23.09.2013 Views

té té - Drukwerk in de Marge

té té - Drukwerk in de Marge

té té - Drukwerk in de Marge

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

<strong>té</strong> <strong>té</strong><br />

ïECHNlSCH TTTDSCHRtFT<br />

VOOR DE GRAFISCHE INDUSTNIE<br />

l8e jaargang<br />

januari-februari l9ó3


Parallellen <strong>in</strong> <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunst<br />

'Alles ist schon dogewesen'<br />

(Korl Gutzkow <strong>in</strong> het dromo Uriel Acosto, 1853)<br />

Krijgen sommigen van u eigenlijk nog steeds zo'n vreemd en<br />

een beetie aíwerend gevoel bij het noemen van <strong>de</strong> naam<br />

Picosso, van wie wij <strong>de</strong> lithografie'Moe<strong>de</strong>r en k<strong>in</strong>d'op <strong>de</strong><br />

vorige pag<strong>in</strong>a reproduceer<strong>de</strong>n I<br />

Maar laat <strong>de</strong> prent eens rustig op u <strong>in</strong>werken . . . Deze Picasso<br />

valt toch eigenlijk wel mee. En het is haast wel aan te nemen<br />

dat u haar nog mooi v<strong>in</strong>dt ook. Hoe komt het dan toch dat<br />

velen het fenomeen Pablo Picasso nog nooit geheel hebben<br />

geaccepteerd? Laten wij hiervoor een verklar<strong>in</strong>g pogen te<br />

v<strong>in</strong><strong>de</strong>n - en daardoor mogelijk ook voor sommigen <strong>de</strong> sleutel<br />

tot zijn werk.<br />

Pablo Picasso, die <strong>in</strong> l88l te Malaga <strong>in</strong> Spanje werd geboren,<br />

wordt he<strong>de</strong>n reeds door zeer velen tot <strong>de</strong> voornaamsre en<br />

meest universele beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunstenaars uit onze tw<strong>in</strong>titste<br />

eeuw gerekend. En omdat vele van zijn belangrijkste werken,<br />

naar hun datum van ontstaan gerekend, eigenlijk niet meer<br />

van vandaag maar eer<strong>de</strong>r van gisteren of eergisteren zijn,<br />

kunnen wij er thans reeds geestelijk afstand van nemen. Daar-<br />

door is men <strong>in</strong> 1963 tochwèl enigsz<strong>in</strong>s <strong>in</strong> staat <strong>de</strong> kunstenaar<br />

naar juiste waar<strong>de</strong> te schatten. Want zon<strong>de</strong>r dat men zich dit<br />

bewust werd, is <strong>de</strong> thans plm. 82 jaar ou<strong>de</strong> (jonge), eens zo<br />

íel omstre<strong>de</strong>n Spaanse of beter Europese kunstenaar welhaast<br />

kunsthistorie gewor<strong>de</strong>n. Eén van <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne klassieken,<br />

zoals hij door <strong>in</strong>si<strong>de</strong>rs reeds wordt genoemd. Indien men zijn<br />

veelzijdig oeuvre van o.a. schil<strong>de</strong>rijen, graÍiek, beeldhouwwerken<br />

of ceramiek goed bekijkt - en ook op <strong>de</strong> jaartallen<br />

let - wordt dui<strong>de</strong>lijk dat sommige van <strong>de</strong> meest spectaculaire<br />

creaties eigenlijk méér onze ou<strong>de</strong>rs schokten, verbaas<strong>de</strong>n of<br />

verrasten dan onszelÍ. Zij ontston<strong>de</strong>n toch immers al vóór of<br />

tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> tw<strong>in</strong>tiger of <strong>de</strong>rtiger jaren. Wij <strong>de</strong>nken daarbij o.a.<br />

aan <strong>de</strong> 'Guernica', het schil<strong>de</strong>rij van reusachtige afmet<strong>in</strong>gen<br />

dat Picasso <strong>in</strong> 1937 schil<strong>de</strong>r<strong>de</strong> als beel<strong>de</strong>nd protest tegen <strong>de</strong><br />

verwoest<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> stad Guernica tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> Spaanse burger-<br />

oorlog. ls het niet eer<strong>de</strong>r een soort geërf<strong>de</strong> voor<strong>in</strong>genomen-<br />

heid die sommigen nog weerhoudt van <strong>de</strong>ze kunst te genieten I<br />

Maar wat is nu het wezenlijke <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze kunstl Als u dit eenmaal<br />

dui<strong>de</strong>lijk wordt, zal zijn werk voor u aan betekenis w<strong>in</strong>nen.<br />

Het staat <strong>in</strong>mid<strong>de</strong>ls vast, dat wij <strong>de</strong> essentie van zijn talent<br />

bovenal moeten zoeken <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm en <strong>in</strong> Picasso's pogen <strong>de</strong>ze<br />

uitdrukk<strong>in</strong>gsmogelijkheid, <strong>de</strong> taal van <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunste-<br />

naar, voortdurend te vernieuwen. Zijn enorm oeuvre is<br />

dan ook, wat <strong>de</strong> vorm betreít, een op persoonlijke wijze ver-<br />

werkte weerspiegel<strong>in</strong>g van zeer vele kunstricht<strong>in</strong>gen uit onze<br />

eeuw, maar ook van daarvoor. Een overzicht van zijn totale<br />

werk wordt hierdoor een soort kunstgeschie<strong>de</strong>nis <strong>in</strong> m<strong>in</strong>iatuur.<br />

Picasso is van zijn jeugd tot he<strong>de</strong>n een avant-gardist<br />

geweest. Maar altijd éen met troot respêct ten opzichte van<br />

wat er aan beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunst vóór hem was ontstaan. Dus met<br />

eerbied voor <strong>de</strong> traditie!<br />

Wij kennen van Picasso, zoals u waarschijnlijk weet, ver-<br />

schei<strong>de</strong>ne perio<strong>de</strong>n. De zogenaam<strong>de</strong> blauwe, roze en an<strong>de</strong>re.<br />

Werk dat on<strong>de</strong>r meer expressionistisch, kubistisch, abstract<br />

maar ook classicistisch te noemen is. Maar hij is daarnaast ook<br />

steeds een virtuoos en uiterst kundig naturalisrisch tekenaar,<br />

graficus en schil<strong>de</strong>r geweest. En <strong>de</strong>ze Picasso, van <strong>de</strong> vooral<br />

zeer sobere, vaak tot een enkele lijn teruggebrachte teke-<br />

n<strong>in</strong>gen en prenten, komt men <strong>in</strong> zijn gehele oeuvre steeds<br />

weer tegen. Ondanks al <strong>de</strong> vele op zichzelf wel belangrijke<br />

vormexperimenten en zijn voortduren<strong>de</strong> 'honger' naar ver.<br />

nieuw<strong>in</strong>g <strong>de</strong>r uitdrukk<strong>in</strong>gsmogelijkhe<strong>de</strong>n.<br />

De hier getoon<strong>de</strong> litho'Moe<strong>de</strong>r en k<strong>in</strong>d' uit l9l0 is wel een<br />

positief bewijs voor <strong>de</strong>ze stell<strong>in</strong>g. Eigenlijk roch wars van alle<br />

vormdogma's toont Picasso zich hier primair <strong>de</strong> zoeker naar<br />

een humane bena<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> mens. Mogelijk sluit <strong>de</strong>ze prent<br />

het beste aan bij <strong>de</strong> esthetisch-i<strong>de</strong>alistische werken, dus bij<br />

zijn cfassicistische oeuvre. Maar zij is ook vcn olle tij<strong>de</strong>n! En<br />

daarmee bedoel ik niet het on<strong>de</strong>rwerp, maar <strong>de</strong> prachtige<br />

uitbeeld<strong>in</strong>g daarvan. De prent bezit <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> wezenlijke<br />

<strong>in</strong>tensie als bijvoorbeeld een belangrijke madonna uit <strong>de</strong><br />

Italiaanse renaissance of <strong>de</strong> op <strong>de</strong>ze pag<strong>in</strong>a gereproduceer<strong>de</strong><br />

schil<strong>de</strong>rachtige teken<strong>in</strong>g van Rembrandt uit omstreeks 1636,<br />

waarvan ik <strong>de</strong> grote beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> en menselijke kwaliteiten<br />

zeker niet meer behoefte bepleiten.<br />

Tot besluit: het loont <strong>de</strong> moeite om zich eens geheel zon<strong>de</strong>r<br />

eventuele vooroor<strong>de</strong>len te verdiepen <strong>in</strong> <strong>de</strong> wereld van<br />

Picasso, Maar ook van <strong>de</strong> kunst <strong>in</strong> het algemeen! Indien men<br />

bereid is zich er geheel voor open te stellen, zal men steeds<br />

meer ont<strong>de</strong>kken, begrijpen en . . . genieten.<br />

Ziedaar <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e 'sleutel' die ik sommigen van u met <strong>de</strong>ze<br />

regels trachtte te geven. De <strong>de</strong>ur naar <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunst<br />

staat nu op een kier. Maar u moet haar zelÍ geheel openen.<br />

U zult er rijker door wor<strong>de</strong>n !<br />

Kurt Lrib<br />

Geraadpleeg<strong>de</strong><br />

literaruur: Knaurs Lexikon mo<strong>de</strong>rner Kunst; Catalogus<br />

147 Ste<strong>de</strong>lijk Museum A'dam, Picasso: Guernica; dr. F. Schmidt-<br />

Degener: Rembrandt's Tegenstrijdighe<strong>de</strong>n.


1'<br />

t2<br />

WerkgelegeDheid<br />

De vergrot<strong>in</strong>g van dè werkgelegenieid welle en bet e<strong>in</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>r<br />

v@Bfgàan<strong>de</strong> ver$lagperiod€ opired, zette zich krrchtig door en leid<strong>de</strong><br />

ln <strong>de</strong> rÀrelr 1960 en 1961 reus tot sn niet onunzienlitk ickori aad<br />

arbeid6kruhten. Bedr@g <strong>de</strong> gereglslt€er<strong>de</strong> erbeld6re$crye vs manlren<br />

op I Jsnuari 1959 onSeveel 116.000, dil ent&l dsl<strong>de</strong> tot 82.000 per<br />

ulttmo 1950, tot $.000 etnd 1960 etr tot,A.000 per 3l <strong>de</strong>ember 1061,<br />

In prcelrten vm <strong>de</strong> m$nneUrke ber€pcbevolklng daal<strong>de</strong> <strong>de</strong> geregis.trer<strong>de</strong><br />

arbeidsrseNe yan mannen vm 45 pct. elnd 1958 tot 1,?<br />

!rt. op31 alwember 1961. Het verl@p <strong>de</strong>r gereglstreel<strong>de</strong> arbeldar@ile<br />

per kwartesl wordt' ln bijgan<strong>de</strong> tab€l w@rgegeven.<br />

De gedurcn<strong>de</strong> <strong>de</strong> verflagpelto<strong>de</strong> getet<strong>de</strong>ltjk 8t€rler ror<strong>de</strong>n<strong>de</strong> overapannlnS;<br />

op <strong>de</strong> àÍbeldam4rkÈ - welke zlch tn vlljwol &ll€ b€drlltstakken<br />

v@r<strong>de</strong>d - lrlek ult het slugen<strong>de</strong> mtÀl <strong>de</strong>r olFnstmn<strong>de</strong><br />

mnwa€pn die op d€ Gewstelljke Arbeldsbureê[s w€r<strong>de</strong>n gerêgi6trërd.<br />

fu eplll 1080 oyerrchrËd dit sntol y@r het É6t se<strong>de</strong>rt 1961 he,<br />

amtal wgruoren r<strong>in</strong>clusiel teFelkgeslel<strong>de</strong>n op unnll€n<strong>de</strong> werk€nl.<br />

Op die datum bedr@g hef aantal opeNten<strong>de</strong> anlràgen v@r mau-<br />

Ien nI..10.000, terEll <strong>de</strong> gieregistrer<strong>de</strong> mannelUke trbeidsreserve<br />

t@! 4?.000 ws. Op 31 <strong>de</strong>ember 1961 bedreg het ental openstso<strong>de</strong><br />

unuagen <strong>in</strong> tatul biiua 108.000, w&rve ruim ?1.000 voor tnmnell<br />

e! ruim 36,000 Y@r vrouwen. aDe geleglstrcer<strong>de</strong> arbeidsrs€lve v6t<br />

qouwsn b€dreg ultlrno 1961 rujm 5.000.)<br />

Cotumissie wt Oelegf,herd Oterleg6g@ ratecntralas<br />

In *nwglsheid van vertegenw@rdigelr vm d€ bouwbed!Íf6bon<strong>de</strong>n<br />

en <strong>de</strong> a€rsiehe bdrirfsbob<strong>de</strong>n ter<strong>de</strong>! m€t b€trekklng to, <strong>de</strong> eerkgele!€nheid<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> boumljveÍlreld €n In dê lmdbouw, mel nue tn <strong>de</strong><br />

dlie nerdglijk€ Drfllncl6, dc lolgeu<strong>de</strong> conclusl6 bereikt:<br />

a. En ysMell<strong>in</strong>g rm <strong>de</strong> ontsldtt rS, <strong>de</strong> <strong>in</strong>dutrlaltsàtte en <strong>de</strong> lxotoprutm<strong>in</strong>g<br />

1n do elrierg€bleven gebie<strong>de</strong>q, ln het birzon<strong>de</strong>r <strong>in</strong> het<br />

n&r<strong>de</strong>n;<br />

b. en b€tere cod,rd<strong>in</strong>etlê i|en <strong>de</strong> verehtuêr<strong>de</strong> mtntÁt€r<strong>té</strong> Ítr frên<br />

Haag, biJ voorbeld d@r <strong>de</strong> benem<strong>in</strong>g van een regellngmmlsat,a<br />

aoor <strong>de</strong> werkgêlegetrheld.<br />

D€re soaclusiF Fer<strong>de</strong>r door het Ovq'legorgun ys <strong>de</strong> Vg,Lcenha-<br />

16 sa<strong>de</strong>ld.<br />

Verslag 1959-1961 van het Ne<strong>de</strong>rlands Verbond van Vakverenig<strong>in</strong>gen<br />

Gercgaslreetd,e qrbeld.trcsen e oqtu nrdnten<br />

kwaltanl { I<br />

jóar 1958 1959<br />

i<br />

l9d0<br />

lvorkl'os- Srlzoan- Wrir!lngr- SFurtuur. CorJuDrtuur- W{rkloorh.<br />

)x'ld pÍr wcrkloos- w.rklers- r1ïklóoa- lLarkloos- 1., mbr<strong>de</strong>r T,,tarl<br />

ultimo hêld h.ld lÈid b.id Aêschlkt.<br />

1968 <strong>de</strong>, ,?.00O 22.m<br />

1959 Dut. 2.000 ,1.000<br />

* juni !.n00 1á.00('<br />

.* r.tt r-0$ 11000<br />

- {1.c. :0.m t?.m<br />

1960 È'rt. 11.000 1?.000<br />

- Juni 3,m ?.000<br />

- sípt. Lm 8.m0<br />

* drc, 16.000 10.000<br />

1961 mrt. 6.m s.ffi<br />

- jul * $.m<br />

- rept. l.0(0 ï.m<br />

* doc. 15.000 8-000<br />

16.m 10.000<br />

r7.m 8.m<br />

r2.0(n<br />

t6.000<br />

l6.m<br />

r6.000<br />

s.0m<br />

{,0m<br />

9-0m<br />

6.m<br />

3.000<br />

2.W<br />

6,000<br />

I<br />

t90 I<br />

31 000 116.00)<br />

21.000 90.000<br />

r8.m 63.000<br />

18.000 4?.000<br />

r9.o)0 E2.000<br />

l8.m 67.m<br />

l{.m 33.000<br />

14,m n.w<br />

15.000 49.@0<br />

14.000 35.to0<br />

1r.000 9l.m<br />

13.m0 2?.00<br />

r4.m {3.mr'


Bulsíjc<br />

HdsÁriló<br />

Jqo.Sl.!i.<br />

O6t'hirhnd<br />

u.s.s.R.<br />

tludrl a* Ndrhad no O.fl ELn\@(h tub. ztd )<br />

s10<br />

t5 li<br />

2! li<br />

59 .r3<br />

29!<br />

il3?<br />

210 ln<br />

4rt.5 26E<br />

l96l<br />

.pon <strong>in</strong>pn Ltprn irpoil 5 .rp(F %<br />

5 6 l0<br />

t.- zl ?i<br />

?$ i: !:<br />

?l 59 e1<br />

3l ii ]t<br />

! l? ?0<br />

l0! {5 ttl<br />

0,0i<br />

0.t ?<br />

0.3<br />

0.!<br />

0.5<br />

0.3<br />

0.04<br />

0l<br />

00:<br />

0.1<br />

0.5<br />

ln k<br />

!..lic! kt hro<strong>de</strong>lr!"*..Í<br />

"cÍshspar<br />

iao<strong>de</strong>krcrtèímd<strong>de</strong>a !t!r.u i. bdrctt.ltl<br />

nrr dc OÀrLlolíjto' nnn dh,.dirdd H.!<br />

\tibi.l s.hlcl.n, otrdlDlr hfl lcit dil M<br />

hêdi íêd! stult.p Jo kt.lnJe 0d..i!i.1. r.gtnncllnr..d nrr.ar ènWt'rct* vrie hen.<br />

<strong>de</strong>l o @ rio.t.ik*.s. sel.id!, b{nrÍlàndr [sdrl. wÀril.oÍ d!.oÍLd.Í<strong>in</strong>s6vniheid<br />

m pailjd r@r hèt efÍddq {ar omnrriale hRnJ.ln,4cn op tuis lun corirFlo(r<br />

oer lotaEl w&l!ilrnd. b.Dit lwáo *l !b'l ril lnhs djd$i d. foorhrprcknr.n.lia iln<br />

t6t ei4iL 'r. ler e'ílisilar hebhn plldrÊ.votrd.! ro*n &n &1lu.o td Rr:ri*he<br />

b..d.l!d!lcs.tié.Dearrl<strong>in</strong>istèLp'.knrslr Lrdd(n t!, dql n! re Eàln oÍ dc ao4!lij!<br />

hdd b.*oDd to! hd èllnd eaÀ ecs rlrdfts u! ln]dLl eD àchcepÍ.án op Ulb vln hcr<br />

bqiacl vro <strong>de</strong> lk*il*ursÍ<strong>de</strong> M<strong>de</strong>i ht{ Jtrilcr Ír, &d ,kiÍjrrisa hand.Ldcimlon.t<br />

d biilcho.rêÀdê .dt<strong>in</strong>rd8l'.jór.Í, !d l*t d@l r! lóu.o tqr er 8ÈmrJdhtrElierd h-<br />

bl<strong>in</strong>sE.ler Nu hot &aelor.LHe.Vctd'sf trmLltl <strong>in</strong> st.lirÍ l$ serred!í bliJlcÍ dc<br />

Rulilclp lolorÍélts, 'orl! dn iÍ hd ioriÍ. v€ÉLÍ $rftl dpsme*r, Ind.rd..d brcld r.<br />

dh hr.ddó6s€lhs$ .aa te lnoF m d. &oelor .lá eí'kid.<br />

D. rilhdm r.! d.È @ràdprllns seén !€nLr.d3 s..n a.nl€ldltrB te !.micbteÀ d.r<br />

q L@ Ênli! ddbÍh haíd(M!É!b8d tê {rdÍ$ .ijt', j! í.óand m.. hd ídt,<br />

dil ry *d ,8 prhcipiè|. {cgeMéll<strong>in</strong>8d veldid zullst neM sordtn ocrbnrd.<br />

D. d|a6 rer hlsiriJé, H@sir{!, O6t'Duírland. Trjdhoilowal'r..n RÍd.!d nan I'<br />

.i6 fradidJ{k ruB lc, tedl dn i.!' tc8cl{li{ Pol.' .n Res.nié reo eois6'<strong>in</strong>a<br />

J.lordc bds ffisrdiÍ, r.liil dt h.i srv,l $as rlc! dc irrq dl J&so!lad.. Pol.n<br />

Jaarverslag l96l van het Verbond van Ne<strong>de</strong>rlandse Werkgevers<br />

1l<br />

i9<br />

t,<br />

[0<br />

De onkrs vrr dr NRlcibtrdlr lrndfl u{r l.r (htbb! i ir 2& tfih'il tr'{ Ír'Js k_<br />

F.tr lk !isr! b!. nid ífc, d<strong>in</strong> .rn (.hdr hrnJcl 'd 7ril*il'nd<br />

Omr hd V.rhtrd h.tdr nrflMrr IÍ!d.N 'irr,le.xd dtr htr rlh;i'í' rón llt!tromieh'<br />

Zrtii rn n*t hil Ccrtnd Onrlo *{, ir tltnr'nL'hL liltul lrtÉ(n mrt hd lnrn'nlstd<br />

otr dc t.n rarzN, *rn dtrc Orrb!'llrJ'r' rt ÍÈ(n hJil.lt'hirk<br />

ir & lr.srarirconrnurir r.,r btr Cdr,ral OxJrtr 'r il^ÍiiF <strong>in</strong>'rrri'f Dd*\"ki's<br />

rcíecnd rnn ha oosrtllcu ut {all{trcítord( sdri(,rn iitr da S'd€diil< 'cFcín8<br />

áiro'.t<strong>in</strong>utcnrn'r,,<br />

{1 r:.^.rr'3<br />

l' &,hnd Nd o'h hie!lt,!!í rf{j)tr'rt .!!onr{^lic stlkt tc[ *rl d {P"irl' riu_<br />

da$r 'furs. ts lfl bijldl"r <strong>in</strong>rtÈer'tnt lr"r,l rt n.nrr to h"t tui{n('ils( !'riLs fn'<br />

!*r Cotrol oryru ror rlc lr,nodN|c tLhkl&c{r 'tct l'r B'l$htd 'cr bdkkl<strong>in</strong>{<br />

tor <strong>de</strong> Lrrníl,nrn!,.ti.s ot ÍtízLl.'nrq rJrrlnd 'n iJ'n<br />

"<br />

tn dir !.61!s *onh .r ií hd liizoÍd.r dc rlnl.Jrr (1, sdÍ'riqd Jat NdcrLud rÍn orritLr'<br />

rio d. @tuiltclnr*slr'td{o ilrros dsitot rJ o'Í cd Liíd<strong>in</strong>s lot ('!d te<br />

Ltuns.D m.t d.a tdorosdSo llk<strong>in</strong>urLl$. llrfer op nt* sn s'j?i dJr cit tptoidhg ir do<br />

.{F,d *odr 8..ÍÍtc!,,srd. si'rdoor da. 'o oh n!,ttlrt tíharleliik }o'dr €u h'r '6'<br />

jLu.lu!ilcil@p lo dl Rilld<br />

"1Ídr Ltr b.tFo'd drt hd llrud'rcn !& f<strong>in</strong>iffi'Íi^g!<br />

!!di.tc! rh.Di ti!*cliit6 rllt[ endr. t.^!iil lilár"llc onrsiLlcllnsil'nilq'b bun(n<br />

KlnihlriJkàÍ(tunJ r'.r oo'J.r v,r'.,r l)h .n n{{+dlÉf, r"' Jc 'dr'r(t'n }"í k<br />

hibnlsnd. *r.ód <strong>de</strong>e hlls blurdrr drtr noB *6i"1 *oilr !c'l'cDd h d' $rd Qn \t'J<br />

1d,. . Jia êlk. c.Dclrok !rÍ ddrd6 tri1Jnl<br />

Oild!, hd hsblr rió d. & 6e. Utri. "'.dr!t dc I'dh(ir!' kor l'!Èràí'loÁh'dbtn'<br />

2or.l *rt íii!N,.rn,8 el! \edtk.ritr8 hrÍcÍr. ,ii! Í{lÉ'dr. .to "n d'\ileh leilijd ldx<br />

5 i!sr. it luls.n d{ ó'crL.d.r !.Í $rdl,{' Drtsrrlr hd óÍ(il bddrfslNcnhíeutard@'<br />

rd$lrctr dro ecl d@r rtiddcl YlD !!n fl!r$ii.rr{{di. ir rc'ntnrnd( nat' lisico s sn<br />

<strong>de</strong> reu.hr<strong>de</strong>.nntlliDsl, oÍ4 tÈ trcó.n. r..l.ltuctor'rl'rlJdiryr$n d' 8Ícn!vRí sièar'<br />

Tc. d!i(hr( rrn itrd.rê llnd.r di.rr dc !.hkrri'd it dt 'llÉnÍii'a'i€nns!Ía'iltun'n<br />

ràlt dt n!ó<strong>in</strong>r i3n hd Cnrtrd OryJ<strong>in</strong> to lrt{Jig nr4(lijt tc wt'icn <strong>in</strong>8'halld íí el_<br />

l.o bÍ. dr fi..ncie'nrÉ,ldn,s.n v@, hdliiÍld 'a. ióíclllr.rn aro btltnhd* a|liemn<br />

d@. dc Ícs.dtx d'cD.! tr'\oidot v.nckc'd $Jrólj h'r í'rh!ël<strong>in</strong>g lrrdicdr ddt d' rtuedate<br />

Íoo' srd!í<strong>in</strong>r uó r\P'dt.dtd4s sonh vd5i'ld'<br />

Ver dc NLd.il3trd* erpon ir k hrhdndÍ, Dutris lát ii dl npFn,dJtd@íódt'$t'hrs<br />

r:n dc r"rbndcn lor $nnd L s€l,R\, c.' daidcl'il arrciclt ió 8'{s't rs d' hsu'o'<br />

d€ f.ciln.illD or h.!,i.ti.d un ic dF,nílrlrcilrÈR er 'r'dct'dns' rE'bil tno3 t"<br />

<strong>de</strong> r€sc'ii8 d. v.,hnEtÍ. k,nbtr,r ztn r.É,itr. di! lij lct Ndc'land" !'drlfàlevtn h"<br />

sraan cn sd!. e,or njn {.iich <strong>in</strong> d. cln.!ruilii.'irird É(r atrd'rc l!dc! c'n zodaoise<br />

!re{r r. onlEn*cs d.r [4 *@. -'.tj.rtand 'nosctlrk 5 dln cxlonpfiitc 10 hDdhrÊs'<br />

rop. rc [*tim"n.<br />

Jaarverslag l96l van <strong>de</strong> n.v' Ne<strong>de</strong>rlandse Spoorwegen t3<br />

l'd.a&i*i'&<br />

r


a<br />

t4<br />

Samenstell<strong>in</strong>g van_ h€t secrekriaat<br />

De rmdí.llhs m hq Md.dsr pêr 1 jedu.i 1962 Ms al5 @lsr<br />

hrARil&sd.d&l|@.@hd,<br />

hr. P. Du6dse.lr *6rA<br />

h.G.LTs&!w,<strong>té</strong>d'!<br />

Nrto.ll,l{|!s&*@bnt<br />

Mr.C H.A.vrV|]M,s.adi<br />

h.P.n.W|s,edd!<br />

k.<br />

K.U&&<strong>de</strong>rr@r tu!d@d.!<br />

"r.<br />

ki J.G(,we,ft h*h.pF{jr Bdddra.<br />

h.W.ÈÍaSffi !,s,tdird@r hdrPld<br />

G. J.N.WNu jeh.rid r<strong>de</strong>dÈr<br />

{d.'rDoNdcrhn&HuÍft )<br />

. L b dècltd. tuFdó Ètbh v6r k C.S.W.V,<br />

H€t e$elari..r k s*e*i€d h hd !rnr@. Krlure'dtjk E, '6.Crav.nÀa8e, rêloÍ@! l8 30 80,<br />

l!l*nr.32146-<br />

Waarnem<strong>in</strong>g vm secretariaten<br />

WerAeíomd ffi€trri{rê, tí 1901;<br />

Kolnsddsomli$t€<br />

Vereririrs vio BsldÍabdlubn<br />

V.rcniA<strong>in</strong>g EÍ Bshoirl&hilanien<br />

voroiÊirs yu N.<strong>de</strong>llands Cluco*hbriets<br />

Ve6íisids v!! N€dêrlad6. Ze<strong>de</strong>íroothhrikarro<br />

Dr-W. r. Bma,o<strong>de</strong>d{ vln d. *€.d.È<br />

&. ^. P. vr s h.or,.djfr€ccd.rn<br />

DB C- f .!dkr,f, dJuerE.edt<br />

Drd. A, HMob,ldtucrcí.sdl<br />

Lv..tur.dj6.r.r.fthdt<br />

Mr. C. 8*i. ndre*.r v.n h.r *crsr.o..r<br />

R. E. Do6q dqe*d v@ her *c&hd..(<br />

Drr.l. M@M,b.d@d.rve h?!larn.t<br />

J, P@,rd.{.ibve S.r ffi.nd<br />

&,. N. l. or Rs, d.v*tid \o! Fbli. reht@<br />

Tr. Lv.n K,er,Md hlhddhs<br />

hs. G. P.v^N B&cÍrF<br />

Ds. C. P.v^N B.xcrr[<br />

Mi. G. P, Tfr HrsmRc<br />

Jaarverslag l96l van het Verbond van Ne<strong>de</strong>rlandse Werkgevers<br />

,?,{<br />

í<br />

lt<br />

laarverslag l96l van <strong>de</strong> n.v. Ne<strong>de</strong>rlandse Spoorwegen<br />

Lidmaatschappen<br />

Het oatrbl iidividtr.ls ldê' he.l@s ad hd e<strong>in</strong>dcvanh.tvcr6hsja.rS02,biljl52ycreri<br />

s<strong>in</strong>sen ,r.t.e, eezoncrlijl lêdênral y0 5018 hij ons robond vlrm sànsêrlord. Hct blale<br />

enbl le<strong>de</strong>il lan ons qbohd op 3l dccênrbe. 196l bédro.s dus 5520.<br />

F<strong>in</strong>anciële toestand<br />

ln dê b61ote. llseneoc ledo.vêÍsa.ler<strong>in</strong>s yar 18 mei 1961 $e.d aàn dè soÍhsDd.., Ac<br />

k.s.onei$ie d h.t hstuur d&harse rerlcerd ver allc h ha! lrocduighdd redcbb<br />

fimdêle h<strong>in</strong><strong>de</strong>lbscn i' ha iai. 1960.<br />

Ecí oleEicht !.n <strong>de</strong> fiaàncièle toèdand váD ons *tund is I'ierondêÍ io <strong>de</strong> wm tu Rtr<br />

vêÍlodc halaní p6 31 <strong>de</strong>c.ihr 1961 *€.rs.s<strong>de</strong>n.<br />

Dê k&Ioudkundi8e .óarÈlc mrd ook h d.z€ reÍslgsp.riodc uilseelerd <strong>de</strong>r nd E€nt6<br />

N.<strong>de</strong>rlàndrch. A@lobntotlotoor vd l88r Mo'et & SraÍke re 'i.GaEohrse. Ovclen.<br />

loníig an. 17, 2e lid, lao <strong>de</strong> í.1u1€n. werdcÍ <strong>de</strong> bl.íe cr <strong>de</strong> reker<strong>in</strong>S er verstmordh8<br />

ovr lcl k l{<strong>de</strong>rjàai t961, d.drt Èzrk6 doot dê &asconnilrie add6 Íar uÍsebrac$t,<br />

dmr têt slgmer h6t!!r socdsekeuld. ln <strong>de</strong> h3coFDi,sie iabben dtdog <strong>de</strong> Lers D.or<br />

loro, u.G,KmwsN, Dr-n.A.JÈlfM eí d. penrhpecter m.C.T-prVmRomr,<br />

De Íappo<strong>de</strong>n un <strong>de</strong> lc.dnistrt .n <strong>de</strong> kasconnbrie djn daama, zoels vootgesclrerer, vor<br />

gdê8d ss! <strong>de</strong> rel€niDgconnbti., vaadD zitt<strong>in</strong>r hebb€n <strong>de</strong> h@r ,.KuNmbu, C.S.srp-<br />

eh ên u.A.C.J.NowÊNs.<br />

VqLoil. tuhÉ Ft 3I dccenh.t l96t<br />

RffiCo 8dêm t 952.212,-<br />

K$ n kà.riê! ., 209.X06,81<br />

DcbiÈoren - ,, 108.349.1?<br />

Í r.r89.767.s8<br />

Kcpiàd t 1.011.036,12<br />

,, 25t.731,86<br />

i i.ii,.,i, p"<br />

m-.-" J,,","-'-..<br />

a *"" ,:.: ,.,-..<br />

',::i<br />

"-,'''' : '".."'<br />

f"--'"..'-..,- w' -""'.'*<br />

a.',,..'.," s-,<br />

;<br />

J::.<br />

rl*I<br />

rl<br />

''


Jaarverslag l96l van het Verbond van Ne<strong>de</strong>rlandse Werkgevers<br />

',:1 l?,t::,,1' rt,-.i :t..'...) ./.1..,<br />

r;, t41tt.t:1<br />

tlt t1tt,,1i t\r','!.1 ,trt a", 1t..:.:.t<br />

.,t.!rys d h, sH! ,rlitqt ' ífuWetu tàtrds,*tí6t6t<br />

laarverslag l96l van <strong>de</strong> n.v. Ne<strong>de</strong>rlandse Spoorwegen<br />

r.t,t w .a íà,68w<br />

4wse'*4<br />

(.ttq<br />

t 1ttt4<br />

& @4 /-..',.,t.,tt94,. 1t!tt1<br />

4r,rir,?!tk.. :.q.r1<br />

trtttl<br />

ter:tu'/l<br />

t,r,rt<br />

',\4.14<br />

[silIrrÍr | lrrrrA0<br />

ít*t<br />

,94r':.! l|tttra<br />

rl9atrl4 \.,iiiz*<br />

#,& ,4 rti t9 ta<br />

.u.a ,l5t4t<br />

tt-\!.4\ ,ir*lri,<br />

t tl' r1r<br />

/,tixw 1,..111t<br />

it81\t ia1e1,.<br />

l5


ló<br />

Voorberei<strong>de</strong>nd werk aan <strong>de</strong> hoogdrukvorm<br />

Het is een onjuiste opvatt<strong>in</strong>g, te menen dat rationele werk-<br />

wijzen alleen kunnen wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gevoerd <strong>in</strong> het zogenaam<strong>de</strong><br />

grootbedrijí of - zo u wilt - <strong>in</strong> bedrijven van grotere omvang.<br />

Niets is m<strong>in</strong><strong>de</strong>r waar. Waarom zou <strong>de</strong> man <strong>in</strong> het kle<strong>in</strong>ere<br />

bedrijf m<strong>in</strong><strong>de</strong>r rationeel moeten werken dan zijn collega <strong>in</strong><br />

het grotere bedrijfl Het komt aan op <strong>de</strong> persoonlijke <strong>in</strong>-<br />

stell<strong>in</strong>g, op <strong>de</strong> vraag of men begrip heeft om een opdracht aan<br />

te pakken op een wijze die het m<strong>in</strong>st tijdrovend is.<br />

In feite beg<strong>in</strong>t het voorberei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> werk al bij het uitschrijven<br />

van <strong>de</strong> opdracht: <strong>de</strong> or<strong>de</strong>rbon. Daarop dienen alle gegevens<br />

verzameld te wor<strong>de</strong>n die voor een rationele verwerk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

opdracht onontbeerlijk zijn. Navragen tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> verwerk<strong>in</strong>g<br />

moet onnodig zijn. Daaraan ontbreekt <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk nogal<br />

eens wat. Hoe vaak wordt bijvoorbeeld niet verzuimd het<br />

afgesne<strong>de</strong>n of plano drukformaat op te geven. Of <strong>de</strong> soort<br />

papier die voor <strong>de</strong> opdracht zal wor<strong>de</strong>n gebruikt, <strong>in</strong> verband<br />

met eventueel te bestellen rasterclichés.<br />

Met het oog op het aanbouwen van wit of het toepassen van<br />

uitspr<strong>in</strong>ten<strong>de</strong> regels oÍ clichés dient <strong>de</strong> zetter te weten hoe-<br />

veel aanslagwit ter beschikk<strong>in</strong>g staat. Ook well


op een an<strong>de</strong>re zetmach<strong>in</strong>e zijn gezet dan het oorspronkelijke<br />

zetsel, kunnen soms aanmerkelijk <strong>in</strong> hoogte verschillen.<br />

Regelmatige controle op het mach<strong>in</strong>ezetsel bespaart aanzien-<br />

lijk op <strong>de</strong> uren die aan toestellen moeten wor<strong>de</strong>n besteed,<br />

Ophogen von clichés<br />

Lo<strong>de</strong>n voeten van stypelood zijn i<strong>de</strong>aal voor het monteren van<br />

clichés. Met behulp van een vlakstype-apparaat (afbeeld<strong>in</strong>t 2)<br />

wor<strong>de</strong>n grote platen lood gegoten, waaruit <strong>de</strong> voeten, al naar<br />

gelang <strong>de</strong> benodig<strong>de</strong> grootte, wor<strong>de</strong>n gezaagd. Bij het gieten<br />

kunnen spaargietvormen wor<strong>de</strong>n toegepast om <strong>de</strong> platen wat<br />

m<strong>in</strong><strong>de</strong>r zwaar te doen zijn.<br />

Alvorens een cliche wordt gemonteerd, dient eerst <strong>de</strong> voet op<br />

<strong>de</strong> luiste grootte te wor<strong>de</strong>n gezaagd. Dit moet met <strong>de</strong> grootste<br />

nauwkeurigheid, zuiver haaks, op typografische maat ge-<br />

schie<strong>de</strong>n. Bij het doorvoeren van <strong>de</strong> plaat lood door <strong>de</strong> zaag-<br />

mach<strong>in</strong>e (afbeeld<strong>in</strong>g 3) wordt <strong>de</strong> zaagsne<strong>de</strong> door íreesbeiteltjes<br />

geëgaliseerd, waardoor een prachtige glad<strong>de</strong> kant ontstaat.<br />

