‘m op René, ons
verhaal staat als een huis.’
Het beeld van de beamer floept aan. De hemel zij geprezen, de laptop werkt. Opgelucht
zoeken de medewerkers van de cluster een plek in de zaal. Persvoorlichter Hans Bosma heet
iedereen hartelijk welkom, de juryleden - Carla Weber, Chris Kuijten en Arthur Linssen - in
het bijzonder. Aandachtig en kritisch volgen ze de presentaties. Een film over het winnen
van warmte uit oppervlaktewater. Een powerpointpresentatie over het winnen van getijdeenergie.
Een modeshow van stoere wegwerkers die met een duurzame boodschap op het
lijf aan het werk willen.
George Zoutberg bewaakt de klok. Na zes minuten luidt hij zijn klingelbel, behalve als het
weer eens zo interessant is dat hij de tijd vergeet. Of als in de zaal een zo levendig debat
ontstaat dat het een misdaad zou zijn het af te kappen. Want één ding staat vast:
de milieuwedstrijd maakt veel los binnen het hoogheemraadschap.
Luc Kohsiek, dijkgraaf
‘Trots op
creativiteit
en innovatieve
kracht
collega’s’
Milieukernteamleden George Zoutberg en
Nelly Dekker samen met directeur Willem van
der Ploeg en indiener Klaas Sjouke de Boer in
gespannen afwachting van het juryoordeel
‘We durfden niet te hopen dat de medewerkers zo gemotiveerd en serieus aan de
slag zouden gaan’, zegt Sandra Komen van het milieukernteam. ‘De kwaliteit van de
inzendingen is gemiddeld heel goed. Medewerkers voelden zich uitgedaagd en ze hebben
de handschoen met verve opgepakt. Duurzaamheid leeft in deze organisatie, dat blijkt.
Medewerkers zijn bereid om hun dagelijkse werk kritisch tegen het licht te houden. Kan
het duurzamer? Kunnen we dat kosteneffectief voor elkaar krijgen? Ik ben trots op de
creativiteit en het innovatief vermogen van alle collega’s. De wedstrijd heeft ons duurzaam
bewustzijn versterkt en bovendien een concrete agenda opgeleverd waar we ons milieu- en
klimaatbeleid verder mee kunnen vormgeven.’
Presentator Hans Bosma
ondervraagt de indieners van
het voorstel ‘diervriendelijke
rattenbestrijding’
Hoogheemraad lydia Snuif geeft haar mening
3

De jury ‘Wedstrijd is inspirerend en je
kunt er ook nog wat mee’
De inzendingen van de clusters werden beoordeeld door een driekoppige
vakjury. Alle 45 inzendingen zijn uiteindelijk goedgekeurd, waarvan vijf na
herkansing. Negen voorstellen werden genomineerd voor de finale van de
wedstrijd in december. De voorstellen moesten een relatie hebben met
het werk van het hoogheemraadschap, nieuw zijn voor de organisatie en
aantoonbare milieuwinst opleveren. Ook de uitvoerbaarheid en de geleverde
inspanning zijn meegewogen. Er was geen vaste ‘puntentelling’, waardoor de
waardering van de externe juryleden voor het voorstel erg belangrijk was.
Energie voor het milieu. Treffender had het motto van de milieu- en klimaatwedstrijd niet
kunnen zijn, vindt juryvoorzitter – en marketingdeskundige – Arthur Linssen. ‘Dit proces
heeft energie bij de medewerkers losgemaakt. De impact op de organisatie is groot. Er is
veel verborgen duurzaamheid aan het licht gekomen.’
De andere juryleden zijn programmamanager Klimaat van de provincie Noord-Holland,
Carla Weber en Chris Kuijten, manager Energie van de Huisvuilcentrale in Alkmaar. Alles bij
elkaar een kritisch gezelschap dat niet schroomde om een aantal inzendingen goedkeuring
te onthouden. Was het lastig? ‘Een beetje wel’, beaamt Linssen, ‘maar de criteria waren
duidelijk genoeg. De ideeën moesten nieuw (voor het hoogheemraadschap) en concreet
zijn. Niet alle inzendingen voldeden daaraan. We moesten de inzendingen serieus
beoordelen, dat was de opdracht.’
Arthur Linssen
Carla Weber
Chris Kuijten
De wedstrijd is een waardevol instrument gebleken om ideeën op tafel te krijgen, voegt
Chris Kuijten eraan toe. ‘Medewerkers zijn met een andere blik naar hun dagelijkse werk
gaan kijken. Dat heeft geleid tot een bewustzijn dat je zelf vanuit je eigen werk een bijdrage
kunt leveren aan duurzaamheid. Er zijn veel momenten geweest dat ik het enthousiasme van
de deelnemers echt voelde. Ik vind ook dat de directie van het hoogheemraadschap met
deze wedstrijd flink zijn nek heeft uitgestoken. Dat zegt wel iets over de hele organisatie.’
‘Wat ik leuk vind’, zegt Carla Weber, ‘is dat de wedstrijd aansluit bij zowel de operationele
als de beleidsmatige kant van de organisatie. De rattenvanger en de dijkwerkers
kwamen met hele concrete plannen. Daartegenover stonden projecten op een hoog
abstractieniveau, zoals het veelomvattende plan van het Programmabureau of futuristische
ideeën zoals de getijde-energie. Sommige medewerkers bleven dichtbij hun eigen
dagelijkse werk, anderen leefden zich juist uit in onderwerpen waar ze normaal niets mee te
maken hebben.’
‘We hebben als jury genoten van de creatieve presentaties van sketches en modeshows tot
complete films. Maar, soms voelden we ons wel een beetje de ‘partypoopers’. We hebben
een paar keer een fantastisch gepresenteerd idee afgekeurd, want uiteindelijk was de
inhoud toch doorslaggevend.’ Weber vindt dat het hoogheemraadschap het verdient school
te maken met deze wedstrijd. ‘Het was een inspirerend proces dat een goede agenda heeft
opgeleverd voor het waterschap. Het was niet alleen hartstikke leuk, je kunt er ook nog wat
mee.’
De jury overlegt in het bijzijn van ‘notaris’ Aad Hoekstra
4 5

Organisatie milieuwedstrijd
Een milieukernteam zorgde voor het idee en de organisatie van de milieuwedstrijd. Dit
team bestond uit Sandra Komen, Esmeé Vingerhoed, Alex Bartels en George Zoutberg
van de afdeling Beleid & Onderzoek, Rob Hopman (Techniek & Grondzaken) en Koos
Woestenburg (Communicatie). Managementassistente Tonny van der Woude en Nelly
Dekker (Ondersteuning) stonden garant voor de goede organisatie van de bijeenkomsten’.
Het milieukernteam. Op de foto ontbreekt Nelly Dekker.
De inzendingen
Het nieuwe denken
Peilbeheer
Banden op spanning
Juridische Zaken
Meer bellen bespaart kilometers
Planproces
Waterstof produceren uit algen
Concernstaf
Energie uit asfalt
Planadvies
Elk nadeel heb z’n voordeel
Technologen Beheer Waterketen
Helse energie
Planproject
Molens malen niet voor de prins
Planadvies
Maatschappelijke stage tegen zwerfvuil
Bestuursondersteuning
Diervriendelijke rattenbestrijding
6 7
Texel
OV-fiets
Administratie
Duurzaamheid op het lijf geschreven
Wegen
Cluster Beverwijk wordt groen
Beverwijk
Gedragsverandering op kantoor
Ondersteuning
Biokachel op houtsnippers
Groen
Tegenstrevers vinden gezamenlijk belang
Handhaving
Niet slepen met bagger
Watersysteem
Besparen op beruchte energieslurper
Geestmerambacht
Papierloos personeelswerk
P&O
Kwartetspel
Communicatie
Gasturbine stookt efficiënter
Slibdroger Beverwijk
Het Zonnelandschap
Programmabureau
Milieuvoetafdruk verandert gedrag
Beleid
Alternatief voor tropisch hardhout
Vergunningen
Power Quality voor betere stroom
Bouwwerken
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
Beemster
33
Techniek & Grondzaken
34
ICT
35
Watersystemen
36
Geobureau
37
Frontoffice & DIV
38
Waterkeringen
39
Gegevensbeheer
Klantencontact
40
41
42
Onderhoud, Objecten & Materieel
Water & Wegen
43
Onderzoek
44
Waterkeringen & Wegen
45
Huisvesting & Interne Services
46
Technologen Beheer Waterketen
47
Den Helder
48
Afdelingshoofden
49
Inkoop
50
Directie
51
Aardwarmte
Zonnecollectoren op bedrijfsgebouwen
Stroom besparen met slimme truc
Mobilofoon
Fietsen naar het werk
Bergen papier
Milieukalender
De kracht van water
Hoogheemraadschap in productie
windenergie
Gronddam goed alternatief voor
damwandconstructie
Bouwen met bagger
Warmte winnen uit water
Betere wegmarkering scheelt aanzienlijk
Minder CO ² -uitstoot op kantoor
Cradle to Cradle
Biogas uit vet
Duurzaamheidsmeter stimuleert
Duurzaam verkopen
Proeftuintje voor elektrische auto’s

8
Het nieuwe denken
Peilbeheer
Peilbeheer is één van de kerntaken, zo niet de core business van het
hoogheemraadschap. Het denken over deze kerntaak maakt een ontwikkeling
door. Cluster Peilbeheer maakte een plan om met dit ‘nieuwe denken’
1,5 miljoen kWh te besparen op het verpompen van water.
In tijden van droogte laat het hoogheemraadschap water in, als het regent wordt het water
weggepompt. Zo blijven de sloten in de polder op peil. Maar is een vast peil eigenlijk wel
noodzakelijk? Clusterhoofd Peilbeheer Klaas-Jan de Hart is ervan overtuigd dat het anders
kan. Het peil kan – binnen zekere grenzen – variëren. ‘Het peil laten meanderen met het
weer’, noemt Klaas-Jan het. ‘Stel wdat het op een dag flink regent, maar de verwachting is
dat het daarna langere tijd droog wordt, dan is het onnodig om de pompen aan te zetten.
Het omgekeerde geldt voor het inlaten van water: eerst even kijken naar de weersverwachting
voordat de schuiven opengaan. Het is zonde om het ingelaten water een paar dagen
later weer te moeten wegpompen.’ Klaas-Jan is ervan overtuigd dat een variabel peil zich in
de meeste polders goed verdraagt met het landgebruik.
Cluster Peilbeheer stelt ook voor om inlaten en gemalen te koppelen. Het komt nog
geregeld voor dat inlaten nog open staan, terwijl gemalen volop in bedrijf zijn. Door slimme
koppelingen kan flink worden bespaard. Het ‘nieuwe denken’ vergt een cultuuromslag
binnen het cluster. De aanzet daarvoor is al gegeven. De rayonbeheerders zijn enthousiast,
zegt Klaas-Jan. ‘Iedereen ziet het belang in van het nieuwe denken.’
De jury nomineerde ‘het nieuwe denken’ voor de grote finale. ‘Cluster Peilbeheer laat zien
dat het milieubelangen meeweegt bij de uitvoering van zijn kerntaak en toont aan die slim te
verwerken in de plannen voor het peilbeheer. Delen van het voorstel zijn direct uitvoerbaar.’
De jury vindt wel dat het voorstel nog kan worden aangescherpt door meer aandacht te
besteden aan de (mogelijke) maatschappelijke weerstand die het variabel peilbeheer kan
oproepen.
O genomineerdP
Banden op spanning
Juridische Zaken
k
Hoe verbeter je het milieu als wetten en regels je kerntaak zijn? Cluster
Juridische Zaken ontdekte dat een flink milieuvoordeel is te behalen door
autobanden goed op spanning te houden. De cluster berekende dat zo elk
jaar 26 ton minder CO wordt uitgestoten.
2
Hoe werkt het? Bij het hoogheemraadschap zijn in totaal 688 dienst- en privéauto’s. Uit
onderzoek is gebleken dat gemiddeld 60% van alle auto’s rijdt met onderspanning. Dit kost
per auto 2 tot 5% extra brandstof. Het goed op spanning houden van de banden kan een
besparing van € 60,- tot € 100,- opleveren. Ook al doordat de banden langer meegaan. ‘Het
voordeel van meer rijcomfort en – niet in de laatste plaats – meer verkeersveiligheid laten
we buiten beschouwing’, stelt Peter Minneboo.
Cluster Juridische Zaken werkte twee opties uit. De eerste is aansluiten bij Stichting De
Groene Garage. De servicemedewerkers van de stichting komen elke drie maanden naar
het hoogheemraadschap om alle banden van de auto’s op het parkeerterrein op spanning
te brengen. (Kosten: tussen € 16.512,- en € 24.768,- per jaar). De tweede optie is dat eigen
medewerkers de banden elk kwartaal op spanning brengen. (Personeelskosten en aanschaf
compressoren kosten per jaar € 5.760,-). De medewerkers moeten op ‘bandenspanningdag’
dan wel een kaartje aan de auto hangen wat de vereiste bandenspanning van hun auto is.
De jury oordeelde dat het voorstel goed uitvoerbaar is. ‘Het levert milieuvoordeel op en het
draagt bij aan het besef van collectieve verantwoordelijkheid. Cluster Juridische Zaken heeft
gedegen gecalculeerd, al lijken de berekeningen aan de optimistische kant.’ De jury vond
wel dat de praktische uitwerking nog wat preciezer moet worden uitgewerkt. ‘Kaartjes met de
gewenste bandenspanning waaien weg of regenen nat. Wie is verantwoordelijk voor schade
door verkeerde bandenspanning?’ Het voorstel heeft de potentie om op veel grotere schaal
te worden toegepast.
9

