Bijzondere vissoorten in Noord-Holland - Ravon

Bijzondere vissoorten in
Noord-Holland
REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
Een rapportage van Stichting RAVON
in opdracht van Provincie Noord-Holland & Landschap Noord-Holland
C.W. Kuijsten, J. Kranenbarg & J. Herder
November 2008
m.m.v. P. Frigge
STICHTING RAVON
POSTBUS 1413
6501 BK NIJMEGEN
www.ravon.nl
PROVINCIE
NOORD-HOLLAND
POSTBUS 123
2000 MD HAARLEM
www.noord-holland.nl
LANDSCHAP
NOORD-HOLLAND
POSTBUS 257
1900 AG CASTRICUM
www.landschapnoordholland.nl

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
Colofon
© 2008 Stichting RAVON, Nijmegen
Rapportnummer: 2008-40
Tekst: Willem Kuijsten, Jan Kranenbarg en Jelger Herder
Met medewerking van: Peter Frigge
In opdracht van: Provincie Noord-Holland & Landschap Noord-Holland
Foto omslag: Jelger Herder (kleine modderkruiper)
Wijze van citeren: Kuijsten, C.W., J. Herder & J. Kranenbarg, 2008. Bijzondere vissoorten in
Noord-Holland. Stichting RAVON, Nijmegen.

INHOUD
Stichting RAVON
1 INLEIDING ........................................................................................................................................................1
1.1 Aanleiding ................................................................................................................................................1
1.2 Vraagstelling............................................................................................................................................1
2 WERKWIJZE .....................................................................................................................................................3
2.1 Selectie van de soorten.......................................................................................................................3
3 ECOLOGIE VISSEN………………………………………………………………………………………………………………………….5
4 WATERTYPEN IN NOORD-HOLLAND .................................................................................................7
4.1 Inleiding.....................................................................................................................................................7
4.2 Stilstaande wateren..............................................................................................................................7
4.3 Stromende wateren.............................................................................................................................9
4.4 Zoet-zout overgangen.....................................................................................................................10
5 BIJZONDERE VISSOORTEN IN NOORD-HOLLAND...................................................................11
5.1 Poldervissen ..........................................................................................................................................11
5.1.1 Bittervoorn .............................................................................................................................13
5.1.2 Grote modderkruiper ........................................................................................................15
5.1.3 Kleine modderkruiper .......................................................................................................18
5.1.4 Kroeskarper.............................................................................................................................20
5.1.5 Europese meerval ..............................................................................................................22
5.1.6 Vetje...........................................................................................................................................24
5.1.7 Ruisvoorn ...............................................................................................................................26
5.1.8 Snoek.........................................................................................................................................28
5.2 Stroomminnende vissen .................................................................................................................30
5.2.1 Riviergrondel ........................................................................................................................32
5.2.2 Kwabaal ..................................................................................................................................34
5.2.3 Rivierdonderpad .................................................................................................................36
5.2.4 Winde.......................................................................................................................................39
5.3 Zoet-zout overgangen.....................................................................................................................41
5.3.1 Fint ............................................................................................................................................43
5.3.2 Elft...............................................................................................................................................45
5.3.3 Spiering ....................................................................................................................................47
5.3.4 Houting....................................................................................................................................49
5.3.5 Rivierprik...................................................................................................................................51
5.3.6 Zeeprik......................................................................................................................................53
5.3.7 Zalm ..........................................................................................................................................55
5.3.8 Zeeforel ....................................................................................................................................57
5.3.9 Paling .......................................................................................................................................59
5.3.10 Bot ..............................................................................................................................................61
LITERATUUR...................................................................................................................................................63

1 INLEIDING
1.1 Aanleiding
Stichting RAVON
Stichting RAVON is door Landschap Noord-Holland gevraagd een rapportage te maken
over bijzondere vissoorten in Noord-Holland.
Uit een overleg met de Provincie Noord-Holland en Landschap Noord-Holland is gebleken
dat er behoefte is aan inzicht in het voorkomen van de verschillende vissoorten in Noord-
Holland. Deze behoefte komt voort uit de steeds belangrijkere rol die vissen spelen bij
allerlei beleidsvelden, zoals de Kaderrichtlijnwater, instandhoudingsdoelen Natura 2000,
Flora en Faunawet, ecologische verbindingen en herstel van zoet-zout overgangen.
Het maken van een vissenatlas voor Noord-Holland lijkt een goede manier om de kennis
over vis binnen Noord-Holland op een hoger niveau te krijgen. In januari 2008 is er bij
Landschap Noord-Holland een overleg geweest met de waterbeheerders (provincie,
rijkswaterstaat, waterschappen, hengelsportfederatie) in deze provincie om het draagvlak
voor het maken van een atlas te bespreken. De reacties waren overwegend positief en de
verwachting is dat er in het voorjaar van 2008 gestart zal worden met een atlasproject.
Landschap Noord-Holland heeft op korte termijn echter al behoefte aan een rapport over de
bijzondere vissoorten van Noord-Holland.
1.2 Vraagstelling
In het rapport zullen de soorten met een beschermde status of beleidsmatige relevantie die
voorkomen in Noord-Holland besproken worden. Hiernaast zal er aandacht zijn voor de
soorten van zoet-zoutovergangen. Bijlage 1 bevat een lijst met soorten die in het rapport
worden meegenomen.
In het rapport zal aan iedere bijzondere soort een paragraaf gewijd worden. De soortgroepen
poldervissen, stroomminnende vissen en soorten van zoet-zout overgangen zullen in aparte
onderdelen behandeld worden. Hierin komt de volgende informatie aan bod:
Korte beschrijving ecologie van soort
1. Beschermde & beleidsmatige status van soort (HR, Ff-wet, doelsoorten provinciaal &
landelijk natuurbeleid)
2. Voorkomen soort in Noord-Holland (verspreidingskaartje waarnemingen 1980-heden,
eventuele historische waarnemingen, watertypen waar soort voorkomt)
1

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
2

2 WERKWIJZE
Stichting RAVON
De wens van Landschap Noord-Holland om inzicht te krijgen in de verspreiding van de
bijzondere vissoorten in de provincie Noord-Holland is als volgt uitgevoerd.
Voor de rapportage zijn zoveel mogelijk verspreidingsgegevens van de betreffende soorten
van na 1980 verzameld. De gebruikte verspreidingsgegevens zijn afkomstig van de
verschillende waterbeheerders in Noord-Holland en uit het RAVON gegevensbestand.
Van de verzamelde verspreidingsgegevens zijn vervolgens verspreidingskaarten gemaakt op
uurhokniveau (5 x 5 km.). Met behulp van deze verspreidingskaarten wordt ingegaan op
ecologie, en de knelpunten en kansen van de verschillende soorten.
2.1 Selectie van de soorten
De selectie van de doelsoorten is tot stand gekomen tijdens een startoverleg tussen het
Landschap Noord-Holland en de Stichting RAVON. Tijdens dit overleg zijn de wensen van
het Landschap Noord-Holland met betrekking tot de mee te nemen soorten door RAVON
aangevuld met belangrijke en voor Noord-Holland interessante soorten. In totaal gaat het
om 22 soorten, waarvan 8 poldervissen, 4 stroomminnende soorten en 10 vissen van zoetzoutovergangen.
Tabel 1: De geselecteerde doelsoorten ingedeeld naar categorie
Poldervissen Stroomminnende vissen Vissen van zoet-zout overgangen
bittervoorn kwabaal bot
grote modderkruiper rivierdonderpad elft
kleine modderkruiper riviergrondel fint
kroeskarper winde houting
Europese meerval paling
vetje rivierprik
snoek spiering
ruisvoorn zalm
zeeforel
zeeprik
3

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
4

3 ECOLOGIE VISSEN
Stichting RAVON
Kennis van de ecologie van vissen is van belang omdat de eisen die zij stellen aan de
leefomgeving voor een belangrijk deel de mate van zeldzaamheid/bedreiging verklaren. Alle
soorten stellen bepaalde eisen aan een water, zoals bijvoorbeeld zuurstofgehalte, de
stroomsnelheid, de watertemperatuur, het bodemsubstraat of het voorkomen van
waterplanten. Wanneer aan de eisen die bepaalde doelsoorten stellen voldaan wordt dan kan
deze soort daar overleven.
Een gangbare ecologische indeling van vissen op basis van de voorkeur voor stroomsnelheid,
paaisubstraat en migratiegedrag, maakt onderscheid in drie gilden: rheofiele
(stroomminnend), limnofiele (plantminnend) en eurytope (geen duidelijke voorkeur) soorten.
Rheofiele, of stroomminnende soorten zijn gebonden aan stromend water. Partieel rheofiele
soorten zijn voor een deel van hun levenscyclus (meestal de voortplanting), afhankelijk van
stromend water. Indien de gehele levenscyclus zich in stromend water afspeelt, noemen we
een soort obligaat rheofiel. Diadrome soorten migreren tussen rivieren en de zee. Daarbij
kan een verder onderscheid gemaakt worden in anadrome soorten, die voor de voortplanting
uit de zee naar zoet water trekken (zalm, zeeprik) en katadrome soorten zoals de paling en de
bot die vanuit zoet water naar zee trekken om te paaien. Het merendeel van de anadrome
soorten heeft een rheofiele ecologie terwijl katadrome soorten zoals aal eurytoop zijn.
Soorten met een voorkeur voor stilstaand of hooguit zwakstromend water met een rijke
watervegetatie worden aangeduid als limnofiel. Voorbeelden hiervan zijn de bittervoorn en
de kroeskarper. Ten slotte zijn er soorten zonder duidelijke voorkeur die zowel in stromend
als stilstaand water leven. Deze worden eurytoop genoemd. De paling wordt zowel
katadroom als eurytoop genoemd, omdat deze tijdens het opgroeien in zoet water in
uiteenlopende watertypen voorkomt.
5