Het spreekt vanzelf dat elke voet rondom door <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e<br />

moet wor<strong>de</strong>n geleid om vier kanten zon<strong>de</strong>r oneffenhe<strong>de</strong>n te<br />

verkrijgen. Met <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e kunnen ook uitspar<strong>in</strong>gen <strong>in</strong><br />

voeten wor<strong>de</strong>n aangebracht om zetsel <strong>in</strong> te brengen. Zaag-<br />

mach<strong>in</strong>es zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> regel van een typografische maat<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

voorzien.<br />

Met <strong>de</strong> egaliseermach<strong>in</strong>e wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> clichévoeten op <strong>de</strong> juiste<br />

hoogte gebracht. Er is keuze uit diverse typen: <strong>de</strong> voet kan<br />

met <strong>de</strong> hand on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> freesbeitel wor<strong>de</strong>n doorgevoerd, <strong>de</strong><br />

voet kan tussen een roterend blok wor<strong>de</strong>n geklemd en er is<br />

een type waarbij als het ware een schaaf ovêr <strong>de</strong> gehele plaat<br />

wordt gevoerd (afbeeld<strong>in</strong>gen 4,5 en 6). Bij het bepalen van <strong>de</strong><br />

hoogte van <strong>de</strong> voet dient reken<strong>in</strong>g te wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n met<br />

<strong>de</strong> aard van het daarop te monteren cliche. Het ene vraagt<br />

om meer spann<strong>in</strong>g dan het an<strong>de</strong>re. Een cliché met zeer lichte<br />

partijen zal soms 0, 1 mm on<strong>de</strong>r letterhoogte l


t8<br />

ó Vlakschaafmach<strong>in</strong>e voor stypeplaten (Gietz)<br />

7 Clichéhoogtemeter<br />

een speciale hoogtemeter <strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l. Doordat <strong>de</strong> druk-<br />

spann<strong>in</strong>g bij dit laatste meetapparaat verstelbaar is van 125<br />

gram tot 1500 gram kunnen ook zeer zachte rubber- of kunst-<br />

stofclichés wor<strong>de</strong>n gemeten.<br />

Om gebogen drukvormen te meten kan <strong>de</strong> tafel van een<br />

gewone clichéhoogtemeter wel wor<strong>de</strong>n verwisseld voor een<br />

verstelbaar rondza<strong>de</strong>l.<br />

Monteren van clichés<br />

Er zijn vele manieren om een cliché op een lo<strong>de</strong>n voêt te<br />

bevestigen: met spijkers direct <strong>in</strong> het lood, houten pluggen<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> voet en daar<strong>in</strong> met spijkers vastzetten of plakken met<br />

tweezijdig plakband. Plakken heeít het na<strong>de</strong>el dat geen toestel<br />

tussen voet en cliché kan wor<strong>de</strong>n aangebracht. Spijkeren <strong>in</strong><br />

lood heeft weer het na<strong>de</strong>el dat <strong>de</strong> spijker het lood naar <strong>de</strong><br />

zijkanten of naar boven perst, wat een verhog<strong>in</strong>g veroorzaakt<br />

en <strong>de</strong> afdruk onSunstig beïnvloedt. Voorboren van het spijker-<br />

gaatje is daarom aan te bevelen. Spijkeren <strong>in</strong> houten pluggen<br />

heeít het voor<strong>de</strong>el dat het cliché op <strong>de</strong> voet - vooral van<br />

belang bij meerkleuren-rasterclichés - nog iets kan wor<strong>de</strong>n<br />

verschoven. Voor het boren van gaatjes is een hangen<strong>de</strong> boor<br />

met flexibele boorspiraal als bijzon<strong>de</strong>r aanbevelenswaardig te<br />

mel<strong>de</strong>n (afbeeld<strong>in</strong>g 8).<br />

Stondmoken<br />

Met een registerraam (aíbeeld<strong>in</strong>g 9) wor<strong>de</strong>n kleurvormen<br />

sluitend gemaakt. Het raam is voorzien van een scharnierend<br />

doorzichtig venster. ls het zetsel van <strong>de</strong> eerste kleur, <strong>de</strong><br />

hoofdvorm, met behulp van <strong>de</strong> nodige sluitstukken <strong>in</strong> het<br />

raam gesloten, dan wordt het met een handrol <strong>in</strong>geïnkt. Het<br />

scharnieren<strong>de</strong> venster wordt over het <strong>in</strong>gesloten zetsel ge-<br />

klapt en met <strong>de</strong> hand aangedrukt, zodat een afdruk van het<br />

zetsel op het doorzichtige materiaal ontstaat. In een twee<strong>de</strong><br />

raam wordt nu het zetsel van <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> kleur <strong>in</strong>gesloten en<br />

het bedrukte scharnieren<strong>de</strong> venster aan het twee<strong>de</strong> raam<br />

bevestigd. Door neerklappen van het venster op het zetsel<br />

kan wor<strong>de</strong>n gecontroleerd of bei<strong>de</strong> zetsels goed sluiten. Zo<br />

nodig wor<strong>de</strong>n correcties aangebracht.<br />

Een registergalei (afbeeld<strong>in</strong>g l0) is een wat eenvoudiger hulp-<br />

mld<strong>de</strong>l om kleurenclichés op voeten <strong>in</strong> register te brengen.<br />

De werkwijze is gelijk aan die <strong>in</strong> het voorgaan<strong>de</strong> werd be-<br />

scn reven.<br />

Als een belangrijk hulpmid<strong>de</strong>l dan nog het uitlijnapparaat,<br />

dienen<strong>de</strong> om <strong>de</strong> zetselstand van m<strong>in</strong> oí meer <strong>in</strong>gewikkel<strong>de</strong><br />

fol<strong>de</strong>rs <strong>in</strong> meer kleuren en het register van vormen voor tijd-<br />

8 Boormach<strong>in</strong>e voor spijkergaaties <strong>in</strong> clichévoeten 9 Registerraam van Hei<strong>de</strong>lberger-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaat


schriften en boekwerken nauwkeurit te controleren alvorens<br />

<strong>de</strong> drukvorm naar <strong>de</strong> produktiepers gaat. Het aPParaat is<br />

voorzien van verticale en horizontale l<strong>in</strong>ialen en een maat-<br />

<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, die op elke willekeurige maat kunnen wor<strong>de</strong>n<br />

<strong>in</strong>gesteld (afbeeld<strong>in</strong>g I l). Met zo'n apparaat komt alles on<strong>de</strong>r<br />

controle: het zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gs register, het aanslagwit, <strong>de</strong> plaatsen<br />

van vouwlijnties, paskruisen enz, Voor met regelmaat terugkomend<br />

werk benut men bij sommige uitlijnapparaten speciale<br />

strips waarop <strong>de</strong> afmet<strong>in</strong>gen wor<strong>de</strong>n vastgelegd en die wor<strong>de</strong>n<br />

aangespannen als men weer een <strong>de</strong>rgelijke vorm te controleren<br />

heeÍt. Eenmaal <strong>in</strong> bedrijf, bemerkt men Pas voor hoeveel<br />

doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n het u itlij napparaat diensten bewijst.<br />

Proef- of testpers<br />

Een goe<strong>de</strong> proefpers is een vereiste (afbeeld<strong>in</strong>gen 12 en l3).<br />

Doordat mo<strong>de</strong>rne proefpersen zijn toegerust met een automa-<br />

tisch <strong>in</strong>ktwerk en een grijperaanleg, het afdrukken bovendien<br />

geschiedt on<strong>de</strong>r een drukspann<strong>in</strong>g gelijk aan die op <strong>de</strong> pro-<br />

duktiemach<strong>in</strong>es, is het mogelijk een zó zuivere aídruk van <strong>de</strong><br />

drukvorm te krijgen dat alle onvolkomenhe<strong>de</strong>n van zetsel en<br />

clichés zijn waar te nemen. Een har<strong>de</strong> legger is daarbij aan te<br />

bevelen.<br />

Er zijn nog enkele wenken ten algemene nutte te geven <strong>in</strong> dit<br />

verband. Zorg dat zetsel, waarop is proefgetrokken, goed<br />

wordt schoongemaakt. Dan behoeft later <strong>de</strong> drukker bij het<br />

op <strong>de</strong> pers nemen niet langdurig te borstelen om <strong>de</strong> aan-<br />

gedroog<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt te verwij<strong>de</strong>ren.<br />

Leg voor elke pers op maat gesne<strong>de</strong>n leggers <strong>in</strong> voorraad.<br />

Dit voorkomt onnodig geloop. Bij het opmaken van <strong>de</strong> legger<br />

dient <strong>de</strong> drukker er een gewoonte van te maken <strong>de</strong> vellen<br />

om en om te leggen. Tezijn niet overal even dik. Om en om<br />

leggen heft dit euvel zo veel mogelijk op, waardoor toesteltijd<br />

wordt bespaard.<br />

Maak op <strong>de</strong> or<strong>de</strong>rbon aanteken<strong>in</strong>g waar het zetsel is op-<br />

geborgen. Dat voorkomt onnodig gevraag en geloop.<br />

Zorg dat <strong>de</strong> vormen voor elke pers tijdig zijn <strong>in</strong>gesloten, opdat<br />

<strong>de</strong> drukker niet behoeÍt te wachten. lnstrueer hem tijdig wat<br />

hij te drukken krijgt, opdat hij gelegenheid heeft zich te<br />

oriënteren.<br />

Controleer oí papier voor een opdracht tijdit is gesne<strong>de</strong>n en oí<br />

er voldoen<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt voor een bepaal<strong>de</strong> opdracht aanwezit is.<br />

Moet er <strong>in</strong>kt gemengd wor<strong>de</strong>n, doe dit dan vooraf.<br />

Werk rationeel, maar. . . zorg ook dat er door an<strong>de</strong>ren<br />

rationeel gewerkt kan wor<strong>de</strong>n. J. Ked<strong>de</strong><br />

l0 Registergalei<br />

| | Uitli<strong>in</strong>taÍel (FAG)<br />

l2 Proef- oí testpers (Van<strong>de</strong>rCook)<br />

l3 Twee<strong>de</strong> type van een goe<strong>de</strong> proeÍpers (Korrex)<br />

l9


22<br />

H et fabricageproces van rotatiepersen<br />

Het vorige artikel over dit on<strong>de</strong>rwerp werd besloten met een<br />

beschrijv<strong>in</strong>g van het bewerken van een írame op een slee-<br />

schaaíbank en het nabewerken daarvan op een slijpmach<strong>in</strong>e.<br />

Zo'n frame moet echter nog an<strong>de</strong>re bewerk<strong>in</strong>gen on<strong>de</strong>rgaan,<br />

dat wil zeggen: er moeten talrijke gaten <strong>in</strong> wor<strong>de</strong>n geboord<br />

(afbeeld<strong>in</strong>gen I en 2), voornamelijk om <strong>de</strong> platencil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs en<br />

<strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs te kunnen lageren; daarnevens moeten er<br />

nog an<strong>de</strong>re gaten wor<strong>de</strong>n gemaakt voor het lageren en het<br />

bevestigen van verschillen<strong>de</strong> kle<strong>in</strong>ere on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len. Veel <strong>in</strong>druk<br />

maakte <strong>de</strong> bijzon<strong>de</strong>r grote Collet-boormach<strong>in</strong>e, waarmee <strong>de</strong><br />

gaten <strong>in</strong> een zijframe van een rotatiepers wer<strong>de</strong>n geboord,<br />

Van grote betekenis bij <strong>de</strong>ze bewerk<strong>in</strong>g is, dat het frame<br />

zuiver verticaal (loodrecht) staat opgesteld. ls dit niet het<br />

geval, dan wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> gaten niet zuiver geboord en kunnen <strong>de</strong><br />

assen van <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs onmogelijk zon<strong>de</strong>r weer-<br />

stand ronddraaien.<br />

Met een volgen<strong>de</strong> opname (afbeeld<strong>in</strong>g 3) wordt weergegeven<br />

het boren van <strong>de</strong> gaten <strong>in</strong> een vouwcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r; dit is eveneens<br />

een precisiewerk. Een kijkje <strong>in</strong> <strong>de</strong> aí<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g grootdraaierij<br />

wordt met afbeeld<strong>in</strong>g 4 weergegeven. Op <strong>de</strong>ze aÍ<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g staan<br />

tientallen grote draai banken opgesteld, waarmee voornamelijk<br />

<strong>de</strong> grote werkstukken, zoals drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs en <strong>de</strong>rgelijke,<br />

wor<strong>de</strong>n bewerkt.<br />

Naast <strong>de</strong> grote draaibanken treft men daar ook aan <strong>de</strong><br />

zogenaam<strong>de</strong> carrouselbank (afbeeld<strong>in</strong>g 5), een draaibank met<br />

verticale hooídas en liggen<strong>de</strong> opspanplaat. Deze bank dient<br />

voor het bewerken van zware stukken. Dat <strong>de</strong> bewerk<strong>in</strong>g van<br />

zo'n stuk geen ger<strong>in</strong>ge zaak is, wordt met <strong>de</strong> afbeeld<strong>in</strong>g<br />

dui<strong>de</strong>l ij k weergegeven.<br />

Een staaltle van automatiser<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>eíabriek van<br />

Albert is <strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> zogenaam<strong>de</strong> draai-automaten,<br />

Dit zijn <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es waarmee allerlei kle<strong>in</strong>e werkstukken<br />

kunnen wor<strong>de</strong>n bewerkt. Bij <strong>de</strong>ze automaten is zo goed als<br />

geen toezicht nodig (aíbeeld<strong>in</strong>g 6).<br />

Eén van <strong>de</strong> meest <strong>in</strong>teressante aí<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e-<br />

fabriek is wel <strong>de</strong> tandfrezerij, waar alle mogelijke soorten<br />

tandwielen wor<strong>de</strong>n vervaardigd. Dit kunnen zijn rechte tand-<br />

wielen (afbeeld<strong>in</strong>g 7), of schu<strong>in</strong>e oÍ v-vormite tandwielen<br />

(aíbeeld<strong>in</strong>g 8), bei<strong>de</strong> volgens <strong>de</strong> beschrijven<strong>de</strong> lijn van een<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, of spiraalvormig uitgevoer<strong>de</strong> tandwielen (afbeeld<strong>in</strong>g<br />

9). De rechte tandwielen hebben het bezwaar dat het tan<strong>de</strong>n-<br />

paar, buiten <strong>de</strong> <strong>in</strong>grijp<strong>in</strong>g gekomen, plotsel<strong>in</strong>g wordt ontlast,<br />

terwijl dit bij schu<strong>in</strong>e tan<strong>de</strong>n gelei<strong>de</strong>lijk plaats v<strong>in</strong>dt. De<br />

laatste lopen rustiger en zijn daardoor voor grotere snel-<br />

he<strong>de</strong>n, voornamelijk bij <strong>de</strong> zeer snel lopen<strong>de</strong> rotatiepersen,<br />

bijzon<strong>de</strong>r geschikt.<br />

Alvorens een werkstuk <strong>de</strong> tan<strong>de</strong>nfrezerij verlaat, on<strong>de</strong>rgaat<br />

het een <strong>in</strong>tensieve controle. Met behulp van speciale meet-<br />

apparatuur (afbeeld<strong>in</strong>g l0) wordt <strong>de</strong> iuiste afwerk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

tandwielen beoor<strong>de</strong>eld. Het tandwiel dat niet aan <strong>de</strong> normen<br />

voldoet wordt u itgeschoten.<br />

Zoals hiervoor reeds opgemerkt, is precisiewerk bij <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>ebouw van zeer grote betekenis. De kalibers die men<br />

voor het vaststellen van <strong>de</strong> maatzuiverheid gebruikt, moeten<br />

regelmatig wor<strong>de</strong>n gecontroleerd. Daarvoor beschikt men <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> íabriek over <strong>in</strong>genieuze meetapparaten (afbeeld<strong>in</strong>g ll),<br />

waarmee men <strong>de</strong> kalibers ijkt. Twee van <strong>de</strong>rgelijke apparaten<br />

staan veilig <strong>in</strong> een vitr<strong>in</strong>e opgeborgen.<br />

Ter verfraai<strong>in</strong>g en voor het beschermen van het metaal tegen<br />

aantast<strong>in</strong>g van vochtige lucht (<strong>de</strong> atmosferische toestand <strong>in</strong><br />

een drukkerij moet 50 à 60% RV bij een temperatuur van<br />

l8o C zijn) wordt een groot aantal on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len van <strong>de</strong> rotatie-<br />

oers verchroomd.<br />

Het íabricageproces v<strong>in</strong>dt z'n afsluit<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> montage van<br />

een aantal persen. Daarbij troffen wij een 24-zijdige enkelbre<strong>de</strong><br />

rotatiehooSdrukpers aan, bestemd voor een groot Rotterdams<br />

krantenbedrijf. Bijzon<strong>de</strong>re aandacht vroeg voorts nog een <strong>in</strong><br />

aanbouw zijn<strong>de</strong> rotatiepers van heel grote aímet<strong>in</strong>gen<br />

(aÍbeeld<strong>in</strong>g l2).<br />

Een hele reeks montagehallen herbergt <strong>de</strong> opbouw van een<br />

aantal verschillen<strong>de</strong> drukoersen uit een enorme veelheid van<br />

grote en kle<strong>in</strong>e <strong>de</strong>len (afbeeld<strong>in</strong>g l3).<br />

Naast rotatiehoogdrukpersen construêert men <strong>in</strong> <strong>de</strong> Albert-<br />

fabrieken ook rotatied iepd ru kpersen.<br />

Tot slot van <strong>de</strong>ze fotoreportage laten wij met afbeeld<strong>in</strong>g 14<br />

een vellendiepdrukpers zien, een Palatia-automaat, die <strong>in</strong> serie<br />

door <strong>de</strong> Albert-Íabrieken wordt tebouwd.<br />

M. G,Fischer<br />

I Oerlikon-boormach<strong>in</strong>e 2 Collet-boormach<strong>in</strong>e voor het boren van gaten <strong>in</strong> het zijframe<br />

I


3 Boren van <strong>de</strong> gaten <strong>in</strong> een vouwcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

ó Zogenaam<strong>de</strong> draaiautomaat<br />

9 Mach<strong>in</strong>e voor spiraalvormige tan<strong>de</strong>n<br />

{ Eén van <strong>de</strong> vele grote draaibanken 5 Carrouseldraaibank<br />

7 Mach<strong>in</strong>e voor het írezen van rechte tan<strong>de</strong>n 8 Mach<strong>in</strong>e voor schu<strong>in</strong>e oí v'vormige tan<strong>de</strong>n<br />

l0 Meetapparaat voor controle op tandwielen | | Apparatuur voor het ilken van <strong>de</strong> kalibers<br />

l2 Montage van een bijzon<strong>de</strong>r grote pers l3 Eén van <strong>de</strong> vele montagehallen l4 Palatia vellen-diepdrukautomaat<br />

23


a<br />

<strong>té</strong><strong>té</strong>-varia<br />

Fairchild-produktie <strong>in</strong> Nê<strong>de</strong>rland<br />

Deze Amerikaanse naam wordt langzamerhand<br />

een Ne<strong>de</strong>rlands begrip. De produktie<br />

voor Europa heeít nameliik <strong>in</strong> belangrijke<br />

mate plaats te Emmen. Daar woroen o.a. vervaardigd<br />

teletypeapparatuur, clichégraveermach<strong>in</strong>es<br />

en s<strong>in</strong>ds kort <strong>in</strong>stallaties voor het<br />

maken van Dycril-beeldd ragers.<br />

In aansluit<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> produktie van teletypeapparatuur<br />

heeÍt men te Emmen een rra<strong>in</strong><strong>in</strong>gscentrum<br />

yoor teletypezetten <strong>in</strong>gericht. Voor<br />

negentig procent wordt <strong>de</strong>ze apparatuur <strong>in</strong><br />

Emmen gemaakt.<br />

Van het produkt dat met <strong>de</strong> Scan-a-Sizer is te<br />

maken getuigt een grote harmonica-gevouwen<br />

Mahez-N ieuws<br />

Dat Mahez goe<strong>de</strong> fabrieken vertegenwoordigt<br />

was wel bekend. Doch na ontvangst van het<br />

laatste nummer van Mahez-Nieuws zi<strong>in</strong> we<br />

er bijna beduusd van. Mahez heeÍt zich <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

laatste jaren ontwikkeld tot één van <strong>de</strong> grote<br />

grafi sche mach<strong>in</strong>ehan<strong>de</strong>laren.<br />

In een overzicht van 36 pag<strong>in</strong>a's wordt slechts<br />

een <strong>de</strong>el weergegeven van hetgeen men te<br />

bie<strong>de</strong>n heeít. Het is slechts mogelijk op enige<br />

van <strong>de</strong> meest aanspreken<strong>de</strong> vertegenwoordig<strong>in</strong>gen<br />

te wijzen.<br />

In het bijzon<strong>de</strong>r viel ons oog op <strong>de</strong> ATF-fotosetter<br />

en van <strong>de</strong>zelí<strong>de</strong> fabriek <strong>de</strong> offsetrotatiepers,<br />

<strong>de</strong> Funditor giet- en zaagmach<strong>in</strong>es,<br />

donkere kamers voor offset- en dieodrukvoorbereid<strong>in</strong>g,<br />

eenfase-etsmach<strong>in</strong>es voor metaal<br />

en Dycril. Allerlei soorten proeÍpersen,<br />

ook voor ofÍsetdruk, zijn te leveren. Tenslotte<br />

als drukpersen voor hoogdruk o,a. Condor en<br />

RotaÍolio, <strong>de</strong> snelle Zweedse Solna-offsetpersen,<br />

alsme<strong>de</strong> Koenig & Bauer-roratiepersen<br />

voor boek- en diepdruk.<br />

Speciaaldrukmach<strong>in</strong>es wor<strong>de</strong>n steeds meer<br />

gevraagd en ook hier<strong>in</strong> kan Mahez veel tonen,<br />

Mach<strong>in</strong>es van o.a. Holweg, Vickers, Crosland<br />

en Trànkle<strong>in</strong> <strong>in</strong> vele soorten en uitvoer<strong>in</strong>gen.<br />

Daarnaast heel veel kle<strong>in</strong>goed, <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van<br />

allerlei gereedschappen, materialen en hulpmid<strong>de</strong>len.<br />

Dit nummer van Mahez-Nieuws werd een<br />

<strong>de</strong>gelijk prospectus, <strong>in</strong> een heel goe<strong>de</strong> layout<br />

voor <strong>de</strong> nogal veelzijdige en moeilijke stof.<br />

Het totaal toont <strong>de</strong> huidige stand van zaken<br />

voor een fl<strong>in</strong>k <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> grafische mach<strong>in</strong>e<strong>in</strong>dustrie.<br />

Van tal van aspecten, waaruit blijkt dat <strong>de</strong><br />

mechanisatie ver<strong>de</strong>r gaat, vermel<strong>de</strong>n wij er<br />

fol<strong>de</strong>r met wel vijítig autotypieën, <strong>in</strong> raster 44.<br />

Een aantal van <strong>de</strong>ze autotypieën, waarvan<br />

enige <strong>in</strong> twee kleuren, werd gemaakt door<br />

gebruik te maken van stukjes behangselpapier<br />

als orig<strong>in</strong>eel, die direct wer<strong>de</strong>n gescanned,<br />

dus zon<strong>de</strong>r er eerst een íotografische opname<br />

van te maken. De clichés zijn door <strong>de</strong>ze<br />

werkwijze goedkoop gehou<strong>de</strong>n en men heeít<br />

voor <strong>de</strong>ze or<strong>de</strong>r dus ook geen speciale tekenkosten<br />

behoeven te maken.<br />

Merkwaardig is, dat <strong>de</strong> Scan-a-Sizer, waarop<br />

<strong>de</strong>ze opd racht werd vervu ld, i n een beschei<strong>de</strong>n<br />

drukkerij staat en bliikbaar toch produktief<br />

gemaakt kan wor<strong>de</strong>n. De leid<strong>in</strong>g van dit<br />

bedriií moet een vooruitzien<strong>de</strong> blik hebben<br />

om een <strong>de</strong>rgelijke <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g te doen. R.9<br />

maar één: moet tegenwoordig zwaar karton<br />

met <strong>de</strong> hand wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gelegd op een stans<strong>de</strong>gel,<br />

dan maken stapelliíren <strong>de</strong> arbeid gemakkelijker<br />

en meer produktieí. luist <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze<br />

richt<strong>in</strong>g gaat <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g: beter, ge-<br />

makkelijker en meer produktieí, R.9<br />

Vlakliggend gegomd papier<br />

On<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam Davac is een nieuw soort<br />

gegomd papier <strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l gebracht, een<br />

soort die on<strong>de</strong>r alle omstandighe<strong>de</strong>n vlak<br />

blijÍt liggen.<br />

Davac wijkt nogal af van het normale gegom<strong>de</strong><br />

papier. De gomlaag ziet doí, maar <strong>de</strong> kleeíkracht<br />

is niettem<strong>in</strong> uitmuntend. Het is te<br />

bedrukken <strong>in</strong> offset oÍ boekdruk. Voor flesetiketten<br />

bijvoorbeeld kan ook <strong>de</strong> gomzij<strong>de</strong><br />

bedrukt wor<strong>de</strong>n.<br />

Door <strong>de</strong> speciale gommer<strong>in</strong>g is het <strong>in</strong> drie<br />

soorten (ofÍset, mach<strong>in</strong>ecoated en kromekote)<br />

verkrijgbare papier duur<strong>de</strong>r, doch <strong>de</strong> drukker<br />

heeft geen narigheid meer met verwerken er<br />

Yan te verwachten. R.46<br />

Miller-persen <strong>in</strong> lapan<br />

Dat Japan ook mach<strong>in</strong>es uit Europa importeert<br />

was ons nog niet bekend. Miller-Johannisberg<br />

heeft er <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste jaren goe<strong>de</strong> resultaten<br />

gehad mer <strong>de</strong> verkoop van <strong>de</strong> Miller-tweekleurenpers<br />

TW. Zelís zodanig dat <strong>de</strong> fabriek<br />

het blad 'lnformationen' voorraan ook <strong>in</strong> het<br />

Japans uitgeeÍr.<br />

Misschien kopen wij over een paar jaar wel<br />

weer Japanse Millers tegen halve Europese<br />

prijzen ! R.42 |<br />

Lori I leux-Lefranc<br />

Enige tijd gele<strong>de</strong>n werd meld<strong>in</strong>g gemaakt van<br />

<strong>de</strong> open<strong>in</strong>g van een nieuwe fabriek voor druk<strong>in</strong>kten<br />

van Lorilleux te Haarlem. Deze van<br />

oorspronS Franse fabriek - <strong>in</strong> ons land al vele<br />

jaren een beken<strong>de</strong> naam - heeft <strong>in</strong> Frankrijk<br />

een fusie aangegaan met een an<strong>de</strong>re beken<strong>de</strong><br />

verí- en <strong>in</strong>ktfabriek, nameliik Leíranc. In <strong>de</strong><br />

bedrijven van <strong>de</strong>ze belangengemeenschap<br />

werken 2500 werknemers, die per jaar voor<br />

zo'n 90 millioen gul<strong>de</strong>n aan druk<strong>in</strong>kt en verf<br />

gereed maken. R.45<br />

Meubelen Yoor <strong>de</strong> zettêrii<br />

Onnodig geloop vermij<strong>de</strong>n, materiaal bij <strong>de</strong><br />

hand en praktische bergmeubelen, ook voor<br />

het gezette produkt. Zó kan men produktieí<br />

werken <strong>in</strong> <strong>de</strong> zetterij.<br />

Lertergieterij Amscerdam laat <strong>in</strong> een prospectus'LA-meubelen<br />

voor <strong>de</strong> zetterij' een<br />

keur van praktische zaken zien. Van het eenvoudige<br />

loket <strong>in</strong> Simplex-uitvoer<strong>in</strong>g tot het<br />

geperíectioneer<strong>de</strong> l<strong>de</strong>ala-loket.<br />

Deze laatste zijn <strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>gen<br />

leverbaar, zodat men kan kiezen welke<br />

meubelen het best bij het <strong>in</strong> eigen bedrijí te<br />

maken werk zou<strong>de</strong>n kunnen voldoen, ls er<br />

speciaal werk, zoals krantenopmaak oí speciaal<br />

Monotype-opmaakwerk en -correctiewerk,<br />

dan zijn ook hier speciale meubelen voor verkrijgbaar.<br />

Zi<strong>in</strong> er <strong>in</strong> an<strong>de</strong>r opzicht bijzon<strong>de</strong>re<br />

eisen, dan kan óók daaraan wor<strong>de</strong>n voldaan<br />

door meubelen voor speciale doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n te<br />

ontwerDen en te maken.<br />

Wordt priis gesteld op geheel stalen meu belen,<br />

LA heeft <strong>de</strong> vertegenwoordig<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

Zwitserse fabriek Touswiss, die een wereldnaam<br />

heeít voor meubelen <strong>in</strong> gestandaardiseer<strong>de</strong><br />

eenhe<strong>de</strong>n, waar<strong>in</strong> vele variaties mogeliik<br />

zijn en aan <strong>de</strong> meest uiteenlopen<strong>de</strong> behoeíten<br />

kan wor<strong>de</strong>n voldaan. R.414<br />

Een formaat dat goed ligt . . .<br />

Dit opschriít is <strong>de</strong> slagz<strong>in</strong> van een íol<strong>de</strong>r van<br />

Lettergieterii Amsterdam over <strong>de</strong> nieuwe<br />

Hei<strong>de</strong>lberger cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaat 40 x 57 cm.<br />

Drukkers die zo'n mach<strong>in</strong>e <strong>in</strong> het ka<strong>de</strong>r van<br />

hun produktie kunnen aanschaffen, krijgen er<br />

een rasgaardje mee <strong>in</strong> huis, een hardloper.<br />

Het íormaat ligt <strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad gunstig, want er<br />

kan een vel van 40 x 55 cm aan twee zij<strong>de</strong>n<br />

aílopend op bedrukt wor<strong>de</strong>n en dat met een<br />

snelheid die kan gaan tot 5000 druks per uur.<br />

Het geschrift vermeldt dat <strong>de</strong> meeste or<strong>de</strong>rs<br />

met een gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> snelheid van 4500<br />

druks per uur gedrukt kunnen wor<strong>de</strong>n, De<br />

aanvangsnelheid van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e is 3500, zodat<br />

met een hoog tempo gedrukt moet wor<strong>de</strong>n.<br />

Ook <strong>de</strong>ze pers werkt volgens het beken<strong>de</strong><br />

ééntoerenpr<strong>in</strong>cipe, dat ook voor <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen van <strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>lberger-fabrieken<br />

is toegepast, dus met doordraaien<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r.<br />

Deze heeft voor dir kle<strong>in</strong>e íormaat een diameter<br />

van 360 mm, De rollen keren alle buiten<br />

<strong>de</strong> vorm.<br />

De mach<strong>in</strong>e is ook te leveren als tweekleurenpers,<br />

waarvan dan één kleur van een Sebogen<br />

vorm wordt gedrukt. De oplagen voor tweekleurenwerk<br />

mogen echter niet te kle<strong>in</strong> zijn.<br />

Kostprijsbereken<strong>in</strong>g kan aantonen bij welke<br />

oplaag een tweekleurenpers lonend wordt,<br />

Voor <strong>de</strong> drukker die aan twee voorwaar<strong>de</strong>n<br />

wil voldoen, namelijk een snelle aÍlever<strong>in</strong>g van<br />

opgedragen werk door hoge produktie en een<br />

economisch bijbliiven met zi<strong>in</strong> mach<strong>in</strong>es, is<br />

<strong>de</strong>ze pers een goe<strong>de</strong>'me<strong>de</strong>werker'. R.421<br />

33


34<br />

<strong>té</strong><strong>té</strong>-varia<br />

Industriële vormgev<strong>in</strong>g<br />

In juni a,s. wordt te Pariis een <strong>in</strong>ternationale<br />

discussie gehou<strong>de</strong>n tussen vormgevers van<br />

<strong>in</strong>dustriële produkten, waarvoor een aantal<br />

vraagpunten werd opgesteld. On<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re<br />

wordt <strong>de</strong> yraag opgeworpen: Was vroeger<br />

alles harmonischer I Deze vraag werd op zeker<br />

ook voor grafici <strong>in</strong>teressante wijze <strong>in</strong> het<br />

'Maandbericht'van<br />

het Instiruut voor ln-<br />

dustriële Vormgev<strong>in</strong>g toegelicht:<br />

'Het wil ons, die zich bezighou<strong>de</strong>n met he<strong>de</strong>n-<br />

daagse vormgev<strong>in</strong>g, voorkomen dat onze<br />

diverse werken maar slecht op elkaar zijn<br />

aÍgestemd, terwijl toch <strong>de</strong> eenheid van stijl<br />

van vroegere beschav<strong>in</strong>gen doorgaans door<br />

ons wordt bewon<strong>de</strong>rd. Men kan zich wel eens<br />

aÍvragen oí <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>druk juist is, dan wel oí het<br />

mogelijk een teken is van te grote beschei<strong>de</strong>n-<br />

heid.<br />

De harmonie die wij <strong>in</strong> overblijfselen van<br />

ou<strong>de</strong> beschav<strong>in</strong>gen opmerken, is misschien<br />

niet meer dan een illusie, veroorzaakt door <strong>de</strong><br />

aístand <strong>in</strong> <strong>de</strong> tijd of door een toevallige<br />

samenloop van gunstige omstandighe<strong>de</strong>n. De<br />

harmonie kan daarentegen ook <strong>de</strong> vrucht ziln<br />

van een bewuste wil, een teken van werkeliike<br />

eenheid.<br />

Zorgvuldige bestu<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van oeze over-<br />

weg<strong>in</strong>gen zou ons misschien <strong>in</strong> staat stellen<br />

om te ont<strong>de</strong>kken welke vroeger <strong>de</strong> grote<br />

krachtlijnen waren die <strong>de</strong>ze harmonie hebben<br />

kunnen veroorzaken.'<br />

Als we het verpakk<strong>in</strong>gsdrukwerk zien, doch<br />

IPEX te Lon<strong>de</strong>n<br />

De persberichten die wij tot nu toe over <strong>de</strong>ze<br />

ophan<strong>de</strong>n zijn<strong>de</strong> vaktentoonstell<strong>in</strong>g kregen,<br />

wijzen er niet op dat er veel nieuws getoond<br />

zal wor<strong>de</strong>n, Merkwaardig is, dat voor <strong>de</strong><br />

tentoonstell<strong>in</strong>g nog standruimte te huur is,<br />

hetgeen kan dui<strong>de</strong>n op een teveel aan grote<br />

grafi<br />

sche tentoonstell<strong>in</strong>gen.<br />

Voor <strong>de</strong> papierverwerk<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>dustrie wor<strong>de</strong>n<br />

wat nieuwe en snelle mach<strong>in</strong>es ge<strong>de</strong>monstreerd,<br />

zoals een papierenzakkenmach<strong>in</strong>e<br />

met een produktie van 1000 exemplaren per<br />

m<strong>in</strong>uut en bii kle<strong>in</strong>e zakken zelís van 2000<br />

exemplaren per m<strong>in</strong>uur, <strong>de</strong>sgewenst<br />

<strong>in</strong> register<br />

bedrukt. <strong>in</strong> vier kleuren.<br />

Een Zweedse firma exposeert een halfautomatische<br />

mach<strong>in</strong>e die dozen vouwt en niet. Het<br />

nieten gaar met een snelheid tot 450 per<br />

m<strong>in</strong>uut. Vanzelfsprekend<br />

wordteen <strong>de</strong>rgelijke<br />

mach<strong>in</strong>e elektromagnetisch besruurd.<br />

Voor het bedrukken van vellen bord, hout,<br />

kurk enz, wordt een Ílexografische<br />

pers voor<br />

tweekleurendruk getoond. De Ílexibele drukvormen<br />

wor<strong>de</strong>n op stalen cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs gemon-<br />

dat is niet zo oud, dan is ons antwoord dat het<br />

nu beter is aÍgestemd. Maar zien we ou<strong>de</strong><br />

boeken en atlassen, dan zijn we geneigd <strong>de</strong><br />

vraag bevestigend te beantwoor<strong>de</strong>n. Wat bewaard<br />

bleef, zal echter waarschijnliik wel het<br />

beste zijn gewêest, waardoor onze <strong>in</strong>druk<br />

meer een illusie is.<br />

Na aflooo van <strong>de</strong> discussie zullen we wel<br />

vernemen hoe an<strong>de</strong>ren, m€er tot oor<strong>de</strong>len<br />

bevoegd, hierover <strong>de</strong>nken. R.9<br />

Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t wordt witter!<br />

Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t, zegt Van Gel<strong>de</strong>r Zonen, wordt<br />

witter !<br />

Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t is een houthou<strong>de</strong>nd mach<strong>in</strong>egestreken<br />

papier, Een jaar oí vier gele<strong>de</strong>n nam<br />

Van Gel<strong>de</strong>r Zonen ook <strong>de</strong> oroduktie van <strong>de</strong>ze<br />

soort papier ter hand. Het produkt dat geleverd<br />

werd vol<strong>de</strong>ed aan hoge eisen, zowel<br />

voor boekdruk als offset.<br />

Nu wordt het witter. Steeds witter wordt her<br />

papier, maar daarbii helaas ook steeds doorschijnen<strong>de</strong>r.<br />

Resultaat: een noodzaak om<br />

zwaar<strong>de</strong>r papier te gebruiken oÍ <strong>de</strong> leesbaarheid<br />

van het drukwerk te zien verm<strong>in</strong><strong>de</strong>ren<br />

door het doorschi<strong>in</strong>en.<br />

In elk geval heeít houthou<strong>de</strong>nd mach<strong>in</strong>egestreken<br />

papier dit voor<strong>de</strong>el boven het<br />

vroeger veel gebruikte houthou<strong>de</strong>nd illustratiedruk,<br />

dat illustraties met een fi<strong>in</strong>er raster<br />

er beter op uitdrukken en dat het papier aan<br />

twee kanten gelijk is. R.46<br />

teerd. De toosnelheid van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e is 5000<br />

per uur, het maximale werkformaat is nier<br />

m<strong>in</strong><strong>de</strong>r dan 86 x 145 cm.<br />

Ook <strong>de</strong> werknemersvakbeweg<strong>in</strong>g zal aanwezig<br />

zijn. Er zijn <strong>in</strong> Engeland vele grafische<br />

bon<strong>de</strong>n, zestien <strong>in</strong> totaal, zo ongeveer voor<br />

elk on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van het vak een aoarte bond.<br />