10
Meer bellen bespaart kilometers
Planproces
Cluster Planproces ontwikkelde een plan dat snel kan worden ingevoerd. Weg
met de autoritjes tussen de vestigingen in Heerhugowaard, Hoorn en Edam.
Voor onderlinge vergaderingen zijn conference calls (telefonisch vergaderen)
en videoconferencing prima technieken.
De cluster rekende uit dat zo per jaar een milieuwinst van ruim 50 duizend kg CO is 2
te behalen, de energiebesparing is bijna 30 duizend liter benzine. De cluster stelt dat
bovendien per overleg gemiddeld 6,5 uur tijdwinst is te behalen, wat voor de hele
organisatie per jaar neerkomt op 12.500 uur.
In het plan is een voorbeeld uitgewerkt waarbij vijf medewerkers in Heerhugowaard vergaderen
over de inrichting van een baggerdepot. Twee mensen komen uit Edam, één uit
Hoorn. Samen moeten ze 180 kilometer afleggen wat een uitstoot van 27 kg CO ver oor­
2
zaakt en € 60,­ kost. De kosten van een conference call van een half uur bedragen € 20,­.
‘Bovendien’, stelt Ilse Posch, ‘kun je met een beperkt aantal mensen ook vergaderen met de
telefoon op de handsfree stand. Dat is nog voordeliger.’ Het invoeren van conference calls
en videoconferencing vergt wel een flinke investering in het bewustzijn van medewerkers en
management.
‘Op zichzelf zijn tele- en videoconferencing niet nieuw, maar de technieken worden binnen
het hoogheemraadschap niet toegepast. De toepassingen zijn relatief eenvoudig in te
voeren’, oordeelde de jury. ‘De cluster heeft een goede poging gedaan om het rendement te
berekenen. Weliswaar zijn de berekeningen optimistisch, ze tonen wel aan dat invester ingen
in apparatuur en kosten voor teleconferencing te rechtvaardigen zijn.’
Waterstof produceren uit algen
Concernstaf
Het is een bedrijfskundige afdeling, de Concernstaf, maar zij ontwikkelde een
bij uitstek technisch voorstel. Is het mogelijk om in een waterzuivering (rwzi)
met algen waterstofgas te produceren?
Bij de rwzi in Alkmaar loopt een proef om met algen fosfaat en nitraatresten uit het water
te scheiden. De Concernstaf stelt voor om deze proef uit te breiden. ‘Onder normale
omstandig heden leven algen op CO en produceren ze zuurstof. Dat proces heet foto­
2
synthese. In een zuurstofloze omgeving, zoals een bioreactor waarbij zwavel of koper uit
het water is gefilterd, schakelen algen over op de productie van waterstofgas. Dit kun je
afvangen’, legt Gerwin Mondria van de afdeling Concernstaf uit. Algen groeien vanzelf in
afvalwater dat is verontreinigd met organisch materiaal. ‘Zo kan een rwzi verontreiniging
omzetten in schone energie.’
De ontdekking dat algen waterstofgas kunnen produceren is aan het einde van de 20 e eeuw
per ongeluk gedaan. Het proces om op deze wijze waterstofgas te kunnen winnen, staat
nog in de kinderschoenen. ‘Maar’, stelt de afdeling Concernstaf, ‘als we op biologische
wijze waterstof kunnen produceren, levert dat een belangrijke bijdrage aan de klimaat ­
doel stellingen.’
De jury oordeelde dat het voorstel goed aansluit bij de kerntaak rioolwaterzuivering. Ook
leent het idee zich voor samenwerking met andere maatschappelijke partijen. Maar de
jury plaatste ook kanttekeningen: ‘Het is nog onduidelijk of de techniek in de huidige
omstandigheden op de rwzi toepasbaar is en naar verwachting is een groot oppervlak nodig.’
Gerwin Mondria en
George Zoutberg
Waterstof (H 2 ) is een stof die
net als aardolie of aardgas
gebruikt wordt als energiedrager.
Algen produceren waterstof in
zuurstofloze omstandigheden.
Auto’s zouden in de toekomst op
H kunnen gaan rijden in plaats
2
van op benzine.
11

12
Energie uit asfalt
Planadvies
Cluster Planadvies slaat met zijn idee niet twee, maar drie vliegen in één klap.
De cluster ontwikkelde een voorstel om warmte en koude te winnen uit asfalt.
De warmte- en koudeopslag gebeurt in de grond.
’s Winters kan de warmte worden ingezet voor het vorstvrij houden van het wegdek,
wat een besparing oplevert in het gebruik van strooizout. ’s Zomers kan het
wegdek worden gekoeld waardoor scheuring en spoorvorming worden voorkomen.
Het wegdek gaat daardoor twee keer zo lang mee. De warmte kan ook
worden gebruikt voor het verwarmen van gebouwen. Het plan vereist dat in de weg
leidingen (collectoren) worden aangelegd. Dit is kansrijk op plaatsen waar wegen
van het hoogheemraadschap en een vraag naar warmte bij elkaar komen, bijvoorbeeld
in nieuwbouwwijken en op bedrijventerreinen. De locatie van het nieuwe kantoor in
Heerhugowaard is een goede plek om een proefproject op te zetten, denkt Cluster
Plan advies.
De jury nomineerde ‘energie uit asfalt’ voor de grote finale. ‘Het charmante van dit voorstel
is dat het energierendement kan worden verbeterd, de verkeersveiligheid toeneemt en de
kosten van wegonderhoud en gladheidsbestrijding afnemen. Het voorstel heeft de potentie
om op veel grotere schaal te worden toegepast.’
Zomerbedrijf
verdiepingsvloer/
plafond
kleilaag
aquifer
ventilatie
maaiveld
zandlaag
koude bron warme bron
kleilaag
± 70 meter
Winterbedrijf
verdiepingsvloer/
plafond
warmte
pomp
kleilaag
aquifer
maaiveld
zandlaag
koude bron warme bron
kleilaag
O genomineerdP
Principe
In grondwater gebufferde
zonnewarmte van de weg
(zomerperiode) via warmtepomp
gebruiken voor verwarming van
gebouwen (winterperiode).
De koude weg (winterperiode)
kan worden gebruikt voor
koeling van gebouwen in de
zomer.
ventilatie
± 70 meter
Road Energy Systems, een duurzame oplossing van de Ooms Avenhorn Groep
Elk nadeel heb z’n voordeel
Technologen Beheer Waterketen
De zeespiegel stijgt. Grote investeringen in dijkversterkingen en zandsuppleties
zijn daarom noodzakelijk. Ook al omdat de golven steeds krachtiger
op de kust beuken. ‘Met ons voorstel vormen we een nadeel om tot voordeel’,
zegt Dirk Jan Koot, technoloog van de afdeling Beheer Waterketen.
De cluster maakte een plan om energie te winnen uit golven. Dat is op zichzelf niet
nieuw, maar wel in combinatie met kustbescherming. ‘In golfslag zit ongelooflijk veel
energie. Die willen we afvangen, niet met zandbanken en dijken, maar met dynamische
energieopwekkers. Dat bespaart op kustbescherming omdat de golven kracht verliezen
doordat we er energie aan onttrekken. Bovendien levert dit groene energie op.’
Voor het winnen van energie uit golven zijn verschillende technieken met drijvende
generatoren ontwikkeld. ‘Maar’, erkent Dirk Jan, ‘er zijn nog wel veel vragen en onduidelijkheden.
In de praktijk draaien nog geen installaties omdat het heel moeilijk is om stormbestendige
generatoren te ontwikkelen. Bovendien weten we niet zeker of het werkt als
kustbescher ming.’ Beheer Waterketen wil daarom eerst een werkgroep instellen die een
haalbaarheidsstudie uitvoert. Vervolgens kan een testproject worden opgezet. Dit vereist wel
veel overleg met Rijkswaterstaat, want de generatoren mogen de scheepvaart niet hinderen.
De jury oordeelde dat het voorstel een slimme combinatie maakt van energie-opwekking uit
golfslag en kustbescherming. ‘De voordelen van de besparingen op aanleg en onderhoud
van de kustbescherming dragen bij aan het rendement van de energie-opwekking. Energiewinning
uit golven is al volop in ontwikkeling. Het hoogheemraadschap kan een rol spelen
door locaties aan te bieden voor pilots en haalbaarheidsstudies.’
Aqua Buoy
Golfslaggeneratoren kunnen
elektriciteit leveren voor
tienduizenden Noord-Hollandse
huishoudens.
Pelamis
Wave Dragon
13

14
Helse energie
Planproject
Het benutten van de energie die vrijkomt als zoet water met zout water wordt
gemengd, is het voorstel van cluster Planproject. Dat kan bijvoorbeeld bij
gemaal De Helsdeur. Vandaar de naam ‘helse energie’.
Voor het opwekken van ‘helse energie’ zijn verschillende technieken (osmose en
omgekeerde elektrodialyse) beschikbaar. Die zijn erop gebaseerd dat het zoete en zoute
water gescheiden door een membraan langs elkaar stromen. Het zoute water wil zich
verdunnen en trekt het zoete water aan. Door in de waterstroom die ontstaat een turbine
te plaatsen kan energie worden opgewekt. Wat is het milieurendement van deze techniek?
De vuist regel is dat 1 m³ zoet water die per seconde in zout water stroomt 1 MW aan
energie op levert. Dit betekent dat bij gemaal De Helsdeur 20 MW aan energie kan worden
opgewekt, goed voor ongeveer 40 duizend huishoudens. De gemalen op Texel kunnen
7 MW opwekken (14 duizend huishoudens).
Cluster Planproject wil de mogelijkheden voor een proefopstelling onderzoeken en
contact leggen met potentiële partners. De gemeente Texel streeft er bijvoorbeeld naar
om energieneutraal te worden. Ook vanuit het Waddenfonds is geld beschikbaar voor
duurzame, innovatieve technieken.
De jury noemt het voorstel ‘zeer ambitieus, al is de praktische toepasbaarheid vooralsnog
beperkt’. Het voorstel speelt in op de combinatie van technische ontwikkelingen (osmose)
en de kerntaak van het hoogheemraadschap. Het aantrekken van een proefproject biedt
moge lijkheden om te leren van de praktische implicaties.
Gemaal De Helsdeur
Omgekeerde elektrodialyse
Zoet en zout water stromen langs
elkaar, ge scheiden door een
positief dan wel negatief geladen
membraan. Het in het zoute
water opgeloste natriumchloride
(NaCl) zal zich willen mengen
met het zoete water, waar een
veel lagere zoutconcentratie
heerst. Dit heeft als gevolg dat
positief geladen natriumionen
via het negatief geladen
membraan naar het zoete water
bewegen en de negatief geladen
chloorionen via het positief
geladen membraan. Er vindt
dus een transport van geladen
deeltjes plaats, wat resulteert in
een elektrische stroom.
Osmose
Hierbij wordt zout water langs
zoet water geleid, gescheiden
door een membraan. Het zoute
water heeft de neiging zich te
willen verdunnen en trekt via
het membraan zoet water aan.
Hierdoor neemt de druk in het
zoutwaterreservoir toe, wat
resulteert in het stromen van
water. Door in die waterstroom
een turbine te plaatsen kan
energie worden opgewekt.
Molens malen niet voor de prins
Planadvies
Historische windmolens verdienen een taak in het peilbeheer. Dat is goed
voor het behoud van de molens én het bespaart energie. Dit bepleit cluster
Planadvies. In het beheergebied van het hoogheemraadschap staat een groot
aantal ‘maalvaardige’ windmolens, de meeste in eigendom van stichtingen.
Voor het behoud van de meestal houten vijzels is het noodzakelijk dat de
molens geregeld malen.
De eigenaren van de molens willen graag echt malen in plaats van het ‘malen voor de prins’.
Het hoogheemraadschap staat dit vaak niet toe, omdat dan problemen kunnen ontstaan
met het peilbeheer. ‘Maar’, zegt Klaas-Sjouke de Boer van Planadvies, ‘nu peilbeheer steeds
meer geautomatiseerd is, kunnen we vanuit de gemalen eenvoudig een signaal uitsturen
naar de molens. De molenaar krijgt groen licht als hij kan malen en rood licht als het malen
moet stoppen. Het bemalen van de polders kost daardoor minder stroom wat een besparing
oplevert op de uitstoot van CO . Over het voorstel moeten afspraken worden gemaakt
2
met de molenaars. Daarnaast is een investering van € 1.000,- tot € 1.500,- per molen noodzakelijk
voor het aanleggen van de nodige communicatieapparatuur.’
De jury vindt het voorstel van Planadvies ‘charmant’. ‘Het legt een relatie met de oertaak
van het hoogheemraadschap: het gebruik van molens in de oorspronke lijke functie.
Kostenvoordelen gaan hand in hand met het milieu, cultuurhistorie en recreatiebelangen.’
O genomineerdP
malen
N
N
stoppen met malen
het voorstel van Planadvies
sleepte uiteindelijk de
publieksprijs binnen
15