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
6

4 WATERTYPEN IN NOORD-HOLLAND
4.1 Inleiding
Stichting RAVON
Uit de ecologische indeling voor vissoorten zoals weergegeven in hoofdstuk 3 wordt
duidelijk dat verschillende vissoorten baat hebben bij verschillende watertypen. Daarom
wordt in dit hoofdstuk een indeling van de verschillende watertypen in Noord-Holland
uiteengezet.
In de Kaderrichtlijn water wordt onderscheid gemaakt in 4 verschillende categorieën
watertypen, namelijk: Meren ((M), Rivieren (R), overgangswateren (O) en kustwateren (K).
Binnen deze categorieën is weer een onderscheid gemaakt in subtypen. Voor vissen is het
gemaakte onderscheid binnen de KRW niet altijd relevant.
Het overgrote deel van de wateren in Noord-Holland valt binnen de M categorie en zal
behandeld worden in paragraaf 4.2 stilstaande wateren. De R categorie wordt alleen
vertegenwoordigd door de Amstelboezem en de Vechtboezem. Beide langzaam stromende
riviertjes op zand/klei zullen behandeld worden in paragraaf 4.3 stromende wateren.
Overgangswateren zijn afwezig in Noord-Holland. In Nederland zijn slechts het Eems-
Dollard estuarium, de Nieuwe Waterweg en de Westerschelde aangewezen voor deze
categorie. De categorie kustwateren zal behandeld worden in paragraaf 4.4 zoet-zout
overgangen.
Sturende variabelen die de aanwezigheid van vissoorten bepalen zijn: stroming, diepte, type
bodemsubstraat, zoutgehalte en aanwezigheid van water- en oeverplanten.
Bij de beschrijving van de aanwezige watertypen in Noord-Holland zal in de volgende
paragrafen een meer op vissen toegespitste indeling gegeven worden dan die van de KRW.
Achtereenvolgens zullen stilstaande wateren, stromende wateren en zoet-zout overgangen
beschreven worden.
4.2 Stilstaande wateren
Stilstaande wateren zijn het meest voorkomende watertype in Noord-Holland. De diversiteit
aan stilstaande wateren is groot, er worden in totaal 15 M-typen onderscheiden. Een aantal
van deze watertypen kan echter samengevoegd worden.
Watertypen die onderscheiden kunnen worden in Noord-Holland zijn: kleine stilstaande
wateren op zand en klei (M1, M2, M3 en M4), grote ondiepe kanalen (M6), diepe kanalen
(M7), kleine stilstaande wateren op veen (M8 en M10), ondiepe plassen (M11 en M12), matig
grote diepe gebufferde meren (M20), grote diepe gebufferde meren (M21) ondiepe kalkrijke
plassen (M22 en M24), ondiepe laagveenplassen (M25), matig grote ondiepe laagveenplassen
(M27) en zwak brakke wateren (M30 en M31).
In tabel 4.1 wordt een overzicht gegeven van de stilstaande wateren in Noord-Holland.
7

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
8
Tabel 4.1. Watertypen en bijbehorende wateren in Noord-Holland.
Watertype Typenaam Waterlichamen
M1, M2, M3, M4 Kleine stilstaande wateren op zand en
klei
− Binnenduinrand
− Schermer
− Beemster
− ,Purmer
− Westfriesland
− Hoge Berg Texel
− WIeringen
− Zuidwestelijk deel Amstelland
− overige polderwateren in klei- en
zandpolders
M6 Grote ondiepe kanalen − Kanalen in Verenigde Raakmaats-
en Niedorperkogge Boezem (VRNK)
M7 Grote diepe kanalen − Amsterdam-Rijnkanaal (Noordpand)
− Schermerboezem kanaal
− Waterlandboezem
− Ringvaart Haarlemmermeer
− overige boezemkanalen
M8, M10 Kleine stilstaande wateren op veen − Veenweidegebied (zoet)
− Poldersloten Amstelland
− Poldersloten Vechtstreek
− Stedelijk gebied Amstelland
− ’s Gravelandse vaart en boezem
− Stadsboezem Amsterdam
M11, M12 Ondiepe plassen − Duingebied gebufferd
− Naardermeer
− overige ondiepe polderplassen
M20 Matig grote diepe gebufferde meren − Alkmaardermeer
− Geestmerambacht
− Wijde Blik
− Spiegel- en Blijkpolderplas
− Ouderkerkerplas
− Gaasperplas
− Nieuwe Meer
− Sloterplas
M21 Grote diepe gebufferde meren − Markermeer
− IJsselmeer
M22, M24 Ondiepe kalkrijke plassen − Duingebied kalkrijk
M25 Ondiepe laagveenplassen − Ankeveensche plassen
− Wijde gat
− Kortenhoefsche plassen
− het Hol
M27 Matig grote ondiepe laagveenplassen − Loosdrechtse plassen
− Westeinderplassen
− de Poel
M30, M31 Zwak brakke wateren − Noordzeekanaal
− Noordzeekanaalpolders
− Veenweidegebied (zwak brak)
− Amstelmeerboezem
− Polders Texel – de Petten (matig brak)
− Wieringermeer
− Polders Texel (zwak brak)
− Botshol
− overige zwak brakke plasen

Stichting RAVON
Binnen de stilstaande wateren zijn een aantal factoren belangrijk voor de samenstelling van
de visgemeenschap. De belangrijkste hiervan zijn de afmetingen van het water (oppervlakte
en diepte) en de voedselrijkdom en helderheid van het water. Overige kenmerken die van
belang zijn, zijn zoutgehalte en bodemsubstraat. De meest voorkomende soorten in dit
watertype betreffen eurytope en limnofiele soorten. Vissoorten in dit watertype worden bij
RAVON ook wel poldervissen genoemd.
De soortendiversiteit in stilstaande wateren wordt vooral bepaald door de aanwezigheid van
waterplanten. De aanwezigheid van waterplanten is afhankelijk van de factoren waterdiepte
en doorzicht. Als het water diep is (kanalen) of het doorzicht slecht (eutrofiering) zullen
waterplanten ontbreken en hiermee ook de limnofiele soorten. Dergelijke wateren worden
door het voorkomen van slechts enkele soorten gekarakteriseerd (brasem, blankvoorn, baars
en snoekbaars). In plantenrijke wateren is de visgemeenschap doorgaans evenwichtiger van
opbouw en komen ook plantminnende soorten (ruisvoorn, snoek, bittervoorn en zeelt)
algemeen voor.
De bijzondere soorten die in deze rapportage behandeld worden zijn overwegend limnofiel
(bittervoorn, grote modderkruiper, kroeskarper, ruisvoorn, snoek en vetje), slechts twee
soorten van stilstaande wateren die in deze rapportage behandeld worden zijn eurytoop
(Europese meerval en kleine modderkruiper).
4.3 Stromende wateren
In Noord-Holland treffen we slechts één watertype aan van de categorie rivieren (R), het
betreft wateren van de Amstelboezem en de Vecht. Beide zijn getypeerd als langzaam
stromende riviertjes op zand/klei (R6).
Binnen de categorie stromende wateren zijn de stroomsnelheid, het bodemsubstraat, de
watertemperatuur en de aanwezigheid van in verbinding staande zijwateren belangrijke
kenmerken die de samenstelling van de visgemeenschap bepalen.
De visstand in dit watertype wordt gevormd door stromingsminnende soorten zoals de
winde, kopvoorn, bermpje, serpeling, riviergrondel, rivierdonderpad, maar ook door
eurytope soorten als baars, blankvoorn en paling.
Omdat er voldoende habitat beschikbaar is met zeer geringe stroming worden ook soorten
als snoek, vetje en kleine modderkruiper aangetroffen. Deze laatste zullen echter vooral
aangetroffen worden in nevenwateren.
9

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
4.4 Zoet-zout overgangen
10
Noord-Holland is een kustprovincie die aan de west en noordzijde grenst aan de zee.
Daarom zijn in deze rapportage soorten van zoet-zout overgangen meegenomen. Zoet-zout
overgangen treffen we aan op natuurlijke overgangen tussen de zee en het zoete water, zoals
uitmondingen van rivieren. Rivieren die uitmonden in zee ontbreken echter in Noord-
Holland. De twee in Noord-Holland aanwezige riviertjes monden uit in het Markermeer en
het Markermeer en IJsselmeer zijn sinds geruime tijd niet meer zout.
Het beste voorbeeld van een overgang tussen zoet en zout in de provincie Noord-Holland is
het Noordzeekanaal. Naast deze overgang komt op een aantal plaatsen het zoute water
landinwaarts. Voorbeelden hiervan zijn de Slufter op Texel en de Kerf bij Schoorl. Deze
laatste twee watergangen vormen echter geen overgang van zoet naar zout omdat de invloed
van zoet water hier ontbreekt.
Naast het Noordzeekanaal zijn er in Noord-Holland tal van locaties waar vissen migreren
tussen zout en zoet water. Voorbeelden hiervan zijn de sluizen bij de afsluitdijk, de
verbinding van het Noord-Hollands kanaal met de zee en een aantal inlaten en gemalen
tussen het IJsselmeer en Markermeer met de polders binnendijks. Deze inlaten en gemalen
zijn in de meeste gevallen niet of nauwelijks passeerbaar voor vissen
In Noord-Holland zijn ook binnendijks tal van wateren die onder indirecte invloed staan van
het zeewater. Het betreft hier (zwak) brakke wateren die onder invloed staan van zoute
en/of brakke kwel. Omdat ze geen directe verbinding hebben met het zoute water zijn deze
wateren meegenomen bij de categorie stilstaande wateren. Vissen kunnen namelijk niet (of
nauwelijks) migreren tussen zee en deze (zwak) brakke wateren, maar zijn daarvoor
afhankelijk van door vissen passeerbare verbindingen.