De kle<strong>in</strong>ste, die voor kaartlithografen, telt<br />

34 le<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> grootste 170.000 le<strong>de</strong>n ! Voor <strong>de</strong><br />

tentoonstell<strong>in</strong>g heeft men een gezamenlijke<br />

stand <strong>in</strong>gericht, waar alle mogelijke <strong>in</strong>licht<strong>in</strong>gen<br />

zi<strong>in</strong> te verkrijgen. Werknemers die <strong>de</strong><br />

lpex bezoeken, weten waar zij terecht kunnen<br />

om hun kennis over <strong>de</strong> arbeidssituatie <strong>in</strong><br />

Engeland te vergroren.<br />

Ook <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse grafische toelever<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>dustrie<br />

is vertegenwoordigd, o.a. door<br />

Fairchild, Lettergieterij Amsterdam en Merce<strong>de</strong>s.<br />

Voor het overige zijn uiteraard tal van<br />

produkten aan te treÍfen die <strong>in</strong> ons land door<br />

<strong>de</strong> grafische mach<strong>in</strong>ehan<strong>de</strong>l wor<strong>de</strong>n vertegenwoordigd,<br />

Interessant is zo'n tentoonstell<strong>in</strong>g altijd weer!<br />

Wie <strong>in</strong> <strong>de</strong> gelegenheid is l6-27 juli a.s. <strong>in</strong><br />

Lon<strong>de</strong>n te zijn, bezoeke <strong>de</strong> lpex. R.9<br />

Mutatum van Proost-Papiêr<br />

De drukkers kennen <strong>de</strong> fout. Paoier met<br />

watermerk wordt zodanig bedrukt dat her<br />

watermerk na het drukken omgekeerd oí op<br />

z'n kop staat. Dat is geen íraai gezicht, vooral<br />

niet omdat <strong>de</strong> meeste watermerken groot -<br />

ik zou bijna willen zeggen: te grooc - zijn ten<br />

oozichte van het formaat,<br />

Proost-Papier heeít een prima bankpost waarmee<br />

ie alles kunt doen, want als het watermerk<br />

achterstevoren is geplaatst bliift het<br />

onveran<strong>de</strong>rd, dank zii <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm en <strong>de</strong><br />

naam M utatu m.<br />

Behalve <strong>in</strong> wit is het <strong>in</strong> vijÍ kleuren verkrijgbaar,<br />

<strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong> maten en dan nog weer<br />

<strong>in</strong> drie gramgewichten. Bovendien zijn bij alle<br />

kleuren bijpassen<strong>de</strong> enveloppen <strong>in</strong> drie maten<br />

te krijgen.<br />

De reclamefol<strong>de</strong>r werd goed bij het on<strong>de</strong>rwerp<br />

aangepast. De bedrukk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> toegevoeg<strong>de</strong><br />

eenvoudige mo<strong>de</strong>llen liet h€t papier<br />

goed uitkomen. R.46<br />

Koenig & Eauer<br />

Van <strong>de</strong>ze fabriek zijn als belangrijke pro-<br />

dukten <strong>in</strong> <strong>de</strong> aandacht van het vakoubliek <strong>de</strong><br />

Rex-stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers, <strong>de</strong> Condor-tweetoeren-<br />

pers en <strong>de</strong> hoogdruk-vellen-rotatiepers Rota-<br />

ío lio.<br />

De Rex-Record Vll is een stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers op<br />

Íormaat 70 x 100 cm. Als een voor<strong>de</strong>el van dit<br />

type mach<strong>in</strong>e is te vermel<strong>de</strong>n dat er twee<br />

kle<strong>in</strong>e vellen gelijktijdig op kunnen wor<strong>de</strong>n<br />

gedrukt, met een zijaanleg <strong>in</strong> het mid<strong>de</strong>n.<br />

Hierdoor is <strong>de</strong> aanleg voor bei<strong>de</strong> vellen gelijk,<br />

hetgeen van betekenis is voor eventuele<br />

ver<strong>de</strong>re bewerk<strong>in</strong>gen. De drukspann<strong>in</strong>g is<br />

regelbaar. ls <strong>de</strong> drukker aan het toestellen,<br />

dan kan hij door mid<strong>de</strong>l van een knop <strong>de</strong> pers<br />

zowel vooruit als achteruit laten tornen. De<br />

terugloop van <strong>de</strong> kar is versneld, waardoor<br />

een hogere produktie wordt behaald,<br />

In het prospectus van <strong>de</strong>ze stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers<br />

staat: <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e geeft niet mee! Een erg<br />

bevredigen<strong>de</strong> wijze om kwaliteiten tot uit-<br />

drukk<strong>in</strong>g te brengen is dat beslist niet. Goe<strong>de</strong><br />

technische gegevens over persen zijn gewenst!<br />

De Condor, <strong>de</strong> zo typisch compact gebouw<strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e, werd reeds eer<strong>de</strong>r besproken, In-<br />

mid<strong>de</strong>ls zi<strong>in</strong> er drie <strong>in</strong> ons land geplaatst,<br />

zodat mettertijd een oor<strong>de</strong>el uit <strong>de</strong> praktijk<br />

zal gaan doorkl<strong>in</strong>ken.<br />

De RotaÍolio, <strong>de</strong> hoogdruk-vellen-rotatiepers<br />

voor tweekleurendruk, werd <strong>in</strong> ons land nog<br />

niet geplaatst. Het systeem werd reeds eer<strong>de</strong>r<br />

besproken. Door <strong>de</strong> grote cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rdiameter<br />

kan voor 95/" van het werk wor<strong>de</strong>n volstaan<br />

met vlak geëtste platen, daar <strong>de</strong> buig<strong>in</strong>g bij<br />

het opspannen slechts ger<strong>in</strong>g is. Mahez <strong>de</strong>el<strong>de</strong><br />

mee dat reeds tw<strong>in</strong>tig van <strong>de</strong>ze persen naar<br />

Engeland wer<strong>de</strong>n verkocht. R.4l2<br />

Vere<strong>de</strong>l<strong>de</strong> papieren met Elvax 2ó0<br />

On<strong>de</strong>r vere<strong>de</strong>ld papier plegen wij papier te<br />

verstaan dat gelam<strong>in</strong>eerd oí gecoat wordt.<br />

Dit geschiedt over het algemeen voor ver-<br />

pakki ngsdoelei n<strong>de</strong>n.<br />

Du Pont heeÍt een nieuw type v<strong>in</strong>ylhars met<br />

hoge viscositeit uitgebracht, als Elvax 260<br />

aangeduid, ter on<strong>de</strong>rscheid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Elvax<br />

150, 220, 240 en 250. V<strong>in</strong>ylhars wordt toe-<br />

gepast voor meng<strong>in</strong>g met parafí<strong>in</strong>ewas. De<br />

nieuwe hars bezit speciale aíscherm<strong>in</strong>gseigen-<br />

schappen voor wat buigzaamheid, vochtaíweer<br />

en kreukweerstand betreít, Ook <strong>in</strong> liimen kan<br />

<strong>de</strong>ze hars wor<strong>de</strong>n gebruikt. R.46<br />

r


OOl]ÏilHTl]Hil<br />

ln <strong>de</strong><br />

grote Yraag naar<br />

en<br />

OOUïilHT[]Hil<br />

ons kunnen<br />

[aHr0t"-<br />

Uit eigen produktie wordt onze uitge-<br />

brei<strong>de</strong> magazijn-kollektie permanent op<br />

peil gehou<strong>de</strong>n. Dat verzekert U onmid-<br />

<strong>de</strong>llijke lever<strong>in</strong>g.<br />

Ons couverture en couverture-karton is<br />

e taai<br />

r vlakliggend<br />

o leverbaar <strong>in</strong> frisse kleuren<br />

en:... heeft een gunstige prijs<br />

Hoofdkantoor te Amsterdam, telefoon 220055, telex 12075<br />

Filialen te Arnhem, Breda, 's-Gravenhage, Gron<strong>in</strong>gen,<br />

Maastricht, Rotterdam, Utrecht<br />

Ge<strong>de</strong> poneerd<br />

Han<strong>de</strong>lsmerk<br />

|(O }IIl.|KLIJKE PAPIERFABRIEKE}l<br />

I,AII GELDER ZO}IEl'| II.l/,<br />

Arnhemia<br />

druk<strong>in</strong>kten<br />

I igt <strong>de</strong><br />

bevestig<strong>in</strong>g Yan<br />

N.V. DRUK INKT. & VERFFABRIEK<br />

'ARNHEMIA'<br />

Postbus 224 - Arnhem<br />

Telefoo n (08300) 26004-3 0347 -26364<br />

Telegram-adres : Druk<strong>in</strong>kt Arnhem


<strong>té</strong><strong>té</strong>-varia<br />

IGT-Nieuws ianuari en Íebruari<br />

Mengen van druk<strong>in</strong>kten is en blijÍt moeilijk.<br />

Het nieuwste op dit gebied, zo vertelt L. l.<br />

Lo<strong>de</strong>wijks <strong>in</strong> het januari-nummer, is het gebruik<br />

van een kleurenatlas, Behan<strong>de</strong>ld wordt<br />

het systeem Munsell. Ook praktische aanwijz<strong>in</strong>gen<br />

wor<strong>de</strong>n er bij gegeven.<br />

In een an<strong>de</strong>r artikel wordt verteld over het<br />

<strong>in</strong>stalleren van een conditioneer<strong>in</strong>stallatie en<br />

wordt gewezen op <strong>de</strong> juiste regelapparatuur.<br />

Tcnslotte wordr <strong>in</strong> het ianuari-nummer <strong>de</strong><br />

mogelijkheid behan<strong>de</strong>ld om een cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r te<br />

meten zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ze uit <strong>de</strong> pers te nemen.<br />

In het Íebruari-nummer schriiÍt dr. D. Tollenaar<br />

over <strong>de</strong> oorzaken van warmloDen van<br />

rollen. Het wordt veroorzaakt door omzett<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> toegevoer<strong>de</strong> energie <strong>in</strong> warmte<br />

als gevolg van <strong>de</strong> vervorm<strong>in</strong>gsweerstand van<br />

het niet i<strong>de</strong>aal elastisch rollenmateriaal. De<br />

begrippen i<strong>de</strong>aal elastisch, vertraagd elastisch<br />

en vloei wor<strong>de</strong>n verklaard,<br />

Een an<strong>de</strong>r artikel, van <strong>de</strong> hand van P. Ernst,<br />

behan<strong>de</strong>lt het verschil <strong>in</strong> plukgedrag bii ge-<br />

streken en ongestreken papieren, veroorzaakt<br />

door het drukken met korte en met<br />

lange <strong>in</strong>kten R.9<br />

'Hetexlibris<br />

<strong>in</strong> Duitsland'<br />

Het aantal liefhebbers <strong>in</strong> het Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

taalgebied voor het exlibris blijít zo groot,<br />

dat het <strong>de</strong> Wereld-Bibliotheek not steeds<br />

mogelijk is boeken over dit on<strong>de</strong>rwerp uit te<br />

geve n.<br />

Het nieuwe iaar werd goed <strong>in</strong>gezet, ditmaal<br />

met een studie over het exlibris <strong>in</strong> Duitsland.<br />

En wie zou <strong>de</strong>ze studie beter hebben kunnen<br />

schrijven dan Johan Schwencke, <strong>de</strong> bezielen<strong>de</strong><br />

figuur voor <strong>de</strong> vrien<strong>de</strong>n van het exlibris.<br />

Het exlibris, ook wel boekenmerk genoemd,<br />

bedoelt naast het vormen van een eigendomsmerk<br />

iets weer te geven van <strong>de</strong> eigenaar, een<br />

soort van geestelijk zelfportret. Aan het goe<strong>de</strong><br />

exlibris kunnen we dus wat na<strong>de</strong>rs gewaar<br />

wor<strong>de</strong>n over <strong>de</strong> persoonliikheid van <strong>de</strong><br />

eigenaar van het boek waar<strong>in</strong> het voorkomt.<br />

De liefhebberii om <strong>in</strong> een exlibris een bepaal<strong>de</strong><br />

zegg<strong>in</strong>gskracht of althans iets eigens te<br />

leggen is al zeer oud. Het oudst beken<strong>de</strong> boekmerk<br />

<strong>in</strong> Duitsland dateert van 1353. Het beslaat<br />

een hele boekpag<strong>in</strong>a en was bestemd om<br />

aan een geschreven manuscript te wor<strong>de</strong>n<br />

toegevoegd. Er was dus maar één exemplaar<br />

van gemaaKr.<br />

In Duitsland hebben beroem<strong>de</strong> houtsnij<strong>de</strong>rs<br />

zich met het maken van exlibris bezig gehou<strong>de</strong>n,<br />

zoals Albrecht D0rer, Lucas Kranach<br />

en Hans Holbe<strong>in</strong>, namen die u ongetwiifeld<br />

allen kent. Op een kle<strong>in</strong> oppervlak wer<strong>de</strong>n<br />

hele voorstell<strong>in</strong>gen getekend en gesne<strong>de</strong>n,<br />

voorzien van tekst. Later wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> exlibris<br />

veel <strong>in</strong> kopergravure gemaakt, waardoor het<br />

on<strong>de</strong>rwerp meer ge<strong>de</strong>tailleerd kon wor<strong>de</strong>n<br />

weergegeven. De meeste opdrachten kwamen<br />

van hooggeplaatste geestelijke oí wereldlijke<br />

personen, me<strong>de</strong> waardoor vele van <strong>de</strong>ze exlibris<br />

bewaard zijn gebleven.<br />

In het geschrift is ook het eigentijdse exlibris<br />

te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n, want nog steeds wor<strong>de</strong>n opdrachten<br />

geSeven voor hel maKen er van.<br />

'Het<br />

exlibris <strong>in</strong> Duitsland' heeít een omvang<br />

van 64 pag<strong>in</strong>a's op íormaat 22 x 30 cm en er<br />

3ó zi<strong>in</strong> 86 exlibris <strong>in</strong> aígebeeld, zodat <strong>de</strong> lezerbeschouwer<br />

zich een uitstekend beeld kan<br />

vormen van het exlibris bii <strong>de</strong> oosterburen<br />

van <strong>de</strong> veertien<strong>de</strong> eeuw tot he<strong>de</strong>n, ln <strong>de</strong> tekst<br />

verwerkte Schwenke een beschrijv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

voorbeel<strong>de</strong>n.<br />

Een compliment voor <strong>de</strong> gave druk en ver-<br />

zorg<strong>in</strong>g door Drukkerij Koen<strong>de</strong>rs te Amsterdam.<br />

Het boek is verkrijgbaar bii <strong>de</strong> Wereld-<br />

Bibliotheek, Admiraal <strong>de</strong> Ruijterweg 545,<br />

Amsterdam. De priis bedraagt f 6,50. R.32<br />

Nat-<strong>in</strong>-nat drukken<br />

Het werken met <strong>de</strong> Miller tweekleuren-tweetoerenpers<br />

en <strong>de</strong> daarmee verbon<strong>de</strong>n mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />

tot nat-<strong>in</strong>-nat drukken is <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

laatste jaren als een nieuw aspect van <strong>de</strong> grafische<br />

produktie op te merken.<br />

Welke <strong>in</strong>kten wor<strong>de</strong>n hierbij gebruikt, hoe<br />

moet wor<strong>de</strong>n toegesteld en wat zijn <strong>de</strong><br />

mogelijkhe<strong>de</strong>n bij <strong>de</strong>ze werkwijze ? Johannisberg<br />

te Geisenheim gaí <strong>in</strong> maart voor drukkers<br />

uit verschillen<strong>de</strong> Europese lan<strong>de</strong>n voor<br />

<strong>de</strong> vijf<strong>de</strong> maal een speciale cursus <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze<br />

techniek. Aan <strong>de</strong> cursus is ook <strong>de</strong> mogelilkheid<br />

tot gedachtenwissel<strong>in</strong>g met vertegenwoordigers<br />

van toelever<strong>in</strong>gsbedrijven en met<br />

beken<strong>de</strong> vaklie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het grafische bedrilÍ<br />

verbon<strong>de</strong>n. R.42 |<br />

Fotomechanische uitrust<strong>in</strong>g<br />

Engeland wil er bij horen ! Zo maar komt een<br />

Engels prospectus ter taÍel en wel van <strong>de</strong><br />

Littlejohn-produkten. Op een groot vouwblad<br />

staan aan weerszij<strong>de</strong>n allerlei produkten afgebeeld<br />

die <strong>de</strong>ze beken<strong>de</strong> íabriek voor<br />

mach<strong>in</strong>es, apparaten en hulpmid<strong>de</strong>len voor<br />

<strong>de</strong> reproduktietechniek levert. De begelei<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />

tekst is <strong>in</strong> drie talen. De formaten van<br />

<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es enz. zi<strong>in</strong> niet alleen <strong>in</strong> <strong>in</strong>ches,<br />

maar ook <strong>in</strong> centim€ters gegeven,<br />

Tot het lever<strong>in</strong>gsprogramma behoort <strong>de</strong><br />

Amerikaanse Econo-Muter. een éénfase-etsmach<strong>in</strong>e,<br />

op íormaat 40 x 50 cm, die <strong>in</strong> licentie<br />

<strong>in</strong> Engeland wordt gebouwd. Een prijsdal<strong>in</strong>g<br />

voor <strong>de</strong>ze sneletsmach<strong>in</strong>es gaat daarmee<br />

gepaard. Goe<strong>de</strong> resultaten wor<strong>de</strong>n er mee<br />

verkregen, naar verluidt, bij het etsen van<br />

autotypieën.<br />

De vertegenwoordig<strong>in</strong>g van Littlejohn voor<br />

ons land berust bii Mahez. R.412<br />

LA-exposities <strong>in</strong> het land<br />

Komt Mohammed niet tot <strong>de</strong> berg, dan gaat<br />

<strong>de</strong> berg tot Mohammed, dacht men blijkbaar<br />

bii Lettergieterij Amsterdam en men zond<br />

vier Hei<strong>de</strong>lberger persen'op stap'.<br />

Zulks on<strong>de</strong>r begeleid<strong>in</strong>g van o.a. snilmach<strong>in</strong>es,<br />

vouwmach<strong>in</strong>es en een lapanse lichtzetmach<strong>in</strong>e,<br />

Een eerste tentoonstell<strong>in</strong>g had plaats te<br />

Heemste<strong>de</strong>, een twee<strong>de</strong> te E<strong>in</strong>dhoven en een<br />

d€r<strong>de</strong> te Rotterdam, terwijl nog an<strong>de</strong>re op<br />

het programma voorkomen.<br />

In een begelei<strong>de</strong>nd prospectus wor<strong>de</strong>n vier<br />

wereldberoem<strong>de</strong> Perzen (persen) besproken,<br />

verlucht met kostelijk tekenwerk, De illustratie<br />

hierbil geeÍt een aparte zienswijze voor<br />

<strong>de</strong> vier geéxposeer<strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>lberger-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />

(<strong>de</strong>cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomatenuiteraard!). R.9<br />

3M makeready pikeermetho<strong>de</strong><br />

De 3M-pikeermetho<strong>de</strong> berust op het pr<strong>in</strong>cipe,<br />

dat van <strong>de</strong> gehele vorm een aídruk wordt<br />

gemaakt op speciaal papier. Deze aÍdruk<br />

wordt door het 3M-apparaat gevoerd, waarbij<br />

<strong>de</strong> bedrukte olaatsen een naar <strong>de</strong>'kracht'van<br />

<strong>de</strong> druk genuanceer<strong>de</strong> zwell<strong>in</strong>g verkrijgen.<br />

De afdruk wordt <strong>in</strong> <strong>de</strong> legger geplakt en ver<strong>de</strong>r<br />

toestellen is dan overbodig.<br />

Het procédé is vrij kostbaar. Er ls een speciaal<br />

apparaat en ook speciaal papier voor nodig,<br />

maar daartegenover kan <strong>de</strong> tijdsbespar<strong>in</strong>g<br />

groot zi<strong>in</strong>.<br />

Lettergieterii Amsterdam, die 3M <strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l<br />

brengt, wil geïnteresseer<strong>de</strong>n ook over <strong>de</strong><br />

kostprijskant van <strong>de</strong>ze rationele werkmetho<strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>lichten. R.421<br />

Snelverkeerswegen <strong>in</strong> het bedriií<br />

Verkort<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> werkweek en stijg<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong>Íactor loonkosten noodzaken om ook het<br />

<strong>in</strong>tern transport snel en doelmatig te organ<br />

ts e ren.<br />

Denk daarbij aan <strong>de</strong> mogelijkheid van buizenpost<br />

en bandtransport<strong>in</strong>stallaties. Deze vormen<br />

<strong>de</strong> snelverkeerswegen <strong>in</strong> een mo<strong>de</strong>rn<br />

bedrijÍ. Ze verb<strong>in</strong><strong>de</strong>n een willekeurig aantal<br />

plaatsen of aí<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen over vrilwel onbeperkte<br />

aístan<strong>de</strong>n en vervoeren snel en betrouwbaar<br />

proeven, kopil, brieven enz. Dit alles zon<strong>de</strong>r<br />

heen en weer rennen van <strong>de</strong> leerl<strong>in</strong>gen oÍ<br />

jongste bedien<strong>de</strong>n.<br />

De Ne<strong>de</strong>rlandse Siemens Maatschappij te Den<br />

Haag houdt zich met zaken als <strong>de</strong>ze bezig en is<br />

<strong>in</strong> staat meer <strong>in</strong>Íormatie te verstrekken. R.5<br />

Luchtbevochtigi ng<br />

Een heel strenge vorstperio<strong>de</strong> is net achter <strong>de</strong><br />

rug en vele drukkerijen zullen weer gekamPt<br />

hebben met statische elektriciteit. Dit euvel<br />

ontstaat vooral daar waar <strong>de</strong> lucht te droog<br />

wordt, hetgeen <strong>in</strong>'t biizon<strong>de</strong>r bij vriezend<br />

weer wordt veroorzaakt.<br />

Een weg om dit euvel zo veel mogelijk te<br />

voorkomen is gelegen <strong>in</strong> het opvoeren van <strong>de</strong><br />

relatieve luchtvochtigheid, tot ten m<strong>in</strong>ste<br />

60/o, door mid<strong>de</strong>l van luchtbevochtigers.<br />

Buitendien moet er voor wor<strong>de</strong>n gezorgd dat<br />

<strong>de</strong> ruimte, waar het te bedrukken papier<br />

wordt opgeslagen, <strong>de</strong>zelí<strong>de</strong> relatieve vochtigheid<br />

en zo mogeliik <strong>de</strong>zelÍ<strong>de</strong> temperatuur<br />

heeÍt als <strong>de</strong> drukkeriiruimte. Ofísetdrukkers<br />

hangen het papier <strong>in</strong> <strong>de</strong> drukkerij-atmosfeer<br />

uit, wat veel arbeid vergt.<br />

Bevochtigen van te droge lucht kan op verschillen<strong>de</strong><br />

manieren geschie<strong>de</strong>n, namelijk<br />

door een klimatiser<strong>in</strong>gsapparatuur ofwel door<br />

aanbrengen van eenvoudige luchtbevochtig<strong>in</strong>gsapparaten<br />

die wor<strong>de</strong>n aangesloten op<br />

<strong>de</strong> waterleid<strong>in</strong>g en elektriciteit.<br />

In een luchtbevochtig<strong>in</strong>gsapparaat kan een<br />

stoffilter wor<strong>de</strong>n aangebracht. In <strong>de</strong> lucht,<br />

zeker <strong>in</strong> een drukkerii, zweeít veel stoÍ, Deze<br />

lucht wordt aangezogen en het stof slaat door<br />

<strong>de</strong> vochtigheid neer <strong>in</strong> het apparaat. Bii apparaten<br />

met goe<strong>de</strong> stoffilter komt het stoí niet<br />

<strong>in</strong> het apparaat, waardoor ze gemakkeliiker<br />

schoon zijn te hou<strong>de</strong>n.<br />

De waterleid<strong>in</strong>gaansluit<strong>in</strong>g is <strong>in</strong> <strong>de</strong> regel gemakkeliik,<br />

daar volstaan kan wor<strong>de</strong>n met een<br />

dunne plastic slang. De regel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> watertoevoer<br />

kan geschie<strong>de</strong>n door een hygrostaat,<br />

zodat <strong>de</strong> apparatuur ook's nachts <strong>in</strong>geschakeld<br />

kan bliiven.<br />

Montage aan het plaíond zal meestal geen<br />

bezwaar ontmoeten. R.9


polar<br />

elektronisch bestuur<strong>de</strong> snelsnij<strong>de</strong>rs<br />

MET EEN ONBEPERKT<br />

AANTAL PROGRAMMA'S<br />

80 - 1O7 -145 en 150 cm<br />

n.v. LETTERGIETERIJ .AMSTERDAM' vh. N.Tettero<strong>de</strong>


PROO$Ï PffiIIR DAAR STAAT WAT ACHTER<br />

Een vokboekvon grote woor<strong>de</strong>!<br />

Druk<strong>in</strong>kten<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk<br />

Deze populoi r geschreven verhon<strong>de</strong>li n g<br />

over tol van <strong>in</strong>ktvroogstukken,<br />

gebon<strong>de</strong>n <strong>in</strong> frooie blouw-l<strong>in</strong>nen bond<br />

met goudstempel,<br />

is verkrijgboor yoor slechts<br />

Í 4rso<br />

Schriftelijke bestell<strong>in</strong>gen te richten aan het secretariaat van<br />

<strong>de</strong> Commissie ter Bevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Vakstudie, Kon<strong>in</strong>g<strong>in</strong>-<br />

neweg 20, Amsterdam-2., on<strong>de</strong>r gelijktijdige stort<strong>in</strong>g van het<br />

vermeld e koste n bed rag op gi ro reken i ng n r. 72462, ten name<br />

van <strong>de</strong> Algemene Ne<strong>de</strong>rlandse Grafische Bond, Amsterdam<br />

B1<br />

Een Zwitserse mach<strong>in</strong>e, dus grote produktie,<br />

zéér betrouwbaar, lange levensduur, m<strong>in</strong>imaal<br />

on<strong>de</strong>rhoud en <strong>de</strong>sondanks een lage kostprljs.<br />

Uw mach<strong>in</strong>e voor eenvoudig en snel hechten<br />

van blocs en brochures. Gemakkelijk en precies<br />

om te stellen zon<strong>de</strong>r verwissel<strong>in</strong>g van on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len<br />

en voor rond- en vlakdraad geschikt.<br />

Maximale hechtdikte 25 mm. Denk eens aan <strong>de</strong><br />

MULLER B I als u aan uw hechtwerk <strong>de</strong>nkt.<br />

W<strong>in</strong>kler Fallert, Amsterdam, telefoon (020) 66927<br />

i.t êrsilil u<br />

ffi<br />

. íi$


Het is<br />

glashel<strong>de</strong>r<br />

dat <strong>de</strong> man aan een MONOTYPE'i. toetsenbord<br />

<strong>de</strong> meest veelzijdige zetter is die u zich kunt<br />

<strong>de</strong>nken en dat zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> papierrol vastgeleg<strong>de</strong><br />

arbeid op <strong>de</strong> 'MONOTYPE'<br />

zetselgietmach<strong>in</strong>e<br />

automatisch een produkt oplevert dat door<br />

ie<strong>de</strong>re drukker graag wordt verwerkt en ook<br />

hem met vreug<strong>de</strong> vervult, omdat hij zulk mooi<br />

en gaaf drukwerk kan afleveren zon<strong>de</strong>r veel<br />

voorberei<strong>de</strong>nd toestel len.<br />

* Ingeschreven han<strong>de</strong>lsmerk<br />

'Monotype' moch<strong>in</strong>es kunt u steeds vLijblijvend<br />

ge<strong>de</strong>monstreerd krijgen bij<br />

THE MONOTYPE<br />

CORPORATION LIMITED<br />

Amste r d o m- c., Kei ze r s g r o cht 1 42, te I efoo n 22 20 4 5 - 24 3ó 0ó<br />

OLYMPIA €d EARLS COIJRT LONDON<br />

INTERNATIONAL<br />

PRINTING<br />

MACHINE,RY<br />

AND ALLIE,D TRADES<br />

T.XHIBITION<br />

l6-27 juli 1963


hrad ik rrrr<br />

niet rnoeten Bellen?<br />

bellen?<br />

GRAFISCH E KUNSTI NRICHTING<br />

Moor meneer toch. Ontspon u! U hoeft niet<br />

te bellen om te vragen of het wel <strong>in</strong> or<strong>de</strong> komt. U<br />

hebt immers het verstondige besluit genomen <strong>de</strong><br />

,,Repro" <strong>in</strong> te schokelen voor uw reproductie-or<strong>de</strong>rs?<br />

Don kunt u ook gerust zijn. Dus: niet bellen, moor<br />

bru<strong>in</strong>en !<br />

Hoe kan het, dat <strong>de</strong> ,,Repro" zo opvallend zeker<br />

is dat alles altild <strong>in</strong> or<strong>de</strong> komt? Het is u mereen<br />

dui<strong>de</strong>lljk, als u onze grafische kunst<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<br />

eenmaal gezien hebt: efficiency! Komt u gerusr<br />

eens kijken. Maar strekt u zich eerst nog maar<br />

eens heerlijk uit <strong>in</strong> <strong>de</strong> koesteren<strong>de</strong> zon ...<br />

DE REPRODUCTIE COMPAGNIE N.V.<br />

CEINTUURBAAN 72 . ROTTERDAM I2 . TELEFOON I8O3OI


{<br />

{<br />

{<br />

"f<br />

EEN TEGEN VTER<br />

l ROTA.M.A.N kan makkelijk op tegen 4 goe<strong>de</strong> Tweetoerenpersen. Span <strong>de</strong> wikkelplaat er<br />

maar op en kijk: hoogdruk-kwaliteit bij een snelheidtot 6000 vel schoon en weerdrukper<br />

uur. Ja: van wikkelplaten! Ook <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland draait al een ROTA-M.A.N hoogdruk vellen.<br />

rotatiepers van <strong>de</strong>ze lichte en handzame boekdrukvorm. Maar ook voor plastic. en rubber.<br />

cliché's kunt u <strong>de</strong> ROTA-M.A.N bij bestell<strong>in</strong>g laten <strong>in</strong>richten. Ruim 4 maal <strong>de</strong> produktie van<br />

een goe<strong>de</strong> Tweetoerenpers bij maximaal 890 x 7260 mm papierformaat.<br />

Een ROTA.M.A.N - daar komt pas produktie van. Oók <strong>in</strong> uw bedrij{.<br />

PRoDUKTIEvERGELIJKINc<br />

vAN DE ROTA-M.A.N<br />

(uooconuK vELLENRoTATTEpERS) MET EEN GEvoNE TvEEToERENpERS


1 Papier legt vast Met tte tong uit d.e mond. van<br />

<strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g teken<strong>de</strong> een achtjarige<br />

jongen het verhaal dat juffrouw<br />

op school had verteld. Het was een<br />

verhaal van het Spoken<strong>de</strong><br />

Begijntje. Cornelia Arents, een<br />

|Jt'<br />

*<br />

Amsterdams begijntje was tegen<br />

haar z<strong>in</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> kerk begraven.<br />

Daarom, zo vertelt het verhaal,<br />

g<strong>in</strong>g ze spoken op het Begijnhof.<br />

De begijntjes hebben toen aan<br />

haar wens gehoor gegeven en haar<br />

eld.ers begraven. Nu nog wor<strong>de</strong>n er<br />

elk jaar op 2 mei bloemen op haar<br />

nieuwe graf gelegd. Zelfs spoken<br />

word.en op papier tot werkelijkheid<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> fantasie van een k<strong>in</strong>d. Papier<br />

legt vast. Het is voor scheppen<br />

onmisbaar.<br />

G. H. BUHRMANN'S PAPI ERGR(l()THAI{DEL NV<br />

Ámslerdàm<br />

m<br />

ÁÍnhom Drn Haag oeventoÍ t<strong>in</strong>dhoven 0Íon<strong>in</strong>gen lèeuwar<strong>de</strong>í MaastÍiclt Rolteroan Ulrècht


<strong>té</strong> <strong>té</strong><br />

ïECHNtSCH TITDSCHRtFT<br />

VOOR DE GRAFISCHE INDUSTRIE<br />

í8e jaargang<br />

maart-april í9ó3


I<br />

ïr<br />

I


f<br />

Parallellen <strong>in</strong> <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunst<br />

2 Pablo Picasso: Guernica (íoto Gemeentemusea Amsterdam)<br />

In mijn vorige beschouw<strong>in</strong>g noem<strong>de</strong> ik terloops <strong>de</strong> <strong>in</strong> 1937<br />

ontstane'Guernica', Pablo Picasso's schil<strong>de</strong>rkunstige reactie<br />

op het oorlogsgeweld. Het reageren van kunstenaars op dit<br />

thema komen wij herhaal<strong>de</strong>lijk tegen <strong>in</strong> <strong>de</strong> kunstgeschie<strong>de</strong>nis;<br />

maar, zoals u weet, ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> literatuur of muziek. Men <strong>de</strong>nke<br />

eens aan <strong>de</strong> monumentale en ontroeren<strong>de</strong>'Dokwerker'van<br />

<strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse beeldhouwer Mari Andriessen (geboren 1897).<br />

Dit verzetsmonument kreeg een sfeervolle en ge<strong>de</strong>nkwaardige<br />

plaats op het AmsterdamseJ. D. Meyerple<strong>in</strong>.<br />

In <strong>de</strong> muziek - en speciaal <strong>in</strong> <strong>de</strong> liedkunst - is m.i. het lied<br />

'Die<br />

bei<strong>de</strong>n Grenadiere'van Robert Schumann een bruikbaar<br />

voorbeeld. De strekk<strong>in</strong>g hiervan is echter niet <strong>in</strong> <strong>de</strong> eerste<br />

plaats tegen <strong>de</strong> oorlog gericht, maar eer<strong>de</strong>r een romantiser<strong>in</strong>g<br />

daarvan. Dit is trouwens typisch voor <strong>de</strong> tijd waar<strong>in</strong> Schumann<br />

leef<strong>de</strong> (1810-1856). Een hard en realistisch protest tegen <strong>de</strong><br />

volkerenstrijd v<strong>in</strong><strong>de</strong>n wij bij Remarque, <strong>in</strong> zijn boek'lm<br />

Westen nichts Neues'.<br />

In <strong>de</strong> aangedui<strong>de</strong> werken hebben <strong>de</strong> kunstenaars zich dus<br />

allen, ie<strong>de</strong>r op zijn wijze, ernstig bezig gehou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> pro-<br />

blemen geweld, oorlog oÍ menselijke verne<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g. Desondanks<br />

zijn hun schepp<strong>in</strong>gen toch ook mooie werken gewor<strong>de</strong>n; hoe<br />

tegenstrijdig dit ook moge kl<strong>in</strong>ken. Een waarachtig kunste-<br />

naar is immers <strong>in</strong> staat om een op het eerste tezicht uitsluitend<br />

afschuwelijk of zelfs afstotend on<strong>de</strong>rwerp tevens om te zetten<br />

<strong>in</strong> schoonheid.<br />

Maar nu terug naar <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunst. Eén van <strong>de</strong> meest<br />

spectaculaire en recente Europese kunstuit<strong>in</strong>gen op bovenge-<br />

noemd thema is het beeld 'Verwoeste stad'van <strong>de</strong> <strong>in</strong> 1890 te<br />

Smolensk geboren en thans te Parijs leven<strong>de</strong> beeldhouwer<br />

Ossip Zadk<strong>in</strong>e. Op <strong>de</strong> vorige pag<strong>in</strong>a werd het gipsmo<strong>de</strong>l van<br />

het monument gereproduceerd, dat, zoals bekend is, <strong>in</strong><br />

Rotterdam een plaats vond.<br />

De vormgev<strong>in</strong>g van Zadk<strong>in</strong>e's beeld (afbeeld<strong>in</strong>g l) vertoont<br />

een zekere overeenkomst met <strong>de</strong> hierbij getoon<strong>de</strong> 'Guernica'<br />

(aÍbeeld<strong>in</strong>g 2).<br />

Ondanks <strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze menselijke figuur gesymboliseer<strong>de</strong><br />

verwrongen en verniel<strong>de</strong> materies spreekt uit dit beeld nog<br />

meer. Namelijk <strong>de</strong> door geen enkel geweld te breken oer-<br />

kracht van een wereldstad, welker bewoners ondanrs ver-<br />

nietig<strong>in</strong>g en menselijke ellen<strong>de</strong> reeds wéér <strong>de</strong> impulsen <strong>in</strong> zich<br />

voelen voor regeneratie; voor opbouw en herstel.<br />

Een buitengewoon sterk en expressief beeld, <strong>de</strong>ze plastiek van<br />