16
Maatschappelijke stage tegen zwerfvuil
Bestuursondersteuning
Zwerfvuil scoort hoog in de top tien van maatschappelijke ergernissen. De
afdeling Onderhoud van het hoogheemraadschap doet eenmaal per jaar een
grootscheepse opruimronde van bermen langs de eigen wegen. ‘Maar’, zegt
Gervien Pielage van afdeling Bestuursondersteuning, ‘het is een druppel
op de gloeiende plaat. Vooral op routes waar veel fietsende scholieren
langskomen, ligt veel rommel. Daar willen wij met ons voorstel iets tegen
doen.’
De afdeling stelt voor dat het hoogheemraadschap (als wegbeheerder) scholieren een
maatschappelijke stage aanbiedt. Deze stage behelst dat de scholieren een eigen
campagne ontwikkelen tegen het zwerfvuil. ‘Door scholieren zelf bij het probleem en
de oplos sing ervan te betrekken, ontstaat sociale controle.’
Afdeling Bestuursondersteuning stelt daarnaast voor een milieuvriendelijk kerstpakket in
te voeren. ‘In plaats van de goedbedoelde spullen en prullen die er nu inzitten – best leuk
overigens, daar niet van – bevat het milieubesparende gadgets’, verklaart Gervien. ‘Denk
bijvoorbeeld aan een bandenspanningsmeter, een stand-by killer voor de computer of een
thermometer voor de koelkast.’
De jury was onder de indruk van de ‘aanstekelijk enthousiaste’ presentatie van de afdeling en
oordeelde positief over beide voorstellen.’Het voordeel van dit voorstel is minder vervuiling
en ergernis en vooral ook een toename van het verantwoordelijkheidsgevoel bij jongeren.
Door goed samen te werken met de scholen moet het uitvoerbaar zijn. Het kerstpakket is ook
een middel voor interne communicatie. Door het gebruik van de thuisomgeving speelt het
slim in op de persoonlijke betrokkenheid van medewerkers.’
Diervriendelijke rattenbestrijding
Texel
Het voorstel van cluster Texel is een echte winstpakker. Het bespaart op het
gebruik van bestrijdingsmiddelen, het is diervriendelijk en het scheelt een
aanzienlijke hoeveelheid autokilometers.
Op Texel is veel overlast van bruine ratten. Dit komt doordat op het eiland geen vossen
voorkomen. Rattenvanger Norbert Leijen gebruikt jaarlijks tweehonderd kilo rattengif om de
dieren te bestrijden. Norbert bedacht een andere, diervriendelijker, methode om de ratten
te doden. Niet met gif, maar met CO -gas. Met gif sterven ratten een langzame, pijnlijke
²
dood. Met CO -gas zijn ze binnen 20 seconden weg. Het gas is niet extra belastend voor
²
het milieu, omdat het uit de lucht wordt gewonnen. Aangezien het niet nodig is om elk
rattenhol vier of vijf keer te bezoeken, bespaart de gasmethode 2.500 autokilometers per
jaar.
Het inzetten van CO -gas is nieuw. Norbert besprak zijn idee al met de VROM-inspectie, het
²
kenniscentrum dierplaagbestrijding, Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten. De organisa-
O ties reageerden positief.
genomineerdP
De jury nomineerde het voorstel voor de grote finale. ‘Het voorstel
voorziet in het slimmer uitvoeren van een kerntaak. Het is uniek voor het
hoogheemraadschap, maar het kan veel breder worden toegepast.’
17

18
OV-fiets
Administratie
Elke medewerker een OV-fietspas! Die pas geeft recht op gebruik van een
‘openbare’ fiets op bijna 200 NS-, metro- en busstations in Nederland. Cluster
Administratie verwacht dat dit een flinke impuls geeft aan het reizen per
openbaar vervoer, bij zowel dienstreizen en woon-werkverkeer als reizen in de
vrije tijd van medewerkers. Christa van Ravenhorst sjeesde op haar OV-fiets
de grote vergaderzaal in Edam binnen om het voorstel te presenteren.
De maatregel kost eenmalig € 6.487,50 en de jaarlijkse (abonnements)kosten bedragen
€ 4.108,75. Het gebruik van de fiets kost daarnaast € 2,85 per keer. Tegenover deze kosten
staat een aanzienlijk milieuvoordeel, stelt cluster Administratie. Als door de OV-fiets 10%
van de autokilometers voor dienstreizen worden omgezet in treinkilometers scheelt dit een
kleine 15 ton aan CO -uitstoot per jaar. ‘Werknemers die fietsen zijn bovendien gezonder’,
2
zegt Christa. ‘Fietsen helpt tegen hart- en vaatziekten en tegen vetzucht. Medewerkers die
voldoende lichaamsbeweging hebben, zijn minder vaak ziek.’
De jury keurde het voorstel goed. ‘Dit voorstel kan substantieel rendement opleveren, mits er
een goede campagne opgezet wordt om het gebruik te stimuleren. Ook is het noodzakelijk
om het resultaat te monitoren.’
Duurzaamheid op het lijf geschreven
Wegen
I’m too sexy for my shirt, dreunde het in de grote vergaderzaal. Soepel
en zelfverzekerd, de Chippendales gelijk, showden de mannen van cluster
Onderhoud & Wegen hun t-shirts met een duurzame boodschap. Publiek en
jury waren meteen in de stemming.
Op de shirts staat ‘ik heb respect voor mens en milieu’ met daaronder een rijtje acties
zoals ‘ik doe het licht uit’ en ‘ik scheid afval’. De acties kunnen variëren met de taak van
de medewerker. Cluster Onderhoud & Wegen stelt voor om bedrijfskleding met een
milieuboodschap te introduceren. Dat draagt bij aan de bewustwording van medewerkers
en is ook een signaal naar de burgers. ‘Als je op je lijf een boodschap draagt dat je de
motor niet onnodig laat draaien, zal je het wel uit je hoofd laten om het per ongeluk toch te
doen’, legt clusterhoofd René de Rijk uit. Cluster Onderhoud & Wegen overweegt om het
idee zelf in te voeren. De kosten zijn nihil, de afdeling heeft al bedrijfskleding.
‘Een verfrissend idee uit een onverwachte hoek’, oordeelde de jury. ‘Je verwacht niet dat
een groep stoere mannen zo gemotiveerd is om t-shirts met een boodschap te dragen. Dat
de cluster daarmee een ambassadeur van het hoogheemraadschap wil zijn, zegt iets over
de cultuuromslag die binnen het hoogheemraadschap heeft plaatsgevonden.’ Het milieurendement
op de korte termijn is weliswaar gering’, denkt de jury. ‘Maar de impact op de
lange termijn kan groot zijn.’
19

20
Cluster Beverwijk wordt groen
Beverwijk
Het voorstel van cluster Beverwijk omvat zo veel verschillende plannen dat
het is samengevat met een containerkop: cluster Beverwijk wordt groen. Het
betreft voorstellen die onmiddellijk zijn te realiseren zoals het plaatsen van
bewegingssensoren voor de verlichting op de rioolwaterzuivering, zodat geen
licht blijft branden als er niemand is. De heftruck die nu nog op diesel rijdt,
kan gaan rijden op groen aardgas dat op de rioolwaterzuivering Beverwijk
wordt geproduceerd uit het afvalwater.
Daarnaast doet de cluster voorstellen die meer voorbereiding vergen. Bijvoorbeeld de
plaatsing van zonnepanelen op de rioolwaterzuivering. Ook wordt onderzocht of in samenwerking
met omliggende bedrijven voor de slibdrooginstallatie en de rwzi een grote windturbine
kan worden geplaatst op het bedrijventerrein. ‘Dit zal een aanzienlijk effect hebben
op onze afspraken met het ministerie van VROM om ons energieverbruik binnen 15 jaar te
reduceren met 30%’, verwacht Fred Duineveld.
De cluster werkte ook een plan uit voor het vergroten van de installatie die het geproduceerde
biogas opwerkt tot groen aardgas. ‘Op dit moment produceren we al meer biogas
dan door de huidige opwerkingsinstallatie kan worden verwerkt. We kunnen deze
opwerkings installatie vergroten tot 500 m3 /h, waardoor de totale productie biogas kan
worden omgezet in groen aardgas. Daardoor kunnen meer dienstauto’s rijden op aardgas.’
De cluster werkt ook aan plannen om energie terug te winnen bij de recente nieuwbouw.
De nieuwe zuivering wordt op vijf meter boven NAP gebouwd. De cluster wil een hoogrendement
turbine plaatsen in de afgaande effluentstroom. De investering bedraagt
€ 150.000,-, de terugverdientijd is ongeveer acht jaar.
De jury oordeelde dat cluster Beverwijk een grote voorsprong heeft op milieugebied. Een
aantal projecten in het voorstel zijn of worden zelfs al uitgevoerd.
Beverwijk wil méér auto’s op
haar eigen biogas laten rijden.
Dit kan de emissie van CO , NO 2 x
en fijnstof bij HHNK aanzienlijk
reduceren. In principe produceert
de zuivering nu al 2,5 maal de
hoeveelheid brandstof die bij het
hoogheemraadschap verreden
wordt.
Gedragsverandering op kantoor
Ondersteuning
‘Een pro-actieve hekkensluiter om veelvoorkomende vormen van energieverspilling
tegen te gaan.’ Zo karakteriseert de afdeling Ondersteuning
haar voorstel voor gedragsverandering op kantoor. Het gaat om een reeks
maatregelen die het milieubewustzijn bij alle medewerkers duurzaam tussen
de oren moet krijgen.
Medewerkers moeten elkaar gaan aanspreken op gedrag, het licht en de computer uitdoen,
verplicht printen met een code, materiaal hergebruiken. De gedragsverandering wordt
ondersteund door technische maatregelen zoals aparte lichtschakelingen voor de muur- en
raamkant van kamers, bewegingsmelders, gebruik van spaar- of ledlampen en powerdowns
voor beeldschermen. ‘We willen een permanente campagne opzetten waarbij medewerkers
met pop ups, flyers en andere reminders scherp worden gehouden op het gebied van
milieu’, vertelt Anke Rodenhuis.
De jury vatte het milieuvoorstel van de afdeling Ondersteuning op als een ‘persoonlijk
statuut’ dat vanuit de kerntaak van Ondersteuning kan worden gestimuleerd. ‘Het is wel
nodig om stevig het effect te meten en te monitoren’, stelt de jury in haar rapport.
21

22
Biokachel op houtsnippers
Groen
De medewerkers van cluster Groen van de afdeling Onderhoud vonden
hun idee voor de milieuwedstrijd dichtbij huis. Cluster Groen doet groenonderhoud
bij gemalen en langs waterkeringen en wegen. De medewerkers
snoeien alleen al 2.800 bomen per jaar. Het snoeiafval wordt zoveel
mogelijk versnipperd en gecomposteerd. Kunnen we die snippers niet beter
verbranden in een biokachel? De warmte kunnen we gebruiken voor het
verwarmen van (een deel van) de hoofdwerf in Zwaagdijk.
‘Nu composteren we het versnipperde materiaal nog zelf. Dat kost minder dan afvoeren’,
vertelt Dirk Pruimboom. ‘Het scheelt veel tijd als we dat niet meer hoeven te doen, ook al
omdat we de compost achteraf niet meer hoeven te zeven. We worden bovendien minder
afhankelijk van de energieleverancier en het is goed voor ons imago.’ De werf in Zwaagdijk
wordt dit jaar ingrijpend verbouwd. ‘We willen onderzoeken of we de biokachel kunnen
meenemen in de plannen. Je moet zo’n biokachel zien als een extra centrale verwarmingsketel
met een alternatieve energiebron.’
De jury ontving het voorstel enthousiast en daagde de cluster uit om het verder uit te werken
en te verbreden. Dirk ziet wel mogelijkheden.’We werken het plan nu uit voor Zwaagdijk. Als
het lukt, kunnen we dit idee mogelijk ook op andere locaties toepassen.’
Tegenstrevers vinden gezamenlijk belang
Handhaving
Cluster Handhaving gaat samenwerken met de bestrijdingsmiddelenhandel
en de bollenkwekers. Wederzijdse argwaan maakte plaats voor het besef dat
zowel het hoogheemraadschap als de handel en kwekers er belang bij hebben
dat er geen bestrijdingsmiddelen in het oppervlaktewater terecht komen.
‘De handel en de kwekers riskeren een verbod als er steeds te veel van een
bepaalde stof in het water wordt gevonden’, vertellen Rico Drost en Dennis
Jagroep van cluster Handhaving.
In plaats van controles op de naleving van vergunningen, startte de cluster een pilot om de
bollentelers samen met de bestrijdingsmiddelenhandel te adviseren. ‘Bij deze bezoeken
lichten we de bedrijfsvoering door en geven we verbeteradviezen. In de praktijk blijkt dat,
ondanks alle inspanningen van de bollenkwekers, toch nog bestrijdingsmiddelen in het
oppervlaktewater terecht komen. Als we de lozing onder de aandacht kunnen breng en bij
de bollenkwekers en hun werkwijze nog verder kunnen veranderen, neemt de uit stroom
naar het oppervlaktewater af. Vermoedelijk meer dan bij een gewone hand havings actie.’
Cluster Handhaving gaat het effect van de andere werkwijze meten aan de hand van de
normoverschrijding van probleemstoffen in het water. ‘Monitoring van de water kwaliteit is
een onderdeel van het project.’
Origineel en goed doordacht, karakteriseert de jury het voorstel van cluster Handhaving.
‘Mede door de kritische kijk op de eigen werkzaamheden en de veranderingsgezindheid is
het voorstel genomineerd voor de eindronde.’
Van agent naar adviseur
Cluster Handhaving verwacht
een betere waterkwaliteit te
bereiken door bollentelers
samen met leveranciers van
bestrijdingsmiddelen te
adviseren, in plaats van te
verbaliseren.
O genomineerdP
23