5 BIJZONDERE VISSOORTEN IN NOORD-HOLLAND
Stichting RAVON
In dit hoofdstuk zullen de verschillende vissoorten besproken worden, hierbij wordt de
indeling van watertypen uit het vorige hoofdstuk gevolgd. Achtereenvolgens zullen
poldervissen, stroomminnende vissen en vissen van zoet-zout overgangen aan bod komen.
5.1 Poldervissen
Onder poldervissen worden de vissoorten verstaan die voorkomen in stilstaande wateren van
de Nederlandse polders. Naast de soorten zonder duidelijke gebondenheid aan een specifiek
watertype (eurytope soorten), zijn dit de plantminnende soorten (limnofiele soorten).
Belangrijke factoren voor de aanwezigheid van een bepaalde visgemeenschap in stilstaande
wateren zijn wateroppervlak en diepte en voedselrijkdom en helderheid. Op basis van deze
factoren kan een zestal zones onderscheiden worden, afhankelijk van diepte en
waterplantbegroeiing (OVB, 1998 en Witteveen & Bos, 2003):
• brasem-snoekbaars type, troebel plantenarm water (brasem, snoekbaars, blankvoorn,
pos, karper en aal)
• blankvoorn-brasem type, matig helder, matig plantenrijk water (blankvoorn, brasem,
baars, snoek, snoekbaars, pos, karper en aal)
• baars-blankvoorn type, voedselarm water met een voedselarme zandbodem (baars,
blankvoorn, brasem, snoek, pos en zeelt)
• snoek-blankvoorn type, tijdelijk matig helder, plantenrijk water (blankvoorn, snoek,
ruisvoorn, zeelt, baars, kolblei en brasem)
• ruisvoorn-snoek type, zeer helder plantenrijk water (snoek, ruisvoorn, zeelt, baars,
blankvoorn, aal en kroeskarper)
• zeelt-kroeskarper type, zeer helder, plantenrijk en ondiep water (kroeskaper, grote
modderkruiper, vetje, kleine modderkruiper, giebel, ruisvoorn, zeelt, tiendoornige
stekelbaars en bittervoorn).
Van de voor deze rapportage meegenomen poldervissen is het overgrote deel plantminnend,
slechts twee soorten de meerval en de kleine modderkruiper hebben geen duidelijke
voorkeur voor een specifiek watertype. De in het onderzoek meegenomen vissoorten zijn
kenmerkend voor het ruisvoorn-snoek type en het zeelt-kroeskarper type (kroeskarper, grote
modderkruiper, vetje, kleine modderkruiper, ruisvoorn, en bittervoorn).
11

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
12
Verspreidingsbeeld poldervissen
In onderstaande verspreidingskaart is de verspreiding van poldersoorten in Noord-Holland
weergegeven. In dit onderzoek zijn 8 verschillende poldervissoorten nader bekeken. De
grootte van de stippen in onderstaande kaart geeft het aantal aangetroffen soorten per
uurhok weer.
Uit deze kaart komt naar voren dat er weinig poldervissen aangetroffen zijn op Texel, in de
Wieringermeer in de duinenstrook bij Haarlem en in de Haarlemmermeer. Genoemde
gebieden zijn eenvormig voor wat betreft de watersystemen of herbergen erg weinig water.
Uurhokken waar veel soorten zijn aangetroffen liggen globaal van Alkmaar tot aan het
zuidoosten van de provincie. De uurhokken met de meeste soorten liggen allemaal ten
zuidoosten van Amsterdam. Dit is een gebied met een zeer grote verscheidenheid aan
watertypen, zo ligt hier de Vechtboezem, een cluster grote plassen en polders met een
fijnmazig slotenpatroon. De diversiteit van watertypen verklaart hier het voorkomen van veel
soorten.
Figuur 1: Verspreiding poldervissen in Noord-Holland

5.1.1 Bittervoorn
Stichting RAVON
Wetenschappelijke naam: Rhodeus sericeus
Familie: Karpers (cypriniden)
Ecologisch gilde: Limnofiel
Max. lengte: 10 cm
Paaitijd: begin april – eind juni
Status Rode Lijst: Kwetsbaar
Status Flora- en Faunawet : Tabel III
Habitatrichtlijn: Bijlage II
Habitatrichtlijngebieden: Wormer- en Jisperveld & Kalverpolder; Naardermeer;
Oostelijke Vechtplassen; Polder Westzaan;
Conventie van Bern: Bijlage III
Status Noord-Holland: algemeen
Figuur 2: Bittervoorn (foto: Jelger Herder)
Habitat & leefwijze
Bittervoorns leven in kleine scholen in stilstaand of zwakstromend water met een zandige tot
modderachtige bodem. Ze prefereren relatief brede en diepe (minimaal 0,5 meter) wateren
met een goed ontwikkelde (onder)watervegetatie waarin ze kunnen schuilen tegen
predatoren. Essentieel voor het voorkomen van de bittervoorn is de aanwezigheid van
zoetwatermosselen. Bittervoorns gebruiken deze mosselen voor hun voortplanting. Het
vrouwtje van de bittervoorn ontwikkeld in de paartijd (begin april tot eind juni) een legbuis
waarmee ze haar eitjes in de mossel afzet. De eitjes komen na vijf tot zeven dagen uit waarna
de larven nog twee tot drie weken in de mossel blijven. Bittervoorns voeden zich met klein
plantaardig en dierlijk materiaal. Op het menu staan o.a. algen, wormpjes, slakjes, insecten
en hun larven.
13

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
14
Verspreiding in Noord-Holland
De bittervoorn komt in het grootste gedeelte van Noord-Holland voor. De soort ontbreekt
op Texel en in de zone direct langs de kust. Verder valt op dat de soort niet of nauwelijks is
aangetroffen in het gebied tussen Haarlem en Amsterdam, in een groot deel van de
Haarlemmermeerpolder, in het zuidelijke deel van de Wieringermeerpolder en het gebied
tussen de Wieringermeerpolder en de kust.
De genoemde gebieden zijn allen intensieve landbouwgebieden met een zeer eenvormig
slotenstelsel, het watertype is overwegend brak. Hoewel de bittervoorn redelijk goed bestand
is tegen brak water kunnen de mosselen die ze nodig hebben voor de voortplanting hier
minder goed tegen.
Figuur 3: Verspreidingskaart bittervoorn

5.1.2 Grote modderkruiper
Wetenschappelijke naam: Misgurnus fossilis
Familie: Modderkruipers (Cobitidae)
Ecologisch gilde: Limnofiel
Max. lengte: 25 cm
Paaitijd: april –juni
Status Rode Lijst: Kwetsbaar
Status Flora- en Faunawet : Tabel III
Habitatrichtlijn: Bijlage II
Habitatrichtlijngebieden: Wormer- en Jisperveld & Kalverpolder;
Conventie van Bern: Bijlage III
Status Noord-Holland: zeer zeldzaam
Figuur 4: Grote modderkruiper (foto: Jelger Herder)
Habitat & leefwijze
Stichting RAVON
Grote modderkruipers zijn nachtactieve solitair levende vissen. In de schemering en ’s
nachts zoeken ze hun voedsel, overdag leven ze verscholen in de bodem of dichte vegetatie.
Grote modderkruipers prefereren stilstaande tot langzaam stromende ondiepe wateren met
een weelderige plantengroei. De bodem dient een modderlaag van ten minste 10 cm dik te
bevatten en daarnaast structuur in de vorm van plantenwortels, veenkluiten, etc. Zandige
bodems worden gemeden. De grote modderkruiper is aangepast aan zuurstofarme
omstandigheden, naast de kieuwademhaling kunnen grote modderkuipers ook adem halen
door hun huid en uit de lucht via hun maagdarmkanaal. Grote modderkruipers vertonen een
activiteitspiek in het voorjaar (maart-juni), daarna kan afhankelijk voor de omstandigheden
een periode van zomerrust intreden. Indien slootjes bijna droogvallen graaft de grote
15

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
16
modderkuiper zich in en kan zo maanden overleven zonder water boven zich. In de winter
overwinteren grote modderkruipers ongeveer 30 cm diep ingegraven in de modderbodem.
Grote modderkruipers voeden zich met klein dierlijk voedsel zoals muggenlarven, wormpjes,
slakken, waterpissebedden etc. Ze vinden hun voedsel in en nabij de bodem met behulp van
hun baardraden.
Verspreiding in Noord-Holland
De grote modderkruiper ontbreekt in de grootste delen van Noord-Holland en komt slechts
voor in het zuidoosten van de provincie. De grote modderkruiper migreert moeilijk, dit zorgt
voor een langzame kolonisatie van geschikt habitat. Bovendien kan de soort slecht tegen een
hoog zoutgehalte in het water, dit verklaart het ontbreken van de soort in grote delen van
Noord-Holland. De grote modderkruiper kan aangemerkt worden als een riviergeleidende
soort en komt vaak voor in gebieden die in het verleden periodiek onder invloed stonden
van water uit rivieren. Dit kunnen oude riviermeanders zijn of moerasgebieden langs
rivieren. In Noord-Holland is duidelijk te zien dat de soort alleen voorkomt in de omgeving
van de Vecht en helemaal in het westen de Eem. Het Wormer- en Jisperveld en Kalverpolder
is aangewezen als Habitatrichtlijn voor deze soort, het voorkomen van deze soort is hier
echter nog niet aangetoond.