Zadk<strong>in</strong>e! Hoe overtuigend en onmisbaar is hier <strong>de</strong> <strong>de</strong>formatie<br />

en sterke vereenvoudig<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> menselijke vormen, waar-<br />

door <strong>de</strong> kunstenaar me<strong>de</strong> tot zijn sterke expressie, <strong>de</strong> uit-<br />

drukk<strong>in</strong>g <strong>de</strong>r menselijke gevoelens, kwam.<br />

Ter vergelijk<strong>in</strong>t met <strong>de</strong> 'Verwoeste stad' wordt hierbij tevens<br />

een beeld van <strong>de</strong> Duitse beeldhouwer Georg Kolbe (1877-<br />

1947) gereproduceerd; een figuur <strong>in</strong> een overeenkomstige<br />

houd<strong>in</strong>g (afbeeld<strong>in</strong>g 3). Hoeveel beperkter, m<strong>in</strong><strong>de</strong>r groots,<br />

maar vooral hoeveel m<strong>in</strong><strong>de</strong>r expressief is <strong>de</strong> vormbehan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong>ze toch niet.onverdienstelijke plastiekl De mogelijk-<br />

he<strong>de</strong>n van sterke uitdrukk<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n hier onvoldoen<strong>de</strong> benut<br />

door een overmatig gebruik van naturalistische <strong>de</strong>tails. Wat <strong>de</strong><br />

kunstenaar Kolbe <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze jongensfiguur van het menselijk<br />

gebeuren wil zeggen, wordt nog te veel verdrongen door een<br />

'mooie'weergave van het lichaam, met al zijn anatomie, Daar-<br />

door bleef dit beeld nog te veel afbeeld<strong>in</strong>g en werd het te<br />

we<strong>in</strong>ig uítbeeld<strong>in</strong>g. En hier<strong>in</strong> is Zadk<strong>in</strong>e met zijn 'Verwoeste<br />

stad' wèl geslaagd !<br />

Het feit dat bij <strong>de</strong> vergelijk<strong>in</strong>g tussen <strong>de</strong> overtuigend sterk<br />

ge<strong>de</strong>formeer<strong>de</strong> 'Verwoeste stad' en Georg Kolbe's naturalis-<br />

tisch opgevatte iongensplastiek <strong>de</strong> eerste het kwalitatief w<strong>in</strong>t,<br />

mag echter niet tot verkeer<strong>de</strong> <strong>in</strong>terpretaties van <strong>de</strong>ze regels<br />

lei<strong>de</strong>n. De kunst van <strong>de</strong>ze tijd of van <strong>de</strong> toekomst - daarvan<br />

ben ik overtuigd - zal er niet één zijn van uitsluitend sterk<br />

ge<strong>de</strong>formeer<strong>de</strong> of non-figuratieve werken. Het bijvoorbeeld<br />

evenzeer overtuigen<strong>de</strong> naturalisme van Andriessen's'Dok-<br />

werker'(afbeeld<strong>in</strong>g 4) toont, dat on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re ook <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze<br />

vormenwereld zeker een m<strong>in</strong>stens evenwaardige, sterk mense-<br />

lijke of expressieve kunst te bereiken is.<br />

Kurt Liib<br />

Geraadpleeg<strong>de</strong> literatuur: Charles Went<strong>in</strong>ck: De mo<strong>de</strong>rne beeldhouw-<br />

kunst <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland<br />

--I


I<br />

3 Georg Kolbe: Plastiek<br />

a<br />

It.<br />

fí<br />

4 Mari Andriessen: Dokwerker (teken<strong>in</strong>g Kurt Lób)<br />

/'.. :.<br />

,P f<br />

,Àr ':<br />

Eénfase-etsmetho<strong>de</strong><br />

nog even on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> loep<br />

In TéTé l7e jaargang nr. 4 kwam een artikel voor over het<br />

on<strong>de</strong>rwerp éénfase-etsen. Als een essentieel punt werd <strong>in</strong> dat<br />

artikel gesteld, dat hoe hoger <strong>de</strong> temperatuur van het etsbad<br />

was, <strong>de</strong> viscositeit van <strong>de</strong> olie <strong>de</strong>s te meer zou toenemen.<br />

Er is aanleid<strong>in</strong>g hierop nog even ver<strong>de</strong>r <strong>in</strong> te Saan en te pro-<br />

beren te verklaren hoe het mogelijk is dat ook een te we<strong>in</strong>ig<br />

aan zuur <strong>in</strong> het etsbad veretsen van <strong>de</strong> plaat tot gevolg kan<br />

hebben.<br />

We hebben gezien wat zich op <strong>de</strong> plaat afspeelt tij<strong>de</strong>ns het<br />

etsen. De emulsie wordt door mid<strong>de</strong>l van schoepen tegen <strong>de</strong><br />

plaat gesl<strong>in</strong>gerd en door een samenspel van schoepensnelheid,<br />

temperatuur en concentratie van het etsbad wordt het ver-<br />

eiste talud verkregen. Dit talud hangt voorts af van <strong>de</strong> con-<br />

stitutie van <strong>de</strong> olie, dus of <strong>de</strong>ze dik of dun is. Hoe hoger <strong>de</strong><br />

temperatuur, <strong>de</strong>s te dikker <strong>de</strong> olie en - als alle omstandig-<br />

he<strong>de</strong>n ver<strong>de</strong>r gelijk blijven - <strong>de</strong>s te bre<strong>de</strong>r het talud.<br />

We stellen <strong>de</strong> gewenste badtemperatuur op <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e <strong>in</strong>,<br />

Dat is meestal tussen <strong>de</strong> 78 en 80" F. Maar let op: dit is <strong>in</strong> feite<br />

slechts een fictie, want <strong>de</strong> temperatuur waar het bij het etsen<br />

om gaat en die bij <strong>de</strong> te etsen plaat ligt is veel hoger als gevolg<br />

van <strong>de</strong> chemische reactie die daar ter plaatse heerst. Die tem-<br />

peratuur is dus niet <strong>de</strong> badremperatuur van g0o F, maar kan<br />

bijvoorbeeld 90o bedragen. Deze laatste temperatuur is be-<br />

langrijk, want bij die temperatuur moet <strong>de</strong> olie z'n bescher-<br />

men<strong>de</strong> werk<strong>in</strong>g geven. Bij het etsen van grote platen loopt die<br />

temperatuur zo veel op, dat het talud van <strong>de</strong> plaat met het<br />

vor<strong>de</strong>ren van <strong>de</strong> ets<strong>in</strong>g bre<strong>de</strong>r wordt.<br />

ls er nu <strong>in</strong> het bad om <strong>de</strong> een ofan<strong>de</strong>re re<strong>de</strong>n te we<strong>in</strong>ig zuur<br />

aanwezig, dan is er ter plaatse van <strong>de</strong> ets<strong>in</strong>g ook niet veel<br />

chemische reactie en komt <strong>de</strong> olie niet op <strong>de</strong> hierboven ge-<br />

Í<strong>in</strong>geer<strong>de</strong> temperatuur van 90o F, nodig voor een goed talud,<br />

die we constant hou<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> badtemoeratuur een voor-<br />

verwarm<strong>in</strong>g te geven van 80o F en <strong>de</strong> concentratie voor wat<br />

betreft het zuur te handhaven.<br />

Door te we<strong>in</strong>ig zuur dus m<strong>in</strong><strong>de</strong>r chemische reactie en niet<br />

genoeg reactievermogen om <strong>de</strong> temperatuur bij <strong>de</strong> plaat op<br />

<strong>de</strong> gestel<strong>de</strong> 90o F te hou<strong>de</strong>n. De temperatuur wordt nu bij-<br />

voorbeeld 85o F. Een lagere temperatuur doet echter <strong>de</strong> olie<br />

dunner wor<strong>de</strong>n. Gevolg: <strong>de</strong> olie houdt m<strong>in</strong><strong>de</strong>r goed op het<br />

talud, speciaal niet op die plaatsen waar <strong>de</strong> graad van hecht<strong>in</strong>g<br />

het meest op proeí wordt gesteld, d.w.z. op <strong>de</strong> hoeken van<br />

elk beeldon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el.<br />

Doordat <strong>de</strong> olie z'n beschermen<strong>de</strong> werk<strong>in</strong>g op die plaatsen<br />

niet kan volhou<strong>de</strong>n, zal het we<strong>in</strong>ige zuur dat nog <strong>in</strong> het bad<br />

aanwezig is <strong>de</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>r goed bescherm<strong>de</strong> <strong>de</strong>len aantastèn en<br />

<strong>de</strong> hoeken van letters en <strong>de</strong>rgelijke zullen gaan on<strong>de</strong>retsen.<br />

C. G. von <strong>de</strong>r Voort<br />

/


Cronapress-omkeersysteem en Dycri | íotopolymeer-drukplaten<br />

'E.|. du Pont <strong>de</strong> Nemours and Company' is een wereldconcern<br />

dat alleen al <strong>in</strong> <strong>de</strong> Verenig<strong>de</strong> Staten 78 íabrieken telt en <strong>in</strong><br />

Europa ne<strong>de</strong>rzett<strong>in</strong>gen heeft <strong>in</strong> Engeland, Frankrijk, Duitsland,<br />

Zwitserland, België en Ne<strong>de</strong>rland. Het totaal van <strong>de</strong> over <strong>de</strong><br />

gehele wereld versprei<strong>de</strong> me<strong>de</strong>werkers bedraagt 85000. In 1959<br />

was <strong>de</strong> totale omzet 7,5 millard gul<strong>de</strong>n, terwijl <strong>in</strong> dat iaar<br />

alleen al aan on<strong>de</strong>rzoek<strong>in</strong>gen 325 miljoen gul<strong>de</strong>n werd uit-<br />

gegeven. Alleen al het <strong>in</strong> Amerika gevestig<strong>de</strong> laboratorium<br />

telt niet m<strong>in</strong><strong>de</strong>r dan ll00 me<strong>de</strong>werkers en kan tot <strong>de</strong> allergrootste<br />

wor<strong>de</strong>n gerekend.<br />

Du Pont bouw<strong>de</strong> <strong>in</strong> 1802 <strong>in</strong> Delaware een kle<strong>in</strong>e fabriek voor<br />

<strong>de</strong> vervaardig<strong>in</strong>g van schietkruit. In 1857 g<strong>in</strong>g men spr<strong>in</strong>gstof<br />

maken. Weer 23 iaar later begon men nitroglycer<strong>in</strong>e en dyna-<br />

miet te íabriceren. Pas <strong>in</strong> het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong>ze eeuw g<strong>in</strong>g men<br />

over tot vervaardig<strong>in</strong>g van stoffen die niet voor explosieve<br />

doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n waren bestemd. De nu voortgebrachte produkten<br />

liggen alle op chemisch terre<strong>in</strong>. Bijvoorbeeld textielvezels,<br />

lakken, chemicaliën, fototechnische produkten en kunst-<br />

stoffen. Voor <strong>de</strong> grafische sector zijn vooral bekend <strong>de</strong> Cronar-<br />

Íilms en s<strong>in</strong>ds kort een metho<strong>de</strong> voor het vervaardigen van<br />

plastic drukvormen, <strong>de</strong> zgn. Dycril fotopolymeer-drukplaten,<br />

waarvoor alleen al aan on<strong>de</strong>rzoek<strong>in</strong>gen 22 miljoen gul<strong>de</strong>n<br />

werd besteed. Van meer recente datum is het Cronapress-<br />

systeem. Van <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> laatste v<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen volgt hieron<strong>de</strong>r een<br />

beschrijv<strong>in</strong>g.<br />

C r o n o p r ess-o m kee rsys teem<br />

Het Cronapress-omkeersysteem is een nieuwe metho<strong>de</strong> om<br />

di rect, zon<strong>de</strong>r d ru ktech nische en fotografi sche h u I pmid<strong>de</strong>len,<br />

van een bestaan<strong>de</strong> hoogdrukvorm een goed negatieÍ te krijgen.<br />

Zo'n vorm kan zijn een galvano, een stype, een cliché oízetsel,<br />

dan wel een comb<strong>in</strong>atie daarvan.<br />

De huidige werkwijze om een negatief te vervaardigen van<br />

een oí an<strong>de</strong>re hoogdrukvorm bestaat uit het trekken van een<br />

druk en het daarvan maken van een opname, De druk geeft<br />

echter altijd een bre<strong>de</strong>r beeld dan <strong>de</strong> vorm waarvan <strong>de</strong>ze<br />

komt, door het samenspel tussen drukspann<strong>in</strong>g en uitkwetsen<br />

van <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt. Met het omkeersysteem van Du Pont is dat nu<br />

uitgesloten en verkrijgt men een beeld i<strong>de</strong>ntiek aan het beeld<br />

waarvan men uitgaat.<br />

Aan <strong>de</strong> hand van aÍbeeld<strong>in</strong>gen zullen we het procédé op <strong>de</strong><br />

voet volgen. Op <strong>de</strong> eerste illustratie (afbeeld<strong>in</strong>g l) is te zien<br />

dat <strong>de</strong> hoogdrukvorm op een zgn. verhel<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gsmach<strong>in</strong>e<br />

wordt gelegd. Op <strong>de</strong> vorm wordt daarna een film - geen foto-<br />

grafische - gelegd, die <strong>de</strong> naam draagt van Cronar-omkeerÍilm.<br />

Het is een witte, half-doorzichtige film, mer een drukgevoelige<br />

laag op een polyester drager. Het <strong>de</strong>ksel wordt nu gesloten en<br />

<strong>de</strong> twee materialen daaron<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n door het zuigen van<br />

vacuUm <strong>in</strong>nig met elkaar <strong>in</strong> contact gebracht. Men moet <strong>de</strong><br />

film zo op <strong>de</strong> hoogdrukvorm leggen dat <strong>de</strong> drukgevoelige laag<br />

naar bene<strong>de</strong>n gericht is.<br />

Kijkend op het <strong>de</strong>ksel van <strong>de</strong> nu gesloten kast is daar<strong>in</strong> een<br />

massa kogeltjes te zien, <strong>in</strong> een aantal van meer dan 10000<br />

(aÍbeeld<strong>in</strong>g 2).<br />

De mach<strong>in</strong>e wordt nu <strong>in</strong> werk<strong>in</strong>g gesteld, Vibratie, opgewekt<br />

door <strong>de</strong> motor en door excentrische nokken, brengt <strong>de</strong> stalen<br />

kogeltjes <strong>in</strong> beweg<strong>in</strong>g. De op en neer spr<strong>in</strong>gen<strong>de</strong> kogeltjes<br />

treffen willekeurig het bovenvlak van <strong>de</strong> omkeerÍilm op het<br />

gehele oppervlak, met als gevolg miljoenen stoten voordat <strong>de</strong><br />

werk<strong>in</strong>g voltooid is. Dit duurt meestal 6 à 8 m<strong>in</strong>uten. Tij<strong>de</strong>ns<br />

<strong>de</strong>ze veelvuldige stootjes verwij<strong>de</strong>ren <strong>de</strong> stalen kogelties <strong>de</strong><br />

cellulaire <strong>de</strong>klaag van <strong>de</strong> omkeerfilm en wel op <strong>de</strong> plaats waar<br />

<strong>de</strong> Íilm <strong>in</strong> contact is met een reliëÍge<strong>de</strong>elte van <strong>de</strong> hoogdruk-<br />

vorm, met als gevolg een transparant of hel<strong>de</strong>r gemaakt beeld.<br />

De omkeerfilm blijkt, voorzover <strong>de</strong>ze <strong>de</strong> niet-drukken<strong>de</strong><br />

I De hoogdrukvorm op <strong>de</strong> zogenaam<strong>de</strong> verhel<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gsmach<strong>in</strong>e<br />

2 Enige duizen<strong>de</strong>n kogelties doen hun werk<br />

I- -/


a I<br />

3 De verhel<strong>de</strong>r<strong>de</strong> film wordt van <strong>de</strong> vorm gehaald<br />

ge<strong>de</strong>elten van <strong>de</strong> reliëÍvorm be<strong>de</strong>kt, ondoorzichtig oÍ niet-<br />

verhel<strong>de</strong>rd te blijven.<br />

Na <strong>de</strong> bewerk<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> verhel<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gsmach<strong>in</strong>e wordt <strong>de</strong> film<br />

van <strong>de</strong> vorm gehaald (afbeeld<strong>in</strong>g 3). Ontstaan is dan een natuur-<br />

tetrouw, dui<strong>de</strong>lijk en scherp neSatief met transparant beeld<br />

en een melkachtige witte achtergrond.<br />

Tene<strong>in</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> dichtheid van <strong>de</strong> achtergrond van dit negatief<br />

voor contactdruk te vergroten, wordt een zwarte verf, <strong>de</strong><br />

zgn. Cronapress-verdikk<strong>in</strong>gsvloeistof, op <strong>de</strong> van een <strong>de</strong>klaag<br />

voorziene zij<strong>de</strong> uitgesmeerd (afbeeld<strong>in</strong>g 4). De niet-aangetaste<br />

cellen van <strong>de</strong> bewerkte film absorberen <strong>de</strong>ze verf en ver-<br />

groten daarme<strong>de</strong> <strong>de</strong> maximale dichtheid van <strong>de</strong> film tot meer<br />

dan D 3,0. De doorzichtige beeldge<strong>de</strong>elten blijven hel<strong>de</strong>r,<br />

omdat zich daar ter plaatse geen celstructuur meer bev<strong>in</strong>dt<br />

die <strong>de</strong> zwarte verf zou kunnen absorberen. Deze <strong>de</strong>nsiteits-<br />

vergrot<strong>in</strong>g duurt ongeveer een m<strong>in</strong>uut. De droogtijd is zeer<br />

kort.<br />

Na van verf te zijn voorzien, wordt <strong>de</strong> film <strong>in</strong> een vloeistof ge-<br />

dompeld, <strong>de</strong> zgn. Cronapress-stabilisator. De on<strong>de</strong>rdompel<strong>in</strong>g<br />

duurt 20 secon<strong>de</strong>n. Deze han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g maakt <strong>de</strong> verflaag onoplos-<br />

baar <strong>in</strong> water. Daarna wordt <strong>de</strong> film enige tijd <strong>in</strong> water ge-<br />

spoeld en gedroogd.<br />

Nu ligt er een leesbaar neSatieí van hoogwaardige kwaliteit<br />

óa Rechterhelft van <strong>de</strong> vorm be<strong>de</strong>kt met Cronaoress-film<br />

a<br />

a<br />

aO<br />

aa<br />

1O<br />

aa<br />

ata-ata-tatata<br />

a o a o a.a<br />

ób Na vacuiim zuigen wordt <strong>de</strong> film 'bewerkt' door kogeltjes<br />

a<br />

4 De Cronapress-verdikk<strong>in</strong>gsvloeistof wordt op <strong>de</strong> <strong>de</strong>klaag gebracht<br />

op <strong>de</strong> lichtbak, dat elke controle glansrijk kan doorstaan<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 5).<br />

In enige illustraties wordt het gehele procédé nog eens weer-<br />

geteven, nu niet uitgaan<strong>de</strong> van <strong>de</strong> bewerk<strong>in</strong>g maar van <strong>de</strong><br />

film en het beeld. Eerst het be<strong>de</strong>kken van het hoogdrukbeeld,<br />

hier dus een <strong>in</strong> lijn geclicheer<strong>de</strong> tekst, met <strong>de</strong> Cronapress-<br />

film (afbeeld<strong>in</strong>g 6a). Dan wor<strong>de</strong>n - na vacuÍm zuigen - <strong>de</strong> ko-<br />

geltles op <strong>de</strong> Íilm losgelaten (afbeeld<strong>in</strong>g 6b). De íilm wordt<br />

zodoen<strong>de</strong> doorzichtig op <strong>de</strong> plaatsen die contact tussen <strong>de</strong><br />

film en het beeld oplever<strong>de</strong>n (afbeeld<strong>in</strong>g 6c). Vervolgens wordt<br />

<strong>de</strong> ten <strong>de</strong>le verhel<strong>de</strong>r<strong>de</strong> film (afbeeld<strong>in</strong>g 6d) met <strong>de</strong> verdik-<br />

k<strong>in</strong>gsvloeistof behan<strong>de</strong>ld en ontstaat na stabiliseren daarvan<br />

het e<strong>in</strong>dresultaat (af beeld<strong>in</strong>g 6e).<br />

Het Cronapress-omkeerprocédé geeft voor <strong>de</strong> toekomst zeker<br />

mogelijkhe<strong>de</strong>n. Als bijvoorbeeld wordt besloten om tot het<br />

drukken van wikkelplaten over te gaan, kan men rechtstreeks<br />

een goed negatief vervaardigen van tekstvormen en een<br />

<strong>de</strong>rgelijk negatief aan <strong>de</strong> clichémaker zen<strong>de</strong>n, die het dan weer<br />

direct kan monteren <strong>in</strong> een vorm, naast <strong>de</strong> rasternegatieven<br />

die hij zelf maakt.<br />

De metho<strong>de</strong> is vooral het overwegen waard als men niêt<br />

beschikt over íotografische zetapparatuur. Deze mogelijkheid<br />

is er ook voor offset, hoewel daar dan wel eerst een positieÍ<br />

óc De film is doorzichtig op <strong>de</strong> plaatsen waar contact bestond<br />

--I


I-<br />

5 Een leesbaar negatief van hoge kwaliteit als resultaat<br />

contact voor gemaakt moet wor<strong>de</strong>n. Voor diepdruk kan men<br />

<strong>de</strong> metho<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> plaats stellen van <strong>de</strong> nooit l00o/o goe<strong>de</strong><br />

peluredruk, hoewel hier het economische<br />

aspect wel mee gaat<br />

spreken, daar bij diepdruk gebruik gemaakt moet wor<strong>de</strong>n<br />

van positieven en er dus altijd - evenals bij offset _ een contacC<br />

op film gemaakt moeten woroen.<br />

Dycril-clichés<br />

Het Dycril-cliché bestaat uit een lichtgevoelige kunststof,<br />

die on<strong>de</strong>r <strong>in</strong>vloed van ultraviolet licht polymeriseert, een íoto-<br />

polymeer. Polymeriseren wil zeggen dat door een oÍ anoere<br />

oorzaak moleculen van een stoÍ zich met elkaar gaan ver_<br />

b<strong>in</strong><strong>de</strong>n tot een kett<strong>in</strong>g, Hierdoor wordt het materiaal hard.<br />

Polymerisatie was al lang bekend, maar werd bereikt door<br />

chemische reacties. Du Pont ont<strong>de</strong>kte dat het ook mogelijk<br />

was door mid<strong>de</strong>l van ultraviolette stralen en men gaf aan <strong>de</strong>ze<br />

metho<strong>de</strong> <strong>de</strong> naam fotopolymerisatie. In tegenstell<strong>in</strong>g roc<br />

an<strong>de</strong>re stoffen die aan licht wor<strong>de</strong>n blootgesteld om een beeld<br />

te krijgen - we <strong>de</strong>nken aan <strong>de</strong> fotograíische film en <strong>de</strong> metaalkopie<br />

- is het Dycril-materiaal dus niet lichtgevoelig gemaakt<br />

door het aanbrengen van een lichtgevoelige laag, maar <strong>de</strong> stof<br />

is na een bepaal<strong>de</strong> conditioner<strong>in</strong>g zelf lichtgevoelig.<br />

Dycril is een transparant materiaal, dat op een metaalbasis<br />

ód Beeld doorzichtig, <strong>de</strong> rest niet-verhel<strong>de</strong>rd<br />

7 De Dycril-plaat wordt uit <strong>de</strong> conditioneerkast genomen<br />

is gehecht om voor verschi llen<strong>de</strong> doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n te kunnen wor<strong>de</strong>n<br />

gebruikt. Het is een produkt dat bestemd is voor hoogdruk<br />

en dat zon<strong>de</strong>r verlies het te tebruiken netatief weergeeft.<br />

Het resultaat is echter onherroepelijk, waardoor men na<strong>de</strong>r-<br />

hand dus geen tooncorrecties meer kan aanbrengen. Het<br />

rasternegatief voor halftoonwerk moet dus van te voren oD<br />

juiste toon wor<strong>de</strong>n gebracht.<br />

We gaan het arbeidsproces van het beg<strong>in</strong> af volgen aan <strong>de</strong><br />

hand van afbeeld<strong>in</strong>gen.<br />

Allereerst is te zien (afbeeld<strong>in</strong>g 7) hoe<br />

<strong>de</strong> plaat uit <strong>de</strong> conditioneerkast wordt genomen.<br />

Het is nodig <strong>de</strong> plaat 24 uur voordat <strong>de</strong>ze gebruikt wordt <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> kast te laten. Om <strong>de</strong> volle gevoeligheid voor ultraviolet<br />

licht te krijgen, moet <strong>de</strong> zuurstof namelijk uit <strong>de</strong> plaat wor<strong>de</strong>n<br />

gedreven. In <strong>de</strong> kast bev<strong>in</strong>dt zich kooldioxy<strong>de</strong>, die <strong>in</strong> dit geval<br />

voor verdrijv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> zuurstof zorgt. Men kan ook an<strong>de</strong>re<br />

gassen nemen die zwaar<strong>de</strong>r zijn dan zuurstof, maar CO: is het<br />

goedkoopste. Via regelapparatuur aan <strong>de</strong> kast kan men <strong>de</strong><br />

concentratie aan COz constant hou<strong>de</strong>n.<br />

Als <strong>de</strong> plaat <strong>de</strong> conditioneerperio<strong>de</strong> heeft doorgemaakt, is<br />

<strong>de</strong>ze klaar om te wor<strong>de</strong>n belicht. Er wordt een leesbaar nega-<br />

tief met <strong>de</strong> emulsiekant op <strong>de</strong> plaat gelegd, juist zoals bij<br />

clichéfabricage<br />

gebruikelijk is. We moeten immers een onleesbare<br />

beelddrager hebben, om later weer een leesbare<br />

óe Na het <strong>in</strong>zwarten is <strong>de</strong> film een negatief gewor<strong>de</strong>n


druk te kunnen afleveren. Het kopieerraam (afbeeld<strong>in</strong>g 8)<br />

waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> belicht<strong>in</strong>g plaats v<strong>in</strong>dt, heeft één on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el dat<br />

afwijkt van <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> namen. Het glas waaron<strong>de</strong>r <strong>de</strong> plaat<br />

komt te liggen ontbreekt namelijk. Glas heeft <strong>de</strong> eigenschap<br />

om van het licht, waarme<strong>de</strong> gekopieerd wordt, <strong>de</strong> ultraviolette<br />

stralen <strong>in</strong> grote mate tegen te hou<strong>de</strong>n. Geeft dat tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong><br />

belicht<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> ons beken<strong>de</strong> reproduktieprocédés niet, om-<br />

dat ook an<strong>de</strong>re stralen van het door <strong>de</strong> kopieerlamp uit-<br />

gezon<strong>de</strong>n spectrum door <strong>de</strong> lichtgevoelige laag wor<strong>de</strong>n op-<br />

genomen, bij <strong>de</strong> Dycril-platen wor<strong>de</strong>n alleen ultraviolette<br />

stralen gebruikt, dus mag men hier niets van missen. Het glas<br />

<strong>in</strong> het kopieerraam heeÍt men dan ook vervangen door een<br />

plastic, dat tevens alle warmtestralen (<strong>in</strong>frarood) absorbeert<br />

en niet doorlaat tot het Dycril-materiaal. Ook op an<strong>de</strong>re wijze<br />

wordt er voor gezorgd dat <strong>de</strong> temperatuur tij<strong>de</strong>ns het be-<br />

lichten constant blijft. In plaats van gummidoek heeft men een<br />

alum<strong>in</strong>iumplaat <strong>in</strong> het raam waarop het Dycril-materiaal komt<br />

te liggen en is het raam voorzien van een luchtcirculatie-<br />

systeem.<br />

Afbeeld<strong>in</strong>g 9 toont <strong>de</strong> plaat tij<strong>de</strong>ns het belichten met kool-<br />

spitsen I icht.<br />

Wat er tij<strong>de</strong>ns het belichten gebeurt, is te zien op <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong><br />

illustratie (aíbeeld<strong>in</strong>g l0). Bovenop het materiaal zien we het<br />

negatief liggen. Door <strong>de</strong> blanke <strong>de</strong>len <strong>in</strong> het negatief kan het<br />

licht vallen en <strong>de</strong> Dycril-laag bereiken. Nu is het natuurkundig<br />

zo, dat als licht door een bre<strong>de</strong> open<strong>in</strong>g valt, het vrijwel recht<br />

door het materiaal dr<strong>in</strong>gt en alleen aan <strong>de</strong> ran<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />

open<strong>in</strong>g (die hier dus gevormd wordt door het ge<strong>de</strong>kte ge-<br />

<strong>de</strong>elte van het negatieÍ) een kle<strong>in</strong>e brek<strong>in</strong>g naar buiten ver-<br />

toont, Twee van <strong>de</strong>ze buitenste lichtstralen zijn getekend.<br />

Daar <strong>de</strong> lichtstralen het materiaal har<strong>de</strong>n, geven <strong>de</strong> buitenste<br />

8 Kopieerraam waar<strong>in</strong> het belichten van <strong>de</strong> Dycril-plaat geschiedt<br />

gebogen lichtstralen <strong>de</strong> vorm van <strong>de</strong> zijkant van het talud<br />

van het beeld aan. Dit talud zou doorlopen tot op <strong>de</strong> anti-<br />

halolaag, ware het niet dat <strong>de</strong>ze laag ook <strong>de</strong> eigenschap had om<br />

licht terug te kaatsen. Dit gebeurt nu, zoals op <strong>de</strong> teken<strong>in</strong>g<br />

is te zien, waardoor het on<strong>de</strong>rste ge<strong>de</strong>elte van <strong>de</strong> gevoelige<br />

laag - wat on<strong>de</strong>r het onbelichte ge<strong>de</strong>elte iigt - ool< nog ver-<br />

hard wordt. Daardoor ontstaat <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rkant van het beeld-<br />

napje. Het is dui<strong>de</strong>lijk dat we hier spralcen over het lijn-<br />

ge<strong>de</strong>elte van het neSatief, waarvan <strong>de</strong> beeldvlakjes meer uit<br />

elkaar liggen dan bij rasternetatieven en waarvan dus <strong>de</strong><br />

open<strong>in</strong>gen waardoor hct licht valt ook groot zullen zijn. Aan<br />

I<br />

<strong>de</strong> rechterkant van het netatief een rasterge<strong>de</strong>elte. Natuur-<br />

kundig is het zo, dat bij een nauwe spleet, waar het licht door-<br />

heen moet, bijna alle lichtstralen zullen wor<strong>de</strong>n gebogen en<br />

wel meer naarmate <strong>de</strong> spleet kle<strong>in</strong>er is. Uit <strong>de</strong> illustratie<br />

blijkt dan ook wel dat het bij rasternegatieven onmogelijk<br />

is diepe napjes te krijgen, zo diep als bij lijnge<strong>de</strong>elten.<br />

Bij <strong>de</strong> buitenste twee puntwaar<strong>de</strong>n (kle<strong>in</strong>e <strong>de</strong>kk<strong>in</strong>gen op het<br />

negatief, dus na <strong>de</strong> belicht<strong>in</strong>g beeldoppervlakken die groot<br />

zijn ten opzichte van het kle<strong>in</strong>e zwarte puntje op het negatief)<br />

zullen <strong>de</strong> gebroken lichtstralen aan weerskanten van het<br />

rasterpuntje elkaar snel overlappen, waaruit dus volgt dat we<br />

na<strong>de</strong>rhand maar een heel kle<strong>in</strong> rasternapie krijgen dat bij <strong>de</strong><br />

belicht<strong>in</strong>g nog net buiten bereik van <strong>de</strong> buigen<strong>de</strong> lichtstralen<br />

is gebleven en zodoen<strong>de</strong> niet gehard werd.<br />

Het is dui<strong>de</strong>lijk dat bij rasterwerk <strong>de</strong> door <strong>de</strong> anti-halolaag<br />

teruggekaatste stralen geen dienst meer kunnen doen, omdat<br />

<strong>de</strong> te vormen bo<strong>de</strong>m van het napje daarvoor te ver weg ligt.<br />

Uit het voorgaan<strong>de</strong> blijkt dat niet <strong>de</strong> vorm van <strong>de</strong> blanke<br />

ge<strong>de</strong>elten <strong>in</strong> het negatief <strong>de</strong> vorm van het reliëf geheel be-<br />

palen, maar <strong>de</strong> vorm van <strong>de</strong> lichtkegels die het licht vormen<br />

na het passeren van het negatieÍ. Het is zoals bij <strong>de</strong> raster-<br />

fotografie met het glasraster. Daarbij wordt <strong>de</strong> lichtkegel<br />

echter gevormd nadat het rastervenster is gepasseerd en <strong>de</strong><br />

prolectie v<strong>in</strong>dt dan plaats op <strong>de</strong> lichtgevoelige film. De vorm<br />

is dus bepaald voordat <strong>de</strong> film bereikt wordt. Bij Dycril heeft<br />

<strong>de</strong> brek<strong>in</strong>g van het licht en dus <strong>de</strong> vorm<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> lichtkegel<br />

plaats bij het grensvlak van negatiefen Dycril-materiaal en <strong>de</strong><br />

kegel vormt zich <strong>in</strong> het materiaal en niet daarbuiten.<br />

Uit het voorgaan<strong>de</strong> blijkt ook dat <strong>de</strong> vorm van <strong>de</strong> lichtbron<br />

en <strong>de</strong> afstand daarvan tot het kopieerraam bepalend is voor <strong>de</strong><br />

vorm van het talud. Men doet er verstandig aan, om - wanneer<br />

9 Belichten van <strong>de</strong> plaat met koolspitsenlicht<br />

men eenmaal het goe<strong>de</strong> talud heeft gekregen - <strong>de</strong> omstandig-<br />

he<strong>de</strong>n van het belichten van dat moment afconstant te hou<strong>de</strong>n,<br />

zodat men <strong>in</strong> het vervolg gestandaardiseer<strong>de</strong> drukelementen<br />

krijgt.<br />

De belichte Dycril-plaat wordt nu rechtop <strong>in</strong> een uitwas-<br />

apparaat gezet (afbeeld<strong>in</strong>g I l). Het apparaat besraat uit een<br />

paar buizen waaruit een vloeistoí op <strong>de</strong> plaat spuit. De vloei-<br />

stof die hierbij wordt toegepast bestaat uit een 0,160/o op-<br />

loss<strong>in</strong>g van natronloog <strong>in</strong> water.<br />

De onbelichte Dycril wordt weggespoten <strong>in</strong> een tijdsduur van<br />

plm.7 m<strong>in</strong>uten. We krijgen van <strong>de</strong> tot <strong>in</strong> dit stadium bewerkte<br />

--L


I.<br />

Dycril-plaat dan een beeld als te zien is op <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> illu-<br />

stratie (aÍbeeld<strong>in</strong>g l2).<br />

Dycril-platen kunnen <strong>in</strong> elke hoogdruktechniek gebruikt<br />

wor<strong>de</strong>n. Vooral als wikkelplaat heeft het materiaal een Srote<br />

toekomst. Daar <strong>de</strong> flexibiliteit troot is, zijn ze ook gemakkelijk<br />

om <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r van <strong>de</strong> pers te spannen. Het materiaal is ook<br />

geschikt om er matrijzen van te maken voor het vervaardigen<br />

van galvano's, stypen en rubberclichés. Dat is echter niet het<br />

geval voor bakelietmatrijzen, want die kunnen er niet van ver-<br />

vaardigd wor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> hitte en vochtigheid die aan dat<br />

procédé <strong>in</strong>herent zijn.<br />

Men vervaardigt sneller een Dycril-cliché dan een metalen<br />

cliché. Het is mogelijk <strong>in</strong> 20 m<strong>in</strong>uten tot een resultaat te<br />

komen, Uitgaan<strong>de</strong> van het negatieÍ heeft men voor een cliché<br />

op z<strong>in</strong>k toch altijd nog een half uur nodig.<br />

l0 Een beeld van wat tij<strong>de</strong>ns het belichten gebeurt<br />

| | Belichte Dycril-plaat <strong>in</strong> her uitwasapparaat<br />

l2 Beeld na het uitwassen met een natronloog-oploss<strong>in</strong>g<br />

Dycril-platen zijn zeer duurzaam. Het is niet onmogelijk er<br />

bij vlakke druk 300000 druks van te maken. Bij rotatieve druk<br />

bereikt men zelfs 500000 druks. Ze zijn door hun lichte<br />

gewicht beter han<strong>de</strong>lbaar dan metalen clichés of afgietsels<br />

daarvan, zoals galvano's en stypen.<br />

Het materiaal is niet goedkoop. Over enige tijd zal <strong>de</strong> prijs op<br />

f 3,- per vierkante <strong>de</strong>cimeter komen. Ter vergelijk<strong>in</strong>g: <strong>de</strong><br />

prijs van clichéz<strong>in</strong>k voor een zelf<strong>de</strong> oppervlakte is ongeveer<br />

46 cent. De prijs staat echter niet op zichzelf. De ver<strong>de</strong>re<br />

produktiekosten voor <strong>de</strong> vervaardig<strong>in</strong>g van Dycril-platen zijn<br />

lager, men mist het aanbrengen van een Sevoelige laag en <strong>de</strong><br />

hoge kosten van het etsbad. Vooral <strong>de</strong> bespar<strong>in</strong>g aan produktie-<br />

tijd zal, <strong>in</strong> geld omgezet, het gel<strong>de</strong>lijk verschil tussen bei<strong>de</strong><br />

procédés naar elkaar toe brengen. Wat <strong>de</strong>nkt u hoeveel tijd<br />

het kost om van een z<strong>in</strong>ken kopie via <strong>de</strong> metaalretouche <strong>de</strong><br />

open ge<strong>de</strong>elten <strong>in</strong> te <strong>de</strong>kken met een zuurbestendige laag en<br />

<strong>de</strong>ze arbeid weer ongedaan te laten maken door <strong>de</strong> írezer?<br />

Dit heeft men bij het Dycril-cliché niet te doen.<br />

De aanschafÍ<strong>in</strong>gsprijs voor <strong>de</strong> apparatuur is voor vlakke platen<br />

ongeveer F23000,-, voor gebogen platen f 29000,-, terwijl<br />

<strong>de</strong> apparatuur waarmee men bei<strong>de</strong> soorten platen kan maken<br />

F36000,- kost. Dat is goedkoper dan <strong>de</strong> apparatuur die benodigd<br />

is voor het vervaardigen van metalen clichés. Zeker<br />

is dat het geval als men tot vervaardigen van wikkelplaten<br />

wenst over te gaan.<br />

C. G. von <strong>de</strong>r Voort<br />

l3 VijÍvan <strong>de</strong> zes typen Dycril-platen : <strong>de</strong> grote plaac op <strong>de</strong> achtergrond<br />

en die door het speurend oog wordt on<strong>de</strong>rzocht hebben een beeld-<br />

drager op een buigzame metalen basis en zijn aan te wen<strong>de</strong>n op<br />

persen als wikkelplaten, eventueel ook <strong>in</strong> droog-offset ; <strong>de</strong> drie platen<br />

op <strong>de</strong> voorgrond hebben een vaste alum<strong>in</strong>ium basis en kunnen wor-<br />