24
Niet slepen met bagger
Watersysteem
Eén van de taken van cluster Watersysteem is het baggeren van waterlopen.
Meestal wordt bagger uit de bebouwde kommen in een depot ontwaterd. De
steekvaste bagger wordt vervolgens op kwaliteit beoordeeld en hergebruikt:
voor het aanleggen van geluidswallen of golfbanen, om landerijen op te
hogen of om uitgespoelde oevers aan te vullen.
‘Maar’, zegt Bas Linthorst, ‘de mogelijkheden voor het hergebruik van bagger worden
niet voldoende benut. Dat leidt tot veel onnodige transportbewegingen. Gemiddeld
genomen wordt bagger over een afstand van 23 kilometer vervoerd. Daar willen we met
ons voorstel iets tegen doen.’ De cluster wil stimuleren dat bagger in de nabije omgeving
wordt hergebruikt. De aannemer krijgt een bonus als hij erin slaagt de bagger binnen twaalf
kilometer van de baggerlocatie af te zetten. Een andere mogelijkheid is om een verplichting
op te leggen of de afzet mee te wegen bij de gunning. De milieuwinst is aanzienlijk: nu
wordt gemiddeld 33 kg CO per ton getransporteerde bagger uitgestoten. Dat kan naar
2
maximaal 17 kg CO . ‘Het is dan wel nodig om de baggerwerken ruimer te plannen, want
2
de markt heeft tijd nodig om afzetmogelijkheden te vinden.’
De jury vond dat de cluster goed heeft gezocht naar mogelijkheden om zijn kerntaak
duurzamer uit te voeren. ‘Dat leidt tot kostenbesparing en milieuvoordelen. Nadelen zijn er
ook: gemeenten en aannemers worden belemmerd en de doorlooptijd van projecten wordt
langer. Dat kan negatief doorwerken in het milieurendement.’
Besparen op beruchte energieslurper
Geestmerambacht
De grootste energieslurpers van het hoogheemraadschap zijn de afvalwater-
zuiveringen. Cluster Geestmerambacht maakte een plan om flink te kunnen
besparen. ‘Het beluchten van het afvalwater kost de meeste energie:
ongeveer 70% van ons totale verbruik’, vertelt Willem Schouten. Door het
beluchten van het afvalwater krijgen de zuiveringsbacteriën voldoende
zuurstof voor het afbreken van de vervuiling.
Het voorstel is om de regeling voor het aansturen van de beluchters te optimaliseren. Nu
worden de beluchters geregeld op grond van het zuurstofgehalte in de beluchtingstank.
Het kan veel efficiënter door ook de hoeveelheid en de temperatuur van het afvalwater dat
binnenkomt daarbij te betrekken. ‘Op een rwzi van een ander waterschap is dit met succes
uitgeprobeerd. We schatten in dat een energiebesparing van 5% bij de rwzi Geestmerambacht
in Warmenhuizen mogelijk is. Dit leidt tot een vermindering van het verbruik met
bijna 290 duizend kWh per jaar. Dat scheelt € 36.993,- en 171.000 kg CO -uitstoot per jaar.’
2
‘Dit plan kan onmiddellijk worden toegepast’, oordeelde de jury. ’Weliswaar is het niet nieuw.
Het idee wordt elders al toegepast, maar voor Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier
is het wel nieuw en uniek.’ Cluster Geestmerambacht had ook nog ideeën om met
een warmtepomp warmte te winnen uit afvalwater en had voorstellen voor het plaatsen van
zonnecollectoren. Deze ideeën waren volgens de jury minder snel rendabel toe te passen.
De groene rwzi
25

Papierloos personeelswerk
P&O
Bijna alles op het gebied van personeel en organisatie kan papierloos.
Van solliciteren, personele mutaties en loonstroken tot de werktijden- en
verlofadministratie. Dat stelt cluster P&O in zijn voorstel voor het invoeren
van E-HRM (elektronisch human resource management). ‘De totale milieuwinst
is naar schatting 40 duizend A4-tjes per jaar’, verwacht Piet Nieuwboer.
‘Een belangrijk principe bij het vervangen van papier door elektronisch berichtenverkeer
is het eenmalig verzamelen en het meervoudig gebruiken van gegevens. Dit betekent
een forse besparing van papier bij de cluster P&O en bij de andere afdelingen van het
hoogheemraadschap én een verlichting van de administratieve last. Het vereist wel dat we
alle werkprocessen kritisch moeten bekijken en herinrichten en dat we draagvlak verwerven
bij de ruim 900 medewerkers.’ P&O wil zijn plan daarom gefaseerd invoeren. Er is al een
‘procesatlas’ gemaakt waarbij breed samengestelde werkgroepen hebben onderzocht hoe
de huidige werkprocessen zonder papier kunnen worden afgewerkt.
De jury oordeelde dat het voorstel goed is uitgewerkt en toegelicht. ‘Het is voor de afdeling
P&O geen sinecure om zijn eigen kerntaak te verduurzamen. Door procesanalyse heeft
de cluster aangetoond dat goed is nagedacht over alle bijkomende zaken. Ook is rekening
gehouden met weerstand in de organisatie in verband met privacygevoeligheid. Hoewel de
inzichten in de kosten beperkt zijn, is een heldere berekening gegeven van de milieuvoordelen.’
Kwartetspel
Communicatie
Spelenderwijs het milieubewustzijn vergroten en zelfs het gedrag van
burgers veranderen. Dat beoogt cluster Communicatie met zijn voorstel.
De medewerkers willen een kwartetspel ontwikkelen dat gaat over water,
klimaat en milieu en de taken van het hoogheemraadschap. Burgers kunnen
dit spel bij elkaar sparen bij de Noord-Hollandse supermarktketen Deen. Het
aankopen van milieuvriendelijke producten levert extra kwartetkaarten op.
Door middel van het kwartet worden kinderen en hun ouders gewezen op hun
eigen bijdrage aan het klimaatvraagstuk.
Droppie Water – de bekende stripfiguur van de waterschappen – staat centraal in het
kwar tetspel. Daarnaast willen de communicatieadviseurs de Unie van Waterschappen
verleiden om een nieuw stripboek in de Droppieserie uit te brengen: Droppie en het
klimaat. Als de strip op tijd klaar is, wordt hij actief verspreid op de basisscholen, voor
of tijdens de kwar tetactie.
‘We schatten in dat twee procent van de klanten van Deen door deze actie water en stroom
gaan besparen’, zegt Simone Boogaard. Cluster Communicatie heeft al contact gehad met
Deen over de kwartettenactie. De supermarktketen is geïnteresseerd in een samenwerking
met het hoogheemraadschap.
De jury was zo enthousiast over het voorstel dat het idee werd genomineerd voor de grote
finale. ‘In het voorstel wordt slim gebruik gemaakt van de sympathieke sfeer rond een
familiespel en educatie over duurzaamheid. De jury is enthousiast over de samenwerking met
de supermarktketen. De kans dat educatieve informatie daadwerkelijk wordt gelezen neemt
met deze aanpak toe.’
O genomineerdP
26 27

Gasturbine stookt efficiënter
Slibdroger Beverwijk
Medewerkers van de slibdroger in Beverwijk ontwikkelden een voorstel
dat elk jaar voor € 400.000,- aan gas bespaart. Dat is een hoeveelheid
van ongeveer 1,4 miljoen m3 en dat scheelt meer dan 2,5 miljoen kg
CO -uitstoot per jaar. Hoe doen ze dat? ‘Het is een beetje een technisch
2
verhaal’, verontschuldigt Joop van Ovost van de slibdroger zich.
De rioolwaterzuiveringen produceren zuiveringsslib dat na ontwatering in de slibdroger tot
granulaat wordt gedroogd. Dat gebeurt met behulp van warmte die wordt opgewekt in een
gasturbine waarbij uit het verstookte gas ook elektriciteit en warmte worden gegenereerd
óf via bijstoken in de gasketel. ‘Met dit ‘bijstook’-gas wordt geen elektriciteit geproduceerd
en alleen maar warmte opgewekt’, vertelt Joop. Cluster SDI stelt twee softwarematige
aanpassingen voor. De eerste is de turbine niet langer op een vaste warmteproductie te
sturen, maar op een flexibel setpoint. Bij een lagere warmtevraag wordt dan automatisch de
warmteproductie verlaagd. Dit voorkomt onnodige productie van extra warmte die anders
door de schoorsteen zou verdwijnen. Ook de tweede aanpassing scheelt warmteverlies: het
automatisch verlagen van het vermogen van de gasturbine naar halflast indien één van de
twee slibdrooglijnen uitvalt.
Uiteindelijk zullen de aanpassingen tot gevolg hebben dat er geen bijstook van gas meer
nodig is in de ketel en dat elke m3 gas in de gasturbine wordt omgezet in elektriciteit en
warmte. Milieutechnisch gezien is dit vele malen beter dan alleen gas in de ketel verstoken.
‘Dit voorstel is ontstaan door kritisch te kijken naar de eigen dagelijkse werkzaamheden
op de slibdrooginstallatie. Het is daardoor nieuw en uniek voor het hoogheemraadschap’,
oordeelde de jury. ‘Het voorstel levert naast substantiële milieuwinst ook een flinke
kostenbesparing op.’
Vol trots poseren Joop
van Ovost en Rob Baltus
voor de gasturbine. Zij
hebben ontdekt hoe de
turbine jaarlijks 1,4 miljoen
kubieke meter gas (± 900
huishoudens) kan besparen.
Het Zonnelandschap
Programmabureau
Het Programmabureau haalde alles uit de kast. De medewerkers lanceerden
een zo groots en meeslepend voorstel dat de jury het in eerste instantie
afkeurde. ‘Het is een breed voorstel, maar op de verschillende onderdelen
onvoldoende uitgewerkt’, luidde het oordeel. Het plan voorziet in het
grootschalig produceren van duurzame energie in de gemeente Zijpe. Het
doel is zoveel energie te produceren dat het hoogheemraadschap in 2030 het
eerste klimaatneutrale waterschap van Nederland wordt.
In samenwerking met de gemeente Zijpe, ECN Petten, de landbouw- en de recreatiesector
wil het Programmabureau onder meer windmolens bouwen, agrarische gronden inrichten
voor het winnen van aardwarmte, biomassa benutten, zoninstraling op de dijken opvangen
en omzetten in elektriciteit en waterbergingen combineren met zonnepanelen. ‘We
willen verschillende functies stapelen door samenwerking te zoeken met verschillende
maatschappelijke partijen. Zijpe wordt zo hét gebied voor duurzame energie: een
Zonnelandschap. Dit is goed voor het milieu en
het versterkt de economie en het imago van het
gebied’, stelt Jan Wijn. Naar aanleiding van de
kritiek van de jury breidden de medewerkers
van het Programmaburau het plan uit met
een procesplan en één concreet, uitgewerkt
project. In polder KP bij Oudesluis komt een
waterbergingslocatie van circa 10 hectare. In
dit gebied worden zonnepanelen geplaatst.
De investering, ruim 230 duizend euro, kan in
tien jaar worden terugverdiend, verwacht het
Programmabureau.
‘Het Programmabureau heeft er voor gekozen een
overall programma te ontwikkelen, met een eerste
project als direct resultaat. Het heeft hiermee
voldaan aan onze kritiek. Het programma is nu
uitgewerkt in concrete handelingen, verwachtingen
van partners en een tijdslijn. De uitwerking van
het project zonnepanelen in polder KP geeft
direct vorm aan het verduurzamingsprogramma’,
oordeelde de jury. ‘Het geheel is goed uitgewerkt
en concreet genoeg om in de komende twee jaar te
kunnen uitvoeren.’
Het Zonnelandschap
is een samenhangend
pakket van maatregelen
die moeten leiden tot
een energieneutraal
hoogheemraadschap
in 2030. Als concreet
project is nabij Oudesluis
een combinatie van
zonne-energiewinning en
waterberging uitgewerkt.
28 29