Figuur 5: Verspreidingskaart grote modderkruiper
Stichting RAVON
17

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
18
5.1.3 Kleine modderkruiper
Wetenschappelijke naam: Cobitis taenia
Familie: Modderkruipers (Cobitidae)
Ecologisch gilde: Eurytoop
Max. lengte: 13 cm
Paaitijd: april –juli
Status Rode Lijst: Thans niet bedreigd
Status Flora- en Faunawet : Tabel II
Habitatrichtlijn: Bijlage II
Habitatrichtlijngebieden: Wormer- en Jisperveld & Kalverpolder; Naardermeer;
Oostelijke Vechtplassen; Polder Westzaan
Conventie van Bern: Bijlage III
Status Noord-Holland: algemeen
Habitat & leefwijze
Kleine modderkruipers zijn nachtactieve, solitair of in kleine groepjes bij elkaar levende
vissen. In de schemering en ’s nachts zoeken ze hun voedsel, overdag leven ze verscholen in
de bodem, tussen dichte vegetatie of onder stenen, stronken etc. Kleine modderkruipers
hebben een voorkeur voor stilstaande tot langzaam stromende wateren met een zandige tot
licht modderige bodem. Wateren met een kiezelbodem of sterk modderige bodems worden
gemeden. De voortplanting vindt plaats in april-juli waarbij de eitjes in groepjes worden
afgezet aan zand, stenen of waterplanten. In de winter (november – februari) worden kleine
modderkruipers inactief als de watertemperatuur onder de 6°C zakt. Ze verblijven dan veelal
in kleine groepjes op stromingsarme plaatsen. Kleine modderkruipers voeden zich met klein
dierlijk voedsel en organische resten die ze met hun kleine bek van de bodem oppikken. Niet
eetbare delen worden via de kieuwen weer afgevoerd.

Verspreiding in Noord-Holland
Stichting RAVON
De kleine modderkruiper ontbreekt op Texel en in de meeste uurhokken direct langs de kust.
Wat verder opvalt, is dat de soort in ongeveer dezelfde gebieden als de bittervoorn
ontbreekt. Dit zou dezelfde oorzaak kunnen hebben, namelijk dat de watergangen te
eenvormig zijn en een gebrek aan diversiteit bieden. De soort is ook weinig aangetroffen in
Westfriesland, hiervoor is geen directe verklaring te vinden.
Figuur 6: Verspreidingskaart kleine modderkruiper
19

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
20
5.1.4 Kroeskarper
Wetenschappelijke naam: Carassius carassius
Familie: Karpers (cypriniden)
Ecologisch gilde: Limnofiel
Max. lengte: 50 cm
Paaitijd: eind mei – half juli
Status Rode Lijst: Kwetsbaar
Status Flora- en Faunawet : -
Habitatrichtlijn: -
Habitatrichtlijngebieden: -
Conventie van Bern: -
Status Noord-Holland: algemeen
Habitat & leefwijze
Kroeskarpers komen voor in zowel grote als kleine wateren met een rijke
onderwatervegetatie. Kroeskarpers bereiken hun hoogste dichtheden in kleine wateren met
extreem plantenrijke milieus waardoor er weinig vijanden en concurrenten voorkomen. Ze
overwinteren in de modderlaag, zijn bestand tegen zuurstofloze situaties door gebruik te
maken van anaërobe stofwisseling en tolereren een lage pH (tot 4,5) en hoge
watertemperaturen. De kroeskarper is gevoelig voor predatie en komt daarom in wateren
waar veel roofvissen voorkomen vaak slechts in lage dichtheden voor. Kroeskarpers planten
zich voort van eind mei tot half juni waarbij de vrouwtjes hun eitjes in pakketjes afzetten op
waterplanten. Kroeskarpers voeden zich zowel met dierlijk materiaal (allerlei
bodemorganismen) als plantaardig materiaal. Jonge kroeskarpers voeden zich met dierlijk
plankton.

Verspreiding in Noord-Holland
Stichting RAVON
De kroeskarper komt op de meeste locaties in Noord-Holland voor. De soort ontbreekt
echter op Texel, in de zone direct langs de kust en in het grootste deel van de Haarlemmer-
en Wieringermeerpolder. Dat de soort ontbreekt in het grootste gedeelte van de
Haarlemmermeer- en Wieringermeerpolder is te verklaren door het daar aanwezige
watersysteem dat bestaat uit eenvormige, rechte sloten zonder grote diversiteit. De
kroeskarper is vooral gebaat bij zeer plantenrijke, helder en ondiep water.
Figuur 7: Verspreidingskaart kroeskarper
21

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
22
5.1.5 Europese meerval
Wetenschappelijke naam: Silurus glanis
Familie: Meervallen (siluridae)
Ecologisch gilde: Eurytoop
Max. lengte: 250 cm
Paaitijd: eind mei – half juli
Status Rode Lijst: Thans niet bedreigd
Status Flora- en Faunawet : Tabel II
Habitatrichtlijn: -
Habitatrichtlijngebieden: -
Conventie van Bern: Bijlage III
Status Noord-Holland:
Habitat & leefwijze
Europese meervallen zijn nachtactieve solitair levende bodemvissen. Ze preferen groot diep
water met een modderige bodem. Schuilplaatsen zoals uitgeholde oevers, in het water
gevallen bomen, stroomkommen en diepe kolken dienen aanwezig te zijn in het leefgebied.
Watervegetatie is van belang om als nestmateriaal te dienen. In de periode eind mei tot half
juli, bij een watertemperatuur hoger dan 18°C vindt de voortplanting plaats. Het mannetje
bouwt in ondiep water (tot 60 cm) een nest van planten. Het vrouwtje legt in het nest de
eieren, die aan het nestmateriaal blijven plakken. Het mannetje bewaakt het nest en het jonge
broed. De Europese meerval is een warmteminnende soort, bij watertemperaturen onder de
12°C nemen ze geen voedsel meer tot zich. Europese meervallen zijn roofvissen, ze voeden
zich voornamelijk met vis maar jagen ook op andere gewervelden zoals watervogels, kikkers
en kleine zoogdieren. Jonge Europese meervallen voeden zich met dierlijk plankton en als ze
iets groter zijn met muggenlarven, kreeftachtigen etc voordat ze overschakelen op een dieet
van vis.

Verspreiding in Noord-Holland
Stichting RAVON
Noord-Holland neemt een bijzondere positie in waar het de Europese meerval betreft. Van
oudsher is de soort bekend van de Westeinderplas, de Kagerplas en de Ringvaart van de
Haarlemmermeer. In 1966 heeft de Organisatie ter Verbetering van de Binnenvisserij
exemplaren uit het Donaugebied geïmporteerd, om te kweken in Flevoland. Hierbij zijn
exemplaren ontsnapt via het Veluwemeer (Nijssen, 1987). Sinds 1973 zijn er daarom
meldingen van de meerval rondom het IJsselmeer buiten het in Nederland ‘bekende’
verspreidingsgebied. Op de verspreidingskaart van de meerval hieronder behoren de
waarnemingen ten zuidwesten van Amsterdam vermoedelijk tot de oorspronkelijke populatie
hier.
Figuur 8: Verspreidingskaart Europese meerval
23

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
24
5.1.6 Vetje
Wetenschappelijke naam: Leucaspius delineatus
Familie: Karpers (cypriniden)
Ecologisch gilde: Limnofiel
Max. lengte: 12 cm
Paaitijd: mei
Status Rode Lijst: Kwetsbaar
Status Flora- en Faunawet : -
Habitatrichtlijn: -
Habitatrichtlijngebieden: -
Conventie van Bern: Bijlage III
Status Noord-Holland: minder algemeen
Habitat & leefwijze
Vetjes leven in scholen in stilstaande tot langzaam stromende, vaak heldere, wateren met een
rijke oeverbegroeing en een zachte, modderige bodem. Het vetje is een pionier die zich vaak
opvallend snel in nieuw gegraven wateren kan vestigen. Vetjes zijn explosieve voorplanters
waardoor ze soms plotseling in enorme aantallen kunnen voorkomen in een water. Tijdens
de voortplanting verdedigen mannetjes een territorium van ongeveer één vierkante meter
rond een rietstengel. Het vrouwtje zet haar eitjes met behulp van een korte legbuis af aan
rechtopstaande plantenstengels. Het mannetje bewaakt en verzorgt de eitjes tot ze uitkomen.
Vetjes voeden zich met zowel dierlijk als plantaardig plankton en kleine ongewervelden die
ze zwevend uit het water of van het wateroppervlak oppikken.

Verspreiding in Noord-Holland
Stichting RAVON
Het vetje is in grote delen van Noord-Holland niet aangetroffen. Opvallend is dat de soort
vrijwel geheel ontbreekt boven de Y-coordinaat 525 en daar alleen op Wieringen is
aangetroffen. In polders met een eenzijdige waterinrichting gericht op intensieve landbouw
ontbreekt de soort. Een verklaring voor het ontbreken in de overige polders kan de brakheid
van het water zijn. Hierover zijn echter geen gegevens bekend.
Figuur 9: Verspreidingskaart vetje
25

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
26
5.1.7 Ruisvoorn
Wetenschappelijke naam: Scardinius erythrophthalmus
Familie: Karpers (cypriniden)
Ecologisch gilde: Limnofiel
Max. lengte: 45 cm
Paaitijd: eind april - augustus
Status Rode Lijst: Thans niet bedreigd
Status Flora- en Faunawet : -
Habitatrichtlijn: -
Habitatrichtlijngebieden: -
Conventie van Bern: -
Status Noord-Holland: zeer algemeen
Habitat & leefwijze
Ruisvoorns leven in kleine tot middelgrote scholen. Ruisvoorns prefereren stilstaand helder
water met een rijke onderwatervegetatie. De ruisvoorns leven in het voorjaar en de zomer in
schooltjes aan de oppervlakte. Hierdoor zijn ze gevoelig voor predatie door zowel roofvissen
van onderaf als van visetende vogels en zoogdieren. Wateren met voldoende dekking in de
vorm van drijvende planten en/of overhangende takken hebben daarom de voorkeur. In de
voortplantingstijd krijgen de mannetjes paaiuitslag: kleine knobbeltjes op de kop en rug.
Ruisvoorns zetten hun eieren in tegenstelling tot veel andere vissen niet paarsgewijs af maar
doen dit in scholen. De eitjes worden afgezet in de ondiepe oeverzone tussen (water)planten.
Ruisvoorns voeden zich met name met algen en zachte delen van waterplanten, ook klein
dierlijk voedsel wordt gegeten, met name in de koudere maanden als de hoeveelheid
beschikbaar plantaardig voedsel afneemt.