<strong>de</strong>n toegepast op vlakke persen en <strong>in</strong> gebogen toestand voor rotatie-<br />

persen van allerlei aard


l0<br />

Geen touw meer <strong>in</strong> <strong>de</strong> zetterii?<br />

I Een rol dun koperband, een maatlilst, een sniiapParaatie en kle<strong>in</strong>e<br />

metalen klemmen zi<strong>in</strong> <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>len van <strong>de</strong> RAP-zetselb<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

Veel is er <strong>in</strong> <strong>de</strong> typografie al veran<strong>de</strong>rd, maar wat er ook ge'<br />

beur<strong>de</strong>, handzetters bleven rustig hun haken vol zetten'<br />

plaatsten het zetsel op een galei en won<strong>de</strong>n er een touwtie om<br />

heen tene<strong>in</strong><strong>de</strong> het bij elkaar te hou<strong>de</strong>n. Het is aan te nemen<br />

dat dit al zo is gebeurd van <strong>de</strong> eerste gezette Pag<strong>in</strong>a af die uit<br />

losse letter werd gereed gemaakt.<br />

Touw, of beter gezegd: pag<strong>in</strong>akoord, is <strong>in</strong>mid<strong>de</strong>ls een vrij duur<br />

artikel gewor<strong>de</strong>n. Om een pag<strong>in</strong>a op te b<strong>in</strong><strong>de</strong>n moet het touw<br />

verschillen<strong>de</strong> malen om het zetsel wor<strong>de</strong>n geslagen, waarna<br />

het laatste stukje <strong>in</strong> een lus met <strong>de</strong> els tussen lood en om'<br />

geslagen touw wordt getrokken en <strong>de</strong> zaak zit vast, althans<br />

voorzover dit met een stukie touw en <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n te bereiken<br />

valt.<br />

Met uitv<strong>in</strong><strong>de</strong>rskwaliteiten begiftig<strong>de</strong> vakgenoten, die <strong>de</strong> hier'<br />

voor benodig<strong>de</strong> tijd te lang en <strong>de</strong> werkwijze niet meer uP-to-<br />

date von<strong>de</strong>n, zoeken al vele iaren naar een betere metho<strong>de</strong>.<br />

Verschillen<strong>de</strong> oploss<strong>in</strong>gen zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r iaren aan <strong>de</strong> hand<br />

gedaan. Sommige oploss<strong>in</strong>gen bleken <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktilk m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

geschikt, an<strong>de</strong>re te kostbaar of kon<strong>de</strong>n niet voldoen door <strong>de</strong><br />

veelheid van formaten die zich nu eenmaal bij zetsel voordoet.<br />

Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> laatstgehou<strong>de</strong>n Drupa hebben wij weer gespeurd<br />

naar betere opb<strong>in</strong>dmetho<strong>de</strong>n, doch een betere dan <strong>de</strong> RAP-<br />

TOUW<br />

Werkvolgor<strong>de</strong> Han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g m<strong>in</strong>uten<br />

Opmaken<br />

I e correctie<br />

2e correctie<br />

3e correctie<br />

lnsluiten<br />

Uitsluiten<br />

Distribueren<br />

Opb<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />

Verwij<strong>de</strong>ren : opb<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />

i<strong>de</strong>m<br />

i<strong>de</strong>m<br />

Verwij<strong>de</strong>ren<br />

Opb<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />

Verwijoeren<br />

I<br />

t38,7<br />

192,1<br />

t92,1<br />

192,1<br />

54,-<br />

129,2<br />

74,-<br />

2 Het dunne koperband om het zetsel leggen, met <strong>de</strong> klem aan <strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>rzii<strong>de</strong> van het zetsel, is een eenvoudige zaak<br />

zetselb<strong>in</strong>dmetho<strong>de</strong>, die door Lettergieterij Amsterdam <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

han<strong>de</strong>l wordt gebracht, hebben wij niet kunnen v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />

Dit <strong>in</strong>zicht wordt gestaafd door on<strong>de</strong>rzoek<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong><br />

Sticht<strong>in</strong>g Tijdnormendienst voor <strong>de</strong> Grafische Industrie, waar'<br />

van het doel was: het tijdsverschil te berekenen tussen <strong>de</strong><br />

RAP-opb<strong>in</strong>dmetho<strong>de</strong> en het opb<strong>in</strong><strong>de</strong>n met touw. Uit <strong>de</strong><br />

gegevens over <strong>de</strong>ze tijdstudie is <strong>in</strong> <strong>de</strong> eerste plaats komen vast<br />

te staan dat bij <strong>de</strong> RAP-metho<strong>de</strong> geen on<strong>de</strong>rscheid behoeft te<br />

wor<strong>de</strong>n gemaakt tussen het opb<strong>in</strong><strong>de</strong>n van zetsels <strong>in</strong> losse<br />

letters en zetsels <strong>in</strong> vaste regels. Een tijdsverschil is bij <strong>de</strong>ze<br />

metho<strong>de</strong> wel aan te geven tussen het opb<strong>in</strong><strong>de</strong>n op <strong>de</strong> galei en<br />

zon<strong>de</strong>r gebruik van een galei op <strong>de</strong> <strong>in</strong>sluitplaat. Tene<strong>in</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong><br />

werkzaamhe<strong>de</strong>n zo scherp mogelijk waar te nemen, werd bij<br />

het on<strong>de</strong>rzoek gebruik gemaakt van Íilmopnamen'<br />

We zullen eêns nagaan hoe met <strong>de</strong>ze zetselb<strong>in</strong>dmetho<strong>de</strong> wordt<br />

gewerkt. Allereerst wordt aan <strong>de</strong> werkzij<strong>de</strong> van <strong>de</strong> bok een<br />

haspel met een rol ter lengte van 160 m dun koperband<br />

gemonteerd. Om gemakkelijk aÍte meten wordt er een maat'<br />

lijst ter lengte van 70 augustijn bij geplakt. Het voor een zetsel<br />

benodig<strong>de</strong> band wordt l0 cm langer Senomen dan <strong>de</strong> omtrek<br />

van het zetsel. Door mid<strong>de</strong>l van een snijaPParaatie wordt <strong>de</strong><br />

luiste lengte afgesne<strong>de</strong>n.<br />

RAP.ZETSELBI N DE R<br />

Han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g m<strong>in</strong>uten Tijdsbespar<strong>in</strong>g<br />

Aanbrengen<br />

Klem los- en vastmaken<br />

i<strong>de</strong>m<br />

i<strong>de</strong>m<br />

-Verwil<strong>de</strong>ren<br />

Totaal 972,2 t59,4 83Y"<br />

73,2<br />

t8,6<br />

t8,6<br />

':,<br />

30,4<br />

--..-.I


Naast het koperband wordt voorraad gehou<strong>de</strong>n van kle<strong>in</strong>e<br />

klemmen. Het geldt hier <strong>in</strong> feite een soort van gesp. Het<br />

koperband wordt aan één zij<strong>de</strong> van zo'n klem bevestigd, het-<br />

geen geschiedt door het band on<strong>de</strong>r het geopen<strong>de</strong> kleple te<br />

schuiven en het dan om te buigen. Daarna wordt het band<br />

om het zetsel gelegd, waarbij men zorgt dat <strong>de</strong> klem, met het<br />

klepje van het zetsel aÍ gekeerd, aan <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rkant van het<br />

zetsel komt als dit op een galei staat. Het uite<strong>in</strong><strong>de</strong> van het<br />

band wordt <strong>in</strong> <strong>de</strong> geopen<strong>de</strong> klem gestoken en <strong>de</strong>ze wordt<br />

dichtgedrukt, door welke han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g het band wordt aangetrokken.<br />

Moet correctie <strong>in</strong> het zetsel wor<strong>de</strong>n aangebracht, dan is het<br />

voldoen<strong>de</strong> om het kleple te lichten en het band iets los te<br />

te trekken. Na <strong>de</strong> correctie wordt het band weer bevestigd.<br />

Het dunne koperband is zo sterk, dat breken ook na enkele<br />

keren open en dicht maken uitgesloten is.<br />

Een bijkomend voor<strong>de</strong>el - en dit is zeer belangrijk te achten -<br />

is nog dat het voor het <strong>in</strong>sluiten niet nodig is <strong>de</strong> RAp-b<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

te verwij<strong>de</strong>ren. De hoogte van l{ augustijn maakt dat aan<br />

bei<strong>de</strong> zij<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> klem een aansluiten<strong>de</strong> reglet kan wor<strong>de</strong>n<br />

aangebracht, waarna het geheel wordt aangedrukt door <strong>in</strong>-<br />

sluitwit. In dit verband zij opgemerkt dat <strong>de</strong> dikte van her<br />

band vrijwel te yerwaarlozen is.<br />

Na het afdrukken van <strong>de</strong> vorm kan het zetsel direct weer op<br />

stapel wor<strong>de</strong>n gezet. Geldt het afzon<strong>de</strong>rlijke formulieren of<br />

an<strong>de</strong>r zetsel dat bewaard moet blijven, dan kan dit zetsel met<br />

RAP-b<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> zijkant staand wor<strong>de</strong>n opgeborgen. Op<br />

het koperband kan door mid<strong>de</strong>l van een merkstiÍt met snel-<br />

drogen<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt een aanduid<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n gemaakt die terug-<br />

v<strong>in</strong><strong>de</strong>n van het zetsel vergemakkelijkt.<br />

Een eerste voor<strong>de</strong>el is, dat <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen om zetsel op te<br />

b<strong>in</strong><strong>de</strong>n zeer eenvoudig zijn. Ze zijn ook sneller te verrichten<br />

dan die volgens <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> metho<strong>de</strong>. Een twee<strong>de</strong> bespar<strong>in</strong>g is,<br />

dat het corrigeren sneller gaat, daar het niet nodig is het<br />

touwtie er af te halen en het er na <strong>de</strong> correctie opnieuw om<br />

heen te slaan. Ten <strong>de</strong>r<strong>de</strong> zijn er geen pag<strong>in</strong>a's<br />

los te maken bij<br />

het <strong>in</strong>sluiten en lveer opb<strong>in</strong><strong>de</strong>n bij het uitnemen van <strong>de</strong> vorm.<br />

Bovendien geen gevaar voor het omvallen van letters, zoals<br />

dat bij losse letter-zetsel het geval kan zijn.<br />

Tene<strong>in</strong><strong>de</strong> na te gaan of en <strong>in</strong> hoeverre toepassen van <strong>de</strong> RApopb<strong>in</strong>dmetho<strong>de</strong><br />

een wezenlijke bespar<strong>in</strong>g ten opzichte van <strong>de</strong><br />

touwmetho<strong>de</strong> is, heeÍt men een proefgenomen met een boekwerk<br />

bestaan<strong>de</strong> uit 200 pag<strong>in</strong>a's Monotype-zetsel,24x40<br />

augustijn. De correctie gebeur<strong>de</strong> nogal grondig, namelijk<br />

huiscorrectie en tweemaal auteurscorrectie, Na het afdrukken<br />

moest het zetsel bewaard blijven. Bij <strong>de</strong> touwmetho<strong>de</strong> vroeg<br />

dit <strong>in</strong> totaal 972 m<strong>in</strong>uten, bij <strong>de</strong> RAP-metho<strong>de</strong> 160 m<strong>in</strong>uten.<br />

De tijdsbespari ng bed roeg d us i n d it geval n iet m i n<strong>de</strong>rdan 83"/o.<br />

De kostprijs voor een uur handzetten willen we voor een<br />

kostenbena<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />

hier begroten op om en nabij f8,- per uur.<br />

De verkregen bespar<strong>in</strong>g <strong>in</strong> tijd is voor <strong>de</strong>ze or<strong>de</strong>r l3! uur,<br />

wat <strong>in</strong> geld uitgedrukt f 108,- betekent. Aan te nemen is,<br />

dat het materiaal voor <strong>de</strong> RAP-metho<strong>de</strong> duur<strong>de</strong>r is dan touw,<br />

doch dat verschil bedraagt op zo'n or<strong>de</strong>r bepaald geen F 108,-.<br />

Bovendien heeft tijdsbespar<strong>in</strong>g nog an<strong>de</strong>re aspecten, o.a. het<br />

vrijmaken van produktietijd bij <strong>de</strong> grafische vakmensen <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g.<br />

Uit een opgestel<strong>de</strong> grafiek blijkt voorts, dat het nuttig effect,<br />

dus <strong>de</strong> bespar<strong>in</strong>g aan tijd, bij toepassen van <strong>de</strong> RAP-metho<strong>de</strong><br />

groter wordt naar gelang <strong>de</strong> afmet<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> op te b<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />

pag<strong>in</strong>a's groter zijn.<br />

Tenslotte ook nog <strong>de</strong> zekerheid dat het bewaar<strong>de</strong> zetsel <strong>in</strong><br />

goe<strong>de</strong> staat blijft, daar het koperband strak blijír en niet -<br />

zoals touw - on<strong>de</strong>rhevit is aan vocht en droogte, waardoor bij<br />

touw uitzetten en krimpen en tenslotte zelfs los gaan zitten<br />

ontstaat.<br />

Een aantal vooraanstaan<strong>de</strong> drukkerijen is op <strong>de</strong>ze rationele<br />

metho<strong>de</strong> voor het opb<strong>in</strong><strong>de</strong>n van zetsel overgegaan. Een<br />

serieuze proef is zeker aanbevelenswaard. Daarbij dient<br />

uiteraard kennis te wor<strong>de</strong>n genomen van het rapport dat <strong>de</strong><br />

STND over dit on<strong>de</strong>rwerp heeft uitgebracht. Á. Reens<br />

-- --,<br />

3 Het an<strong>de</strong>re uite<strong>in</strong><strong>de</strong> van het koperband door <strong>de</strong> klem halen<br />

4 Juist vóór het aandrukken van het klepje van <strong>de</strong> klem<br />

5 Het zetsel is gebon<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> RAP-zetselb<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

ll


t6<br />

noirurr.F;r'rrri.<br />

/<br />

firrftlrníli$1t- , rrOcrl fui' ;n 4rr í6,r?Olrho ; rnil p<br />

ftrorX rrí.f ,tlSS rl tnrclrríi't1 . ,rulr nrt ln,t0f{tlfc6. Órrln t lol íltlfc<br />

rf, u tc rïpï iïtrr f r t I tgR n t{ fl hbl r rtrotï,tÍÏtrt ffi nor r t 0 npr rD rc..<br />

Pllt<br />

prrlri írrrN lll fitrrri iil:qË rtórtto ;u{lïol trtntrrt 1193fl lll,{iirtloi trt'1t<br />

irnlrifir\lrbrnf ,tuliani; +r ftV i frfrXrr n uflrpnOhur,rbíífi lxtu&nt<br />

fqrrcrtÍrr ilrrrÍrfl irrrt fril{nilprr frt Ot<br />

frtc<br />

lorrr o. I liir ítD c4r rlrrc fir0 rc. fiír' on<br />

rrronofiS. {lorr[cn'.rÍh o6 nrf ï1<br />

clr'ïqclrrr: tnlrbl lrtlu<br />

lf !t'c<br />

ttltatrl.<br />

nffr,ïi* fnnr I s gr r .írlï.au,a 6ri<br />

arÍ6 nrqptrrr arftolrÍf fna'll. ifi<br />

lcccrt r t'*{rlr gt-i'f<br />

'fiDcntfl<br />

o irol Dslràr,.'íf clnlr6 pl I rl<br />

i'nprl lrof;firfilrl nuíomlprcorb l<br />

t{ ei( cttt ó-rro ifctnto blcurgl óprtsrnol cíf,<br />

próq+tftfto rry! Fnbrrl{6.r}tr ; liapÍr n r lr tr*l_Í'rOír ó lrti Ur r .uà;<br />

bnrïr<br />

i N.rlt N rirtl rff I r nf t t- tcrn r r 6.<br />

fnirrrlc rt)Êrrcn urb.rrtt tx<br />

n.t& roloi a nr. n6 ínffi crí- ttr W vf-i=,V1[, r:<br />

ftrrn ab o:c;rnrl: ÍcO ef ntíari'q<br />

ii i ltt ilrsr p:nsqt<br />

n{c grnrr Uï . firil c! rnd t rn n o6<br />

;: i rt pvtttl,ltatytttr<br />

trrolr Cl16 ; ft;s1$ rt gtrc6.SorruDc<br />

t', rnp<strong>in</strong>tÍ[iírlir'1.<br />

f<strong>in</strong>lrrt .rri Dciirctrtí'urlrrc I do<br />

ll or í oríp r ntb il $0 fi r, n onfi1 n h'<br />

'iÍrbts<br />

fít.tlncng<br />

4oil rrrc pu'crï,Ocíurírrlnc ndcíbqdolf /,<br />

4r


I*<br />

.l<br />

'i<br />

L') .:'<br />

I \1'<br />

\,J'1 -,<br />

?fr,pi:nTr*t<br />

r'Í,6 abbuc abÍi6 boy oïrn qmrch mulra: an I'rne culpa ru<br />

,X,l<br />

;ïl:ïlillii, l: si riïe íub<br />

."gya ,,1 :.ï,,.,u.trrrr<br />

ce sc que lup rc Í8 ry,:r:l,TnatioitrnÈnbr,Xr<br />

r$nt'colr*fiatto ltsnÈnba,trt<br />

-S$i.ipii atrerrb alten? pd pr<br />

hoc:liqui&'nr tuio occupaticnib? Írrmo heuior cópctenrioa ,Íi,<br />

efr,\i. /i* - \t,t/ rr'<br />

s-*\lb c:plicÍt liber fc${s bti bernrrbi h cóÍr*rarione.}rcipi*ercfus,<br />

j*U*'J-r,'*9^_l<br />

; ïngl'upio.eio Íibri.huic pz<strong>in</strong>cipiu ponit.!tr6 iupra 4r,<br />

l"ryÍIu1n rlli).cófrurao.r q tub t"Íuni,Cuii t<strong>in</strong>trila.ïi<br />

ff ffiffit [, q *^. * r.1 u1' rno o ;'t ; ;'; r" er b orri o pti mr.l,g e ni<br />

.r;-tíi fuct aliquaoregiones,lio ipÍuí Èbellaturi ibem, ltc<strong>in</strong> o:bcm rni,<br />

{ï /i uerlum èiêurn cÍl ilho.lpfr.cero reenÈntes Íunicas.imrre glaoiouig<br />

^Y't nrtuel:quiu et lpfr v_rhemcnteÍn.arma potcnc<strong>in</strong><br />

o/ i<br />

bo. ouo ion pruu.,<br />

nr.'r8 rtfro:es <strong>in</strong>ctitilfilii rycuÍlïrunÍOio non fagitte ponnrium iss<br />

-'ip-tecum c;rbonibus hfotatà{sÍCt quihm <strong>in</strong> omn-cm trïnr e$uir fo<br />

lËi nT Êo?un:et <strong>in</strong>f<strong>in</strong>tg olbisterrr verba co?um.penetnbanl rt <strong>in</strong>e*n<br />

i T'"Èbant verba<br />

geêr9loataÍï?<br />

{<br />

illa:<strong>in</strong>ccnÍ,r igni.qurm bom<strong>in</strong>us *rnt <strong>in</strong> terrnm.Occrm<br />

non funt querao.Orbe<br />

O +ànoi d qfor<br />

-{íffi rlÁv rg3tdll8 q ' '*rAl '.,-, ', '..'-,"-'*"*rV'ï--_i - - - ---.'r non lU rts.rr rtsrtL[, v *tr*.<br />

_<br />

lar,9rlvl<br />

1.t.v.!<br />

Af rfai<br />

ï<br />

,?:1,, te'rolct epplàe,rre { ao_tui nl pt<strong>in</strong>ent cufr, parêter rui tÍl<strong>in</strong>aii n6<br />

,tclrnt ílrennuiÍfimi Lellatolrg ícu nan frcc$nbebrnt: tiurnpbabár<br />

rr mo:tui' f?imie confortatua eÍl pr<strong>in</strong>cipatuo eoaum : conÍlitlrri fsnt<br />

pr<strong>in</strong>crpee-luprq oêm terá,€ig ts Íuc*ÍïïÍli <strong>in</strong> hnrrbitnë.]ta tshcreg<br />

et orbie Deuitre.Xt quarcn? hec pottio te córiagar.à cóiigcrit iïíol<br />

iU fpbzif coníthrationc penhnUi. pon ei pe r oËm reoe moou:l'3 fane<br />

qllobárenus. bt michi ii*e oiÍpenfatio tibi fuB if<strong>in</strong> sreuira eÍl; nsn<br />

brrr poÍllÍlï0. $i pergiovfurparc et hanc:csntmbicit tibi gui bicit"<br />

fPcua eÍt oebig terre :et plenituuo ei?,pon tu ills b quo;pbeta. €t<br />

erit onnig terna poíllílio eiue, f,pig bic e Íl qui poÍllffionem libi ren<br />

blcrf :st fuirr creafionis. e t merito rehtnptionit.e t bono panis. Cui e<br />

nim al*ri biêum cíl.poÍluta a me et babo tibi fientrshereuitatem tu<br />

a!n.€t poÍIrÍlionem tsau ferm<strong>in</strong>ss tcrrcÍpoÍnÍlïonem et bíium seh<br />

burc;tu uÍan rlliug hr!r, tlaro ila hes ;r{m Íe ïtsnons manun,<br />

2 Ketelaer en De Leempt, Utrecht 1473


J<br />

I8<br />

bft $f t frín0í Ío e* e aí<strong>in</strong>s aCtuArc bebsu0ï Íottd 0crui<br />

fs Íslltu stí Dín hoor , efr nl!5 torsr<br />

tgt toe 03tu med gcheert felr moDen<br />

trr strDí Dser oilbsru grconrí hí0er<br />

uir Du bí0s sÍfcbe rfr i sÍIrhí Ío fel8u<br />

oed hrrÍ€fr gob !Ír becft sbil efi cus<br />

Semsatt gebnil pelÍrorh? ottt tlflup<br />

[f me0stsbebeÍtf,gfibscf<strong>de</strong> Ul aige<br />

to$Ë oftDol tcl*lril fcggíbe.firtr0 Ítz<br />

Dí bí ío geoorbí sls ecn uil og togtefi<br />

Sostsfrquanftsrht of bi ÍcggÍoílbe<br />

.SÍst bíUorll oel al bst[i sls nu be,<br />

0clr ís Díe goct cfr qusÍÍ tDst?n pilbe<br />

€fr sl Drerom op Dff bí ni rn rte osn<br />

0cn boomeDeslcuis cilbÍbÍenín liÍ<br />

gbgn liue bliumDe Íri:Íos pt beÍt D: bi<br />

uren parab VftSAetat Íí.nflt bí Díe n<br />

b oura Dsg lffeng fo ulil ftj AÍlnsgnt<br />

jsl íÍt Dl Íri nocUr<br />

rana tgebot oucrsrÍreDi bebbÍ Í0nÍ<br />

octr bóutg gbcbluprl<strong>in</strong>ge Íi níct sn<br />

ÍtsrffslÍren ÍsuDÍ bebbi gtosrÍt 0oÍr<br />

Díe ousrtseDínge lcr ÍrluÍ gbebo$.<br />

uliÍt <strong>in</strong>É nstucgí ío ís bie fiikbstert<br />

lkgheuleeÍtoecb ínDí 0art d 6no3cl '<br />

bept, tnael'ns àír,oucrtrcDín$be Deg<br />

geborc ta w as btigeDo o n g bÍ tsttn<br />

Doot sfr mosÍle 0erui ousrmíts b: bÍ<br />

0eruí mscÍl 0l bout beo lcuíoige{{c<br />

alo gu0 D at geÍpl o hl, b tttt,.<br />

rnínoDíen Ísr<br />

Ueeft goD sbscm<br />

cuaotbÍrRpe,<br />

rsbíÍe . opDotfitrÍc<br />

rerDe brsrbepbrn ÍoubÍ. al<br />

barrí$u{ gecomíoÍ gcno<br />

rnl,tqn€fraDfi rrJ ous orÍ<br />

pareD gÍe Dro gcnorrbri gc<br />

oolpÍ Ífnfe.tbe becft goD<br />

gl Dffr uoir grÍtclrDí enget<br />

cerubím5 ei uÍcrícb fos<strong>in</strong><br />

orf rs beosrÍ!íurrb Des<br />

lcuíDí bo utg{Olg rnÍ fclg<br />

fiumoaÍch ffiersura<br />

BbÍoser6 Ío riprecrDe DÍe<br />

0uuel tí irerÍtí mscl eua efi<br />

3 Gerard Leeu, Antwerpen 1487<br />

u0$ DsuqugrÍb<br />

fif*'?Sffiif-*f,<br />

oílle DSaen oif crtrcter Íol<br />

ínt oeË0aÍ 0il bíe msn Íg.<br />

ifíí!e{g5eun off nrer<br />

genrprbt íg tgt [ogrrUfgÍ<br />

=.I


I--<br />

IIJSTO,I_RË<br />

D [, L,O R I C I N Ë<br />

PT Dg$<br />

PREMIn,RS I,R0GRES<br />

DE, L'IMPRIh{ERIE.<br />

m!'E<br />

ST avec bcaucoup dc Raifru, gubn x regildé'"@\'<br />

ffiffi itr;kr'$;ï;:rtr"iïr:,$Jl;tr#$Ëilx.<br />

lNrufi f ïï#ïi"ir1;+r*i,.d*fn'fËi*"ïJ<br />

-. r.1Ce43g-. *-a<br />

,;F


20<br />

Kneep<strong>in</strong>bran<strong>de</strong>n meer en meer gemechaniseerd<br />

I Twee verwarm<strong>de</strong> kneepiizers (schenen) persen on<strong>de</strong>r een gelei<strong>de</strong>liik<br />

toenemen<strong>de</strong> druk <strong>de</strong> kneeo <strong>in</strong><br />

2 Smythe-Horne boekenpers en kneep<strong>in</strong>brandmach<strong>in</strong>e<br />

I<br />

_-_---<br />

Boeken <strong>in</strong> <strong>de</strong> partij gebon<strong>de</strong>n, dus boeken <strong>in</strong> uitgeversband,<br />

verkort genoemd: uitgaafband, wor<strong>de</strong>n geleverd met verdiept<br />

liggen<strong>de</strong> kneep. Wil men het uiterlijk van het boek verfraaien,<br />

dan wordt <strong>de</strong>ze kneep <strong>in</strong>gestreken. Het scharnier van <strong>de</strong> band<br />

(<strong>de</strong> kneep) wordt dan diep en strak.<br />

Op omslachtige wijze werd <strong>de</strong>ze kneep vroeger, met een ver-<br />

warmd ijzer, met <strong>de</strong> hand <strong>in</strong>gestreken. Het is begrijpelijk dat<br />

men al spoedig mach<strong>in</strong>es g<strong>in</strong>g bouwen om dit <strong>in</strong>strijken met<br />

<strong>de</strong> hand te vervangen door mach<strong>in</strong>aal <strong>in</strong>persen. Hierbij vond<br />

geen strijken<strong>de</strong> werk<strong>in</strong>g meer plaats en men g<strong>in</strong>g dan ook<br />

spreken van kneep<strong>in</strong>bran<strong>de</strong>n.<br />

De eenvoudigste mach<strong>in</strong>e heeft slechts twee verwarm<strong>de</strong><br />

schenen (afbeeld<strong>in</strong>g l), die met een pedaal naar elkaar toe<br />

wor<strong>de</strong>n bewogen. De druk v<strong>in</strong>dt <strong>in</strong> één keer <strong>in</strong> volle zwaarte<br />

plaats. Hierdoor kan het voorkomen dat <strong>de</strong> kneep van <strong>de</strong><br />

boekband wordt stukgeperst, vooral aan kop en staart bij <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>slagen van het l<strong>in</strong>nen of papier. Het l<strong>in</strong>nen rekt op <strong>de</strong>ze<br />

plaatsen m<strong>in</strong><strong>de</strong>r dan waar het niet dubbel ligt. Bij beheerst<br />

bedienen van het pedaal, waarmee <strong>de</strong> schenen naar elkaar toe<br />

bewogen wor<strong>de</strong>n, valt dit enigsz<strong>in</strong>s te on<strong>de</strong>rvangen. Gelei<strong>de</strong>-<br />

ijk trapt men zwaar<strong>de</strong>r door.<br />

Beter dan voet- of mechanische bedien<strong>in</strong>g is daarom het ge-<br />

bruik van hydraulische perskracht. De druk zet dan licht <strong>in</strong> en<br />

neemt gelei<strong>de</strong>lijk toe.<br />

Meer en meer gaat men echter mach<strong>in</strong>es benutten die meer-<br />

<strong>de</strong>re verwarm<strong>de</strong> schenen bezitten. Het boek schuift dan steêds<br />

een plaats op. In paren klemmen wordt <strong>de</strong> druk gelei<strong>de</strong>lijk<br />

opgevoerd, waardoor scheuren van het l<strong>in</strong>nen wordt voor-<br />

komen en <strong>de</strong> kneep veel strakker wordt <strong>in</strong>geperst, omdat <strong>de</strong><br />

totale duur van het persen langer wordt.<br />

De Smythe-Horne kneep<strong>in</strong>brandmach<strong>in</strong>e (afbeeld<strong>in</strong>g l) werkt<br />

volgens dit pr<strong>in</strong>cipe en wordt daarbij tevens als boekenpers<br />

benut. De boeken komen via een lopen<strong>de</strong> band van <strong>de</strong> band-<br />

zetmach<strong>in</strong>e en vallen ruggel<strong>in</strong>gs <strong>in</strong> een transportgoot. Bij het<br />

stellen van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e kunnen <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>n naar elkaar toe<br />

wor<strong>de</strong>n gedraaid tot <strong>de</strong> iuiste afstand, iets ruimer dan <strong>de</strong> dikte<br />

van het boek, is bereikt.<br />

Aan het e<strong>in</strong>d van <strong>de</strong> goot bev<strong>in</strong>dt zich een <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g waar <strong>de</strong><br />

boeken nauwkeurig wor<strong>de</strong>n gericht. Een daar boven draaien<strong>de</strong><br />

taíel bevat acht klemmen. Op het ogenblik dat een boek aan<br />

het e<strong>in</strong>d van <strong>de</strong> goot aankomt, bev<strong>in</strong>dt zich een geopen<strong>de</strong> klem<br />

boven het boek. Het boek wordt uit <strong>de</strong> goot omhoog gevoerd,<br />

met <strong>de</strong> rug naar bene<strong>de</strong>n. Het wordt tussen <strong>de</strong> geopen<strong>de</strong> klem<br />

geschoven, waarbij rug en kneep buiten <strong>de</strong> klem blijven<br />

steken. De klem sluit zich, waarbij een vrij grote perskracht<br />

wordt ontwikkeld.<br />

Reeds bij het volgen<strong>de</strong> station opent <strong>de</strong> klem zich weer<br />

enigsz<strong>in</strong>s en wordt het boek nogmaals gericht. De rug wordt<br />

rondgeduwd door op <strong>de</strong> voorsne<strong>de</strong> enige druk uit te oefenen<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 3). De voorkant van het boek biedt bij het kneep-<br />

<strong>in</strong>bran<strong>de</strong>n groterezekerheid als aanleg dan <strong>de</strong> rug. Echter niet<br />

als het boek scheef <strong>in</strong> <strong>de</strong> pletpers gestapeld is. De bovenste<br />

scheen komt dan <strong>in</strong> <strong>de</strong> kneep, maar <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rste op het plat<br />

terecht (aíbeeldi ng 4).<br />

Alle boeken hebben nu een gelijke rond<strong>in</strong>g, want an<strong>de</strong>rs zou<br />

bij een te plat gerond boek het verwarm<strong>de</strong> kneepijzer niet <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> kneep maar op het plat terechtkomen, terwijl bij een te<br />

sterk gerond boek het verwarm<strong>de</strong> kneepijzer <strong>in</strong> <strong>de</strong> rug zou<br />

komen (afbeeld<strong>in</strong>g 5).<br />

Bij volgen<strong>de</strong> stations wordt nu met regelbare warmte en druk<br />

<strong>de</strong> kneep <strong>in</strong>geperst. Bij het eerste station gebeurt, dit nog<br />

slechts zeer flauw en nauwelijks zichtbaar. Door verwarm<strong>in</strong>g<br />

en druk rekt het bekled<strong>in</strong>gsmateriaal vooral op <strong>de</strong> <strong>in</strong>slagen,<br />

waar het dubbel is. Steeds ziet men <strong>de</strong> kneep strakker en<br />

dieper wor<strong>de</strong>n, Heeft <strong>de</strong> taÍel bijna een volle ron<strong>de</strong> gemaakt,


E-.<br />

dan opent <strong>de</strong> klem zich en valt het boek ruggel<strong>in</strong>gs op een<br />

transportband.<br />

De Polygraph-kneep<strong>in</strong>brandmach<strong>in</strong>e (afbeeld<strong>in</strong>g 6) perst <strong>de</strong><br />

kneep niet <strong>in</strong> door mid<strong>de</strong>l van schenen, doch door mid<strong>de</strong>l van<br />

rollen. Er bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich zeven rollen on<strong>de</strong>r en zeven rollen<br />

boven het boek (afbeeld<strong>in</strong>g 7).<br />

Deze wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>direct elektrisch verwarmd, hetgeen wil zeg-<br />

gen dat <strong>de</strong> rollen zelfgeen verwarm<strong>in</strong>gselement bezitten doch<br />

teten een verwarm<strong>in</strong>gselement aan lopen en daarvan <strong>de</strong><br />

warmte overnemen. De warmte is regelbaar, hetgeen ge-<br />

wenst is omdat het ene bandmateriaal meer warmte vergt dan<br />

het an<strong>de</strong>re.<br />

De boeken wor<strong>de</strong>n door mid<strong>de</strong>l van transportban<strong>de</strong>n voort-<br />

bewogen tussen een aanleg die tegen <strong>de</strong> voorkant van het boek<br />

drukt en een roteren<strong>de</strong> rugaanleg. De verwarm<strong>de</strong> rollen<br />

wor<strong>de</strong>n ook zelf aangedreven en dragen dus eveneens tot het<br />

voortbewegen van het boek bij. De eerste rollen staan lichter<br />

3 De klemmen openen zich even, waarna door een stempel op <strong>de</strong> voorsne<strong>de</strong><br />

<strong>de</strong> boekrug <strong>in</strong> een halfron<strong>de</strong> mal wordt gedrukt en <strong>de</strong> klemmen<br />

het boek belemmeren terug tê yeren<br />

4 Indien <strong>de</strong> voorkant als aanleg dient, moet het boek goed haaks ziln<br />

5 L<strong>in</strong>ks: <strong>de</strong> juiste rond<strong>in</strong>g (<strong>de</strong> schenen komen precies<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> kneep)<br />

Mid<strong>de</strong>n: te flauw rondgezet (<strong>de</strong> schenen komen op het plat)<br />

Rechts: te scherp rondgezet (<strong>de</strong> schenen komen op <strong>de</strong> rug)<br />

gesteld dan <strong>de</strong> laatste rollen, waardoor een gelei<strong>de</strong>lijk toe-<br />

nemen<strong>de</strong> druk ontstaat.<br />

De boeken glij<strong>de</strong>n langs een vaste vooraanleg en een rugaanleg<br />

die bestaat uit een smalle transportband. Ze lopen uit <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e op een transportband die langer kan wor<strong>de</strong>n ge-<br />

maakt en die <strong>de</strong> boeken toevoert naar tafels waar het stoí-<br />

omslag kan wor<strong>de</strong>n omgelegd.<br />

De boeken moeten ook hierbij gelijkvormig van rond<strong>in</strong>g en<br />

afwerk<strong>in</strong>g zijn, omdat an<strong>de</strong>rs <strong>de</strong> rollen niet precies <strong>in</strong> het hart<br />

van <strong>de</strong> kneep lopen en op <strong>de</strong> rug oÍ het boekplat terecht-<br />

komen, daar valse, bl<strong>in</strong><strong>de</strong> lijnen <strong>in</strong>persend.<br />

Het stellen van <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e beperkt zich tot het op hoogte<br />

brengen van <strong>de</strong> verwarm<strong>de</strong> rollen, het stellen van voor- en<br />

rugaanleg en het stellen van <strong>de</strong> thermostaat.<br />

Uit een en an<strong>de</strong>r mag blijken, dat <strong>de</strong> eenvoudige han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van<br />

het kneep<strong>in</strong>bran<strong>de</strong>n dus toch nogal zorg, kennis en <strong>in</strong>zicht<br />

vereist.<br />

l. C. Blonkenste<strong>in</strong><br />

ó Polygraph kneep<strong>in</strong>brandmach<strong>in</strong>e: rechts bovenaan het bedien<strong>in</strong>gspaneel<br />

met <strong>de</strong> thermostaat ter regel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> warmte <strong>de</strong>r rollen,<br />

daaron<strong>de</strong>r (waar het boek schu<strong>in</strong> ligt) <strong>de</strong> plaats waar <strong>de</strong> boexen op<br />

<strong>de</strong> transportband wor<strong>de</strong>n gelegd<br />

7 Verwarm<strong>de</strong> rollen, die ten opzichte van elkaar telkens iets zwaar<strong>de</strong>r<br />

staan gesteld, waardoor <strong>de</strong> druk gelei<strong>de</strong>lijk<br />

toeneemt<br />

2l


J<br />

22<br />

De Fri<strong>de</strong>n LCC-S Justowriter<br />

De ponsbandbedien<strong>in</strong>g van regelzetmach<strong>in</strong>es is ontwikl(eld<br />

door <strong>de</strong> Teletypesetter Corporation en is later overgenomen<br />

door Fairchild. Laatstgenoem<strong>de</strong> íabriel< was op dit terre<strong>in</strong><br />

lange tijd zon<strong>de</strong>r concurrentie, maar op <strong>de</strong> Drupa 1962 bleel<<br />

dui<strong>de</strong>lijk dat aan <strong>de</strong>ze alleenheerschappij een e<strong>in</strong><strong>de</strong> is gekomen.<br />

Het is te verwachten dat <strong>in</strong> <strong>de</strong> naaste toekomst van<br />

verschillen<strong>de</strong> zij<strong>de</strong>n zal wor<strong>de</strong>n getracht een stul< van <strong>de</strong><br />