Milieuvoetafdruk verandert gedrag
Beleid
Wat kunnen we doen om de goede ideeën van onze collega’s daadwerkelijk te
verwezenlijken? Met die vraag ging cluster Beleid aan het werk. ‘Technische
oplossingen zijn er genoeg, maar de uitvoering van het beleid stokt vaak,
omdat we er niet in slagen het gedrag te veranderen’, zegt Michiel Schreijer.
De cluster stelt voor om inzichtelijk te maken hoe duurzaam het hoogheemraadschap
werkelijk is. Het instrument daarvoor is een zogenoemde milieuvoetafdruk. Niet alleen de
organisatie als geheel, ook de verschillende afdelingen én de individuele medewerkers
krijgen een milieuvoetafdruk. Het is een getal dat de milieubelasting aangeeft. Hoe komt
dit indexcijfer tot stand? ‘Medewerkers vullen een keer per jaar een lijst met vragen in.
Hoe kom je naar je werk? Staat je pc wel eens ongebruikt aan? Kun je de installatie die je
aanstuurt zuiniger bedienen? Met de antwoorden kunnen we een voetafdruk berekenen
zodat medewerkers zichzelf kunnen vergelijken met anderen in de organisatie’, legt Michiel
uit. Op het niveau van (onderdelen van) de hele organisatie komen er energielabels om het
aspect van duurzaamheid zichtbaar te maken. ‘Elk kunstwerk of iedere machine krijgt zijn
eigen milieulabel, vergelijkbaar met de labels die we kennen van huishoudelijke apparaten
of auto’s. Het gemiddelde van alle labels en het duurzame gedrag van medewerkers
bepalen de milieuvoetafdruk van de hele organisatie.’
‘We zijn gecharmeerd van dit idee om te werken met een onafhankelijke toetssteen om
de duurzaamheid van het hoogheemraadschap inzichtelijk te maken’, zegt de jury in haar
rapport. ‘Weliswaar is het een complex plan om in te voeren en is de inschatting van de
kosten een tikje aan de positieve kant, het is toch een goed voorstel dat navolging verdient.’
De jury vindt ook dat het plan het beste op het niveau van de Unie van Waterschappen kan
worden ingevoerd, zodat de waterschappen zich met elkaar kunnen vergelijken.
Alternatief voor tropisch hardhout
Vergunningen
Cluster Vergunningen is betrokken bij veel plannen van derden. Burgers
bijvoorbeeld willen hun oever inrichten en daarbij beschoeiing of een steiger
plaatsen. Maar ook overheden en projectontwikkelaars kiezen vaak nog voor
traditionele oplossingen. In veel gevallen wordt hardhout gebruikt. Het cluster
wil zijn positie gaan gebruiken om potentiële aanvragers bewust te maken van
milieuvriendelijke alternatieven voor tropisch hardhout.
‘Er zijn genoeg volwaardige alternatieven voor tropisch hardhout’, weet Arie Dekker. ‘Bijvoorbeeld
kunststoffen of verduurzaamd grenen, maar er zijn ook producten waar hardhout
en grenen vernuftig zijn gecombineerd. Ook zijn er oplossingen waar ‘slimmer’ gebruik
wordt gemaakt van materiaal of de tuin zo wordt ingedeeld dat er geen hoge damwand
hoeft te worden geplaatst. We kunnen deze materialen en oplossingen tentoonstellen en
flyers maken om mensen erop te wijzen dat ze bestaan. Burgers leggen vaak blindelings
een beschoeiing of steiger van hardhout aan, omdat de buurman er óók zo een heeft. We
willen mensen van tevoren voorlichten en wijzen op alternatieven die minder bezwarend zijn
voor het milieu, bijvoorbeeld op de website, bij aanvraagformulieren en in directe contacten
met potentiële aanvragers. Het is niet de bedoeling mensen te gaan adviseren als ze al een
aanvraag hebben ingediend.’
De cluster is ervan overtuigd dat zijn voorstel een aanzienlijk milieuvoordeel oplevert.
Naar schatting wordt binnen het gebied van Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier
alleen in de waterbouw jaarlijks circa 25.000 m3 hardhout toegepast. Ontbossing
ver oorzaakt 20% van de CO -uitstoot. Oerwouden spelen een grote rol in de opname van
²
broeikasgassen. Daarom is het behoud van de regenwouden cruciaal voor de klimaatbeheersing.
Het voorstel van deze cluster valt op doordat het een actieve rol aan de vergunningverlener
toedicht: het actief adviseren van duurzamer oeverbeschermingen, schrijft de jury in zijn
rapport. De jury keurde het voorstel goed: het is eenvoudig te realiseren. ‘Weliswaar krijgt de
cluster met dit voorstel twee petten op: vergunningverlener én adviseur, maar men is zich dat
goed bewust.’
Huidige situatie
Hoe het ook kan
30 31

Power Quality voor betere stroom
Bouwwerken
Het voorstel van cluster Bouwwerken gaat over de kwaliteit van elektrische
energie. Bedrijven die veel energie gebruiken, leiden schade doordat de
kwaliteit van de elektrische energie niet constant is. Zo kan plotseling de
spanning dalen (dip) en is er sprake van harmonische vervuiling die wordt
veroorzaakt door bijvoorbeeld frequentie-omvormers van toerengeregelde
pompen of lasapparaten. Ook het terugleveren van energie aan het net
door de slibdrooginstallatie of de afvalwaterzuiveringen kan de kwaliteit
van de elektrische energie beïnvloeden. ‘Het hoogheemraadschap is dus
medeverantwoordelijk voor de vervuiling van het elektriciteitsnet’, zegt Ernst
Schilpzand van cluster Bouwwerken.
De onregelmatigheden op het net veroorzaken schade, zoals uitval van apparatuur en
versnelde slijtage van machines. ‘De variaties in de kwaliteit van de elektrische energie
worden opgevangen door het overdimensioneren van machines. Ze zijn robuuster
uitgevoerd dan strikt genomen noodzakelijk. Wij denken dat het voordeliger en effectiever
is om meer te sturen op de Power Quality van de elektrische energie. Bouwwerken stelt
voor de kwaliteitsproblemen op verschillende locaties te onderzoeken en die vervolgens
met investeringen in apparatuur op te lossen. ‘We verwachten dat dit leidt tot een
energiebesparing tot 10%. Maar nog belangrijker is de verlenging van de levensduur van de
installaties. Minder slijtage door het beperken van trillingen en oververhitting verlengen de
levensduur van installaties tot 30%.
De jury nomineerde het voorstel voor de eindronde. ‘De cluster doet een voorstel voor
een onvermoede besparing op zijn eigen kerntaak. Het voorstel is uniek en origineel en
toepasbaar binnen twee jaar. Het is realistisch om eerst een pilot te doen en daarna te
bekijken wat de mogelijke effecten zouden zijn.’
(vlnr) Jan Hoek
Spaans, Rudy Petiet,
Ernst-Jan Schilpzand
en Ron de Vries
O genomineerdP
Aardwarmte
Beemster
De stookinstallatie van de rioolwaterzuivering Beemster is toe aan vervanging.
Cluster Beemster stelt voor om over te gaan op warmte koudeopslag. In een
eerder plan stelde het cluster voor om op alle dienstgebouwen zo’n systeem
in te voeren. De jury vond dit plan niet genoeg uitgewerkt en te weinig
specifiek voor het hoogheemraadschap.
De cluster werkte vervolgens het voorbeeld van rwzi Beemster uit en berekende dat de
milieuwinst uitkomt op 20.000 m³ aardgas per jaar, wat een CO -reductie van 35.600 kg per
²
jaar oplevert. ‘Omdat warmte koudeopslag ook kan worden ingezet voor het koelen van
gebouwen besparen we jaarlijks bovendien 4.480 kWh op het gebruik van airco’s’, vertelt
Bruno Commandeur.
‘De cluster heeft in de aanvullende informatie voldaan aan de wens van de jury tot
meer cijfermatige onderbouwing. Er is gerekend aan kosten en opbrengsten en het
milieurendement is inzichtelijk gemaakt, ook al is optimistisch geredeneerd dat álle huidige
gasafname kan worden vermeden’, oordeelde de jury in zijn rapport. ‘Een realistische
berekening voor de rwzi is pas te maken als een leverancier een doorrekening maakt, maar
dat voert te ver voor deze milieuwedstrijd. Evengoed kan dit voorstel voor innovatieve
verwarmingstechniek op meer locaties worden onderzocht.’
Aardwarmte of geothermie
Diep in de aardbol lopen
temperaturen op tot duizenden
graden. Deze aardwarmte
vormt potentieel een een flinke
voorraad energie, maar is nog
te duur om grootschalig gebruik
van te maken.
Een vorm van aardwarmte
die wel in Nederland wordt
gebruikt, is zonnewarmte die in
de bodem is gedrongen. Met
een bodemwarmtewisselaar
en een warmtepomp kan deze
warmte gebruikt worden voor
ruimteverwarming, en andersom
bij koeling van gebouwen. Een
bodemwarmtewisselaar is een
gesloten buizensysteem dat tot
honderd meter diep de bodem
in gaat. Door de buizen wordt
een vloeistof gepompt, die
opwarmt in de bodem. Zelfs bij
een klein temperatuurverschil
tussen bodem en vloeistof kan
een warmtepomp deze warmte
voldoende verhogen en geschikt
maken voor ruimteverwarming
en -koeling. Deze warmtekoudeopslag
wordt toegepast
in ons nieuwe gebouw in
Heerhugowaard.
32 33

Zonnecollectoren op bedrijfsgebouwen
Techniek & Grondzaken
Zonnewarmte geeft schone, veilige en duurzame energie. Cluster Techniek
& Grondzaken maakte een plan voor de toepassing van zonnecollectoren
op de bedrijfsgebouwen van het hoogheemraadschap. Hoe werkt het? De
zon verwarmt – via de zonnecollector – water dat wordt opgeslagen in een
zonneboiler. Het water kan temperaturen bereiken van 90º C ’s zomers en
35º C ’s winters.
‘Het water is op verschillende manieren toe te passen’, vertelt Bas Wassink. ‘Bijvoorbeeld
voor douchen voor medewerkers die op de fiets komen of die, voordat ze naar huis
gaan, douchen vanwege de aard van hun werk. Om te wassen, schoonmaken of voor het
verwarmen van de ruimte.’ De cluster maakte een berekening voor de rwzi Beverwijk.
De medewerkers verbruiken dagelijks 1.200 liter warm water. De investering in een
zonnecollector en een installatie voor warm water bedraagt € 5.532,70. De besparing op
elektriciteit bedraagt € 450,- per jaar. ‘De terugverdientijd is dus ruim twaalf jaar, maar
dat is exclusief subsidies.’ De cluster stelt voor om een proefproject uit te voeren bij een
bestaand gebouw. ‘Bij nieuwbouw moeten we overwegen om meteen zonnecollectoren toe
te passen. Het is dan namelijk goedkoper en dan zou het vrij gemakkelijk zijn om meteen de
gebouw verwarming in het traject mee te nemen.’
De jury vond het voorstel van cluster Techniek & Grondzaken aanvankelijk te algemeen: in het
eerste voorstel was geen voorbeeld uitgewerkt. ‘In het aangevulde voorstel maakte de cluster
een berekening voor een specifieke locatie, rwzi Beverwijk. Daarbij is aangetoond dat het
voorstel rendabele milieuvoordelen biedt. Het voorstel is daarom alsnog goedgekeurd.’
Zonnecollectoren
op bedrijfsgebouwen
Zonnecollectoren op
bedrijfsgebouwen
In het nieuwe gebouw van het
hoogheemraadschap, dat in
2011 in gebruik genomen gaat
worden, is nog geen gebruik
gemaakt van zonnecollectoren.
Voor de verwarming en koeling
van het gebouw wordt wel
gebruik gemaakt van warmtekoudeopslag.
Zie ook bladzijde 33.
Subsidiemogelijkheden
Stroom besparen met slimme truc
ICT
Cluster ICT heeft een uitvoeringsgereed plan om met een slimme truc 150.000
kWh per jaar te besparen. Het gaat om het toepassen van virtualisatie voor
het datacenter en de werkplekken. Een hightech-oplossing om te zorgen dat
computers samenwerken en daardoor met minder elektriciteit toe kunnen.
‘De capaciteit van servers en desktops wordt gemiddeld genomen voor maar 3 tot 5%
gebruikt, terwijl ze wel voor 100% stroom gebruiken. Het is dus voordelig als de servers
en desktops hun hardware gaan delen’, verklaart Peter Dietvors. ‘Dat bereik je met
virtualisatie. Het besturingssysteem (Windows) ‘denkt’ dat het beschikt over een eigen
processor, geheugen en opslagcapaciteit. In werkelijkheid wordt deze hardware verdeeld
over meerdere servers door de virtualisatiesoftware. De computer maakt niet direct gebruik
van de hardware, maar virtueel.’ Cluster ICT heeft in de bestaande omgeving in Edam
al 35 servers ‘gevirtualiseerd’, wat heeft geleid tot een energiebesparing van 85%. Ook
desktop pc’s verbruiken veel meer stroom dan ze nodig hebben. In het nieuwe kantoor in
Heerhugowaard worden ook de desktops gevirtualiseerd in het datacenter. De desktops
kunnen daarna overal opgevraagd worden. Dat kan op een laptop zijn, maar ook op de
werkplek met een chip-pc die nog maar 7 Watt gebruikt. Cluster ICT is volop bezig met het
testen van deze techniek die een geschatte besparing van 70% kan opleveren.
‘Virtualiseren van de werkplek klinkt bijna als toveren’, reageerde de jury. ‘Maar het is duidelijk
dat het gaat om een forse energiebesparing. Door ICT-hardware in te zetten is minder koeling
noodzakelijk. De extra kosten van deze ingreep zijn overzichtelijk. Hoewel het hier gaat om
een idee dat al eerder op minder grote schaal werd ingezet, is er voor de milieuwedstrijd nog
een schepje bovenop gedaan. Een overtuigend voorstel dat wij waarderen.’
Virtualisatie
Virtualisatie houdt in dat
zo efficiënt mogelijk wordt
omgegaan met de beschikbare
capaciteit van een computer
door deze op te delen in
een aantal virtuele machines.
Vergelijk het met verschil tussen
allemaal apart in een auto naar
het werk rijden, of dat samen te
doen.
34 35