Verspreiding in Noord-Holland
Stichting RAVON
De ruisvoorn is een algemene vissoort in Nederland en komt op de meeste plekken voor. De
ruisvoorn ontbreekt echter in grote delen van Noord-Holland. Het ontbreken van de
ruisvoorn in deze gebieden wordt vermoedelijk veroorzaakt door het niet volledig zijn van
het voor dit onderzoek gebruikte gegevensbestand. Een andere oorzaak zou een lage
zouttolerantie kunnen zijn, in de atlas van de Nederlandse zoetwatervissen (de Nie, 1996)
wordt voor Noord-Holland echter wel een bijna volledige dekking gegeven.
Figuur 10: Verspreidingskaart ruisvoorn
27

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
28
5.1.8 Snoek
Wetenschappelijke naam: Esox lucius
Familie: Snoeken (esocidae)
Ecologisch gilde: Limnofiel
Max. lengte: 150 cm
Paaitijd: maart - juni
Status Rode Lijst: Thans niet bedreigd
Status Flora- en Faunawet : -
Habitatrichtlijn: -
Habitatrichtlijngebieden: -
Conventie van Bern: -
Status Noord-Holland: zeer algemeen
Habitat & leefwijze
Snoeken zijn solitaire, met name op zicht jagende, roofvissen. Snoeken prefereren heldere,
stilstaande tot langzaam stromende wateren met een rijke watervegetatie. Snoeken jagen
vanuit een hinderlaag, hiervoor is de aanwezigheid van voldoende dekking in de vorm van
planten, een onregelmatige bodem of andere obstakels van belang. Voor de voortplanting is
de snoek afhankelijk van een rijke onderwatervegetatie om de eitjes op af te zetten. De paai
vind vroeg in het voorjaar plaats, dit heeft als voordeel dat de jonge snoekjes optimaal
kunnen profiteren van het visbroed van andere soorten iets later in het jaar. Snoeken paaien
paarsgewijs waarbij het vrouwtje haar kleverige eitjes aan (water)planten afzet. De jonge
snoekjes voeden zich met dierlijk plankton maar schakelen al snel over op visbroed en ook
kannibalisme komt vaak voor. Volwassen snoeken voeden zich voornamelijk met vis maar
ook amfibieën, jonge vogels en kleine zoogdieren worden gegeten.

Verspreiding in Noord-Holland
Stichting RAVON
Alleen in de Haarlemmermeerpolder lijkt de snoek te ontbreken. De snoek is een zeer
algemene soort in Nederland en het verspreidingsbeeld in Noord-Holland lijkt aan dit beeld
te voldoen.
Figuur 11: Verspreidingskaart snoek
29

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
5.2 Stroomminnende vissen
30
Onder stroomminnende vissen worden vissoorten verstaan die voor het voltooien van hun
levenscyclus gebonden zijn aan stromend water. Binnen de categorie stroomminnende vissen
kan onderscheid gemaakt worden in partieel rheofiele soorten en obligaat rheofiele soorten.
Partieel rheofiele soorten zijn slechts voor een deel van hun levenscyclus (meestal de
voortplanting) gebonden aan stromend water, obligaat rheofiele soorten hebben voor alle
levensstadia stromend water nodig. Partieel rheofiele soorten zijn beter bestand tegen lagere
zuurstofgehaltes en hogere watertemperaturen dan de obligaat rheofiele soorten en kunnen
eerder verwacht worden in Noord-Holland.
Stroomminnende soorten kunnen verder ingedeeld worden naar breedte en stroomsnelheid
van het water (van bovenloop tot benedenloop). Wanneer deze twee factoren tegen elkaar
uitgezet worden ontstaan diverse visgemeenschappen van stromend-water-systemen.
Voor dit onderzoek zijn maar vier verschillende stroomminnende vissoorten gebruikt
vanwege het geringe aantal stromende wateren in Noord-Holland en het daarmee
samenhangende geringe voorkomen van stroomminnende vissen in Noord-Holland. De
soorten die meegenomen zijn in dit onderzoek zijn rivierdonderpad, riviergrondel, winde en
kwabaal. Al deze soorten zijn slechts voor een deel van hun levenscyclus gebonden aan
stromend water.

Verspreiding van stroomminnende vissen in Noord-Holland
Stichting RAVON
In onderstaande verspreidingskaart is het aantal stroomminnende vissoorten per uurhok
weergegeven. Omdat in Noord-Holland weinig stromende wateren aanwezig zijn, zijn slechts
4 soorten meegenomen. Deze meeste van deze soorten zijn wijdverspreid in Noord-Holland
waardoor het onderstaande beeld verkregen wordt.
Hoewel te zien is dat met name in de Vechtboezem de meeste soorten aangetroffen worden
geeft onderstaande kaart een erg diffuus beeld. Dit diffuse beeld heeft te maken met de
soortkeuze en het aantal soorten in de categorie stroomminnende soorten. Alle vier de
gekozen soorten kunnen een aanzienlijk deel of zelfs hun hele leven doorbrengen in
stilstaand water. Wanneer gekozen zou zijn voor acht soorten binnen deze categorie, dan zou
blijken dat het maximum aantal voorkomende soorten per uurhok buiten de Amstel- en
Vechtboezem niet boven de 4 of 5 uit zou steken. Waarmee duidelijk wordt dat de provincie
Noord-Holland nauwelijks stromende wateren heeft.
Figuur 12: Verspreiding stroomminnende vissen in Noord-Holland
31

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
32
5.2.1 Riviergrondel
Wetenschappelijke naam: Gobio gobio
Familie: Karpers (cypriniden)
Ecologisch gilde: Partieel Rheofiel
Max. lengte: 20 cm
Paaitijd: april – juli
Status Rode Lijst: Thans niet bedreigd
Status Flora- en Faunawet: -
Habitatrichtlijn: -
Habitatrichtlijngebieden: -
Conventie van Bern: -
Status Noord-Holland: algemeen
Habitat & leefwijze
Riviergrondels leven in kleine scholen op de bodems van allerlei wateren. Riviergrondels
hebben een voorkeur voor stromende wateren maar komen ook in stilstaande wateren voor.
In deze stilstaande wateren zijn ze dan vaak te vinden op plekjes met net iets meer stroming
zoals duikers, bruggen, stuwtjes etc. Bodemtype speelt nauwelijks een rol, structuur in de
vorm van stenen, takken en andere beschutting gevende obstakels zijn wel van belang.
Voortplanting vindt in scholen plaats bij voorkeur in helder zuurstofrijk water boven een
schone bodem van zand of fijn grind. Riviergrondels voeden zich met name met dierlijk
voedsel zoals insectenlarven, kleine kreeftachtigen, wormpjes, slakjes, kuit etc. Daarnaast
nemen ze ook plantaardig materiaal zoals kiezelalgen en draadalgen tot zich.

Verspreiding in Noord-Holland
Stichting RAVON
Hoewel de riviergrondel een stroomminnende vissoort is, komt deze soort door de hele
provincie Noord-Holland voor. Het relatief grote verspreidingsgebied van deze soort in een
provincie met hoofdzakelijk stilstaande wateren is te verklaren door het feit dat de
riviergrondel niet al te veel eisen stelt aan zijn leefgebied. Hij kan goed tegen organische
vervuiling en kan zich ook handhaven in licht brakke wateren.
Figuur 13: Verspreidingskaart riviergrondel
33

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
34
5.2.2 Kwabaal
Wetenschappelijke naam: Lota lota
Familie: Kwabalen (lotidae)
Ecologisch gilde: Partieel Rheofiel
Max. lengte: 60 cm
Paaitijd: januari – februari
Status Rode Lijst: Bedreigd
Status Flora- en Faunawet: -
Habitatrichtlijn: -
Habitatrichtlijngebieden: -
Conventie van Bern: -
Status Noord-Holland: zeldzaam
Habitat & leefwijze
Kwabalen zijn nachtactieve vissen die zich overdag schuilhouden. Ze prefereren diepe
heldere meren en langzaam stromende delen van rivieren en beken. Kwabalen houden van
koud water en zijn met name in de winter en het vroege voorjaar actief. In de zomer houden
ze een zomerrust. Kwabalen planten zich voort als de watertemperatuur op zijn laagst is. In
stromend water vindt de voortplanting vooral plaats op ondergelopen land, wellicht dat dit
ook op ondergelopen land rondom meren en plassen gebeurd. Ze leggen hun eieren vrij in
het water, de eieren zakken naar de bodem. Aangenomen wordt dat een zandige of stenige
bodem de voorkeur heeft om eieren boven af te zetten omdat de eieren in een zuurstofloze
sliblaag mogelijk niet tot ontwikkeling komen. Omdat ze hun eieren zonder enige
bescherming vrij in het water afzetten zijn deze gevoelig voor predatie. Dit compenseert de
kwabaal door enorme aantallen eieren te produceren (tot meer dan één miljoen eieren per
kilo lichaamsgewicht!). Kwabalen zijn roofvissen die zich voornamelijk met vis voeden.
Jonge kwabalen voeden zich met dierlijk plankton en klein dierlijk voedsel.