Teletype-marl


--.<br />

Vanzelfsprekend moet <strong>de</strong> teletypist(e) die 60000 aanslagen<br />

per uur maakt nog geboren wor<strong>de</strong>n.<br />

De papierspoel 2 houdt <strong>de</strong> papierrol vast. Elke rol bevat<br />

ongeveer 300 meter papier en kan 120000 gaatiescomb<strong>in</strong>aties<br />

bevatten.<br />

De spanarm 3 werkt als een veiligheid tegen stor<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

papiervoed<strong>in</strong>g. Als het papier niet zon<strong>de</strong>r haperen van <strong>de</strong><br />

spoel afrolt, zorgt <strong>de</strong> spanarm er voor dat <strong>de</strong> toetsen wor<strong>de</strong>n<br />

geblokkeerd tot het euvel is verholpen.<br />

De papiergelei<strong>de</strong>r 4 geleidt <strong>de</strong> papierband naar het pons-<br />

mechanisme.<br />

Het toetsenbord (afbeeld<strong>in</strong>g 3) van <strong>de</strong> ponsmach<strong>in</strong>e heeft vier<br />

toetsenrijen, iets trapsgewijs oplopend om ze gemakkelijker<br />

bereikbaar te maken. Er zijn 43 toetsen voor letters en tekens,<br />

3 voor vast wit. 5 voor functies en <strong>de</strong> balk on<strong>de</strong>raan voor <strong>de</strong><br />

wigspaties. Een druk van 70 gram is nodig om <strong>de</strong> toets aan te<br />

slaan, waarbij <strong>de</strong>ze 6 mm naar bene<strong>de</strong>n gaat.<br />

Het is niet mogelijk meer dan één toets omlaag te drukken,<br />

hetgeen het ontstaan van verkeer<strong>de</strong> gaatiescomb<strong>in</strong>aties uit-<br />

sluit. Dit heeft men genoemd het toetshefboom-blokkeer-<br />

systeem.<br />

Nauwkeurigheidscontrole: er is een speciale elektrische<br />

stroomkr<strong>in</strong>g <strong>in</strong>gebouwd, die alle toetsen blokkeert <strong>in</strong>dien<br />

wordt getikt op een manier die verkeer<strong>de</strong> gaatjescomb<strong>in</strong>aties<br />

zou doen ontstaan.<br />

De wagenlengte van l2 <strong>in</strong>ch maakt een schrijfmach<strong>in</strong>ebreedte<br />

van I l{ <strong>in</strong>ch mogelijk.<br />

Het <strong>in</strong>ktl<strong>in</strong>t bevat twee kleuren (rood en zwart).<br />

De <strong>in</strong>terl<strong>in</strong>iër<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> schrijfmach<strong>in</strong>e bevat drie mogelijk-<br />

he<strong>de</strong>n: 2f,, 3f of 5 regels op I <strong>in</strong>ch.<br />

Het lettertype van <strong>de</strong> schrijfmach<strong>in</strong>e is <strong>de</strong> l2 punts Galv<strong>in</strong> <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> standaard uitrust<strong>in</strong>g.<br />

Betekenis von sommige toetsen<br />

Er is een dubbel stel wisseltoetsen (shift en unshift), die zich<br />

zowel aan <strong>de</strong> l<strong>in</strong>ker- als aan <strong>de</strong> rechterkant van het toetsen-<br />

bord bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n (afbeeld<strong>in</strong>g 3).<br />

De toets EM SP (<strong>in</strong> <strong>de</strong> unshiftstand) en EM LD (<strong>in</strong> <strong>de</strong> shift)<br />

geeft respectievelijk een vierkant (em space) en een blokpunt<br />

op een vierkant (em lea<strong>de</strong>r). Th<strong>in</strong> space is vanzelfsprekend dun<br />

spatie. Aan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re zij<strong>de</strong> v<strong>in</strong><strong>de</strong>n we EN SP (<strong>in</strong> <strong>de</strong> unshift)<br />

en EN LD (<strong>in</strong> <strong>de</strong> shiít), wat resp. een pasje (en space) en een<br />

blokpunt op een pasje (en lea<strong>de</strong>r) oplevert.<br />

Als <strong>de</strong> spatiebalk (on<strong>de</strong>raan) wordt aangeslagen, wordt alleen<br />

<strong>de</strong> van te voren vastgestel<strong>de</strong> m<strong>in</strong>imumdikte van <strong>de</strong> wigspatie<br />

door het telmechanisme geregistreerd. Alle toetsen voor<br />

magazijnspaties en wigspatie bewegen <strong>de</strong> wagen van <strong>de</strong><br />

schrijfmach<strong>in</strong>e over <strong>de</strong> hun toegemeten eenhe<strong>de</strong>nwaar<strong>de</strong> naar<br />

l<strong>in</strong>ks. Met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> schrijfmach<strong>in</strong>e geeÍt alle<br />

spaties naar verhoud<strong>in</strong>g hun juiste breedte.<br />

Aan <strong>de</strong> rechterkant v<strong>in</strong><strong>de</strong>n we <strong>de</strong> toets CAR RET, hetgeen een<br />

afkort<strong>in</strong>g is van carriage return, vertaald: wagen terug. Deze<br />

toets zortt voor <strong>de</strong> noodzakel ijke íu ncties op drie verschillen<strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>es: <strong>de</strong> ponsmach<strong>in</strong>e, <strong>de</strong> schriftontvanter en <strong>de</strong> zet-<br />

mach<strong>in</strong>e. Als <strong>de</strong> toets wordt aangeslagen terwijl <strong>de</strong> wagen van<br />

<strong>de</strong> schrijfmach<strong>in</strong>e op zijn beg<strong>in</strong>punt staat, geeft zij <strong>de</strong> co<strong>de</strong><br />

return en paper Íeed, Wordt <strong>de</strong> toets gebruikt nadat een wig-<br />

spatieco<strong>de</strong> oÍ eén van <strong>de</strong> drie an<strong>de</strong>re co<strong>de</strong>s voor <strong>de</strong> werk<strong>in</strong>g<br />

van het uitvul- en centreerapparaat (quad left, quad center of<br />

quad right) <strong>in</strong> <strong>de</strong> band zijn aangebracht, dan geeft zij automa-<br />

tisch een returnco<strong>de</strong> en een elevateco<strong>de</strong>.<br />

Het effect van <strong>de</strong> toetsaanslag op <strong>de</strong> ponsmach<strong>in</strong>e is dus dat<br />

return en paperfeed ofreturn en elevate <strong>in</strong> co<strong>de</strong> <strong>in</strong> het papier<br />

wor<strong>de</strong>n geponst. De toets geeít dus altijd twee co<strong>de</strong>s.<br />

Het effect van <strong>de</strong> returnco<strong>de</strong> op <strong>de</strong> schriftontvanger is, dat <strong>de</strong><br />

lettertrommel <strong>in</strong> ruststand terugkeert. Dit is het on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el<br />

waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> letterstempels zijn on<strong>de</strong>rgebracht. De co<strong>de</strong> paper<br />

feed brengt het papier één regelafstand ver<strong>de</strong>r. Hetzelí<strong>de</strong><br />

gebeurt ook bij <strong>de</strong> co<strong>de</strong> elevator. Bij het aanslaan yan <strong>de</strong><br />

car ret-toets keert <strong>de</strong> wagen altijd naar zijn beg<strong>in</strong>puntterug en<br />

wordt het papier een regelafstand ver<strong>de</strong>r geschoven.<br />

2 Ponsmach<strong>in</strong>e: I ponsmechanisme,2 papierspoel, 3 spanarm,<br />

4 papiergelei<strong>de</strong>r<br />

Op <strong>de</strong> zetmach<strong>in</strong>e heeft alleen <strong>de</strong> co<strong>de</strong> elevate effect: <strong>de</strong> ver-<br />

zamelaar wordt omhoog geheven en weer <strong>in</strong> ruststand terug-<br />

gebracht. De co<strong>de</strong> return en <strong>de</strong> co<strong>de</strong> paper feed sorteren hier<br />

geen enkel effect,<br />

Schokeloors boven het toetsenbord<br />

Boven het toetsenbord (afbeeld<strong>in</strong>g 3) bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich acht<br />

schakelaars, We laten ze hier van l<strong>in</strong>ks naar rechts <strong>de</strong> revue<br />

Dasseren.<br />

Start read: Deze schakelaar wordt gebruikt als van een be-<br />

paal<strong>de</strong> ponsband een schrijfmach<strong>in</strong>ekopie moet wor<strong>de</strong>n<br />

gemaakt. Tegelijkertijd kan ook het ponsmechanisme wor<strong>de</strong>n<br />

<strong>in</strong>geschakeld (rechts naast het toetsenbord) als tevens een<br />

duplicaat-ponsband wordt tewenst. Deze startschakelaar kan<br />

ook wor<strong>de</strong>n gebruikt om <strong>de</strong> schrijver te stoPPen. Als <strong>de</strong><br />

schakelaar wordt <strong>in</strong>gedrukt, stopt <strong>de</strong> schrijver en als ze wordt<br />

losgelaten, v<strong>in</strong>dt het typen voortgang. Daar wordt gebruik<br />

van gemaakt als het typen even moet wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rbroken.<br />

Stop read: Als <strong>de</strong>ze schakelaar wordt <strong>in</strong>gedrukt en weer los-<br />

gelaten, stopt <strong>de</strong> schrijver. Deze schakelaar wordt gebruikt<br />

als het mach<strong>in</strong>eschrijven voor langere tijd moet wor<strong>de</strong>n<br />

on<strong>de</strong>rbroken. Ook als <strong>de</strong> 'start read' is <strong>in</strong>gedrukt en men<br />

<strong>de</strong> schrijver permanent wenst te stoppen, kan <strong>de</strong> 'stop read'<br />

wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gedrukt, waarna <strong>de</strong>'start read' wordt losgelaten.<br />

Panel shift: De vijf schakelaars rechts naast'panel shiÍt'<br />

hebben alle een dubbele íunctie. Als <strong>de</strong> 'panel shift' <strong>in</strong> normale<br />

stand staat (op één lijn met <strong>de</strong> overige schakelaars), wordt bij<br />

het <strong>in</strong>drukken van <strong>de</strong> vijf overige schakelaars <strong>de</strong> íunctie<br />

gebruikt die aan <strong>de</strong> bovenkant van <strong>de</strong> toets staat aantegeven.<br />

Als <strong>de</strong> functies moeten wor<strong>de</strong>n gebruikt die on<strong>de</strong>raan op <strong>de</strong>ze<br />

vijí toetsen staan vermeld, moet naast <strong>de</strong> betreffen<strong>de</strong> schake'<br />

laar ook <strong>de</strong>'panel shift' wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gedrukt.<br />

Co<strong>de</strong> <strong>de</strong>lete: Deze toets is beter bekend on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam 'rub<br />

out', <strong>de</strong> uitwisschakelaar. Als hij wordt <strong>in</strong>gedrukt en direct<br />

weer losgelaten, produceert hij éen enkele uitwisco<strong>de</strong> (zes<br />

Saaties). Als een hele regel moet wor<strong>de</strong>n uitgewist en <strong>de</strong>ze<br />

co<strong>de</strong> dus steeds moet wor<strong>de</strong>n herhaald, wordt <strong>de</strong> schakelaar<br />

eenvoudig <strong>in</strong>gedrukt gehou<strong>de</strong>n.<br />

Quad center, quad leít en quad right zijn <strong>de</strong> functies voor <strong>de</strong><br />

automatische bedien<strong>in</strong>g van het uitvul- en centreeraPParaat<br />

op <strong>de</strong> zetmach<strong>in</strong>e.<br />

Upper rail en lower rail zijn <strong>de</strong> íuncties voor het automatisch<br />

bedienen van <strong>de</strong> duolexrail <strong>in</strong> <strong>de</strong> verzamelaar van <strong>de</strong> zet-<br />

mach<strong>in</strong>e. In <strong>de</strong> stand 'lower rail' typt <strong>de</strong> schrijÍmach<strong>in</strong>e het<br />

schrift <strong>in</strong> zwart en bij <strong>de</strong> stand'upper rail'verschijnen <strong>de</strong><br />

letters <strong>in</strong> rood op het papier. Als een regel met upper rail is<br />

geë<strong>in</strong>digd, keert bij <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> regel <strong>de</strong> duplexrail van <strong>de</strong><br />

zetmach<strong>in</strong>everzamelaar automatisch <strong>in</strong> <strong>de</strong> stand 'lower rail'<br />

terug en taat <strong>de</strong> schrijfmach<strong>in</strong>e ook automatisch weer over<br />

van rood op zwart. In het geval dat dus meer regels vet oí<br />

cursief moeten wor<strong>de</strong>n gezet, moet aan het beg<strong>in</strong> van elke<br />

regel steeds <strong>de</strong>'upper rail' wor<strong>de</strong>n aangeslagen.<br />

23<br />

a


24<br />

Tape feed: Bij het <strong>in</strong>drukken van <strong>de</strong>ze schakelaar wordt alleen<br />

een transportgaatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> band aangebracht. ls een reeks van<br />

<strong>de</strong>ze gaaties nodig, dan gebruikt men <strong>de</strong> schakelaar rechts<br />

naast het toetsenbord. Als men <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>gedrukt houdt, repe-<br />

teert het ponsmechanisme <strong>de</strong> tape feed.<br />

Stop co<strong>de</strong>: Deze schakelaar ponst een co<strong>de</strong> <strong>in</strong> het papier, die<br />

<strong>de</strong> schriftontvanger tot stilstand brengt als <strong>de</strong>ze automatisch<br />

door een ponsband wordt bediend. Er gaat dan tevens een bel.<br />

Van <strong>de</strong>ze schakelaar wordt ook gebruik gemaakt om <strong>de</strong><br />

operat<strong>in</strong>g unit van <strong>de</strong> zetmach<strong>in</strong>e tot stilstand te brengen om<br />

een handmatrijs tussen te voegen.<br />

Op <strong>de</strong> plaats waar op <strong>de</strong> afbeeld<strong>in</strong>g 'vert rule' is te lezen ligt<br />

op <strong>de</strong> voor Ne<strong>de</strong>rland gelever<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es <strong>de</strong> é.<br />

Paoer feed: Het neerdrukken en weer loslaten van <strong>de</strong>ze<br />

schakelaar produceert <strong>de</strong> co<strong>de</strong> 02, die het papier <strong>in</strong> <strong>de</strong> schrift-<br />

ontvanger een regelaístand doordraait. Ook <strong>de</strong>ze toets kan<br />

wor<strong>de</strong>n gebruikt om <strong>de</strong> operat<strong>in</strong>g unit van <strong>de</strong> zetmach<strong>in</strong>e uit<br />

te schakelen tene<strong>in</strong><strong>de</strong> bijvoorbeeld een handmatrijs tussen<br />

re voeSên.<br />

Uitvullen<br />

De Íijn ver<strong>de</strong>el<strong>de</strong> schaal (afbeeld<strong>in</strong>g 4) wordt gebruikt om <strong>de</strong><br />

regellengte nauwkeurig te bepalen. De ver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g is <strong>in</strong> een-<br />

he<strong>de</strong>n, van 0 tot 1080. Elk streepje op <strong>de</strong> schaal heeft een<br />

waar<strong>de</strong> van 3 eenhe<strong>de</strong>n.<br />

STARÏ<br />

READ<br />

STOP<br />

READ<br />

PANEL<br />

SHIFT<br />

oÉaÈ f Fdóno€Noc<br />

cooE<br />

UÈLÈIE<br />

QUAD<br />

CENÍER<br />

3 Toetsenbord van <strong>de</strong> ponsmach<strong>in</strong>e<br />

,l Schaal met ver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>in</strong> eenhe<strong>de</strong>n<br />

I<br />

-<br />

Een tandbaan met schu<strong>in</strong>e tandjes en een eenvoudige klem-<br />

<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g houdt het stuitpunt van <strong>de</strong> telwijzer op zijn plaats.<br />

Als <strong>de</strong> maat moet wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gesteld, wordt <strong>de</strong> telwijzer op <strong>de</strong><br />

iuiste maat gezet. Dan wordt <strong>de</strong> klem opgetild en het stuitblokle<br />

zo ver mogelijk naar rechts geschoven, waarna <strong>de</strong> klem<br />

weer wordt neergedrukt.<br />

De spatiebreedtekiezer is aan <strong>de</strong> rechterzij<strong>de</strong> van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e<br />

aangebracht. Deze wordt gebruikt om <strong>de</strong> m<strong>in</strong>imumbreedte<br />

van <strong>de</strong> wigspaties te bepalen. Met <strong>de</strong> knop (afbeeld<strong>in</strong>g 5) kan<br />

een breedte van 3 tot 9 eenhe<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n bereikt.<br />

Als <strong>de</strong> telwijzer <strong>de</strong> grens van het 'uitvulgebied' overschrijdt,<br />

gaat boven het toetsenbord een lampie bran<strong>de</strong>n. De grootte<br />

van het uitvulgebied wordt bepaald door het gezamenlijk<br />

uitvulvermogen van <strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> regel aangeslagen wigspaties.<br />

Als het lampje gaat bran<strong>de</strong>n, kan men zich met één blik op <strong>de</strong><br />

telwijzer er van overtuigen wat er nog bij kan, waarna men <strong>de</strong><br />

regel beë<strong>in</strong>digt. Overschrijdt men het 0-punt, dan gaat het<br />

lample uit en mag men <strong>de</strong> regel eerst beë<strong>in</strong>digen als <strong>de</strong>ze íout<br />

is hersteld. Het moment waarop het lampje gaat bran<strong>de</strong>n,<br />

wordt bepaald door <strong>de</strong> uitvultrap (aíbeeld<strong>in</strong>g 6), die <strong>de</strong><br />

maximumbreedte van <strong>de</strong> wigspatie vertegenwoordigt. Er zijn<br />

tien van <strong>de</strong>ze trappen, van 6 tot en met | 5 eenhe<strong>de</strong>n.<br />

,nsterren<br />

Veron<strong>de</strong>rstel dat moet wor<strong>de</strong>n gewerkt op l2 augustijn met<br />

UPPER<br />

RAII" RAII,<br />

QUAD<br />

TEFÍ<br />

TAPE<br />

FEED<br />

èr9r<br />

CODE<br />

QUAD<br />

RIGHT<br />

- NO Íq€NO6O-NOÍ A$N @6O-dóVOS N@G O-No>; >N<br />

-NNdNd dfld NROOOOOóO OOO { ï Í{- ><br />

VERT<br />

RUtE<br />

PAPER<br />

----


een lettersoort waarvan het vierkant 0,1245 <strong>in</strong>ch breed is.<br />

Hier volgt <strong>de</strong> bereken<strong>in</strong>g voor het <strong>in</strong>stellen van <strong>de</strong> zetmaat:<br />

12x0,1776 (<strong>in</strong>chbreedte van aug.) x l8 (eenh. per vierkant)<br />

0,1245 (<strong>in</strong>chbreedte van vierkant)<br />

: 308, naar bene<strong>de</strong>n aígerond op een veelvoud van 3, maakt:<br />

306 eenhe<strong>de</strong>n.<br />

Voor het <strong>in</strong>stellen van het uitvulvermogen en <strong>de</strong> m<strong>in</strong>imum<br />

woordspatie heeít men <strong>de</strong> zaak zeer vereenvoudigd door bij<br />

<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e een tabel te verschaffen waarop <strong>de</strong> m<strong>in</strong>imale en<br />

maximale breedten van l9 verschillen<strong>de</strong> soorten wigspaties<br />

van Intertype, L<strong>in</strong>otype en Star zijn vermeld. Ook <strong>de</strong> meest<br />

voorkomen<strong>de</strong> vierkantbreedten zijn aangegeven en daar-<br />

achter v<strong>in</strong>dt men voor elk <strong>de</strong>r l9 soorten wigspaties vermeld<br />

<strong>de</strong> stand van <strong>de</strong> spatiebreedtekiezer en welke uitvultrap<br />

moet wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gezet.<br />

Veron<strong>de</strong>rstel dat we met M7 Starspaties werken, dan moet <strong>de</strong><br />

spatiebreedtekiezer op 6 en is het nummer van <strong>de</strong> trap 10.<br />

De fabriek heeft dit als volgt berekend:<br />

maximumbreedte wigspatie 0,1240 <strong>in</strong>ch<br />

m<strong>in</strong>imumbreedtewigspatie 0,0370<strong>in</strong>ch<br />

uitvulvermogen 0,0870 <strong>in</strong>ch.<br />

Van dit uitvulvermogen kan zon<strong>de</strong>r gevaar voor te slappe<br />

regels 85o/o wor<strong>de</strong>n gebruikt. Dat is dus 0,0739 <strong>in</strong>ch.<br />

I eenheid van het vierkant 's 0'1245 : 0.00691 <strong>in</strong>ch.<br />

t8<br />

De m<strong>in</strong>imumwaar<strong>de</strong> van <strong>de</strong> wisspatie wordtdus 0'037<br />

0,0069 I<br />

: 5,35, aterond: 6 eenhe<strong>de</strong>n. Afrond<strong>in</strong>g naar 6 <strong>in</strong> plaats van<br />

naar 5 heeft plaats om <strong>de</strong> kans op stijve regels te verm<strong>in</strong><strong>de</strong>ren.<br />

M<strong>in</strong>imum wiSspatie<br />

uitvulvermogen<br />

0,0370 <strong>in</strong>ch<br />

0,0739 <strong>in</strong>ch<br />

0,1 109 i.,"h.<br />

0,1109 <strong>in</strong>ch is dus <strong>de</strong> bruikbare maximumwaar<strong>de</strong> van <strong>de</strong> wig-<br />

spatie. ln eenhe<strong>de</strong>n uitgedrukt is dit:<br />

0. I t09<br />

: l6 eenhe<strong>de</strong>n.<br />

0,00691<br />

Het uitvulvermogen, uitgedrukt <strong>in</strong> eenhe<strong>de</strong>n:<br />

bruikbare maximumwaar<strong>de</strong> 0, 1109 <strong>in</strong>ch : ló eenh. : l6<br />

m<strong>in</strong>imumwaar<strong>de</strong><br />

0,0370 <strong>in</strong>ch : 5,35 eenh. : 6<br />

uitvulvermogen<br />

0,0739 <strong>in</strong>ch : 10,65 eenh. : l0<br />

De te gebruiken uitvultrap is dus die van l0 eenhe<strong>de</strong>n. Dat<br />

10,65 naar l0 en niet naar | | is afgerond, heeft z'n oorzaak <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> vrees voor slappe regels.<br />

Leveren von'schone' bon<strong>de</strong>n<br />

Als het noodzakelijk is, foutloze ban<strong>de</strong>n te gebruiken (voor<br />

telegraferen, voor <strong>de</strong> fotograÍische zetmach<strong>in</strong>e of om <strong>de</strong><br />

correctie te beperken tot <strong>de</strong> fouten die <strong>de</strong> zetmach<strong>in</strong>e maakt),<br />

kan <strong>de</strong> schrijfmach<strong>in</strong>ekopie wor<strong>de</strong>n gecorrigeerd. De regels<br />

waar<strong>in</strong> correctie voorkomt moeten daarbij dui<strong>de</strong>lijk wor<strong>de</strong>n<br />

aanSestreePt.<br />

De te corrigeren band wordt <strong>in</strong> <strong>de</strong> bandlezer gezet, <strong>de</strong> schake-<br />

laar 'start read' wordt <strong>in</strong>gedrukt, waarna <strong>de</strong> band door het<br />

ponsmechanisme opnieuw wordt geponst en tegelijk daarmee<br />

weer een schrijímach<strong>in</strong>ekopie wordt vervaardigd. Dit gaat<br />

razend snel, zodat opletten <strong>de</strong> boodschap is. Als <strong>de</strong> aangestreepte<br />

regel wordt bereikt, dient <strong>de</strong> schakelaar 'stop<br />

read' te wor<strong>de</strong>n gebruikt. De co<strong>de</strong>s die moeten vervallen<br />

wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> bandlezer met <strong>de</strong> hand doorgedraaid, waarna<br />

<strong>de</strong>'start read' opnieuw wordt <strong>in</strong>gedrukt.<br />

Als moet wor<strong>de</strong>n verlopen, dient dubbel scherp te wor<strong>de</strong>n<br />

opgelet. Nogmaals, het schrijven taat zeer snel en men dient<br />

zijn besliss<strong>in</strong>gen omtrent het beë<strong>in</strong>digen van <strong>de</strong> regel snel te<br />

nemen. Als er iets moet wor<strong>de</strong>n tussengevoegd, doet men dit<br />

5 Knop van <strong>de</strong> spatiebreedtekiezer<br />

ó Uitvultrap, die bepaalt wanneeÍ het lampje gaat bran<strong>de</strong>n<br />

Vanzelísprekend moet bij een verlop<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n gestopt vóór<br />

<strong>de</strong> return- en elevatorco<strong>de</strong>s. Deze co<strong>de</strong>s wor<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> hand<br />

doorgedraaid en zo ook <strong>de</strong> wigspatieco<strong>de</strong>s die aan het e<strong>in</strong><strong>de</strong><br />

of aan het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> regel zou<strong>de</strong>n komen. Ook uitwisco<strong>de</strong>s<br />

wor<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> hand doorgedraaid, zodat <strong>de</strong> nieuwe band<br />

alleen produktieve co<strong>de</strong>s bevat.<br />

Opmerk<strong>in</strong>gen<br />

Fri<strong>de</strong>n lnc. was zo bereidwillig een <strong>de</strong>monstratie te geven,<br />

waarbij ons opviel dat <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e een lichte en prettige<br />

aanslag heeÍt. De plaats van <strong>de</strong> schakelaars boven het toetsen-<br />

bord munt niet uit door gemakkelijke bedien<strong>in</strong>g. Het be-<br />

e<strong>in</strong>digen van <strong>de</strong> regel met één aanslag van <strong>de</strong> 'car ret' gaat<br />

zeer snel: we missen echter <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> returnco<strong>de</strong> om tussen<br />

<strong>de</strong> terugkeer van <strong>de</strong> verzamelaar en het beg<strong>in</strong> van het ver-<br />

zamelen <strong>de</strong> korte pauze te krijgen die nodig is om <strong>de</strong> kans op<br />

verzamelstor<strong>in</strong>gen zo kle<strong>in</strong> mogelijk te hou<strong>de</strong>n.<br />

Een bezwaar is, dat <strong>de</strong> grens van het uitvulgebied eerst zicht-<br />

baar wordt als <strong>de</strong> telwijzer <strong>de</strong>ze grens is gepasseerd. Als men<br />

het volgen<strong>de</strong> woord of lettergreep er niet op kan krijgen,<br />

terwijl het lampje nog niet brandt, kan men niet zien of men<br />

met het bijvoegen van dunne spaties <strong>de</strong> grens van het uitvul-<br />

gebied zal overschrij<strong>de</strong>n of niet.<br />

Het sterke punt van <strong>de</strong> Justowriter is <strong>de</strong> mogelijkheid om <strong>de</strong><br />

band te corrigeren. Het reproduceren van <strong>de</strong> band gaat zeer<br />

snel. Door <strong>de</strong> vele han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen die bij verlop<strong>in</strong>gen moeten<br />

door het toetsenbord met <strong>de</strong> hand te bedienen. Daarna weer<br />

wor<strong>de</strong>n verricht, is er evenwel kans dat er weer nieuwe<br />

'start<br />

read'. Íouten <strong>in</strong> <strong>de</strong> band wor<strong>de</strong>n gemaakt.<br />

l. B. I. Adoms<br />

25<br />

a


6<br />

De Crabtree'Viceroy' hoogdrukrotatiepers<br />

We mogen, zon<strong>de</strong>r ons aan overdrijv<strong>in</strong>g te bezondigen, vast-<br />

stellen dat uit Engeland afkomstige <strong>in</strong>dustriële produkten <strong>in</strong><br />

ons land een goe<strong>de</strong> naam hebben verworven. Dat geldt ook<br />

voor <strong>de</strong> hier <strong>in</strong>gevoer<strong>de</strong> grafische mach<strong>in</strong>es, waarbij wij <strong>in</strong> het<br />

bijzon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> produkten van <strong>de</strong> Crabtree-fabrieken mogen<br />

noemen.<br />

Het nieuwste produkt waarmee <strong>de</strong>ze íabrieken ons confron-<br />

teren is <strong>de</strong> Viceroy, een hoogdrukrotatiepers voorzien van<br />

talrijke snufies die een snelle produktie van goed gedrukte<br />

en gevouwen kranten waarborgen.<br />

Het is <strong>in</strong>gewij<strong>de</strong>n niet onbekend, dat Crabtree een iarenlange<br />

ervar<strong>in</strong>g heeÍt <strong>in</strong> het bouwen van rotatiepersen. De construc-<br />

teurs van <strong>de</strong> Viceroy hebben van <strong>de</strong>ze ervar<strong>in</strong>g ruimschoots<br />

geprofiteerd en daarbij <strong>in</strong> dit nieuwe produkt alle <strong>de</strong>nkbare<br />

nieuwighe<strong>de</strong>n verwerkt. In het bijzon<strong>de</strong>r is reken<strong>in</strong>g ge-<br />

hou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> steeds meer geuite wens, kleurendruk <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

kranten toe te kunnen passen. De mogelijkheid is geschapen<br />

om bepaal<strong>de</strong> voorzien<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> dat opzicht ook nog later <strong>in</strong> te<br />

bouwen. Volledig automatische zgn, pasters, gecomb<strong>in</strong>eerd<br />

met een controlesysteem ten behoeve van <strong>de</strong> spann<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

papierbaan, zorgen voor een gelijkmatige aíwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

papierrol bij elke gewenste snelheid van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e. De pers<br />

levert een scherpe afdruk en een zuiver gevouwen krant <strong>in</strong><br />

een hoge produktie, waarbij als pluspunten <strong>de</strong> gemakkelijke<br />

afstelbaarheid en het eenvoudig on<strong>de</strong>rhoud moeten wor<strong>de</strong>n<br />

genoemd.<br />

De bei<strong>de</strong> eerste illustraties (afbeeld<strong>in</strong>gen l-2) tonen respec-<br />

tievelijk het voor- en achteraanzicht van een drukeenheid.<br />

Zo'n drukeenheid bestaat uit soli<strong>de</strong> hoge freems, waarbij <strong>de</strong><br />

draaien<strong>de</strong> <strong>de</strong>len geheel zijn aíge<strong>de</strong>kt. De van gesmeed staal<br />

vervaardig<strong>de</strong> vorm- en tegendrukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs zijn zodanig uitgebalanceerd,<br />

dat een hoge omwentel<strong>in</strong>gssnelheid kan wor<strong>de</strong>n<br />

bereikt. De van drie<strong>de</strong>lige naaldlagers voorzienecil<strong>in</strong><strong>de</strong>rtappen<br />

zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> zijfreems gemonteerd.<br />

De stypeplaten wor<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> lange zij<strong>de</strong>n met facetklemmen<br />

en aan kop en staart door mid<strong>de</strong>l van bekklemmen met een<br />

snelsluit<strong>in</strong>g v.rstgezet, Op een aan het íreem bevestig<strong>de</strong> schaal-<br />

<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g kan wor<strong>de</strong>n afgelezen hoeveel men <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />

naar of van <strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs heeft verzet om meer of m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

drukspann<strong>in</strong>g (moet) te verkrijgen.<br />

Het aandrijfwerk laat een draaisnelheid toe tot 30 000 om-<br />

wentel<strong>in</strong>gen per uur. Dit aandrijfwerk is aan <strong>de</strong> achterzij<strong>de</strong><br />

van <strong>de</strong> pers gemonteerd. Een van veiligheidspennen voorziene<br />

koppel<strong>in</strong>g maakt het mogelijk elk drukwerk afzon<strong>de</strong>rlijk aan<br />

dan wel aíte zetten,<br />

Vorm- en tegend rukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

Het vierzijdig opsluitsysteem (afbeeld<strong>in</strong>gen 3-4) werd ont-<br />

wikkeld om tegemoet te komen aan <strong>de</strong> eisen die <strong>de</strong> steeds<br />

sneller draaien<strong>de</strong> rotatiepersen stellen, waarbij <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>l-<br />

puntvlie<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kracht steeds groter wordt. Met het hier toe-<br />

gepaste systeem wordt ook maar het ger<strong>in</strong>gste optillen van <strong>de</strong><br />

stypeplaat voorkomen. De platen wor<strong>de</strong>n vastgeklemd met<br />

behulp van een snelsluitsysteem met drukveren, dat met een<br />

gebogen T-sleutel wordt vastgezet. De uitspar<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

lengtericht<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> stypeplaat kunnen bij het gieten direct<br />

ofwel later met een nabewerk<strong>in</strong>gsmach<strong>in</strong>e wor<strong>de</strong>n aange-<br />

bracht.<br />

Noodzakelijke variaties <strong>in</strong> <strong>de</strong> breedte van <strong>de</strong> papierbaan kun-<br />

nen wor<strong>de</strong>n opgevanten door verstellen van <strong>de</strong> íacetklemmen.<br />

Tevens kan het vierzijdige opsluitsysteem op verstelbare<br />

kleurendrukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs wor<strong>de</strong>n aangebracht. Ze vergemakke-<br />

lijken het sluitend maken van <strong>de</strong> kleuren, omdat ze <strong>de</strong> moge-<br />

lijkheid scheppen <strong>de</strong> drukvorm iets te verschuiven. Een en<br />

an<strong>de</strong>r kan vanzelfsprekend niet ongelimiteerd, doch b<strong>in</strong>nen<br />

bepaal<strong>de</strong> grenzen.<br />

Het snelsluitsysteem voor <strong>de</strong> leggerbekled<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> tegen-<br />

drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r wordt gevormd door een <strong>in</strong> <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r aan-<br />

gebrachte as met twee groeven. Zowel aan het beg<strong>in</strong> als<br />

aan het e<strong>in</strong><strong>de</strong> van het leggerdoek wor<strong>de</strong>n met behulp van<br />

schroeven strippen bevestigd. De legger met strip wordt <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> eerste groef bevestigd. Vervolgens wordt <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r een<br />

slag doorgedraaid, waarna <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> strip <strong>in</strong> <strong>de</strong> twee<strong>de</strong><br />

groef wordt gelaten. Met een T-sleutel wordt het doek daarna<br />

aan bei<strong>de</strong> zij<strong>de</strong>n strak tespannen (afbeeld<strong>in</strong>g 5). Op <strong>de</strong>ze wijze<br />

wordt het doek over <strong>de</strong> volle breedte met een gelijke spann<strong>in</strong>g<br />

Vooraanzicht van een Viceroy-drukeenheid 2 Achteraanzicht van een Viceroy-drukeenheid


-<br />

3 Ge<strong>de</strong>elte van <strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r met snelsluit<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<br />

vastgehou<strong>de</strong>n. Het vormen van ongelijkhe<strong>de</strong>n wordt absoluut<br />

voorKomen.<br />

lnktgev<strong>in</strong>g<br />

De <strong>in</strong>ktwerken voor zwartdruk zijn uitgerust met <strong>de</strong> nieuwste<br />

automatische <strong>in</strong>ktboxen. Het distributiesysteem omvat drie<br />

<strong>in</strong>ktcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs met grote diameter (waarvan er twee een zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gse<br />

beweg<strong>in</strong>g maken), vier overdraag-,<br />

twee distributie- en<br />

twee letterrollen. Dit systeem van <strong>in</strong>ktver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g is zo ge_<br />

construeerd dat het mogelijk is <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs <strong>in</strong> <strong>de</strong> tegenovergestel<strong>de</strong><br />

richt<strong>in</strong>g te laten draaien, om van drukeenheid tot<br />

drukeenheid een kleur te kunnen drukken (afbeeld<strong>in</strong>g<br />

6).<br />

Wordt op <strong>de</strong>ze laatste mogelijkheid geen prijs gesteld, dan is<br />

het mogelijk een <strong>in</strong>ktwerk te leveren met twee <strong>in</strong>ktcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />

en drie letterrollen (afbeeld<strong>in</strong>g 7). In zo'n compleet <strong>in</strong>ktwerk<br />

bev<strong>in</strong>dt zich dan een kle<strong>in</strong>e en een trote <strong>in</strong>ktcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r,<br />

twee overdraag- en drie distributierollen, een stalen wals en<br />

drie letterrollen. Behalve <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e <strong>in</strong>ktcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r en <strong>de</strong> letter-<br />

rollen maken ze alle een zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gse beweg<strong>in</strong>g.<br />

De rollenlagers van smeedbaar gierijzer zijn scharnierend. De<br />

rollen kunnen wor<strong>de</strong>n afgesteld door mid<strong>de</strong>l van <strong>in</strong> het zijfreem<br />

gemonteer<strong>de</strong> stelschroeven. Detappen lopen <strong>in</strong> Dronzen<br />

lagers van het zelfsmeren<strong>de</strong> type of <strong>in</strong> kogellagers.<br />

De automatische <strong>in</strong>ktpomp, voorzien van een brug, garan<strong>de</strong>ert<br />

<strong>de</strong> eenvoudigste en meest doelmatige controle op <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt-<br />

gev<strong>in</strong>g van een snel draaien<strong>de</strong> rotatiepers, Geen heen- en<br />

weergaan<strong>de</strong> beweg<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> likrol, die trouwens niet <strong>in</strong> het<br />

rotatiesysteem past en dan ook radicaal is verdwenen. Het<br />

gehele mechanisme is volledig afge<strong>de</strong>kt en kan niet door<br />

papierstof wor<strong>de</strong>n verontre<strong>in</strong>igd. De brug kan met behulp van<br />

een sl<strong>in</strong>ger gemakkelijk achteruit wor<strong>de</strong>n tezet voor een<br />

schoon maakbeu<br />

rt.<br />

De pomp is met tandwielen direct aan <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e <strong>in</strong>ktcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

gekoppeld, waardoor we<strong>in</strong>ig of niets behoeft te wor<strong>de</strong>n bijgesteld,<br />

mits <strong>de</strong> beg<strong>in</strong>afstell<strong>in</strong>g luist is. Als <strong>de</strong> pers sneller of<br />

langzamer wordt <strong>in</strong>gesteld, zorgt het gericht aangedreven<br />

pompsysteem voor <strong>de</strong> juist afgestem<strong>de</strong> <strong>in</strong>kttoevoer.<br />