Mobilofoon
Watersystemen
Hij leek achterhaald door de opmars van de mobiele telefoon, maar cluster
Watersystemen stelt voor het apparaat in ere te herstellen: de mobilofoon.
‘We stellen voor om alle dienstauto’s uit te rusten met een mobilofoon, omdat
we dan efficiënter kunnen werken’, legt Harry Bleeker uit.
De cluster onderhoudt waterwegen. Het gaat om onder meer maaien, baggeren en
het plaatsen van peilscheidingen. ’s Winters worden de medewerkers ingezet in de
gladheidsbestrijding. ‘Juist bij calamiteiten komen de mobilofoons van pas. Bijvoorbeeld bij
een melding van een dood schaap; de collega die het dichtst in de buurt is kan reageren.
Ook bij gladheidsbestrijding kunnen chauffeurs op verschillende auto’s elkaar te hulp
komen.’ Het cluster is ervan overtuigd dat de mobilifoons zorgen voor een flinke besparing
op brandstof omdat er geen overbodige ritten hoeven te worden gemaakt. Ook wordt het
werk er plezieriger van. ‘Medewerkers hebben onderweg contact met elkaar, ze kunnen
elkaar waarschuwen en het materieel efficiënter gebruiken.’ Bij calamiteiten zijn mobilofoons
bedrijfszekerder dan mobiele telefoons omdat het gsm-netwerk snel overbelast raakt.
De jury noemt het voorstel van cluster Watersystemen simpel en doeltreffend. ‘Het is een
interessante ontwikkeling: er komt op de markt een nieuwe techniek die een oude techniek
geheel vervangt. Uiteindelijk blijkt deze omslag te drastisch en wordt voor een genuanceerde
aanpak gekozen waarbij beide technieken voor specifieke omstandigheden worden ingezet.’
Mobilofoon ouderwets?
Welnee. Het zijn uitstekende en
in sommige gevallen zelfs betere
communicatiemiddelen. Een
mobilofoon heeft bijvoorbeeld
alleen vaste lasten en in
tegenstelling tot bij de mobiele
telefoon zijn groepsoproepen
mogelijk.
Fietsen naar het werk
Geobureau
Medewerkers van het hoogheemraadschap moeten uit de auto en op de
fiets! Het Geobureau pleit voor een regeling om woon-werkverkeer per fiets
te stimuleren. De cluster zette zijn kennis van het Geografisch Informatie
Systeem (GIS) in om het voorstel te onderbouwen.
‘De fiscus stimuleert fietsen naar het werk’, vertelt Koos Zut. ‘Medewerkers krijgen 16 cent
per kilometer aan woon-werkvergoeding. Sinds 2006 mogen werkgevers 19 cent vergoeden
als de werknemer de fiets gebruikt voor het woon-werkverkeer. Daarnaast is er een mogelijkheid
om fietsende werknemers tot € 250,- per jaar aan fietsgerelateerde producten
te schenken. Wij stellen voor om van deze regeling gebruik te maken om de kilometervergoeding
nog iets verder op te hogen. Hoe meer kilometers je fietst, hoe meer punten je
spaart voor leuke fietsgadgets.’
De cluster maakte een GIS-analyse van de woon-werkafstand van alle medewerkers en de
mogelijkheid om per fiets en/of trein naar het werk te komen. Uitkomst: de stimuleringsregeling
leidt er toe dat 190.000 km die nu nog per auto worden afgelegd, straks worden
gefietst. Dit scheelt op jaarbasis 24.500 kg CO -uitstoot. De cluster stelt voor dat tags of
²
pasjes worden ingevoerd om het fietsgebruik te registreren en de vergoedingen moeten
niet ‘op de grote hoop’ bij het maandsalaris worden uitbetaald, maar via een spaar -
sy steem waarvan de totalen via intranet zijn te raadplegen. ‘Dat maakt het aantrekkelijker
en motiveert.’ De cluster erkent dat de regeling het hoogheemraadschap geld kost: de
baten komen ten goede aan de werknemers en aan het milieu. ‘Maar’, zegt Koos, ‘voor het
hoogheemraadschap zijn er ook voordelen: fittere, vrolijke en productieve werknemers die
minder vaak verzuimen wegens ziekte. Als we de landelijke gegevens daarover vertalen naar
het hoogheemraadschap, kom je uit op een voordeel van € 5.000,- per jaar.’
‘Een voorstel dat opvalt doordat het leuk is uitgewerkt’, oordeelt de jury. ‘Het milieu -
rendement is beperkt, maar er zijn ook andere voordelen zoals fitte medewerkers. Het
uiteinde lijke gedrag van medewerkers is cruciaal, de competitie en de toerekening zijn
daarom knap gevonden.’
NS stations
medewerkers
43% woont binnen
6 km van een station
36 37

Bergen papier
Frontoffice & DIV
Medewerkers van cluster Frontoffice & DIV (documentatie- en informatievoorziening)
legen postzakken vol reclamefolders en ander ongevraagd
materiaal in de grote vergaderzaal. Sinds ruim een maand stuurt de afdeling
de reclamefolders niet meer door. De opbrengst van één maand is een
onvoorstelbare berg papier. ‘Daar willen we iets tegen doen’, verklaren Tom
Koning en Marieke Beuker.
‘We sturen het ongeadresseerde drukwerk voortaan retour afzender’, vertelt Marieke.
Ze toont een speciale sticker. Het vergt weliswaar een bescheiden investering om de
sticker te laten maken. ‘Maar’, zegt Marieke, ‘de baten zijn vele malen hoger dan de
kosten. Dit voorstel levert op jaarbasis ongeveer 1.200 mensuur op, ongeveer 1.000 uur
rondrijden binnen het gebied met post en 200 uur distributie binnen de gebouwen en
afvalverwijdering. Het scheelt 25.500 km per jaar. Het voorstel bespaart uiteindelijk veel
afval: bijna 100% van alle reclame belandt in de papierbak. Het is daarom belangrijk een
signaal af te geven naar de leveranciers: wat we niet binnenkrijgen, hoeven we ook niet af te
voeren. Ook medewerkers van het hoogheemraadschap krijgen een voorraadje stickers. Zij
kunnen het aan hen geadresseerde reclame-drukwerk zelf terugsturen.’
‘Een goede presentatie waarin aanschouwelijk werd gemaakt wat een enorme berg drukwerk
ongevraagd bij het hoogheemraadschap binnenkomt’, stelt de jury in zijn rapport. ‘Het
voorstel is goed uitgewerkt en doordacht. Er is een mooie sticker gemaakt die ook voor
andere partijen interessant kan zijn.’
Retour
afzender
Verwijder ons uit uw verzendbestand.
Hoogheemraadschap Hollands
Noorderkwartier draagt bij aan een
schoon en veilig milieu, minder afval
en beperken van energiegebruik.
Milieukalender
Waterkeringen
‘Is dit idee misschien te combineren met de Pirellikalender?’ vraagt
tijdbewaker George Zoutberg olijk na afloop van de presentatie van cluster
Waterkeringen. Een voorstel om een kalender te maken waarin een aantal
ideeën van de milieuwedstrijd zijn opgenomen. ‘De kalender kan zowel intern
als door relaties van het hoogheemraadschap worden gebruikt. Voor de
medewerkers zorgt de kalender ervoor dat de ideeën van de milieuwedstrijd
goed beklijven. Bij relaties ondersteunt de kalender ons imago’, legt Dennis
Berkhout uit.
Dennis moet George teleurstellen. Op de kalender komen weinig mooie, schaars geklede
vrouwen. ‘Maar’, zegt hij, ‘saai wordt hij allerminst. Uit de milieuwedstrijd zijn juist hele
verrassende, originele ideeën gekomen. De kalender is een mooie geheugensteun om met
het milieu bezig te blijven, anders zakt het binnen een paar maanden weer weg. Bovendien
is een kalender een veel geraadpleegd ding, iedereen kijkt er elke dag wel een keer op.’
De jury kan de inzending van cluster Waterkeringen wel waarderen. ‘Het mooie van dit
voorstel is dat er bij het begin van de verandering – duurzamer worden – wordt nagedacht
over het borgen ervan. Het gaat erom dat het hoogheemraadschap trots is op de resultaten
en dat uitdraagt. Het is een voorstel uit onverwachte hoek, de medewerkers van cluster
Waterkeringen zijn normaal bezig met onderhoud van dijken en duinen, en helemaal niet met
papier. Uit het voorstel spreekt trots op het hoogheemraadschap, dat vinden wij te prijzen.’
38 39

De kracht van water
Gegevensbeheer
Groene energie produceren uit de kracht van water. Dat is het voorstel van
cluster Gegevensbeheer van de afdeling Financieel Economische Zaken. De
medewerkers stellen voor een aantal waterkrachtturbines te plaatsen bij
gemaal De Helsdeur. ‘Bij het spuien en malen wordt uit de afvoer van water
energie teruggewonnen’, vertelt Hessel Leijenaar.
‘Technisch is het niet erg ingewikkeld’, zegt Hessel, ‘de turbines zijn relatief eenvoudig te
plaatsen zonder grote bouwtechnische ingrepen aan het gemaal. De turbines hebben ook
nauwelijks effect op de vispopulatie, bleek in een proefopstelling (van de producent van
de turbines) bij de Afsluitdijk.’ Op basis van deze proefopstelling is de verwachting dat
de waterkrachtturbines in De Helsdeur 120.000 kWh opbrengen. Maar dit is niet precies
te berekenen omdat de stroomsnelheid van het water niet bekend is. ‘De eerste stap is
daarom dat geld moet worden vrijgemaakt voor onderzoek. Daarna kunnen we samen met
de producent de energieopbrengst en de kosten in kaart brengen. De producent heeft
al aangegeven dat het project mogelijk gezamenlijk kan worden uitgevoerd.’ De getijden
turbines zijn ontwikkeld door Teamwork Technology uit het Noord-Hollandse Zijdewind. De
turbine maakt gebruik van een tweebladige schroef die draait als er water langs stroomt.
De jury vond het voorstel van cluster Gegevensbeheer origineel en goed aansluiten
op de kernactiviteit van het hoogheemraadschap. ‘Helaas is het rendement nog
onduidelijk. Maar de aanpak van de cluster – eerst onderzoek doen – is realistisch.’
De Helsdeur
Proefopstelling
bij de Afsluitdijk
Hoogheemraadschap in productie windenergie
Klantencontact
Een branchevreemde activiteit die wonderwel past in de traditie van de
waterschappen. Cluster Klantencontact, stelt voor dat het hoogheemraadschap
windenergie gaat produceren. ‘We hebben een plan gemaakt
voor zes windturbines die net zoveel energie produceren als alle
rioolwaterzuiveringen verbruiken’, vertelt Cor Vink.
‘Energieproductie is weliswaar geen taak van het hoogheemraadschap, maar niets hoort
zo bij onze geschiedenis als windmolens. Alle droogmakerijen bestaan bij de gratie van
windmolens.’ Het plan van de afdeling voorziet in de bouw van drie windturbines bij de
rwzi Den Helder en drie bij de rwzi Geestmerambacht. De zes turbines produceren ruim
35 miljoen kWh per jaar, de opbrengst is € 2,5 miljoen per jaar. De investering bedraagt
€ 15,5 miljoen, de terugverdientijd is acht jaar. Het plan levert een besparing op van ruim
17 duizend ton CO op jaarbasis. ‘Een nog mooier plaatje is dat het hoogheemraadschap
²
de complete elektriciteitsbehoefte opwekt door middel van windturbines. Dat vereist de
bouw van negen windturbines. We kopen dan net zoveel energie in als we terugleveren
aan het net. Dit levert een nog grotere winst op voor het milieu en voor de burgers. De
windmolenvoorstellen leiden indirect tot lagere waterschapslasten.’
Dit voorstel is helder, compleet en doordacht, oordeelde de jury. ‘Het ligt weliswaar nogal
voor de hand, maar de bedenkers zoeken aansluiting bij het eigen grondbezit en dan ook
nog een locatie waar zij verwachten gemakkelijk een vergunning te krijgen. De medewerkers
hebben dus goed nagedacht over een passende aanpak voor het hoogheemraadschap.’
De jury vroeg zich wel af of het wel op de weg ligt van het hoogheemraadschap om in de
energieproductie te stappen. ‘Het is misschien verstandiger om samenwerking te zoeken met
een ervaren partij die dit tot kernactiviteit heeft.’
Eeuwenoud en toch nieuw
Gebruik de energie van
windmolens; vroeger om polders
droog te houden, tegenwoordig
om rioolwaterzuiveringen van
electriciteit te voorzien.
40 41