Verspreiding in Noord-Holland
Stichting RAVON
De kwabaal is aangetroffen nabij het Amstelmeer, in Westfriesland, in de Vechtboezem en in
de omgeving van het Noordzeekanaal. Kenmerkend voor de Kwabaal is dat hij erg lage
watertemperaturen nodig heeft o.a. om te paaien, bovendien kan de soort slecht tegen lage
zuurstofconcentraties. Dit verklaard het voorkomen van de soort in stromende wateren en
diepe meren, het verspreidingsbeeld in Noord-Holland geeft hiervan een aardig beeld.
Figuur 14: Verspreidingskaart kwabaal
35

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
36
5.2.3 Rivierdonderpad
Wetenschappelijke naam: Cottus perifretum
Familie: Donderpadden (cottidae)
Ecologisch gilde: Eurytoop
Max. lengte: 15 cm
Paaitijd: begin februari - juli
Status Rode Lijst: Thans niet bedreigd
Status Flora- en Faunawet : Tabel II
Habitatrichtlijn:
Habitatrichtlijngebieden: Wormer- en Jisperveld & Kalverpolder; Markermeer &
IJmeer; IJsselmeer; Oostelijke Vechtplassen;
Conventie van Bern: Bijlage II
Status Noord-Holland: algemeen
Figuur 15: Rivierdonderpad (foto: Jelger Herder)

Habitat & leefwijze
Stichting RAVON
Recent heeft genetisch onderzoek aangetoond dat er in Nederland twee soorten
rivierdonderpadden zijn (voorheen Cottus gobio). Het betreft de rivierdonderpad (Cottus
perifretum) en de beekdonderpad (Cottus rhenanus). Laats genoemde is een soort van
zuurstofrijke, koele, snelstromende beken. De rivierdonderpad (Cottus perifretum) komt voor
in grote wateren zoals rivieren, meren en kanalen maar ook in en polderwateren waarin op de
bodem schuilplaatsen in de vorm van steenstort en/of veenkluiten aanwezig zijn. In Noord-
Holland komt alleen de rivierdonderpad (Cottus perifretum) voor.
In Noord-Holland stortten boeren vroeger vaak stenen langs de oevers waar de wind op
stond tegen de afkalving van deze oevers. Deze plekken zijn veelal geschikt voor
rivierdonderpadden. De belangrijkste habitateisen zijn voldoende zuurstof en
schuilmogelijkheden. Rivierdonderpadden hebben een klein leefgebied en zijn zeer honkvast,
ze zijn nachtactief en leven solitair. Tijdens de voortplantingsperiode graven mannetjes
rivierdonderpadden een nest onder een steen, het vrouwtjes zet hierin haar eitjes af waarna
ze door het mannetje worden bevrucht. Een mannetje kan tot wel tien vrouwtjes in zijn nest
toelaten. Het mannetje zorgt voor de eitjes door met zijn borstvinnen zuurstofrijk water over
te eitjes te waaieren. Rivierdonderpadden voeden zich met dierlijk voedsel, ze hebben een
uitgesproken voorkeur voor zoetwaterpissebedden.
37

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
38
Verspreiding in Noord-Holland
De rivierdonderpad komt wijdverspreid voor in de provincie Noord-Holland. Met name
langs de oevers van het Markermeer en IJsselmeer ontbreekt de soort nergens. Ook in de
omgeving van Amsterdam langs het Noordzeekanaal en in de Amstel- en Vechtboezem
komt de soort veelvuldig voor. De soort verspreidt zich vermoedelijk vanuit de stromend-
water-systemen en het Markermeer en IJsselmeer de polders in.
De rivierdonderpad heeft zuurstofrijk water met schuilmogelijkheden zoals stenen nodig.
Stenig bodemsubstraat komt voor langs alle grote wateren in Noord-Holland in de vorm van
basaltblokken. Dit verklaart het grote verspreidingsgebied in Noord-Holland.
Figuur 16: Verspreidingskaart rivierdonderpad

5.2.4 Winde
Wetenschappelijke naam: Leuciscus idus
Familie: Karpers (cypriniden)
Ecologisch gilde: Partieel rheofiel
Max. lengte: 80 cm
Paaitijd: maart-april
Status Rode Lijst: Gevoelig
Status Flora- en Faunawet: -
Habitatrichtlijn: -
Habitatrichtlijngebieden: -
Conventie van Bern: -
Status Noord-Holland: algemeen
Habitat & leefwijze
Stichting RAVON
Windes zijn solitair levende vissen. Ze hebben een voorkeur voor grote wateren zoals
rivieren, meren en plassen. Voorwaarde is dat het water in open verbinding staat met rivieren
voor de voortplanting. Daarnaast is beschutting in de vorm van waterplanten, grote stenen,
boomstammen, overhangende taken etc. van belang. In de voortplantingstijd verzamelen
windes zich in grote scholen die samen de rivieren op trekken om daar te paaien. Windes
paaien in scholen boven zand- en grindbodems in ondiep water. Windes zijn omnivoor, dat
wil zeggen dat ze zowel plantaardig als dierlijk voedsel tot zich nemen. Ze voeden zich met
grote insecten, algen, planten en als ze volwassen zijn ook met kleine vissen.
39

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
40
Verspreiding in Noord-Holland
De winde komt veelvuldig voor in Noord-Holland. Waar de soort verwacht wordt, in de
Amstel- en Vechtboezem en in het Marker- en IJsselmeer, komt de soort ook in veel
uurhokken voor. De overige verspreiding in de provincie betreft hoofdzakelijk grotere
wateren zoals het Noord-Hollands kanaal en andere grote boezemwateren.
Figuur 17: Verspreidingskaart winde

5.3 Vissen van zoet-zout overgangen
Stichting RAVON
Vissen van zoet-zout overgangen zijn vissen die migreren tussen de zee en het zoete water of
vice versa. Het water waarin deze vissen voorkomen kunnen zowel stilstaand of stromend
zijn, de mate van stroming is echter niet doorslaggevend. Het zoutgehalte bepaalt binnen
deze categorie het voorkomen van de soorten.
Zoet-zout soorten kunnen ingedeeld worden in twee groepen: de anadrome soorten en de
katadrome soorten. Anadrome soorten trekken voor hun voortplanting van de zee naar het
zoete water terwijl de katadrome soorten van het zoete water naar de zee trekken. Anadrome
soorten zijn driedoornige stekelbaars, elft, fint, houting, rivierprik, spiering, steur, zalm,
zeeforel en zeeprik. Katadrome soorten zijn bot en paling.
Al deze soorten met uitzondering van de driedoornige stekelbaars (slechts een deel van de
driedoornige stekelbaarzen trekt naar zee) en de Atlantische steur (verdwenen uit Nederland)
zullen in dit hoofdstuk aan bod komen.
41

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
42
Verspreiding van vissen van zoet-zout overgangen in Noord-Holland
In onderstaande kaart is het aantal vissen van zoet-zout overgangen per uurhok
weergegeven. De paling is buiten deze verspreidingskaart gehouden omdat deze soort bijna
in alle uurhokken aangetroffen is en weinig hinder ondervindt van barrières.
Uit de kaart blijkt dat de meeste soorten van zoet-zout overgangen voorkomen in het
Noordzeekanaal. Het Noordzeekanaal vormt dan ook een goede verbinding tussen het zoute
en het zoete. Ook langs de IJsselmeerkust en de Afsluitdijk wordt een redelijk aantal soorten
van zoet-zout overgangen aangetroffen. Nergens wordt het maximaal aantal soorten
aangetroffen. Dit komt doordat elft, zalm en houting niet aangetroffen zijn in de provincie
Noord-Holland.
Figuur 18: Verspreidingskaart vissen van zoet-zout overgangen

5.3.1 Fint
Wetenschappelijke naam: Alosa fallax
Familie: Haringen (clupeidae)
Ecologisch gilde: Anadroom
Max. lengte: 55 cm
Paaitijd: april – mei
Status Rode Lijst: Uitgestorven
Status Flora- en Faunawet :
Habitatrichtlijn: Bijlage II en V
Habitatrichtlijngebieden:
Conventie van Bern: bijlage III
Status Noord-Holland: zeer zeldzaam
Habitat & leefwijze
Stichting RAVON
Finten zijn anadrome, in scholen levende vissen. Het grootste deel van hun leven brengen ze
door in de zee op een diepte van 10 tot 120 meter. Een geschikte zoet-zout overgang
(estuarium) is van belang als route naar de paaigebieden in het zoetwater, het getijdengebied.
voor volwassen dieren en als foerageergebied voor de jonge dieren. Voor de voortplanting
trekken de volwassen dieren vanuit de zee het zoete water op, hiervoor is het van belang dat
er een open trekroute zonder barrières is. De paaitrek vindt met name in het donker plaats.
Ze planten zich voort in de periode april tot mei op ondiepe plaatsen in stromend helder
rivierwater boven een bodem van grind of zand. De paaigronden liggen nog binnen de zone
waar het getij nog invloed op heeft. Finten voeden zich met klein dierlijk voedsel, grotere
finten jagen op ook kleine vis.
43

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
44
Verspreiding in Noord-Holland
De verspreiding van de fint in Noord-Holland is beperkt tot het Noord-Zeekanaal en een
tweetal uurhokken bij de Waddenzee. De fint trekt voor zijn voortplanting de rivieren op om
te paaien. In Noord-Holland trekken finten het Noordzeekanaal op, op zoek naar een
geschikt paaigebied.
Figuur 19: Verspreidingskaart fint

5.3.2 Elft
Wetenschappelijke naam: Alosa alosa
Familie: Haringen (clupeidae)
Ecologisch gilde: Anadroom
Max. lengte: 80 cm
Paaitijd: mei - juni
Status Rode Lijst:
Status Flora- en Faunawet :
Habitatrichtlijn: Bijlage II en V
Habitatrichtlijngebieden:
Conventie van Bern: bijlage III
Status Noord-Holland: uitgestorven
Habitat & leefwijze
Stichting RAVON
Elften zijn anadrome, in scholen levende vissen. Het grootste deel van hun leven brengen ze
door in de zee op een diepte van 10 tot 150 meter. Een geschikte zoet-zout overgang
(estuarium) speelt ook een belangrijke rol als doortrekgebied voor de volwassen dieren en als
foerageergebied voor de jonge dieren. Voor de voortplanting trekken de volwassen dieren
vanuit de zee het zoete water op, hiervoor is het van belang dat er een open trekroute zonder
barrières is. Elften trekken voor de voortplanting veel verder de rivier op dan de fint. Ze
planten zich voort in de periode mei tot juni in stromend water zoals ondiepere bochten en
tussen de kribben en zijarmen van de rivieren. De eitjes worden afgezet in helder water
boven grindbodems. Jonge elften voeden zich met klein dierlijk voedsel dat ze van de bodem
halen. Volwassen elften voeden zich met name met dierlijk plankton dat ze uit het water
filteren.
45