Vier rijen <strong>in</strong>ktschroeven,elkcorrespon<strong>de</strong>rend met <strong>de</strong> breedte<br />

van een pag<strong>in</strong>a, maken het mogelijk <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g te regelen.<br />

Terzij<strong>de</strong> van <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbox bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich vier schroeven die elk<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>kttoevoer voor een hele pag<strong>in</strong>a kunnen afsluiten, wanneer<br />

van halÍ- of driekwartrollen moet wor<strong>de</strong>n gedrukt.<br />

De <strong>in</strong>kt wordt mid<strong>de</strong>ls een zeef <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbox geleid, hetgeen<br />

door mid<strong>de</strong>l van een vlotter gecontroleerd wordt. Het <strong>in</strong>kt-<br />

peil kan wor<strong>de</strong>n afgelezen. De pompaandrijv<strong>in</strong>g kan, bij-<br />

voorbeeld tij<strong>de</strong>ns het <strong>in</strong>voeren van <strong>de</strong> papierbaan of bij het<br />

gebruik van kleurboxen (afbeeld<strong>in</strong>g<br />

8), wor<strong>de</strong>n uitgeschakeld.<br />

De <strong>in</strong>ktbruggen zijn op evenwijdig lopen<strong>de</strong> vlakken temonteerd<br />

en kunnen naar <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r toe of tegengesteld<br />

wor<strong>de</strong>n verplaatst met behulp van een sl<strong>in</strong>ger. De brug dient<br />

nauwkeurig tegenover <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e <strong>in</strong>ktcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r te wor<strong>de</strong>n af-<br />

gesteld. Zij bevat tweeën<strong>de</strong>rtig leid<strong>in</strong>kjes die uitmon<strong>de</strong>n <strong>in</strong><br />

4 Klemmen <strong>in</strong> open positie ten opzichte van <strong>de</strong> stypeplaten<br />

5 Opsluit<strong>in</strong>g van het leggerdoek: I doek met strip <strong>in</strong> het eerste hoek_<br />

profiel van <strong>de</strong> opsluitas gestoken, 2 as gedraaid voor her vasr_<br />

klemmen van het leggerdoek, waarna <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r een omwentel<strong>in</strong>g<br />

wordt gedraaid, 3 <strong>in</strong>steken van het an<strong>de</strong>re e<strong>in</strong><strong>de</strong> van het doek met<br />

strip <strong>in</strong> het twee<strong>de</strong> hoekprofiel van <strong>de</strong> as, 4 strak trekken van ner<br />

leggerdoek tor <strong>de</strong> vereiste spanntng<br />

ó Schema van een <strong>in</strong>ktwerk<br />

met drie stalen <strong>in</strong>ktcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />

en twee letterrollen<br />

7 Schema van een <strong>in</strong>ktwerk<br />

met twee stalen <strong>in</strong>ktcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />

en drie letterrollen<br />

27


F<br />

28<br />

8 Kleureneenheid met drie groepen van vier verplaatsbare kleur<strong>in</strong>ktboxen,<br />

elk van één pag<strong>in</strong>a breedte<br />

9 Dubbel vouwapparaat mer vier trechters, <strong>de</strong> mogelijkheid bie<strong>de</strong>nd<br />

een blad met acht katerns te maken<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> brug gefrees<strong>de</strong> groeven. Daarme<strong>de</strong> wordt een gelijk-<br />

matige distributie van <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt bewerkstelligd.<br />

De meestal <strong>in</strong> <strong>de</strong> kel<strong>de</strong>r opgestel<strong>de</strong> voorraadtanks wor<strong>de</strong>n met<br />

behulp van pompen on<strong>de</strong>r een vooraí bepaal<strong>de</strong> druk gezet.<br />

ls die druk bereikt, dan slaat <strong>de</strong> pomp automatisch af, om bij<br />

afnemen van <strong>de</strong> druk weer te gaan íunctioneren. De tanks<br />

kunnen door mid<strong>de</strong>l van tankauto's wor<strong>de</strong>n gevuld of door<br />

storten van <strong>in</strong>kt uit vaten door het mangat. De <strong>in</strong>houd van <strong>de</strong><br />

tanks varieert van één tot tien ton of meer, al naar gelang <strong>de</strong><br />

behoefte van het bedrijf.<br />

Register bij kleurendruk<br />

Met <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne giet- en nabewerk<strong>in</strong>gsapparaten, <strong>de</strong> verbeter-<br />

<strong>de</strong> matrijzen en <strong>de</strong> registerapparaten ter controle van <strong>de</strong><br />

drukvorm is het mogelijk stypeplaten te produceren die aan<br />

hoge eisen voldoen. Toch blijft het noodzakelijk, op <strong>de</strong> pers<br />

kle<strong>in</strong>e verschuiv<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> drukvorm aan te brengen om<br />

een goed sluiten<strong>de</strong> kleurendruk te verkrijgen. Op <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs,<br />

bestemd voor kleurenvormen, is een mechanisme <strong>in</strong>ngebracht<br />

waarmee kle<strong>in</strong>e verschuiv<strong>in</strong>gen zowel zij\/aarts als <strong>in</strong> <strong>de</strong> rich-<br />

t<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>romtrek mogelijk zijn. Dit mechanisme is<br />

zodanig geconstrueerd dat <strong>de</strong> íacetklemmen, ofschoon onaf-<br />

hankelijk van elkaar verstelbaar, ook alle tegelijk kunnen<br />

wor<strong>de</strong>n verschoven zo dit wenselijk mocht zijn.<br />

Om <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> drukvorm te vergemakkelijken zijn<br />

op klemmen en vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs stellijnen gegraveerd. Met be-<br />

hulp hiervan kunnen verstell<strong>in</strong>gen voor bepaal<strong>de</strong> papierbreed-<br />

ten snel tot stand komen.<br />

Vouwopporoot<br />

Het naar een nieuw ontwerp geconstrueer<strong>de</strong> 2 : I vouwappa-<br />

raat heeft een maximale produktie van 60 000 kranten per uur.<br />

De trechterwals heeÍt een grote diameter en bezit <strong>in</strong> het<br />

mid<strong>de</strong>n twee lagersteunen ter bevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> stabiliteit.<br />

De diameter van <strong>de</strong> wals is gelijk aan die van <strong>de</strong> helft van <strong>de</strong><br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rdiameter, zodat zelfs kranten van veertig en meer<br />

pag<strong>in</strong>a's vlot kunnen wor<strong>de</strong>n verwerkt. De wals is opgebouwd<br />

uit segmenten die <strong>in</strong> <strong>de</strong> lengte van fijne groeven zijn voorzien<br />

en op een as gemonteerd. Onafhankelijk van elkaar verstelbare<br />

propellers (trekrollen) hou<strong>de</strong>n <strong>de</strong> papierbaan op spann<strong>in</strong>g.<br />

Op verschillen<strong>de</strong> plaatsen kunnen messen wor<strong>de</strong>n gemonteerd<br />

om <strong>de</strong> papierbaan <strong>in</strong> <strong>de</strong> lengte door te snij<strong>de</strong>n. Zowel pro-<br />

pellers als messen kunnen zo wor<strong>de</strong>n versteld dat het contact<br />

met <strong>de</strong> papierbaan wordt verbroken.<br />

Om <strong>de</strong> verwerk<strong>in</strong>g van verschillen<strong>de</strong> baanbreedten te ver-<br />

gemakkelijken en <strong>de</strong> trechtervouw <strong>in</strong> het mid<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> baan<br />

te brengen, zijn <strong>de</strong> gepolijste vouwtrechters met verstelbare<br />

gelei<strong>de</strong>walsles op verschuifbare freems gemonteerd.<br />

Twee stel uitgebalanceer<strong>de</strong> trekwalsen spannen het papier<br />

strak over <strong>de</strong> youwtrechters; afzon<strong>de</strong>rlijk aangedreven trek-<br />

rollen dienen voor verzamelen van het produkt van <strong>de</strong> rechter<br />

naar <strong>de</strong> l<strong>in</strong>ker vouwmach<strong>in</strong>e ofomgekeerd.<br />

Het telmechanisme kan zowel <strong>de</strong> rechte als <strong>de</strong> schu<strong>in</strong>e uitslag<br />

maken en naar wens tij<strong>de</strong>ns het draaien van <strong>de</strong> pers wor<strong>de</strong>n<br />

bijgesteld. De kranten wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> een onon<strong>de</strong>rbroken stroom<br />

met <strong>de</strong> vouw naar voren uitgelegd op rubberban<strong>de</strong>n, die aan<br />

elk willekeurig type transporteur kunnen wor<strong>de</strong>n gekoppeld,<br />

De vouwapparaten wor<strong>de</strong>n door een verticale en een horizon-<br />

tale as aangedreven, De horizontale is voorzien van een veilig-<br />

heidskoppel<strong>in</strong>g tegen overbelast<strong>in</strong>g. Zodra <strong>de</strong> maximum<br />

belast<strong>in</strong>g, waarop <strong>de</strong> koppel<strong>in</strong>g is <strong>in</strong>gesteld, wordt over-<br />

schre<strong>de</strong>n, wordt <strong>de</strong> aandrijv<strong>in</strong>g automatisch buiten werk<strong>in</strong>g<br />

gesteld. De tevoren <strong>in</strong>gestel<strong>de</strong> koppelkracht kan wor<strong>de</strong>n<br />

bijgeregeld door drie van vierkante koppen voorziene stel-<br />

schroeven. Als <strong>de</strong> koppel<strong>in</strong>g buiten werk<strong>in</strong>g wordt gesteld,<br />

bedient een schakelaar een relais, dat <strong>de</strong> pers automatisch doet<br />

stoppen. Op het moment dat wordt ontkoppeld, stelt een<br />

an<strong>de</strong>re frictieplaat - bediend door duwr<strong>in</strong>gen - <strong>de</strong> aandrijÍ-<br />

klauwen buiten werk<strong>in</strong>g. Door met handkracht <strong>de</strong> vouw-<br />

mach<strong>in</strong>e op <strong>de</strong> stelmerken te draaien, wordt het mechanisme<br />

opnieuw <strong>in</strong>gesteld.


--.<br />

l0 Krantentransporteur van het type Bren-Rapley, gekoppeld aan het<br />

snelle Crabtree-vouwapparaar<br />

De vouwmach<strong>in</strong>e wordt aangedreven door stellen rechte<br />

tandwielen. Elk stel is uitgerust met eên koppel<strong>in</strong>g, voorzien<br />

van veiligheidspennen, zodat het mechanisme naar behoefte<br />

kan wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>- en uitgeschakeld.<br />

De centrale smer<strong>in</strong>g, <strong>in</strong>begrepen een cont<strong>in</strong>usmer<strong>in</strong>g van alle<br />

hooídtandwielen en een gecontroleer<strong>de</strong> hoeveelheid voor<br />

lagers en excentrieken, is geheel achter <strong>de</strong>kplaten verborgen.<br />

De olietoevoer naar <strong>de</strong> tandwielen is afgesteld vóór <strong>de</strong> be-<br />

scherm<strong>in</strong>g werd aangebracht en verzegeld. Voor het smeren<br />

van lagers en excentrieken zijn echter buiten <strong>de</strong> bescherm<strong>in</strong>g<br />

nog afzon<strong>de</strong>rlijke nippels aangebracht. Ter controler<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

olietoevoer naar <strong>de</strong> tandwielen zijn op bepaal<strong>de</strong> plaatsen<br />

perspexvensters aangebracht.<br />

t2<br />

Achterzij<strong>de</strong> van een acht drukeenhe<strong>de</strong>n grote<br />

Viceroy-hoogdru krotatiepers<br />

| | Bocht van 90o <strong>in</strong> een horizontale transportband van <strong>de</strong> pers naar <strong>de</strong><br />

exoed itie<br />

De kranten wor<strong>de</strong>n steeds omvangrijker en dat stelt bijzon-<br />

<strong>de</strong>re eisen aan het vouwapparaat, Om hieraan tegemoet te<br />

komen bouw<strong>de</strong> Crabtree een vouwapparaat met een 3 : 2 ver-<br />

houd<strong>in</strong>g. Naar wens kan - met hoge snelhe<strong>de</strong>n - verzameld<br />

wor<strong>de</strong>n via het cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rsysteem of van rechter naar l<strong>in</strong>ker<br />

vouwmachi ne (afbeeldi ng 9).<br />

De gecomb<strong>in</strong>eer<strong>de</strong> vouw- en verzamelcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r heeft een om-<br />

trek van drie bla<strong>de</strong>n. De grote diameter maakt keerstangen<br />

overbodig, <strong>in</strong> tegenstell<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> 2 : I youwmach<strong>in</strong>e. Het<br />

verzamelen geschiedt door één cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, waarmee wordt voor-<br />

komen dat enig <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> krant van het ene stel puntcures op<br />

een an<strong>de</strong>r stel wordt overgebracht. Er ontstaat dus ook geen<br />

twee<strong>de</strong> serie puncturegaten <strong>in</strong> <strong>de</strong> krant.<br />

r<br />

t;ií&,<br />

u;<br />

ryw<br />

29<br />

f


30<br />

l3 On<strong>de</strong>rgronds ge<strong>de</strong>elte van een grote rotatiepers, met zgn. autopasters<br />

die op volle snelheid <strong>de</strong> baan van een nieuwe papierrol aan<br />

die van <strong>de</strong> voorgaan<strong>de</strong> plakken<br />

Door het hier beschreven systeem is het mogelijk een omvang-<br />

rijke krant tij<strong>de</strong>ns het verzamelen volledig on<strong>de</strong>r controle te<br />

hou<strong>de</strong>n en een goed gevouwen produkt afte leveren,<br />

De snijcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r heeÍt een omtrek van twee bla<strong>de</strong>n en bevat<br />

twee perforatiemessen. Het b<strong>in</strong>nenblad van <strong>de</strong> krant wordt<br />

bij dit systeem iets kle<strong>in</strong>er gesne<strong>de</strong>n, zodat uitsteken wordt<br />

verme<strong>de</strong>n. Dat komt het uiterlijk van <strong>de</strong> krant ten goe<strong>de</strong>.<br />

De roteren<strong>de</strong> uitlet is met vijf vanters op een as met grote<br />

diameter gemonteerd. De'kikker'van <strong>de</strong> teller kan zo wor<strong>de</strong>n<br />

gesteld dat <strong>de</strong> 25e of 50e krant naar voren uitsteekt.<br />

Deze vouwmach<strong>in</strong>e produceert een krant <strong>in</strong> meer katerns tot<br />

een omvang van 128 pag<strong>in</strong>a's, ver<strong>de</strong>eld <strong>in</strong> maximaal acht<br />

secties.<br />

Krantentronsporteurs<br />

Indien tot een zo kapitale <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g als een rotatiepers wordt<br />

besloten, is aan te bevelen <strong>de</strong> gehele <strong>in</strong>stallatie door een zelf<strong>de</strong><br />

firma te laten verzorgen. Crabtree biedt <strong>de</strong>ze mogelijkheid,<br />

van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbouw tot aan het transport naar <strong>de</strong> expeditie.<br />

l4 Automatische rollenster: I hoofdschakelaar controletaÍel (<strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

drukkerii), 2 hooÍdschakelaar (papierkel<strong>de</strong>r), 3 schakelaar papierspann<strong>in</strong>g,4<br />

motor yoor regel<strong>in</strong>g papierspann<strong>in</strong>g, 5 papierspann<strong>in</strong>gscontrole,<br />

6 regelaar papierspann<strong>in</strong>g, 7 motor voor riemspann<strong>in</strong>g,<br />

I motor voor borstel en mes, 9 motor voor spann<strong>in</strong>gsregel<strong>in</strong>g, l0<br />

borstelarmcontrole, I I perssnelheidscontrole, l2 algemene controle,<br />

l3 collectorr<strong>in</strong>gen, l4 motor voor zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gs register<br />

,/<br />

4<br />

l5 Achterzij<strong>de</strong> van een drukwerk, met <strong>de</strong> excentrische tandwielheÍbomen<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> stand voor normaal drukken (<strong>de</strong> witte stippellijnen<br />

boven geven <strong>de</strong> positie van <strong>de</strong> hefbomen aan als <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re kant op<br />

moet wor<strong>de</strong>n gedraaid)<br />

De Bren-Rapley verentransporteur (afbeeld<strong>in</strong>g l0) biedt vele<br />

mogelijkhe<strong>de</strong>n al naar gelang <strong>de</strong> eisen die een bedrijf stelt.<br />

Hoe groot <strong>de</strong> afstand tussen drukkerij en expeditie ook mag<br />

zijn, hoeveel bochten (aÍbeeld<strong>in</strong>g I l) het transport ook moer<br />

maken, <strong>de</strong> Bren-Rapley transporteert <strong>de</strong> kranten <strong>in</strong> een onon<strong>de</strong>rbroken<br />

stroom, gelíjk aan <strong>de</strong> produktie van <strong>de</strong> pers.<br />

Aondrijv<strong>in</strong>g von <strong>de</strong> moch<strong>in</strong>e<br />

Bezien we <strong>de</strong> achterzij<strong>de</strong> van <strong>de</strong> Viceroy met acht drukeen-<br />

he<strong>de</strong>n (afbeeld<strong>in</strong>g l2), dan valt allereerst op <strong>de</strong> horizontale<br />

hoofdas met <strong>de</strong> acht motoren op dwarssteunen tussen <strong>de</strong><br />

íreems, die boven <strong>de</strong> drukeenhe<strong>de</strong>n zijn geplaatst. Door <strong>de</strong>ze<br />

opstell<strong>in</strong>g wordt <strong>de</strong> krachtbron dichter bij <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r ge-<br />

bracht. Alle tandwielen en koppel<strong>in</strong>gen zijn gecentraliseerd en<br />

goed toegankelijk. Van het niveau van <strong>de</strong> eerste brug af kan een<br />

wakend oog op het on<strong>de</strong>rhoud wor<strong>de</strong>n tehou<strong>de</strong>n.<br />

De aandrijv<strong>in</strong>g is zo geconstrueerd, dat diverse comb<strong>in</strong>aties<br />

van koppel<strong>in</strong>gen op <strong>de</strong> hooÍd- en drukeenheidaandrijv<strong>in</strong>g<br />

mogelijk zijn. Er kan bijvoorbeeld een bepaal<strong>de</strong> motor wor<strong>de</strong>n<br />

<strong>in</strong>geschakeld voor aandrijv<strong>in</strong>g van één of meer drukeenhe<strong>de</strong>n.<br />

Een verticale aandrijfas naar <strong>de</strong> drukeenheid is overbodig, wat<br />

<strong>de</strong> toegankelijkheid aan voor- en achterzu<strong>de</strong> heeft verruimd.<br />

De boven <strong>de</strong> drukeenhe<strong>de</strong>n gelegen aandrijv<strong>in</strong>g voorkomt<br />

lange verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gsassen tussen <strong>de</strong> drukeenhe<strong>de</strong>n en kleurdrukwerken.<br />

De enkelvoudige verticale assen van <strong>de</strong> vouwmach<strong>in</strong>es<br />

lopen door naar <strong>de</strong> papieraandrijv<strong>in</strong>g on<strong>de</strong>raan <strong>de</strong> druk-<br />

eenhe<strong>de</strong>n (af beeld<strong>in</strong>g | 4).<br />

ls <strong>de</strong> pers <strong>in</strong>gericht voor drukwerk <strong>in</strong> kleuren en is kleuren-<br />

druk van eenheid naar eenheid gewenst, dan kan het omkeren<br />

van halve drukeenhe<strong>de</strong>n eenvoudig plaats v<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Het om-<br />

keren van <strong>de</strong> rechterhelít van een drukeenheid geschiedt door<br />

beweg<strong>in</strong>g van twee hefbomen die zich aan <strong>de</strong> achterzij<strong>de</strong> van<br />

<strong>de</strong> drukeenheid bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n (afbeeld<strong>in</strong>g t5).<br />

Zij bezitten zelízoeken<strong>de</strong>, van schroeídraad voorziene plunlers<br />

en controleren <strong>de</strong> beweg<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> excentrische omkeer-<br />

wielen. De hefbomen zijn on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>g gekoppeld, tene<strong>in</strong><strong>de</strong> elke<br />

mogelijkheid van niet juist <strong>in</strong> elkaar grijpen van <strong>de</strong> tand-<br />

wielen te voorkomen.<br />

Het omkeren heeít plaats door bewegen van het l<strong>in</strong>ker coni-<br />

sche tandwiel van een stel dat zich op <strong>de</strong> hoofdas bev<strong>in</strong>dt, naar<br />

een conisch tandwiel dat on<strong>de</strong>raan <strong>de</strong> verticale drijfas is ge-<br />

monteerd. Door een T-sleutel <strong>in</strong> een gat <strong>in</strong> <strong>de</strong> vloer van een<br />

drukeenheid te steken en rond te draaien, wordt een vorkhef-<br />

boom, die <strong>de</strong> conische tandwielen van <strong>de</strong> hooÍdas controleert.<br />

bewogen. Door <strong>de</strong>ze simpele han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g wordt <strong>de</strong> tehele een-<br />

heid omgekeerd.<br />

Om het geheel te voÍtooien wordt <strong>de</strong> rechterhelft omgekeerd<br />

voor normaal draaien door bewegen van <strong>de</strong> twee hefbomen<br />

van <strong>de</strong> excentrische omkeertandwielen. F. C. van <strong>de</strong>r Yel<strong>de</strong><br />

=.....-l<br />

I


I-<br />

Johannisberg 104<br />

73x104 cm is het papierformaat en 3300 druks per<br />

uur is <strong>de</strong> maximum snelheid van <strong>de</strong> Johannisberg<br />

104 stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers.<br />

ult <strong>de</strong> Follo-Grotesk<br />

Volledige beheers<strong>in</strong>g van het papier van <strong>in</strong>leg- tot<br />

uitlegstapel, soli<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rstel, stabiel drukmechanisme,<br />

overzichtelijke bouw en fraaie vormgev<strong>in</strong>g<br />

maken <strong>de</strong>ze pers tot wat zij werkelijk is. .<br />

een prijswaardige mach<strong>in</strong>e die zijn tijd vooruit is.<br />

wifac W<strong>in</strong>kler Fallert & Co. nv<br />

Pr<strong>in</strong>sengracht 783 Amsterdam-C, telefoon 66927


32<br />

<strong>té</strong><strong>té</strong>-varia<br />

1234567890<br />

abc<strong>de</strong>fghij<br />

klmnopqrs<br />

tuvwxyz&<br />

gBt$.,''.',1?*<br />

à é i oou n a e<br />

ABCDEFG<br />

HIJKLMNO<br />

PQRSTUVW<br />

XYZ-E-G-O<br />

Mercator<br />

De schreeÍlozen blilven <strong>de</strong> aandacht vragen.<br />

Voor hoe lang ? We zullen maar zeggen: tot<br />

<strong>de</strong> verkoop achteruit gaat en <strong>de</strong> lettergieters<br />

weer met nieuw aan <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>-eisen beantwoor<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />

lettertypen aan <strong>de</strong> markt komen,<br />

De Mercator, enige jaren terug uitgebracht<br />

door <strong>de</strong> Lettergieterij Amsterdam, wordt<br />

geacht te behoren tot <strong>de</strong> groep van'verbeter<strong>de</strong><br />

negentien<strong>de</strong>-eeuwse schreeílozen'. Deze<br />

schreeíloze letter is er <strong>in</strong> vier gradaties:<br />

mager, normaal, vet en smal-vet, Elke gradatie<br />

Intern transport en opslag<br />

In menig produktieproces is <strong>de</strong> weg door het<br />

bedrijÍ, van het b<strong>in</strong>nenkomen van <strong>de</strong> grondstofÍen<br />

oÍ halífabrikaten totaan het moment<br />

dat ze <strong>in</strong> het bedrilf komen en voorts totdat<br />

het produkt <strong>in</strong> <strong>de</strong> expeditieaÍ<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g gereed<br />

staat om verzon<strong>de</strong>n te wor<strong>de</strong>n, bijzon<strong>de</strong>r lang.<br />

Het is <strong>in</strong> <strong>de</strong> regel een route met veel transport,<br />

met herhaal<strong>de</strong>lijk opnemen en neerzetten<br />

en met vele kortstondige oí langdurige<br />

opslagen. Hierdoor wordt het produkt wel<br />

duur<strong>de</strong>r. maar niet beter.<br />

Een on<strong>de</strong>rzoek, omstreeks 1955 <strong>in</strong>gesteld <strong>in</strong><br />

Duitsland naar <strong>de</strong> kosteníactoren die van<br />

<strong>in</strong>vloed waren op <strong>de</strong> broodprijs, gaÍ aan dat<br />

het <strong>in</strong>terne transport en <strong>de</strong> opslag op <strong>de</strong><br />

boer<strong>de</strong>ril, <strong>in</strong> <strong>de</strong> maal<strong>de</strong>rij en bij <strong>de</strong> bakker<br />

tezamen ruim 32o/o uitmaakten van <strong>de</strong> verkoopprijs<br />

van het brood. Dit betekent, dat<br />

als <strong>de</strong> huisvrouw van één brood l8 sneetjes<br />

snijdt, met 6 sneeties het <strong>in</strong>terne transport<br />

en <strong>de</strong> opslag wor<strong>de</strong>n betaald.<br />

Een on<strong>de</strong>rzoek <strong>in</strong> een mo<strong>de</strong>rn <strong>in</strong>gericht bouwbedriií<br />

heeft uitgewezen dat van <strong>de</strong> toegevoeg<strong>de</strong><br />

waar<strong>de</strong>, die uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk <strong>de</strong> won<strong>in</strong>ghuur<br />

bepaalt,33o/" besteed werd aan <strong>in</strong>tern<br />

transport en opslag.<br />

Dit zijn cijíers die <strong>in</strong> elk produktiebedrijf tot<br />

na<strong>de</strong>nken moeten stemmen, Beperk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

opslagkosten is mogelijk door het scheppen<br />

van mogeliikhe<strong>de</strong>n tot snel en kort transport,<br />

verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van het aantal opslaghan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen<br />

en volle benutt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> beschikbare<br />

ruimte. Voor wat dit laatste betreft: als er<br />

horizontaal geen ruimte is, zal men het <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

hoogte moeten zoeken.<br />

1234567890<br />

abc<strong>de</strong>fghij<br />

klmnopqrs<br />

tuvwxyz&<br />

*<br />

g B t $ . ,' :;1.?<br />

áéióoO hae<br />

ABCDEFG<br />

HIJKLMNO<br />

PQRSTUVW<br />

XYZ.E.G.@<br />

heeft een bijbehoren<strong>de</strong> cursief, oí eigenlijk<br />

beter gezegd: schu<strong>in</strong>e letter.<br />

Men kan <strong>de</strong> vraag stellen oÍ er aan <strong>de</strong>ze letter<br />

behoeíte was. Bij het beantwoor<strong>de</strong>n van <strong>de</strong>ze<br />

vraag moet wor<strong>de</strong>n opgemerkt dat <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

laatste laren <strong>de</strong>ze zgn. verbeter<strong>de</strong> negen-<br />

tien<strong>de</strong>-eeuwse schreeflozen beantwoor<strong>de</strong>n<br />

aan <strong>de</strong> behoeÍte voor veel drukwerk om het<br />

een strakke en zal


--<br />

Jern_lnee,<br />

ikrnoet nog Bellen,<br />

bellen!<br />

GRAFISCHE KUNSTINRICHTI NG<br />

wooromt Om nog eens te yrogen of het wel<br />

primo <strong>in</strong> or<strong>de</strong> komt, mooi wordt. Niet doen, meneer.<br />

Dot hoeft niet meer. S<strong>in</strong>ds u uw reproductie-or<strong>de</strong>rs<br />

toevertrouw<strong>de</strong> oon <strong>de</strong> ,,Repro" is dot niet en nooit<br />

meer nodig. U kunt gerust zijn. Hetkomtvoor elko...<br />

hola, let op uw dobber, u hebt beetJlJ<br />

Vanwaar die rustige zekerheidl Vanwaar, dat <strong>de</strong><br />

,,Repro" zo zelfbewust kan zeggen dat alles alti.jd<br />

goed komt? Dat begrijpt u, als u onze grafische<br />

kunst<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g eenmaal gezien hebt: efiiciency!<br />

Komt u eens kijken? Maar haalt u eerst even <strong>in</strong><br />

alle rust die reusachtige snoekbaars b<strong>in</strong>nen...<br />

DE REPRODUCTIE<br />

COMPAGNIE NY.<br />

CEINTUURBAAN 72 ROTTERDAM T2 TELEFOON I8O3OI


34<br />

<strong>té</strong> <strong>té</strong>-varia<br />

Wat en hoe met <strong>de</strong> wikkelplaat I<br />

De Hei<strong>de</strong>lberger-fabrieken, hier te lan<strong>de</strong> be-<br />

kwaam vertegenwoord igd door Lettergieterij<br />

Amsterdam, blijven reclame maKen voor nun<br />

hoogdrukpersen met wikkelplaten.<br />

Een grote fol<strong>de</strong>r, gedrukt op zwaar kunst-<br />

drukpapier, toont voor tekst en vlakken een<br />

goed resultaat, De autotypie <strong>in</strong> kleuren, nat-<br />

<strong>in</strong>-nat gedrukt met speciale <strong>in</strong>kten, maakt niet<br />

zo'n grootse <strong>in</strong>druk.<br />

Hoe ligt het met <strong>de</strong> kostenl Clichés moeten<br />

wor<strong>de</strong>n gemaakt van <strong>de</strong> complete druk-<br />

vormen. Dit betekent zelf maxen van mon-<br />

tages. Door een clichéfabriek laten doen is<br />

nogal moeilijk en wij vernamen ook nog niet<br />

van een clichéfabriek die <strong>de</strong>ze arbeid op zich<br />

wil nemen, Ongetwijíeld vraagt het werken<br />

met wikkelplaten specialisten voor <strong>de</strong> voor-<br />

bereid<strong>in</strong>g. De arbeid aan het samenstellen van<br />

<strong>de</strong> drukvormen, <strong>de</strong> montage dus, is ongeveer<br />

gelijk aan die voor offset of diepdruk.<br />

Aan het aanschafÍen van een <strong>de</strong>rgelijke pers<br />

dient uiteraard een grondige bestu<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van<br />

het kostprijsvraagstuk vooraí te gaan. Zeker<br />

moet men er van zi<strong>in</strong> dat er <strong>in</strong> voldoen<strong>de</strong> mate<br />

geschikt drukwerk voor een <strong>de</strong>rgelijke type<br />

pers beschikbaar is. R.42 |<br />

IPEX te Lon<strong>de</strong>n<br />

Op <strong>de</strong> tii<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> lpex (16-27 iuli a.s.) te<br />

'Het<br />

hou<strong>de</strong>n tentoonstell<strong>in</strong>g drukken en <strong>de</strong><br />

menseliike geest'zal <strong>in</strong> een speciaal hiertoe<br />

<strong>in</strong>gericht kab<strong>in</strong>et het Psalterium te zien zi<strong>in</strong>,<br />

dat door <strong>de</strong> collega's van Gutenberg, Johann<br />

Fust en Peter SchófÍer, <strong>in</strong> 1457 werd gedrukt.<br />

Tene<strong>in</strong><strong>de</strong> een zuiver register te verkrijgen bii<br />

het drukken <strong>in</strong> meer dan één kleur, wer<strong>de</strong>n<br />

<strong>de</strong> kleurge<strong>de</strong>elten van dit voor <strong>de</strong> toenmalige<br />

dagen grootse werk apart <strong>in</strong>gerold en tegelijk<br />

met <strong>de</strong> zwarte <strong>de</strong>len gedrukt. Van het boek,<br />

het eerste waar<strong>in</strong> ook <strong>de</strong> naam van <strong>de</strong> drukker<br />

staat, zijn slechts tien exemplaren bekend.<br />

Het tentoongestel<strong>de</strong> exemplaar is uit <strong>de</strong><br />

particuliere collectie van <strong>de</strong> Engelse kon<strong>in</strong>g<strong>in</strong>.<br />

Voorts is nog opgesteld een groot mo<strong>de</strong>l van<br />

<strong>de</strong> eerste cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers die Friedrich Konig<br />

bouw<strong>de</strong> en <strong>in</strong> l8l4 aan 'The Times' lever<strong>de</strong>.<br />

Voor op 23, 24 en 25 iuli a.s. te hou<strong>de</strong>n <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>gen<br />

zijn beken<strong>de</strong> figuren uit <strong>de</strong> drukkerswereld,<br />

zowel uit Engeland als van het<br />

'cont<strong>in</strong>ent',<br />

uitgenodigd om hun visie te geven<br />

over rotatieofíset, vellenrotatiehoogdruk en<br />

<strong>de</strong> nieuwste ontwikkel<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> <strong>de</strong> grafische<br />

en aanverwante <strong>in</strong>dustrie. De voertaal is<br />

Engels, doch <strong>de</strong> <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>gen zi<strong>in</strong> tegeliikertijd<br />

te horen <strong>in</strong> het Frans, Duits oÍ ltaliaans,<br />

In het algemeen zullen <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> fabrieken<br />

en han<strong>de</strong>lshuizen er vertegenwoordigd zijn.<br />

On<strong>de</strong>r onze aandacht komen verschillen<strong>de</strong> aÍzon<strong>de</strong>rlijke<br />

aanduid<strong>in</strong>gen. Zo van Johannisberg<br />

over <strong>de</strong> stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen en <strong>de</strong> Miller<br />

één- en tweekleurenpersen. Mart<strong>in</strong>i laat een<br />

automatische garenloosb<strong>in</strong>dmach<strong>in</strong>e zien, gekoppeld<br />

met een Sheridan-vergaarmach<strong>in</strong>e.<br />

Graphicart, verkooporganisatie van W<strong>in</strong>kler<br />

Fallert & Co., <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r gespecialiseerd<br />

<strong>in</strong> rotatiepersen voor hoog- en diepdruk,<br />

toont een postzegelrotatiepers en een verkle<strong>in</strong>d<br />

mo<strong>de</strong>l van een zeer grote snelloperrotatiepers<br />

zoals aan'Le Mon<strong>de</strong>'te Parijs<br />

werd geleverd. Nieuw is <strong>de</strong> Primcype-preegapparatuur,<br />

waarbij het mogelijk is om door<br />

een juiste bevochtig<strong>in</strong>g en drog<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

matrijzen registerzuivere stypen te maken die<br />

geen ver<strong>de</strong>r pasmaken op <strong>de</strong> pers vereisen.<br />

De Insermatic is een apparaat, dat - gekoppeld<br />

aan <strong>de</strong> rotatiepers - bijlagen <strong>in</strong> kranten steekt.<br />

Al weer een Drobleem m<strong>in</strong><strong>de</strong>r. R.9<br />

Rex-Record Vll<br />

Bouw, íormaat, snelheid en mogelilkhe<strong>de</strong>n<br />

van <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> Íabrikaten boekdrukpersen gaan<br />

steeds meer op elkaar liiken. Het lilkt er<br />

overigens op oí het maximum aan snelheid en<br />

ver<strong>de</strong>re mogelijkhe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze sector voor-<br />

lopig uitgeput zal zijn.<br />

De constructeurs doen nu hun bes! om ver-<br />

Íi<strong>in</strong><strong>in</strong>gen aan te brengen. De nieuwe Rex-<br />

Record Vll, papierformaat 7l x l0l, druk-<br />

oppervlak <strong>in</strong> het raam 69 x 95 cm, heeít vier<br />

letterrollen van 72 mm doorsnee, die alle<br />

buiten <strong>de</strong> vorm keren. Een prima druk is<br />

verzekerd, daar bovendien <strong>de</strong> drukafwikkel<strong>in</strong>g<br />

vertraagd geschieCt.<br />

Belangrijk is <strong>de</strong> kett<strong>in</strong>guitleg met grijpers die<br />

zon<strong>de</strong>r verstellen voor alle papiersoorten<br />

bruikbaar zijn. Bovendien kan een uitleg met<br />

'luchtkussen' wor<strong>de</strong>n bijgeleverd, waardoor<br />

een smetvrije uitleg van grote vlakken oí<br />

clichés dan ook volkomen verzekerd is.<br />

De vertegenwoordig<strong>in</strong>g heeít Mahez. R.421<br />

N ieuwe Hell-apparatuu r : ZetÍax<br />

In Klischograph-Nieuws nr. 6 van <strong>de</strong> laatste<br />

jaargang komt een artil


I<br />

YERLANGT U ECht<br />

KvvALTTETTSZÉT SEL<br />

zodat ook kunstdruk u geen zorgen baart<br />

en zon<strong>de</strong>r veel voorbereid<strong>in</strong>g kan wor<strong>de</strong>n gedrukt,<br />

dan <strong>de</strong>nkt u onmid<strong>de</strong>llijk aan MoNoTYPE +<br />

losse-letter zet- en gietmach<strong>in</strong>es, die met haar<br />

vaste-hoogte gietvormen een prachtig produkt<br />

uit fraaie lettertypen, op zuivere hoogte leveren.<br />

En niet alleen <strong>de</strong> kwaliteit van het zetsel,<br />

maar evenzeer <strong>de</strong> grote veelzijdigheid er van<br />

maken<br />

'Monotype' mach<strong>in</strong>es tot een<br />

aantrekkel ij ke i nvesteri ng.<br />

TH E MONOTYPE CORPORATION LIM ITED<br />

KEIZERSGRACHT TELEFOON 222045.24 3606 - AMSTERDAM.C<br />

Oe rÉrÉ-Yerzamelband<br />

is b<strong>in</strong>nenkort weer beschikbaar<br />

De meest i<strong>de</strong>ole<br />

en proktische oploss<strong>in</strong>g<br />

voor een tijdschrift!<br />

Een doelmatig <strong>in</strong>hangsysteem, dat <strong>de</strong> nummers<br />

van uw vaktijdschriÍt volkomen <strong>in</strong>tact laat, geen<br />

losmaken van nietjes vergt en geen lelijk af-<br />

snij<strong>de</strong>n van witmarges met zich brengt.<br />

Op eenvoudige wijze wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke<br />

bla<strong>de</strong>n met dubbele metalen naal<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> band<br />

bevestigd en vormen dan een boekwerk dat een<br />

stootje kan verdragen.<br />

* Prrjs van <strong>de</strong> TéTé-verzomelbond Í 3,25<br />

( i nclusief po rtokosten)<br />

Twee-jaargangen<br />

<strong>in</strong> één band!<br />

Besteld kan wor<strong>de</strong>n door stort<strong>in</strong>g op giroreken<strong>in</strong>gT2462<br />

ten name van <strong>de</strong> Algemene Ne<strong>de</strong>rlandse Grafische Bond te Amsterdam,<br />

met op het betal<strong>in</strong>gsstrookje <strong>de</strong> aanduid<strong>in</strong>g: TéTé-band<br />