Gronddam goed alternatief voor damwandconstructie
Onderhoud, Objecten & Materieel
De scheiding tussen twee verschillende peilgebieden is veelal een damwand
van tropisch hardhout, staal of kunststof. In de praktijk is het goed mogelijk
om de peilen te scheiden met een gronddam. Dat werkt net zo goed en het
levert een aanzienlijke besparing op, stelt cluster Onderhoud, Objecten &
Materieel.
‘Op veel locaties is een gronddam een prima alternatief’, stelt Siem Steur. ‘Voordat we
besluiten een stuw, inlaat of peilscheiding te plaatsen of te vervangen, bekijken we voortaan
eerst de mogelijkheid om een gronddam aan te leggen. Zonodig moet de dam worden
voorzien van een leiding of open goot. Dit vereist wel overleg met de grondeigenaar.
Is er voldoende ruimte? Hoe gaat de gronddam eruit zien? Als blijkt dat een gronddam
niet haalbaar is, kiezen we voor een damwand van een materiaal dat het milieu minder
belast. Bijvoorbeeld verduurzaamd hout of grenen met extra volume om de levensduur
van de constructie te verlengen.’ Het voorstel is kosteneffectief want een gronddam kost
20 tot 40% minder dan een damwandconstructie. Gemiddeld plaatst of vervangt het
hoogheemraadschap 50 van deze damwandenconstructies per jaar. ‘Als we ervan uitgaan
dat de helft daarvan in staal en de overige in kunststof of tropisch hardhout worden
uitgevoerd, kunnen we per jaar 90 ton staal en 60 m³ kunststof of hardhout besparen.’ Siem
en zijn directe collega’s stellen ook voor om bij het inkopen van rode diesel voortaan te
kiezen voor de schoonste kwaliteit in plaats van de laagste prijs. ‘De inkoopkosten worden
daardoor weliswaar hoger, maar we besparen op het gebruik (-2 tot 5%) en slijtage van de
motoren.’
‘Dit voorstel heeft de schoonheid van de eenvoud. Meteen doen!’, reageert de jury op het
dieselplan. Over de gronddammen is de jury ook enthousiast. ‘In de zaal ontstond een flinke
discussie, maar de medewerkers van Onderhoud, Objecten & Materieel wisten het voorstel
overtuigend te verdedigen.’
gronddam
Bouwen met bagger
Water & Wegen
Met het nuttig en duurzaam hergebruiken van bagger is grote milieuwinst te
halen. Cluster Water & Wegen maakte er een plan voor.
‘Relatief schone baggerspecie kan veelal direct worden hergebruikt in waterkeringen,
terreinophogingen of oevers. Het voordeel is dat minder transport plaatsvindt, dus minder
CO -uitstoot. Nu wordt de schone bagger voor een overgroot deel nog ingedroogd en
²
getransporteerd voor toepassing elders’, vertelt Jelle Suiker. ‘Verontreinigde bagger kan
worden hergebruikt in beton, baksteen en wegfundering. De bagger hoeft dan niet te
worden gestort. We hebben al contact met een fabrikant van een baggerbaksteen en met
bedrijven die milieubeton en wegfunderingen van geïmmobiliseerde bagger maken. Ook
is er al overleg geweest met het Programmabureau van het hoogheemraadschap over
het toepassen van bagger in waterkeringen. Bovendien onderzoeken we de mogelijkheid
van het ophogen van terreinen met baggerspecie.’ In 2009 is de transportafstand van de
vrijgekomen baggerspecie voor het eerst meegenomen als gunningcriterium. Cluster Water
& Wegen wil ook de daadwerkelijke (duurzame) toepassing van vrijkomende bagger specie
als gunningcriterium gaan meenemen in de aanbestedingen. Het nuttig en duurzaam
toepassen van baggerspecie moet worden vastgelegd in het nieuwe baggerbeleidsplan.
De jury vindt het een inspirerend voorstel. ‘Het plan is goed uitgewerkt. Er is al
overleg geweest met verschillende partijen en binnen twee jaar zijn substantiële
resultaten te behalen’, zegt de jury in zijn rapport. Het voorstel kreeg een nominatie
voor de eindronde.
Bob Kuiper (l) en
Jacco Beemster
tonen monsters
van degelijk beton,
gemaakt van
bagger
O genomineerdP
Bagger
Bagger is over het algemeen
schone grond, die na indroging
prima gebruikt kan worden.
Vervuilde bagger kan verwerkt
worden tot bouwmateriaal. 1
42 43

Warmte winnen uit water
Onderzoek
Het oppervlaktewater in Nederland vangt in elf zomerdagen net zoveel
stralingsenergie als er nodig is om het hele land een jaar lang te verwarmen
(en te koelen). Hoe kunnen we die energie benutten? Met die gedachte ging
cluster Onderzoek aan de slag.
‘De watertemperatuur is zes maanden lang gemiddeld hoger dan 15 º C. Het hoogheemraadschap
transporteert grote hoeveelheden water, alleen al bij het gemaal in Zaandam
147 m³ per jaar. Wij zijn met warmtewisselaars in staat om 1 graad warmte uit het water te
onttrekken, wat per m³ 4,2 MJ oplevert’, verklaart Stephan Langeweg. ‘Het vernieuwende
aan ons idee is om de warmtewisselaar te plaatsen bij een gemaal, waardoor op één locatie
een grote hoeveelheid water kan worden benut.’ Lage temperatuurverwarming wordt op
verscheidene locaties al toegepast, maar het is alleen mogelijk op nieuwbouwlocaties waar
woningen en gebouwen goed geïsoleerd zijn. ‘Ons idee is toepasbaar voor een nieuw te
bouwen wijk waar de warmtelevering geheel wordt meegenomen in het ontwerp van de
nieuwbouw. Deze wijk moet dan wel in de nabijheid van een gemaal zijn.’ Stephan erkent
dat het idee niet binnen twee jaar is te realiseren. ‘Maar’, zegt hij, ‘we kunnen in die tijd wel
een verkennende studie afronden.’
De jury vond het idee van cluster Onderzoek aanvankelijk ‘te algemeen ingestoken’ en
daarom niet realistisch. De cluster moest nog wat huiswerk doen. In tweede instantie kreeg
het idee wel goedkeuring. ‘De cluster kiest nu voor een technische toepassing met lagere
temperaturen en ziet daardoor kansen bij nieuwbouw en integratie van deze toepassing in
het ontwerp van het verwarmingssysteem. Dit is realistisch, het is een beproefde techniek.’
Gemaal Zaandam
Betere wegmarkering scheelt aanzienlijk
Waterkeringen & Wegen
Eenvoudig en doeltreffend. Cluster Waterkeringen & Wegen zocht en vond op
de markt betere verf voor het markeren van de wegen. ‘We zijn actief op zoek
gegaan en er blijkt een verbeterd product op de markt te zijn. Deze verf gaat
op een normale weg ongeveer twee keer zo lang mee als de verf die we tot
dusver gebruikten’, vertelt Marcel Besseling.
De medewerkers van Waterkeringen & Wegen zochten al eerder naar een verbeterd
product, maar de eerste generatie nieuwe verf voldeed niet. ‘We verwachten dat de nieuwe
variant, Velurout II, de beloften wel waarmaakt. Naast de langere levensduur hoeft deze
verbeterde wegenmarkering maar eenmaal te worden aangebracht. Bij de oude verf waren
twee lagen vereist. Bovendien reflecteert dit nieuwe product beter, zodat het nachtzicht
voor automobilisten verbetert. Dat betekent dat we mogelijk 2 tot 3% van de straatlantaarns
kunnen weghalen.’ Het voorstel van cluster Waterkeringen & Wegen levert een aanzienlijke
besparing op: het scheelt ongeveer 25 ton CO per jaar, de besparing in geld bedraagt
²
€ 22.000,-. Minder onderhoud aan de wegmarkering vermindert ook de verkeershinder.
Voor wegmarkering is ook een kunststofproduct op de markt dat nog langer meegaat.
‘Maar’, zegt Marcel, ‘het nadeel van dit product is dat we het moeten verwijderen als we
de weg moeten vernieuwen. Dat is arbeidsintensief en belastend voor het milieu, omdat we
het van de weg af moeten frezen en afval moeten storten bij een afvalverwerker.’ Op twee
plaatsen gaat het cluster een proef doen met de nieuwe verf. ‘Als blijkt dat het goed werkt,
kunnen we het nieuwe materiaal in gebruik nemen.’
‘Een mooi voorstel dat een directe relatie heeft met een van de taken van het
hoogheemraadschap’, schrijft de jury in zijn rapport. ‘Naast milieuvoordelen levert toepassing
ook min der verkeershinder, meer veiligheid, een langere levensduur en dus ook minder
kosten op. Het voorstel is nieuw voor het hoogheemraadschap, goed uitgewerkt en direct
toepasbaar.’
44 45

Minder CO ² -uitstoot op kantoor
Huisvesting & Interne Services
Cluster Huisvesting & Interne Services beheert de gebouwen en zorgt
voor kantoorinrichting en alle andere voorzieningen die nodig zijn voor het
dagelijkse werk, zoals catering, schoonmaak en reprodiensten. ‘We hebben
bij ons voorstel vooral gekeken naar de kantoorpanden. Voor de kantoren
Edam hebben we maatregelen uitgewerkt om te komen tot een jaarlijkse
reductie van 34.000 kg CO uitstoot, zijnde 3% van de totale uitstoot’, vertelt
2
gebouwen- en installatiebeheerder Meindert de Vries.
De cluster stelt om te beginnen voor om plastic bekertjes te recyclen. Het is de moeite
waard, want de medewerkers van het hoogheemraadschap gebruiken er een half miljoen
per jaar. ‘Nu komen die bekertjes nog in het afvalcircuit terecht. Het recyclen levert een
besparing van 10.000 kg CO per jaar op.’ De cluster stelt ook voor om de automatische
2
inblaasinstallatie van verse lucht in de kantine en de afzuiginstallatie in de keuken te
voorzien van een hoog-laagschakeling en een handbediening. De medewerkers kunnen
de installaties dan zelf op hoge toeren zetten. Dit scheelt ruim 14.000 kg CO per jaar.
2
Daarnaast wil het cluster twee cv-ketels van het laboratorium vervangen door een hoogrendementsketel
wat per jaar de uitstoot van ruim 10.500 kg CO scheelt.
2
‘Uit dit voorstel wordt duidelijk dat het bij duurzaamheid ook gaat om de kleine dingen’,
oordeelt de jury. ‘Het totale milieurendement lijkt niet hoog, maar de cluster weet wel slagen
te maken. De combinatie van ingrepen is goed doorgerekend en realistisch gepresenteerd,
de maatregelen kunnen direct worden doorgevoerd.’
Cradle to Cradle
Technologen Beheer Waterketen
Minder energie gebruiken, meer energie terugwinnen. Minder afval
produceren, meer grondstoffen terugwinnen. Cradle to cradle – van wieg tot
wieg – is de centrale gedachte van een tweede, extra voorstel van cluster
Waterketen.
De cluster pleit ervoor om bij nieuwbouw en herontwikkelingen rwzi’s te bouwen van herbruikbare
materialen zoals staal of kunststof. ‘Dat is op de lange termijn kosteneffectief.
De kosten van het opruimen van sloopafval nemen we nu nog niet mee bij de aanbesteding’,
zegt Dirk Koot. De cluster stelt ook voor het zuiveringsproces anders in te richten. De
bestaande voorbezinktanks moeten plaatsmaken voor een trommelzeef om papierpulp uit
het afvalwater te winnen. ‘Dit is een brandbare stof waarmee we energie kunnen opwekken.
Bovendien kost het zuiveringsproces na deze voorbereidende stap minder energie. Het
water uit de trommelzeef is zonder zwevende delen. In dit ‘heldere’ water kunnen we met
een ionenwisselaar stikstof en fosfaten binden en terugwinnen uit het water. Ook dit levert
een aanzienlijke besparing op het energieverslindende beluchten van het afvalwater op.
Fosfaat en stikstof kunnen worden hergebruikt als grondstof voor kunstmest.’ Ten slotte
wil de cluster het afvalwater voortaan in twee stappen zuiveren, wat eveneens leidt tot
energiebesparing en een beter bruikbaar afvalproduct. ‘Het gaat om hoogbelast slib,
lekker vet dus. Dat levert veel biogas op in de vergister. Het voorstel is veelomvattend’,
erkent Koot. ‘We gaan de onderdelen apart op verschillende plaatsen uitproberen om te
onderzoeken wat goed werkt en wat niet.’
De jury prijst de cluster om zijn enthousiasme en betrokkenheid (twee voorstellen!). Het
voorstel noemt de jury interessant. ‘Door een scherpe analyse van de keten blijken er veel
mogelijkheden voor verduurzaming te zijn. Het idee om kunstmest en fosfaten te produceren
is innovatief en maakt de nieuwe aanpak financieel rendabeler.’
beluchtingscircuit
Stikstof en fosfaat worden uit
het afvalwater verwijderd in
de beluchtingscircuits van de
zuiveringen. Het zijn onmisbare
stoffen voor al het leven. Ze
zitten in eiwitten en botten en
daarom ook in kunstmest om
planten beter en sneller te laten
groeien.
In oppervlaktewater, sloten en
meren, zijn stikstof en fosfaat
schadelijk omdat algen er te
goed op groeien. En dat is
vervelend omdat dan het heldere
water verandert in een groene
soep waar het slecht leven is
voor vissen en planten.
46 47