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
46
Verspreiding in Noord-Holland
Tot halverwege de negentiende eeuw was de elft in onze rivieren bijzonder talrijk. Op de
benedenrivieren werden soms jaarlijks miljoenen elften gevangen (Redeke, 1941). In het
midden van de dertiger jaren van de vorige eeuw wordt de elft als nagenoeg uitgestorven
beschouwd. Na 1970 zijn in Nederland en Duitsland nog ongeveer 30 incidentele vangsten
van elften gedaan in de Rijn en de Maas. In Noord-Holland is de elft na 1980 nog nooit
aangetroffen.
Figuur 20: Verspreidingskaart elft

5.3.3 Spiering
Wetenschappelijke naam: Osmerus eperlanus
Familie: Spieringen (osmeridae)
Ecologisch gilde: Eurytoop / Anadroom
Max. lengte: 30 cm
Paaitijd: eind februari – begin april
Status Rode Lijst: Thans niet bedreigd
Status Flora- en Faunawet : -
Habitatrichtlijn: -
Habitatrichtlijngebieden: -
Conventie van Bern: -
Status Noord-Holland: algemeen
Habitat & leefwijze
Stichting RAVON
Spiering komt in Nederland in twee vormen voor: de anadrome spiering en de
binnenspiering die zijn hele levenscyclus in het zoete water voltooid. De anadrome spiering
leeft in de brakke kustwateren en trekt naar het zoete water om zich voort te planten. De
binnenspiering komt voor in groot open water zoals meren, plassen en de benedenloop van
rivieren. Spieringen planten zich voort in scholen. De binnenspiering plant zich voort boven
stenige bodems in de ondiepe delen van meren en rivieren. De anadrome spiering paait in de
rivieren boven zand en grindbodems. Volwassen spieringen zijn rovers die zich met name
voeden met kleine vis, waaronder soortgenoten. De jonge spieringen voeden zich met dierlijk
plankton en klein dierlijk voedsel.
47

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
48
Verspreiding in Noord-Holland
De spiering komt voor in het Markermeer en het IJsselmeer, een groot deel van deze
populatie is de zogenaamde binnenspiering. Verder komt de soort voor in de meeste grote
binnenwateren in Noord-Holland en het Noordzeekanaal. Vermoedelijk gaat het hier om
‘binnenspiering’. De eenvoudigste routes van de zee naar het zoete water voor de anadrome
spiering zijn die via het Noord-Hollands kanaal en het Noordzeekanaal.
Figuur 21: Verspreidingskaart spiering

5.3.4 Houting
Wetenschappelijke naam: Coregonus oxyrinchus
Familie: Zalmen (Salmonidae)
Ecologisch gilde: Anadroom
Max. lengte: 50 cm
Paaitijd: eind november – begin december
Status Rode Lijst: Thans niet bedreigd
Status Flora- en Faunawet : Tabel III
Habitatrichtlijn: Bijlage II, IV en V
Habitatrichtlijngebieden:
Conventie van Bern: Bijlage III
Status Noord-Holland: zeer zeldzaam
Habitat & leefwijze
Stichting RAVON
De Noordzeehouting die vroeger veel op onze rivieren voorkwam is uitgestorven. De laatste
tientallen jaren worden echter steeds meer houtingen waargenomen in Nederland. Het
betreft hier een succesvol herintroductieproject van houtingen uit Denemarken.
Houtingen zijn anadrome trekvissen die hun leefgebied in de kustzone, estuaria en
riviermondingen hebben. In het najaar verzamelen ze zich in de benedenloop van rivieren.
Vervolgens trekken de volwassen dieren vanuit de zee het zoete water op, hiervoor is het van
belang dat er een open trekroute zonder barrières is. De houtingen paaien boven een bodem
van zand en steentjes. De jonge houting laat zich in de loop van het voorjaar stroomafwaarts
zakken en groeien op in de riviermonding. Volwassen houtingen voeden zich met dierlijk
voedsel zoals vliegenlarven, poliepen, mosselen, kreeftachtigen en kleine vissen. De jonge
houtingen voeden zich met dierlijk plankton.
49

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
50
Verspreiding in Noord-Holland
De houting is in Noord-Holland niet aangetroffen tussen 1980 en 2007. Wel worden met
enige regelmaat houtingen gevangen langs de Afsluitdijk. De meeste van deze vangsten
worden aan de Friese zijde van de Afsluitdijk gevangen. Maar ook aan de Noord-Hollandse
zijde worden zo nu en dan houtingen gevangen (mondelinge mededeling J. Poortman)
Figuur 22: Verspreidingskaart houting

5.3.5 Rivierprik
Wetenschappelijke naam: Lampetra fluviatilis
Familie: Prikken (Petromyzonidae)
Ecologisch gilde: Anadroom
Max. lengte: 50 cm
Paaitijd: februari - april
Status Rode Lijst:
Status Flora- en Faunawet : Tabel III
Habitatrichtlijn: Bijlage II en V
Habitatrichtlijngebieden:
Conventie van Bern: Bijlage III
Status Noord-Holland: minder algemeen
Figuur 23: Rivierprik (foto: Jelger Herder0
Habitat & leefwijze
Stichting RAVON
Rivierprikken zijn anadrome trekvissen. Volwassen rivierprikken leven in de estuaria en
ondiepe kustwateren. In de herfst trekken de paairijpe rivierprikken stroomopwaarts naar de
midden- en bovenlopen van rivieren en beken. Hier paaien ze boven een bodem van zand en
grind. Voor het opgroeien van de larven zijn slibrijke beddingen cruciaal. De larven graven
zich hierin in en filteren organisch materiaal uit het water. Na drie tot vijf jaar
metamorfoseren de larven tot volwassen rivierprikken die zich laten afzakken richting de zee.
De paaiplaatsen moeten in open verbinding staan (zonder barrières) met de zee. Volwassen
rivierprikken zijn parasitair en voeden zich door zich vast te zuigen op het lichaam van hun
prooi. Vervolgens raspen ze stukjes huid, weefsel en lichaamsappen af van hun slachtoffer.
Vissoorten die ten prooi vallen aan rivierprikken zijn onder andere haring, makreel en
kabeljauwachtigen.
51

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
52
Verspreiding in Noord-Holland
De rivierprik is in veel uurhokken in Noord-Holland aangetroffen, de meeste van deze
uurhokken liggen in de directe nabijheid van het Markermeer en IJsselmeer, waarvan bekend
is dat er veel rivierprikken zitten. Ook in het Noordzeekanaal zijn veel uurhokken bezet door
de rivierprik. De rivierprik trekt het zoete water op, op elke locatie waar dat mogelijk is, op
zoek naar geschikt voortplantingsgebied. Het onderstaande verspreidingsbeeld geeft een
enigszins vertekend beeld, de soort is namelijk in veel uurhokken aangetroffen maar de
dichtheid van deze waarnemingen is erg laag, vaak gaat het om een enkele waarneming. De
soort is vooral aangetroffen op de grotere wateren in Noord-Holland zoals het Noord-
Hollands kanaal, het Waardkanaal en de grote wateren in Westfriesland.
Figuur 24: Verspreidingskaart rivierprik

5.3.6 Zeeprik
Wetenschappelijke naam: Petromyzon marinus
Familie: Prikken (Petromyzonidae)
Ecologisch gilde: Anadroom
Max. lengte: 90 cm
Paaitijd: februari - juli
Status Rode Lijst:
Status Flora- en Faunawet :
Habitatrichtlijn: Bijlage II
Habitatrichtlijngebieden:
Conventie van Bern: Bijlage III
Status Noord-Holland: zeldzaam
Habitat & leefwijze
Stichting RAVON
Zeeprikken zijn anadrome trekvissen. Volwassen zeeprikken leven in de zee. De larven van
de zeeprik leven in de slibbodems van rivieren. De paairijpe zeeprikken trekken
stroomopwaarts naar de midden- of bovenloop van de grote rivieren en hun zijrivieren. Daar
planten ze zich voort boven een bodem van zand en grind. De paaiplaatsen moeten in open
verbinding staan (zonder barrières) met de zee. De ouderdieren sterven na de paai. Als de
larven uitkomen laten ze zich afzakken naar een slibrijke bedding waarin ze zich ingraven en
net als de larven van rivierprikken organisch materiaal uit het water filteren. Na drie tot acht
jaar metamorfoseren de larven tot volwassen zeeprikken en trekken ze naar de zee.
Volwassen zeeprikken zijn parasitair en voeden zich door zich vast te zuigen op het lichaam
van hun prooi. Vervolgens raspen ze stukjes huid, weefsel en lichaamsappen af van hun
slachtoffer. Een heel scala vissoorten staat op het menu van de zeeprik. Daarnaast
parasiteren ze soms ook op dolfijnen en walvissen.
53

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
54
Verspreiding in Noord-Holland
De zeeprik is in 9 uurhokken aangetroffen in de periode van 1980 tot 2007. Meer dan de
helft van deze uurhokken worden gedekt door het Noordzeekanaal. De overige uurhokken
liggen in de Waddenzee, het Marker- en IJsselmeer. Het Noordzeekanaal heeft in Noord-
Holland de functie van rivier, zeeprikken trekken het Noordzeekanaal op, op zoek naar een
geschikt voortplantingshabitat.
Figuur 25: Verspreidingskaart zeeprik