Biogas uit vet
Den Helder
Minder verstopping in de riolering en bij pompen en een aanzienlijk hogere
biogasopbrengst uit de vergistingsinstallatie bij de rioolwaterzuivering in Den
Helder. Cluster Den Helder stelt voor om putvet (vetafval) van bedrijven en
huishoudens apart in te zamelen en te verwerken tot biogas.
‘Vet van horecabedrijven en de voedselindustrie wordt al apart ingezameld en vervoerd naar
een verwerkingsbedrijf in Duitsland’, vertelt Ben Janssen. ‘Vet uit huishoudens komt bij het
restafval terecht en – erg genoeg – ook vaak in het riool. Dat veroorzaakt schade en hoge
maatschappelijke kosten. Toevallig is RioNed juist begonnen aan een landelijke campagne
tegen het dumpen van vet.’ Het cluster wil samen met de Noordkopgemeenten gescheiden
inzameling van vet op touw zetten, bijvoorbeeld door het plaatsen van aparte vetcontainers
bij winkelcentra. ‘Wij hebben in onze vergistingsinstallatie op de rwzi in Den Helder
voldoende capaciteit over om het vet te kunnen verwerken tot biogas. Het bijkomende
voordeel is dat we minder elektriciteit hoeven in te kopen voor het zuiveren van het
afvalwater. Vet is bovendien erg geschikt als grondstof voor de vergistingsinstallatie, het is
100% afbreekbaar, je houdt alleen water over.’
De jury kwalificeert de inzending van cluster Den Helder als een degelijk voorstel dat meteen
kan worden toegepast. ‘De voordelen van het co-vergisten van vet zijn duidelijk naar voren
gebracht: meer biogas, minder transport, minder vet in het riool. Gewoon doen dus.’
Duurzaamheidsmeter stimuleert
Afdelingshoofden
Hoe presteren de waterschappen op het gebied van duurzaamheid? Welke
waterschappen zijn de koplopers? Hoe kunnen we van elkaar leren en ons
verbeteren? De afdelingshoofden van het hoogheemraadschap stellen
voor een jaarlijks te publiceren ‘duurzaamheidsmeter’ te ontwikkelen. Deze
benchmark moet aansluiten bij de drie pijlers van duurzame ontwikkeling:
people, planet en profit. De economische, ecologische en sociale aspecten
kunnen zo in samenhang worden beoordeeld.
Het gaat er bijvoorbeeld om wat het hoogheemraadschap doet om de burgers te
betrekken bij keuzes. Wat doet het hoogheemraadschap aan het beschermen van
kwetsbare flora en fauna? Hoe wordt schone energieproductie gestimuleerd? Hoe weegt
het hoogheemraadschap duurzaamheid mee in de bedrijfsvoering en bij investeringen?
‘De vergelijking met de prestaties van andere waterschappen stimuleert en inspireert’,
zegt Reindert Sellies. ‘Met de introductie van een duurzaamheidsmeter maken we onze
inspanningen transparant voor de omgeving.’ Voor gemeenten bestaat er al een duurzame
benchmark, ook de zuiverings afdelingen vergelijken hun milieuprestaties al met elkaar, maar
een landelijke benchmark tussen de waterschappen op het totale gebied van duurzaamheid
is er nog niet. ‘De benchmark leidt op brancheniveau tot betere samenwerking en contact
tussen waterschappen en zal daardoor fungeren als aanjager voor nieuwe ideeën en
ontwikkelingen’, stelt Reindert.
De jury is gecharmeerd van het voorstel. Gemeenten en provincies nemen deel aan
de benchmark van het Centrum Ontwikkelingssamenwerking. ‘Het zou mooi zijn als de
waterschappen ook met dit systeem gaan werken zodat een onderling vergelijkbare maatstaf
ontstaat.’ De jury vindt het belangrijk om de medewerkers goed bij de benchmark te
betrekken. ‘Het gaat er om dat op basis van de benchmark concrete acties worden bedacht
om het hoogheemraadschap duurzamer te maken’, staat in het juryrapport.
De duurzaamheidsmeter maakt
inspanningen meetbaar en
vergelijkbaar. Wie weet leidt
dat er toe dat ooit ook het
hoogheemraadschap tot meest
duurzame lokale overheid wordt
uitgeroepen.
48 49
HHNK

Duurzaam verkopen
Inkoop
Het hoogheemraadschap kan als grote opdrachtgever duurzaamheidseisen
stellen aan leveranciers en aannemers. Cluster Inkoop stelt voor om die positie
meer en beter te benutten. ‘We willen de markt actief benaderen over de
duurzaamheidseisen die we als overheid aan de markt gaan stellen. Om te
bereiken dat leveranciers er op het gebied van duurzaamheid klaar voor zijn’,
zegt Eric Smit.
De duurzaamheidseisen worden
nu nog na de publicatie van de
offerte bekend gemaakt, legt
Smit uit. ‘Als een leverancier
niet aan de eisen kan voldoen,
valt hij af. We denken dat
meer partijen in de markt gaan
verduurzamen als ze zich beter realiseren dat dit
een vereiste is voor overheidsopdrachten. De
impact van het voorstel kan daarom groot zijn.’
Cluster Inkoop stelt voor om voor leveranciers een
‘duurzaamheidsverklaring’ te introduceren. De
eerste stap is een groot symposium met als thema
‘duurzaam zaken doen met de overheid’. De
eerste contacten met gastspreker en hoogleraar
Duurzaamheid en Maatschappelijke Verandering
Herman Wijffels zijn al gelegd.
‘We herkennen in het voorstel een wijziging
van een reactieve houding naar een proactieve
houding bij Inkoop. Dit blijkt ook uit het feit dat
de presentatoren ter voorbereiding al contact
hebben gezocht met Herman Wijffels’, schrijft de
jury in zijn rapport. De jury vindt het charmant dat
Inkoop ervoor wil kiezen in gezamenlijk overleg
met partners een lijst van duurzaamheidscriteria
vast te stellen. Een puntje van kritiek is er ook:
het milieurendement van het voorstel is beperkt.
‘Maar’, zegt de jury, ‘het voordeel is dat een grote
groep mensen kan worden bereikt, meer dan alleen
de inschrijvers op aanbestedingen. Voorwaarde
is wel dat het symposium groots moet worden
aangepakt.’
Proeftuintje voor elektrische auto’s
Directie
Dat medewerkers van het hoogheemraadschap autokilometers maken is
noodzakelijk en onvermijdelijk. Maar dan wel zo duurzaam mogelijk. Het
hoogheemraadschap moet daarom een proeftuintje worden voor elektrische
auto’s. Dat is het voorstel van de directie.
‘Elektrische auto’s zijn kansrijk dankzij ontwikkelingen in de accutechnologie. De nieuwe
generatie accu’s maakt het mogelijk om voertuigen te maken met een actieradius van 200
kilometer of meer’, vertelt Rudolph Melis. ‘De perfecte batterij is er nog niet – de laadduur
is bijvoorbeeld nog aanzienlijk – maar juist door de markt voor duurzame auto’s te stimuleren
worden echte grote investeringen in onderzoek en ontwikkelingen mogelijk. Dat is
het beleid van het kabinet en wij willen daar graag bij aansluiten.’ De directie stelt voor de
komende drie jaar dertig elektrische auto’s aan te schaffen. Uiteindelijk bespaart dit 25 ton
CO op jaarbasis. De extra kosten – naar schatting ruim € 100.000,- – worden in vijf tot zes
2
jaar terugverdiend.
‘Volledig. Grondig. Origineel’, karakteriseert de jury het voorstel. ‘Door aan te sluiten bij
het programma Urgenda is ook een weg gevonden om de milieuvoordelen te vertalen
naar imagovoordelen. Het idee is ook kansrijk omdat het hoogheemraadschap overal in
zijn verzorginsgebied gemakkelijk oplaadpunten kan realiseren. Bovendien is het voorstel
nagenoeg kostenneutraal: een win-win-winsituatie.’
50 51

Hoogheemraadschap heeft
energie voor het milieu
Begin 2009 is de Nota Milieu- en klimaatbeleid 2009-2012 van het hoogheemraadschap
vastgesteld. Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier wil tot 2020 elk jaar 2% minder
energie verbruiken. Het aandeel, deels zelfgeproduceerde, duurzame energie moet in 2020
20% uitmaken van het totale verbruik. Nieuwe gebouwen en kunstwerken worden duurzaam
gebouwd. Het gebruik van chemicaliën en de hoeveelheid geproduceerd afval worden
minder.
In al ons werk wegen we het milieubelang mee. We leveren een bijdrage aan het milieu- en
klimaatbewust maken van burgers, ondernemers en partners. We stimuleren de markt voor
duurzame producten door duurzaam in te kopen.
Alle onderdelen van de organisatie zijn uitgenodigd om via een wedstrijd hun ideeën voor
energiebesparing en milieuverbetering in brede zin in te brengen. Op het spel stonden de
‘resultatendeling’, de jaarlijks uit te keren 1,5% van het salaris rond de jaarwisseling, en de
prijs van een duurzaam uitje voor de cluster met het beste voorstel. De milieuvoorstellen
zijn tijdens vijf bijeenkomsten gepresenteerd. Alle 45 organisatieonderdelen hebben
– sommige na een herkansing – de goedkeuring van de jury binnengehaald. Begin 2010 zijn
enkele voorstellen al in uitvoering. Zoveel mogelijk voorstellen worden opgenomen in het
Milieuactieprogramma van het hoogheemraadschap dat in 2010 van start gaat.
In het collegeprogramma van Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier is daarnaast
opgenomen dat jaarlijks 0,5% van de begroting (± € 900.000,-) bestemd wordt voor
energie- en CO 2 -emissiebeperking.
Colofon
In dit cahier staan de resultaten van de interne milieuwedstrijd van Hoogheemraadschap
Hollands Noorderkwartier in 2009. Omdat wij ervan overtuigd zijn dat onze ideeën niet
alleen bij ons, maar ook bij andere organisaties kunnen worden toegepast, nodigen wij de
lezer van harte uit onze ideeën en teksten (met bronvermelding) over te nemen en verder
te verspreiden.
Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier
En de
winnaar
is ...
Postbus 130
1135 ZK Edam
0299-663000
Tekst; Parma Communicatie, Oudewater Ontwerp; www.Kruit.nl
Á
52 5

Competitie zuinigste zuivering
Bouwprocessen
De afvalwaterzuivering is dé grootverbruiker van het hoogheemraadschap.
De meeste energie zit in het beluchten van het afvalwater. In de techniek
van het zuurstof inbrengen is nog veel te verbeteren, denkt cluster Bouwprocessen.
‘We willen een doorlopende competitie uitschrijven tussen de
procesbeheerders van alle rioolwaterzuiveringen’, vertelt Jan Wever.
‘Het gaat om het optimaliseren van het proces. Als de beheerders inzicht krijgen in elkaars
gegevens, leren ze van elkaar. Het helpt bijvoorbeeld om sneller te signaleren dat (meet)
apparatuur niet goed werkt. Ook kunnen we met de resultaten van deze competitie
in de toekomst gericht energiebesparende maatregelen nemen bij nieuwbouw en
verbouwingen.’ Procesoptimalisatie is noodzakelijk want tot 2020 moet in de afvalwaterketen
elk jaar 2% energie worden bespaard. Voorlopig zijn de doelen steeds gehaald door
energie maatregelen bij nieuwbouwprojecten, maar na 2012 worden geen nieuwe riool -
water zuiveringen (rwzi’s) meer gebouwd. ‘We moeten de besparing dan vinden in procesoptimali
saties.’ Jan en zijn collega’s denken dat de competitie een besparing van 10% op de
beluchtingenergie kan opleveren, maar liefst 3 miljoen kWh. In geld uitgedrukt: € 350.000,per
jaar. ‘Voordat we met de competitie beginnen moet Beheer Waterketen op de rwzi’s
investeren om het energieverbruik van de deelprocessen te meten en te ontsluiten.
Daar gaat nog veel tijd en geld inzitten, ongeveer € 200.000,-. Op de rwzi’s Beemster
en Wervershoof is dit al gereed. We hebben daarna nog aparte software nodig om de
competitie voor de procesvoerders te organiseren en zichtbaar te maken. Dat kost ongeveer
€ 10.000,-.’
De cluster Bouwprocessen is winnaar geworden van de milieuwedstrijd. Het door Jan Wever
gepresenteerde voorstel voor een competitie tussen alle rioolwater zuiveringen, met als
doel de zuurstofinbreng bij de zuiveringsprocessen verder te optimaliseren, werd door de
jury beoordeeld als goed doordacht, goed uitgewerkt, goed uitvoerbaar en potentieel met
een enorm rendement: ‘een win-win-win-voorstel dus’. De jury was onder de indruk van de
uitvoering en beoordeelde de inzending als een ‘gedurfd en goed uitvoerbaar voorstel’. Ook
al omdat onderlinge concurrentie en het elkaar aanspreken op resultaten goed passen bij
het hoogheemraadschap. Cluster Bouwprocessen won een milieuvriendelijk clusteruitje naar
keuze.
O1 e prijsP
Op rwzi’s van het hoogheemraadschap
wordt het energieverbruik
van de zuurstofinbreng
gemeten. De verschillende
systemen worden via handicaps
met elkaar vergelijkbaar
gemaakt. De operators kunnen
elkaars verbruik bekijken.
Ook krijgen ze een training.
Ze kunnen van elkaar leren
en signaleren het sneller als
apparatuur niet optimaal werkt.
Hierdoor kan zeer gericht veel
energie bespaard worden.
Zone
Gewogen kWh/i.e.
Werkelijke kWh/i.e.
Juryvoorzitter Arthur Linssen:
“een win-win-winvoorstel”
Energieverbruik HHNK
rwzi’s zuurstofinbreng 35%
rwzi’s overige 20%
10% Rioolgemalen
7% SDI
2% Huisvesting
2% Verlichting wegen
24% Boezemgemalen