5.3.7 Zalm
Wetenschappelijke naam: Salmo salar
Familie: Zalmen (Salmonidae)
Ecologisch gilde: Anadroom
Max. lengte: 150 cm
Paaitijd: november - december
Status Rode Lijst: -
Status Flora- en Faunawet : tabel 3
Habitatrichtlijn: Bijlage II en V
Habitatrichtlijngebieden: -
Conventie van Bern: Bijlage III
Status Noord-Holland: uitgestorven
Habitat & leefwijze
Stichting RAVON
Zalmen zijn anadrome vissen. Het grootste deel van hun leven brengen ze door in de zee op
een diepte van ongeveer 10 meter. Ze zijn in staat grote afstanden af te leggen (van de
Europese kusten tot aan die van Groenland). De volwassen dieren verblijven één tot vier jaar
in de zee waarna ze aan hun paaitrek beginnen. Een groot deel van de zalmen trekt hierbij
terug naar de geboortegrond (“homing”). Kleine barrières tijdens de trek kunnen de zalmen
overwinnen door eroverheen te springen. Zalmen paaien in de koude zuurstofrijke
bovenlopen van rivieren boven een schone kiezelbodem. Het vrouwtje maakt een nestkuil in
het grind die weer wordt afgedekt na het afzetten van de eitjes. De meeste zalmen sterven na
het paaien. De jonge zalmen verblijven één tot drie jaar in het zoete water om op te groeien.
Jonge zalmen voeden zich met name met insecten die in de beken en rivieren voorkomen.
Volwassen zalmen eten met name vis (haring en spiering).
55

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
56
Verspreiding in Noord-Holland
In Nederland zijn geen paai en opgroeigebieden. De zalmen trekken slechts door Nederland
heen op weg naar hun paaigronden. De zalm is in Noord-Holland in geen enkel uurhok
aangetroffen in de periode van 1980 tot 2007.
Figuur 26: Verspreidingskaart zalm

5.3.8 Zeeforel
Wetenschappelijke naam: Salmo trutta trutta
Familie: Zalmen (Salmonidae)
Ecologisch gilde: Anadroom
Max. lengte: 130 cm
Paaitijd: November-Januari
Status Rode Lijst: -
Status Flora- en Faunawet : -
Habitatrichtlijn: -
Habitatrichtlijngebieden: -
Conventie van Bern: -
Status Noord-Holland: zeldzaam
Habitat & leefwijze
Stichting RAVON
Zeeforellen zijn anadrome vissen. Het grootste deel van hun leven brengen ze door in de
kustwateren. De volwassen dieren beginnen bij een lengte van 50 cm in de periode juni tot
november aan hun paaitrek. Kleine barrières tijdens de trek kunnen de zeeforellen net als de
zalmen overwinnen door eroverheen te springen. In tegenstelling tot zalmen zijn zeeforellen
voor hun voortplanting niet gebonden aan hun geboorterivier. Zeeforellen paaien in de
koude zuurstofrijke bovenlopen van rivieren boven een schone grindbodem bestaande uit
fijne kiezels afgewisseld met grotere stenen. Het vrouwtje maakt een nestkuil in het grind die
weer wordt afgedekt na het afzetten van de eitjes. Na het afzetten van de eieren trekken de
zeeforellen terug naar de zee om het volgende jaar opnieuw te paaien. De jonge zeeforellen
verblijven één tot drie jaar in het zoete water om op te groeien. Jonge zeeforellen voeden
zich met name met insecten die in beken en rivieren voorkomen. In het voorjaar en de
zomer met name met insecten die ze aan het oppervlak vangen, in de koude herfst en winter
met name met bodemdiertjes. Volwassen zeeforellen schakelen over op een dieet van vis en
ongewervelde dieren die ze van de zeebodem oppikken.
57

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
58
Verspreiding in Noord-Holland
De zeeforel is in Noord-Holland vooral aangetroffen in het Noordzeekanaal en langs de
oevers van het Markermeer, IJsselmeer en de Waddenzee. Ook de zeeforel is een soort die
vanuit de zee het zoete water optrekt om te paaien.
Figuur 27: Verspreidingskaart zeeforel

5.3.9 Paling
Wetenschappelijke naam: Anguilla anguilla
Familie: Echte palingen (Anguillidae)
Ecologisch gilde: Katadroom
Max. lengte: 125 cm
Paaitijd:
Status Rode Lijst:
Status Flora- en Faunawet : -
Habitatrichtlijn: -
Habitatrichtlijngebieden: -
Conventie van Bern: -
Status Noord-Holland: zeer algemeen
Figuur 28: Paling (foto: Jelger Herder)
Habitat & leefwijze
Stichting RAVON
Palingen zijn nachtactieve katadrome vissen. Het grootste deel van hun leven brengen ze
door in het zoete water. De paling stelt weinig eisen aan zijn leefomgeving en komt daardoor
in nagenoeg alle watertypen voor. Van belang zijn de aanwezigheid van voldoende
schuilplaatsen in de vorm van bijvoorbeeld begroeiing, stenen, dood hout of een dikke
sliblaag waarin ze zich kunnen ingraven. De volwassen palingen (schieraal) beginnen in juli
tot november aan de trek richting hun paaigronden in de zee. Aangenomen wordt dat de
dieren zich voortplanten in de Sargassozee. De larven migreren (met behulp van de
stroming) oostwaarts waar ze na één tot vier jaar aankomen bij de Europese kusten. Bij de
kust metamorfoseren de larven tot glasalen waarna ze via de grote rivieren het zoete water in
59

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
60
trekken. Hier metamorfoseren ze opnieuw tot volwassen palingen (rode aal). Palingen
voeden zich met dierlijk voedsel. Een deel van de palingen voedt zich met name met klein
dierlijk voedsel zoals insecten, wormpjes, slakjes etc. Deze dieren ontwikkelen een spitse
snuit. Een ander deel van de dieren voedt zich gericht met vissen en kreeftachtigen en
ontwikkelt een brede bek. Het palingbestand in Nederland en Europa is de laatste jaren sterk
afgenomen. Vermoedelijk wordt dit veroorzaakt door een combinatie aan factoren
(migratiebarrières, visserij, parasieten en ophoping van PCB’s)
Verspreiding in Noord-Holland
De paling is bijna in alle uurhokken in Noord-Holland aangetroffen.
Figuur 29: Verspreidingskaart paling

5.3.10 Bot
Wetenschappelijke naam: Platichthys flesus
Familie: Schollen (Pleuronectidae)
Ecologisch gilde: Katadroom
Max. lengte: 60 cm
Paaitijd: februari t/m mei
Status Rode Lijst: -
Status Flora- en Faunawet : -
Habitatrichtlijn: -
Habitatrichtlijngebieden: -
Conventie van Bern: -
Status Noord-Holland: algemeen
Habitat & leefwijze
Stichting RAVON
De bot is een platvis maar als larve zwemt de vis nog rechtop, na een tijdje metamorfoseert
de bot naar een platvis. Net als veel andere zoutwatervissen groeien botten op in de
kustwateren, in zogeheten ‘kinderkamers’. Van belang in deze opgroeigebieden is een
geleidelijke overgang van zout naar zoet. Een klein deel van de jonge botten zwemt, soms tot
ver in Duitsland, de rivieren op. Botten verblijven tot maximaal 4 jaar op de rivieren waarna
ze weer terug naar zee gaan om te paaien. De paaiplaatsen liggen ver uit de kust in relatief
diep zeewater.
De bot leeft in scholen en is overwegend actief in de nacht, overdag verbergt hij zich door
zich ondiep in te graven in het zand. Het voedsel bestaat voornamelijk uit vlokreeften en
muggenlarven.
In de kustwateren is de bot een algemene soort, in het verleden trok de soort in grote
aantallen het zoete water op. Door de aanleg van stuwen en dammen en door
waterverontreiniging is de intrek een stuk minder geworden.
61

Bijzondere vissoorten in Noord-Holland
62
Verspreiding in Noord-Holland
Uit het onderstaande verspreidingskaartje blijkt dat de bot vooral veel wordt aangetroffen in
en nabij de grotere wateren van Noord-Holland. Er zijn veel uurhokken bezet in het
IJsselmeer, het Noordzeekanaal, de Amstel- en Vechtboezem en het Noord-Hollands kanaal.
Figuur 30: Verspreidingskaart bot

LITERATUUR
Stichting RAVON
Crombaghs, B.H.J.M., R.W. Akkermans, R.E.M.B. Gubbels & G. Hoogerwerf, 2000. Vissen
in Limburgse beken. De verspreiding en ecologie van vissen in stromende wateren in
Limburg. Stichting Natuurpublicaties Limburg, Maastricht.
Hofman, C., 2006. Visstandonderzoek, 4 meren in Hollands Noorderkwartier. T&T
monitoring KRW. Hofman Aquamarien in opdracht van Hoogheemraadschap Hollands
Noorderkwartier.
Hofman, C., 2007. Visstandonderzoek, Wormer- en Jisperveld. KRW-monitoring, Hollands
Noorderkwartier. Hofman Aquamarien in opdracht van Hoogheemraadschap Hollands
Noorderkwartier.
Jong, Th. H., 2004. Vissen in Waterland. Inventarisatie en maatregelen. Bureau Viridis,
Culemborg, in opdracht van: Vereniging Agrarisch Natuurbeheer, Waterland.
Klinge, M., 2005. Nulmeting visstand Amsterdam-Rijnkanaal en Noordzeekanaal, Nota
ANW 05.01. Aquaterra en Witteveen & Bos in opdracht van Rijkswaterstaat Utrecht en
Rijkswaterstaat Noord-Holland.
Klinge, M., 2007. Monitoring van stroomopwaartse migratie bij Katwijk en Halfweg.
Witteveen & Bos in opdracht van Hoogheemraadschap van Rijnland en Rijkswaterstaat
Noord-Holland.
Kranenbarg, J. & F. Spikmans, 2007. Voorstudie inhaalslag poldervissen 2006. Stichting
RAVON, Nijmegen.
Kranenbarg, J., R.P.J.H. Struijk, E. Brokkelkamp, C.W. Kuijsten, F. Spikmans & P.Frigge,
2008. Verspreidingsonderzoek vissen 2007. Stichting RAVON, Nijmegen.
Nie, H.W. de, 1996. Atlas van de Nederlandse Zoetwatervissen. Media Publishing,
Doetinchem.
63