Ge<strong>de</strong>poneerd<br />

Han <strong>de</strong>ls merk<br />

N.V. DRUKI<br />

* lngeschreven han<strong>de</strong>lsmerk<br />

ln <strong>de</strong><br />

grote Yraag naar<br />

Arnhemia<br />

druk<strong>in</strong>kten<br />

ligt <strong>de</strong><br />

bevestig<strong>in</strong>g Yan<br />

ons kunnen<br />

NKT. & VERFFABRIEK<br />

'ARNHEMIA'<br />

Postbus 224 - Arnhem<br />

Telefoon (08300) 26004-30347 -26364<br />

Telegram-adres: Druk<strong>in</strong>kt Arnhem


7<br />

DnnnoT<br />

NNAAAlI<br />

DnnnsT<br />

= C á E E Ë<br />

=ÉÉ== E -V? C':' 'ut C5<br />

=<br />

E-r<br />

e<br />

C=<br />

È<br />

Pno0$T<br />

Een vokboek von grote woor<strong>de</strong>!<br />

Druk<strong>in</strong>kten<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk<br />

Deze populoi r geschreven verhon<strong>de</strong>l<strong>in</strong> g<br />

over tol von <strong>in</strong>ktvroogstukken,<br />

gebon<strong>de</strong>n <strong>in</strong> frooie blouw-l<strong>in</strong>nen bond<br />

met goudstempel,<br />

is verkrijgboor voor slechts<br />

f 4rso<br />

Schriftelijke bestell<strong>in</strong>gen te richten aan het secretariaat van<br />

<strong>de</strong> Commissie ter Bevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Vakstudie, Kon<strong>in</strong>g<strong>in</strong>-<br />

neweg 20, Amsterdam-2., on<strong>de</strong>rgelijktijd ige stort<strong>in</strong>g van het<br />

vermeld e kosten bed rag op gi roreken i ng n r. 72462, ten name<br />

van <strong>de</strong> Algemene Ne<strong>de</strong>rlandse Grafische Bond, Amsterdam<br />

OLYMPIA A EARLS COTJRT LONDON<br />

INTERNATIONAL<br />

PRINTING<br />

MACHINE,RY<br />

AND ALLIED TRADES<br />

E,XHIBITION<br />

I6.- 27 juli 1963<br />

Arrangórerne: F' W. BRIDGES & SONS LTD., Grand Build<strong>in</strong>gs,'Irafalgar Square, London, W.C.z, F)ngland. 'felegram: SEGDIRII RAND London<br />

--


N.V. LETTE RGI ETERIJ .A M STE RDA M' VH. N.TETTE RO O E<br />

Intertype<br />

iltililllllllllllllllliltilil 'ililillll<br />

'ilililillllllllllllffillil 'ilililillllillllillilffi|<br />

,ilililllllllllllllllllffi<br />

ril' iriiilllllllllllitflii'iriillllll<br />

iiillllllllllllllfl<br />

'ililililllllllllililffim<br />

Komt u zetcapaciteit te kort?<br />

Vergroot <strong>de</strong>ze dan doorvolautomatisch zetten<br />

op <strong>de</strong> High Speed lntertype met TTSapparatuur<br />

. Zet mêér <strong>in</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>r tijd !<br />

,ilrilililllllllllllillffi||il<br />

ililililllillllllllllltffi<br />

tilil ilililllllllllllllllltffi|lil<br />

)ooooooooo(<br />

ilffillllllllilllililru<br />

In slechts enkele jaren wer<strong>de</strong>n er <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland<br />

o.a. bij vrijwel alle grote dagbla<strong>de</strong>n<br />

méér dan hon<strong>de</strong>rd High Speed Intertypes<br />

'ililillllllllllllllllffi<br />

metTTS geplaatst.Ook verschei<strong>de</strong>ne boek-<br />

tilil<br />

en han<strong>de</strong>lsdrukkerijen besloten tot aanschaÍf<strong>in</strong>g<br />

van lntertYPes TTS.<br />

Een referentielijst zen<strong>de</strong>n wij u gaarne toe.<br />

oezet uit <strong>de</strong> smalle vette Antieke en Mercatol<br />

I


a<br />

lle prg<strong>in</strong>un0ghler tlon <strong>de</strong> sleen<br />

HIGBA N.u. U00R UtT HElt IIGHIilSGHE pn0ltucltElllll<br />

1: LINOTYPE-Elektron (en ver<strong>de</strong>r alle mach<strong>in</strong>es en apparaten voor <strong>de</strong> zetterij)<br />

2 tlm 8 M,A.N.: Pràgepersen <strong>in</strong> diverse uitvoer<strong>in</strong>gen. InÍrarood-matrijzendroger. Gietwerk voor vlakke platen, ,,Flachkipper".<br />

Gecomb<strong>in</strong>eer<strong>de</strong> Írais- en schaaÍmach<strong>in</strong>e,,,Planotom", voor <strong>de</strong> rugzij<strong>de</strong> bewerk<strong>in</strong>g van vlakke platen. CentriÍugaalpomp<br />

gietwerken, al dan niet met aangebouw<strong>de</strong> platenbewerk<strong>in</strong>gsmach<strong>in</strong>e. (Voor vol- resp. halïautomatische- alsme<strong>de</strong><br />

eenvoudige platenbewerk<strong>in</strong>gsmach<strong>in</strong>es, maken wij ook gaarne offerte) Fraisapparaat voor ron<strong>de</strong>, doch ook voor ron<strong>de</strong><br />

en vlakke platen. Rotatiepersen,<br />

_=


E.<br />

Brengt<br />

f.ear<br />

<strong>in</strong> unt<br />

drukwerk<br />

en kleur<br />

cilcHE's<br />

I<br />

rr t<br />

IT r<br />

rr I<br />

I .r<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> punÍjes verzorgd<br />

tt<br />

rÍ<br />

tl<br />

Íx<br />

rr<br />

rí<br />

IT<br />

II<br />

II<br />

I<br />

x<br />

I rr IT<br />

I IIT IX<br />

I II r|í<br />

I rrt rÍ<br />

t rt rlí<br />

I tlr IT<br />

I IT rI<br />

I ITT II<br />

I IT IT '.:<br />

tttl<br />

IITI<br />

rtrÍ<br />

ITII<br />

:B:l:l<br />

EI rtft<br />

I tttf<br />

rttl<br />

!tft<br />

.tl<br />

rustenburgerstraat l9 telefoon 7l 7883 amsterdam<br />

T\<br />

r T<br />

r I<br />

t<br />

I; :E:<br />

tt<br />

fI<br />

I<br />

orhokoll<br />

pilpt0r0il<br />

waarop U<br />

veilig<br />

kunt<br />

drukken<br />

PRINTOPRINT<br />

stabiele kwaliteit<br />

en uiterste service,<br />

ook bij Uw drukproblemen<br />

houthou<strong>de</strong>nd mach<strong>in</strong>egestreken papier,<br />

mat en gesat<strong>in</strong>eerd<br />

PRINTOPAAI(<br />

houtvrij mach<strong>in</strong>egestreken papier<br />

PRINTOKARTON<br />

houtvrij mach<strong>in</strong>egestreken karton<br />

SCIIETIFELEN I(IINSTDR,UK<br />

houtvrii en houthou<strong>de</strong>nd<br />

* Gunstige ruime sorter<strong>in</strong>g.<br />

|(O }II}IKLIJ|(E PAPIERFABRIE|(<br />

l,AII GETOER ZOIIEII }l.t',<br />

Hooídkantoor te Amsterdam, telefoon 220055. telex 12075<br />

Filialen te Arnhem, Breda, 's-Gravenhage,<br />

Gron<strong>in</strong>gen,<br />

Maastricht Rotterdam. Utrecht


Rasteropnamen<br />

K-dml<br />

f= a^\ |<br />

I \\íí l\ |<br />

I tt\t,, I<br />

| .z/ \y/ I<br />

\ JÀAT /<br />

\ tN NaDat!^{o /<br />

\rlllllgl<br />

sneller<br />

eenvoudiger<br />

met KODAK TíAGENTA CONTACT RASTERS<br />

Kodak Magenta Contact Rasters wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> contactapparatuur, <strong>in</strong> <strong>de</strong> ca-<br />

mera of met een vergrot<strong>in</strong>gsapparaat <strong>in</strong> contact (vacuum) met een Sevoelig<br />

materiaal gebruikt. Zij vereenvoudigen het maken van rasteropnamen<br />

aanzien lij k.<br />

De correctie van het contrast wordt niet meer bepaald ivolgens <strong>de</strong> ge-<br />

bruikelijke metho<strong>de</strong>n, zoals verschillen<strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>genlvan het diafragma of<br />

<strong>de</strong> rasterafstand, maar door gebruik van een filter tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> belicht<strong>in</strong>g'of<br />

door een extra nabelicht<strong>in</strong>g.<br />

Toepass<strong>in</strong>g van Kodak Magenta Contact Rasters levert aanzienlijke voor-<br />

<strong>de</strong>len op:<br />

o verbeter<strong>de</strong> reproduktiekwalitei t<br />

o betere weergave van hoge lichten en halft<strong>in</strong>ten<br />

O grotere scherpte en meer fijnheid van <strong>de</strong>tails<br />

o eenvoudiger contrastregel<strong>in</strong>g<br />

KODAK N.V. ANNA PAULOWNASTRAAT 7ó DEN HAAG<br />

beter<br />

ir;ïi E<br />

li


fPErí96?<br />

rotoot<br />

f6-27JALI/<br />

OLTMPIÁ BIAE flÁIT<br />

D I EPDRU KROTATIEMAC H I N ES<br />

PIG M E NTPAPI E ROYE RDRAAG. E N<br />

PROEFDRUKMACHINES<br />

PO STZ E G E LROTA,TI E D RU K MAC H I N E S<br />

FO R M U LI E RE N ROTATI E D RU K MAC H I N E S<br />

FO RM U LIE RE NVERZAM ELMACH ! N ES<br />

HALF ROTATI E-D RU KMAC H I N ES<br />

oMROL- EN SNtf MACHtNES<br />

ROLLEN SN tf MACH rN ES VOO R<br />

PAP!ER, KARTO N, TRANSPARANTE,<br />

KU NSTSTOF- EN METAALFOLIE<br />

CIRKELMESSEN<br />

OO[B[LIANMSTA<br />

Alleenvertegenwoordiglng voor Ne<strong>de</strong>rland: TEPACA n.v. Bussumer3traat 27a Hllversum te!. 02950.12851 (3 lljnen) telex 14094<br />

E .-


2 Papier legt vast<br />

'Ik zal u vertellen hoe een leeuw af<br />

te richten', schreef Villard d.e<br />

Ilonnecourt, tekenaar, meester<br />

steenhouwer en metselaar, <strong>in</strong> zljn<br />

schetsboek. Door hem en door zijn<br />

notities op PaPier weten 'fire van<br />

het temmen van leeuwen en van<br />

nog veel meer d<strong>in</strong>gen, zoals die<br />

omstreeks het jaar 1200<br />

gebeur<strong>de</strong>n. In zijn getleeltelijk<br />

bewaard gebleven schetsboek<br />

bla<strong>de</strong>rend. v<strong>in</strong><strong>de</strong>n we ooggetuigeverslagen<br />

van zijn reizen en vele<br />

ged.etailleerd.e handleid<strong>in</strong>gen voor<br />

bouwkundige objecten.<br />

Papier legt vast. Het is voor<br />

scheppen onmisbaar.<br />

;1.<br />

t{?<br />

*t'<br />

G. H. BiJHRMANN'S PAPIERGRO()THANDEL NV<br />

ftfrnf,uOrrroqrrt h,l<br />

rron1lrtrrgs ron-lt rt IgÊ D'lcrr.. D{clr."<br />

Qf &frUbehtnc-<br />

\f[ i'rr drumrg<br />

luriludrlct3<br />

tl*rneg&Ë<br />

(s qTTF<br />

amsterdrm ÁÍnhem 0en Haag Devenler t<strong>in</strong>dhoven Gron<strong>in</strong>gen LeeuwaÍ<strong>de</strong>n Maastíicht Rolterdan utÍechl<br />

.l


<strong>té</strong> <strong>té</strong><br />

TECHNTSCH TtIDSCHRTFT<br />

YC'OR DE GRAFISGHE INDUSTRIE<br />

l8e iaargang<br />

mei-juni 1963


Parallellen <strong>in</strong> <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunst<br />

2 Fragment van een altaarstuk met portretten van <strong>de</strong> stichters, door<br />

<strong>de</strong> Noordne<strong>de</strong>rlandse schil<strong>de</strong>r Jacob Cornelisz. van Oostzanen (plm.<br />

1470-1533). De hele opvatt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze groep uit het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong><br />

l6e eeuw heeít nog iets laat-mid<strong>de</strong>leeuws. Men lette vooral op <strong>de</strong><br />

wat stereotiepe gelaatsuitdrukk<strong>in</strong>gen. In zui<strong>de</strong>liiker lan<strong>de</strong>n - en<br />

vooral <strong>in</strong> ltalië - zi<strong>in</strong> portretten uit <strong>de</strong>zelÍ<strong>de</strong> tiid reeds veel meer op<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele uitbeeld<strong>in</strong>g <strong>de</strong>r personen gericht<br />

Bijschrift van <strong>de</strong> ofbeeld<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> voorgaan<strong>de</strong> pog<strong>in</strong>o:<br />

2 I Kon<strong>in</strong>g<strong>in</strong>MariaLuisadoorF.Goya(1746-1828).Ditportrêtuitt79O<br />

zou evenzogoed <strong>in</strong> elke an<strong>de</strong>re tijd geschil<strong>de</strong>rd kunnen zijn, zó algemeen<br />

menselilk, tijdloos en vergeestelilkt is <strong>de</strong> opvatt<strong>in</strong>g. Wil zien<br />

een mensentype dat vanaf Eva tot vandaag op onze planeet te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />

w*. De vorst<strong>in</strong> - een beslist niet mooie matrone - kijkt ons aan;<br />

behaagziek, il<strong>de</strong>l en sluw. Meesterliik vereeuwigd door één van <strong>de</strong><br />

grootste kunstenaars die ooit heeít geleefd<br />

Ditmaal wil ik iets vertellen over het poÍtret.<br />

Talrijk zijn <strong>de</strong> mysterieuze verhalen rond dit specialisme <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> ku nst, waardoor <strong>de</strong> leek zich <strong>de</strong> portrettist nog vaak<br />

voorstelt als iemand met feilloos vorsen<strong>de</strong> blik, die reeds<br />

tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> eerste zitt<strong>in</strong>g dwars door iemands uiterlijk heen<br />

kijkt, Een soort visueel psychiater.<br />

Dit is overdreven en ten <strong>de</strong>le onjuist! Ook <strong>de</strong> portretkunste-<br />

naar is <strong>in</strong> <strong>de</strong> eerste ploots beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunstenoor. De beruchte<br />

'psychologische blik' is <strong>in</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>re of meer<strong>de</strong>re mate wèl<br />

<strong>in</strong>tuitief bij hem aanwezig, maar leidt bij werkelijke portret-<br />

kunst nooit tot een overwegend verstan<strong>de</strong>lijk observeren en<br />

uitbeel<strong>de</strong>n van het mo<strong>de</strong>l. Verstand èn gevoel gaan hier altijd<br />

tezamen.<br />

fn <strong>de</strong> foop <strong>de</strong>r eeuwen heeft zich schijnboor veel <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze kunst<br />

gewijzigd. Van het <strong>de</strong>voot en <strong>in</strong>getogen konterfeitsel <strong>de</strong>r<br />

stichters op een altaarstuk (afbeeld<strong>in</strong>g 2) is via het zelÍbewuste<br />

proÍane vorstenportret uit <strong>de</strong> renaissance (afbeeld<strong>in</strong>g 3) ten-<br />

slotte <strong>de</strong> wat nerveuze eigentijdse portretnotitie ontstaan<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 4).<br />

Maar wezenlijk is niets veran<strong>de</strong>rd! Portretteren bleeÍ het uit-<br />

beel<strong>de</strong>n van het'won<strong>de</strong>r mens'door een mens die kunstenaar<br />

is. En nog steeds is <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> krvaliteit van het werk aÍ-<br />

hankelijk van <strong>de</strong>zelÍ<strong>de</strong> essentiële íactoren die altijd het peil<br />

van het portret hebben bepaald.<br />

Eén er van is <strong>de</strong> ge<strong>in</strong>spireerdheid van <strong>de</strong> kunstenaar. D.w.z. het<br />

mo<strong>de</strong>l moet hem zó boeien, dat het <strong>de</strong> gelukkige aanleid<strong>in</strong>g<br />

wordt voor het kunstwerk, Sympathie tussen portrettist en<br />

mo<strong>de</strong>l is hierbij geensz<strong>in</strong>s altijd voorwaar<strong>de</strong>. Integen<strong>de</strong>el, vele<br />

belangrijke portretten zijn ontstaan me<strong>de</strong> door <strong>de</strong> meedogen-<br />

loze kritiek of spot van <strong>de</strong> kunstenaar tij<strong>de</strong>ns het - mogelijk<br />

luist hierdoor - boeien<strong>de</strong> contact met zijn mo<strong>de</strong>l. Het sublieme,<br />

scherp geobserveer<strong>de</strong> en volstrekt ongeflatteer<strong>de</strong> portret <strong>de</strong>r<br />

kon<strong>in</strong>g<strong>in</strong> Maria Luisa, van <strong>de</strong> Spaanse schil<strong>de</strong>r F. Goya (1746-<br />

1828), getuigt o.a. hiervan (afbeeld<strong>in</strong>g l). Dit portret uit 1790<br />

zou evengoed <strong>in</strong> elke an<strong>de</strong>re tijd geschil<strong>de</strong>rd kunnen zijn, zó<br />

algemeen menselijk, tijdloos en vergeestelijkt is <strong>de</strong> opvatt<strong>in</strong>g.<br />

Wij zien een mensentype dat vanaf Eva tot vandaag op onze<br />

planeet te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n was.<br />

Hieruit wordt dui<strong>de</strong>lijk, dat <strong>de</strong> portretkunstenaar <strong>de</strong> moed<br />

moet opbrengen steeds eerlijk zijn onopgesmukte visie op <strong>de</strong><br />

te portretteren mens visueel te maken. Ook dit is een voor-<br />

waar<strong>de</strong> om tot werkelijke portretkunst te komen. De grote<br />

Russische verteller Nicolal Gogolj (1809-1852) beschrijít <strong>in</strong><br />

zijn novelle 'Het portret' op meesterlijke wijze <strong>de</strong> aftistieke<br />

en menselijke on<strong>de</strong>rgang van een jong schil<strong>de</strong>r, die zich niet<br />

aan <strong>de</strong> hierboven geschetste spelregels hield.<br />

Ver<strong>de</strong>r zijn er <strong>de</strong> zuiver ambachtelijke problemen waarmê<strong>de</strong><br />

men als portrettist te worstelen heeft. Portretteren vereist<br />

een grote mate van vormbeheers<strong>in</strong>g, Een goed landschaps-<br />

tekenaar is bijvoorbeeld nog niet altijd een portrettekenaar.<br />

Het uitbeel<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> mens - en met name het menselijk<br />

portret - vraagt zuiver technisch gezien het hoogste van <strong>de</strong><br />

kunstenaar. Men verheffe echter <strong>de</strong>ze vorm van specialisatie<br />

niet tot een soort beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunst van hogere or<strong>de</strong>! Max<br />

Liebermann, <strong>de</strong> <strong>in</strong> 1935 overle<strong>de</strong>n spirituele Duitse impressionistische<br />

schil<strong>de</strong>r (o.a. een troot bewon<strong>de</strong>raar van onze<br />

Ne<strong>de</strong>rlandse Josef en lsaàc lsraëls) zei eens zeer treffend: 'een<br />

goed geschil<strong>de</strong>r<strong>de</strong> appel (oÍ peer) is evenzo belangrijk als een<br />

schil<strong>de</strong>rij met Madonna'.<br />

Nog een probleem waarme<strong>de</strong> <strong>de</strong> kunstenaar bij zijn werk om<br />

een portret te maken reken<strong>in</strong>g moet hou<strong>de</strong>n is <strong>de</strong> grens waar<br />

het zuivere portret ophoudt, en er uitsluitend nog maar<br />

sprake is van uitbeel<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> mens of van mensen; zon<strong>de</strong>r<br />

werkelijke portretten<strong>de</strong>ns. Het spreekt vanzelf dat een <strong>de</strong>rge-<br />

lijk kunstwerk een meesterwerk kan zijn, maar aan zijn oor-<br />

-....-


--<br />

spronkelijke functie beantwoordt het niet. In dit verband <strong>de</strong>nk<br />

ik aan <strong>de</strong> 'Nachtwacht' (aÍbeeld<strong>in</strong>g 5), waarbij Rembrandt <strong>de</strong><br />

grens van het groepsportret dui<strong>de</strong>lijk heeft overschre<strong>de</strong>n. Er<br />

is hier van portetter<strong>in</strong>g van een troep mensen - <strong>in</strong> <strong>de</strong> strikte<br />

z<strong>in</strong> van <strong>de</strong> betekenis - niet veel terecht gekomen. De aízon<strong>de</strong>r-<br />

lijke uitbeeld<strong>in</strong>g <strong>de</strong>r personages werd door <strong>de</strong> schil<strong>de</strong>r op-<br />

geofferd aan het totale fantastische picturale gebeuren. De<br />

'Nachtwacht' 'uitsluitend'<br />

is een grandioos schil<strong>de</strong>rij gewor<strong>de</strong>n.<br />

Dat hierdoor conílicten zijn ontstaan met Rembrandts<br />

(terecht?) ontevre<strong>de</strong>n opdrachtgevers - van sommigen zijn<br />

immers niet meer dan enkele gezichts<strong>de</strong>len<br />

'geportretteerd' -<br />

zal u bekend zijn. Een van <strong>de</strong> i<strong>de</strong>ale voorbeel<strong>de</strong>n van portret-<br />

ten èn schil<strong>de</strong>rij v<strong>in</strong><strong>de</strong>n wij echter bij Rembrandt <strong>in</strong> zijn<br />

'Staalmeesters'<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g ó). Hier wer<strong>de</strong>n konterfeitsels èn<br />

schil<strong>de</strong>rkunst tot een evenwichtig geheel samengesmolten.<br />

Het ziet er <strong>de</strong> laatste tijd wel eens naar uit, of <strong>de</strong> eens zo grote<br />

Hollandse schil<strong>de</strong>rkunstige portrettraditie aan het afsterven<br />

is. De <strong>in</strong> <strong>de</strong> afgelopen vijftien jaren sterk op <strong>de</strong> voorgrond<br />

tre<strong>de</strong>n<strong>de</strong> schijnbaar'wereldschokken<strong>de</strong>' schil<strong>de</strong>rkunstige<br />

explosies zou<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze men<strong>in</strong>g kunnen versterken. Maar er<br />

zijn gelukkig toch nog bekwame Ne<strong>de</strong>rlandse portretkunste-<br />

naars, alhoewel hun aantal thans beslist m<strong>in</strong><strong>de</strong>r groot is. Wat<br />

zou hiervan <strong>de</strong> oorzaak kunnen zijn ?<br />

Er is <strong>in</strong> <strong>de</strong> eerste plaats momenteel m<strong>in</strong><strong>de</strong>r vraag naar por-<br />

tretten. De man die - o.a. ook om zijn welstand te <strong>de</strong>mon-<br />

streren - vroeger vrouw en k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren liet schil<strong>de</strong>ren, is thans<br />

veelal meer dan tevre<strong>de</strong>n met een kiekje van ga<strong>de</strong> en kroost <strong>in</strong><br />

Technicolor. En zijn maatschappelijke status kan hij he<strong>de</strong>n ook<br />

best tonen met een ijskast van het laatste mo<strong>de</strong>l.<br />

Maar niet alleen <strong>de</strong> consument heeft schuld! Ook sommige<br />

opleid<strong>in</strong>gen voor'producenten' zijn geduren<strong>de</strong> verschei<strong>de</strong>ne<br />

jaren ernstig tekort geschoten. Op een ge<strong>de</strong>elte van onze<br />

aca<strong>de</strong>mies - <strong>de</strong> Amsterdamse Rijksaca<strong>de</strong>mie van Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />

Kunsten vormt hierop o.a. een gelukkige uitzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g - is het<br />

exacte tekenen (<strong>de</strong> 'toonlad<strong>de</strong>rs' van <strong>de</strong> a.s, portrettist) <strong>in</strong><br />

diskrediet geraakt. Hierdoor wer<strong>de</strong>n er tot voor kort te<br />

we<strong>in</strong>ig jonge mensen door <strong>de</strong> kunstscholen afgeleverd die<br />

technisch nog <strong>in</strong> staat waren om portretten te vervaardigen.<br />

Gelukkig is er <strong>de</strong> allerlaatste tijd iets aan het veran<strong>de</strong>ren;<br />

zowel aan <strong>de</strong> opleid<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>stituten als bij <strong>de</strong> jonge kunstenaars.<br />

Belangstell<strong>in</strong>g en kunnen ten opzichte van het portret nemen<br />

weer toe. Men bespeurt het op verschei<strong>de</strong>ne recente exposi-<br />

ties: er is op dit moment beslist weer sprake van een zekere<br />

oplev<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> Hollandse portretkunst!<br />

Naar ik hoop zullen overheid, bedrijfsleven èn particulieren<br />

ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> toekomst <strong>de</strong>ze verheugen<strong>de</strong> vruchtbare ontwikke-<br />

l<strong>in</strong>g (eveneens <strong>in</strong> hÈn belang) <strong>in</strong> steeds toenemen<strong>de</strong> mate met<br />

opdrachten blijven stimuleren.<br />

Kurt Lób<br />

3 Kon<strong>in</strong>g Hendrik Vlll van Engeland, <strong>in</strong> 1537 door Hans Holbe<strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

Jonge geschil<strong>de</strong>rd (149718-1543). Indr<strong>in</strong>gend is hier <strong>de</strong> karakteruirbeeld<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong>ze vorst; bekend om zijn wreedheid. Een typisch<br />

renaissanceportret. Ook <strong>de</strong> horizontale li<strong>in</strong>en en vlal


7<br />

5 De Schuttersoptocht, het Corporaalschap van Kapite<strong>in</strong> Frans Bann<strong>in</strong>gh Cocq en Luitenant Willem van Ruytenburch, <strong>de</strong> zgn. 'Nachtwacht',<br />

door Rembrandt geschil<strong>de</strong>rd <strong>in</strong> 1642.<br />

6 Portretgroep van <strong>de</strong> Overlie<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> Lakenhal te Amsterdam. Deze'Staalmeesters'schil<strong>de</strong>r<strong>de</strong>Rembrandttw<strong>in</strong>tigiaarlater,<strong>in</strong>l662.<br />

_=_....-


ló<br />

ls mach<strong>in</strong>escha<strong>de</strong>te voorkomen ?<br />

Ongelukken met drukpersen zijn <strong>in</strong> drukkerijen helaas een<br />

bekend verschijnsel. In boekdrukkerskr<strong>in</strong>gen is het gevaar<br />

berucht van het achteloos laten liggen van een voorwerp op<br />

<strong>de</strong> vorm, bij voorkeur een kooisleutel, als <strong>de</strong> pers wordt aan-<br />

gezet. Hoewel offsetpersen voor iets <strong>de</strong>rgelijks m<strong>in</strong><strong>de</strong>r vatbaar<br />

zijn, zijn er toch gelegenhe<strong>de</strong>n genoeg om door onoplettend-<br />

heid een kostbare pers een gevoelige knauw te geven. Voor<br />

alle soorten persen geldt, dat <strong>de</strong> meeste scha<strong>de</strong> wordt ver-<br />

oorzaakt door onachtzaamheid en nalatigheid bij het <strong>in</strong>richten,<br />

het bedienen en het on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> pers.<br />

'Offset' gaf <strong>in</strong> dit verband enige gegevens weer uit het huis-<br />

orgaan van <strong>de</strong> Allianz Versicherungs-Aktiengesellschaft te<br />

Mi<strong>in</strong>chen, die slaan op dit on<strong>de</strong>rwerp.<br />

De scha<strong>de</strong>gevallen <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze sector zijn <strong>in</strong> elf jaar tijd van 49 op<br />

elke 1000 bij <strong>de</strong>ze maatschappij verzeker<strong>de</strong> persen opgelopen<br />

tot I l5 per jaar, dat is 2,34 maal zoveel. Maar nog verontrus-<br />

ten<strong>de</strong>r is het feit dat het aantal gevallen, veroorzaakt door<br />

fouten <strong>in</strong> <strong>de</strong> bedien<strong>in</strong>g <strong>de</strong>r mach<strong>in</strong>es, <strong>in</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> perio<strong>de</strong> is<br />

gestegen van l5 tot 47, dat is ruim het drievoudige. Dit gaat<br />

niet alleen <strong>de</strong> verzeker<strong>in</strong>gsmaatschappijen aan, maar <strong>de</strong> druk-<br />

<strong>in</strong>dustrie zelf. Het blad schrijÍt- na hiernaar een on<strong>de</strong>rzoek te<br />

hebben <strong>in</strong>gesteld - <strong>de</strong> oorzaak daarvan toe aan <strong>de</strong> gestegen<br />

vraag naar drukkerijprodukten, waardoor er meer persen<br />

<strong>in</strong> bedrijf zijn. Het voor <strong>de</strong> bedien<strong>in</strong>g daarvan noodzakelijke<br />

personeel is slechts <strong>in</strong> beperkte mate beschikbaar, hetgeen<br />

men tracht te compenseren door één drukker meer mach<strong>in</strong>es<br />

te laten bedienen, leerl<strong>in</strong>gen of nog niet volleer<strong>de</strong> drukkers<br />

zelÍstandig met <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es te laten omgaan enz. Daarbij<br />

komt nog dat veel longe drukkers niet lang <strong>in</strong> een zelí<strong>de</strong><br />

bedrijí blijven werken, waardoor zij telkens bij an<strong>de</strong>re, voor<br />

hen vreem<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es komen te staan. Het verhoog<strong>de</strong><br />

arbeidstempo en <strong>de</strong> daarmee verband hou<strong>de</strong>n<strong>de</strong> hoge draai-<br />

snelhe<strong>de</strong>n helpen het risico vergroten.<br />

Oorzoken von moch<strong>in</strong>escho<strong>de</strong><br />

Behalve door bedien<strong>in</strong>gsfouten kan scha<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es<br />

ontstaan door:<br />

o het Íalen van bepaal<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len (beveilig<strong>in</strong>gen enz.);<br />

b oorzaken van buiten (brand en <strong>de</strong>rgelijke);<br />

c fouten <strong>in</strong> het te verwerken materiaal (har<strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e <strong>de</strong>len);<br />

d íouten <strong>in</strong> <strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e oÍ <strong>in</strong> het materiaal.<br />

Een voorbeeld van scha<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatstgenoem<strong>de</strong> catagorie is <strong>de</strong><br />

gebroken hefboom van een aanlegsteun van een offsetpers<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g l), Het afgebroken stuk liet op alle drie cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />

zijn spoor na. Een soortgelijke beschadig<strong>in</strong>g vond z'n oorzaak<br />

<strong>in</strong> het losraken en <strong>in</strong> <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e vallen van <strong>de</strong> trekveer van<br />

een voorstang (aíbeeld<strong>in</strong>g 2). In het laatste geval kon niet<br />

wor<strong>de</strong>n vastgesteld oÍ <strong>de</strong> breuk reeds van het beg<strong>in</strong> af <strong>in</strong><br />

aanleg aanwezig was of niet. Dit bewijst hoe belangrijk regel-<br />

matige <strong>in</strong>spectie van kle<strong>in</strong>e bewegen<strong>de</strong> <strong>de</strong>len is.<br />

Een voorbeeld van het falen van bepaal<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len is het<br />

losraken van een draadbescherm<strong>in</strong>g van een lampje van een<br />

offsetpers, wat beschadig<strong>in</strong>g van rubber- en drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r van<br />

een offsetpers tot gevolg had (aíbeeld<strong>in</strong>g 3). Bij een an<strong>de</strong>re<br />

mach<strong>in</strong>e ontston<strong>de</strong>n door het weigeren van een e<strong>in</strong>dschakelaar<br />

beschadig<strong>in</strong>gen aan het tandwielhuis, <strong>de</strong> <strong>in</strong>- en uitlegapparaten,<br />

<strong>de</strong> voorgrijpers en <strong>de</strong> grijperstang. Daar <strong>de</strong> uitlegstapel niet<br />

tijdig werd weggenomen, g<strong>in</strong>gen er vellen karton terug <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e, die - doordat <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e niet stopte - daar grote<br />

scha<strong>de</strong> aanrichtten (aíbeeld<strong>in</strong>g 4).<br />

Beschadig<strong>in</strong>gen door onochtzoamheid en nolatigheid<br />

Talrijk zijn <strong>de</strong> gevallen waar<strong>in</strong> door slordig omgaan met <strong>de</strong>len<br />

van <strong>de</strong> pers belangrijke scha<strong>de</strong> ontstond. Het is herhaal<strong>de</strong><br />

malen voorgekomen, dat er na het weer <strong>in</strong>leggen van <strong>de</strong> rollen<br />

van het <strong>in</strong>kt- of vochtwerk verzuimd werd te controleren of<br />

<strong>de</strong> lagers goed wer<strong>de</strong>n afgesloten, zodat er on<strong>de</strong>r het drukken<br />

een rol uitsprong.<br />

Een an<strong>de</strong>r geval: door <strong>de</strong> onoplettendheid van <strong>de</strong> drukker<br />

raakte er een gaffelsleutel <strong>in</strong> een lopen<strong>de</strong> offsetpers. Het<br />

gevolg hiervan was niet mis (aíbeeld<strong>in</strong>gen 5 en 6).<br />

Tegen het onachtzaam laten liggen op <strong>de</strong> pers van voorwerpen<br />

die bij het <strong>in</strong>richten gediend hebben, wordt met <strong>de</strong> grootste<br />

nadruk gewaarschuwd. Door <strong>de</strong> schok bij het aanzetten<br />

kunnen <strong>de</strong>ze van <strong>de</strong> pers vallen en tussen <strong>de</strong> draaien<strong>de</strong> <strong>de</strong>len<br />

terechtkomen. In het bijzon<strong>de</strong>r geldt dit voor oliekannen en<br />

poetsdoeken, die reeds dikwijls op <strong>de</strong>ze wijze omvangrijke<br />

scha<strong>de</strong> hebben veroorzaakt (aíbeeld<strong>in</strong>g 7).<br />

Niet nakomen van <strong>de</strong> bedien<strong>in</strong>gsvoorschriften heeft ook vaak<br />

beschadig<strong>in</strong>g van mach<strong>in</strong>es tot gevolg gehad. Als <strong>de</strong> wrijf-<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r en <strong>de</strong> distributierollen van het <strong>in</strong>ktwerk met benz<strong>in</strong>e<br />

gewassen wor<strong>de</strong>n, moet <strong>de</strong> sproeier loodrecht op <strong>de</strong> rollen<br />

gehou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n, opdat er geen <strong>in</strong>ktresten <strong>in</strong> <strong>de</strong> lagers<br />

kunnen dr<strong>in</strong>gen. Het is voorgekomen dat hieraan geen aan-<br />

dacht werd besteed, waardoor zich zo veel <strong>in</strong>ktresten <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

lagers verzameld had<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> assen vastliepen.<br />

Een met te grote snelheid aanzetten van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e, vooral <strong>in</strong><br />

het kou<strong>de</strong> seizoen, of's morgens, als het kli maat <strong>in</strong> <strong>de</strong> d rukkerij<br />

nog niet is aangepast aan <strong>de</strong> conditie van het papier en <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt,<br />

is reeds dikwijls oorzaak geweest van scha<strong>de</strong> aan belangrijke<br />

mach<strong>in</strong>e<strong>de</strong>len, In een bepaald geval betrof dit het <strong>in</strong>legapparaat,<br />

dat meer vellen tegelijk <strong>in</strong>leg<strong>de</strong> en geheel verbogen werd.<br />

Het is eens gebeurd dat een drukker een zeskante schroef van<br />

één <strong>de</strong>r plaatlijsten zo ver losdraai<strong>de</strong> dat <strong>de</strong>ze bij het even<br />

laten wentelen van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r. voor het <strong>in</strong>zetten van een<br />

an<strong>de</strong>re plaat, tussen <strong>de</strong> druk- en rubbercil<strong>in</strong><strong>de</strong>r viel. Hoewel<br />

<strong>de</strong> druk aígesteld stond, ontston<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> twee cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />

ongeveer 30 <strong>in</strong>drukken van 2 mm diepte (afbeeld<strong>in</strong>g 8).<br />

Een boekdrukker liet bij het <strong>in</strong>richten van een <strong>de</strong>gelautomaat<br />

een leggerspeld tussen <strong>de</strong>gel en drukfundament vallen en kon<br />

die niet spoedig terugv<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Daar hij zekerheid wil<strong>de</strong> hebben,<br />

zocht hij on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> pers en vond daar <strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad het vermiste<br />

voorwerp, dat wil zeggen hij vond een leggerspeld. Maar dat<br />

was niet <strong>de</strong> bewuste. Die lag verscholen tussen legger en<br />

<strong>de</strong>gel, wat hij eerst bemerkte toen het te laat was.<br />

M<strong>in</strong><strong>de</strong>r scho<strong>de</strong> bij goed on<strong>de</strong>rhoud<br />

Een drukpers kan alleen nauwkeurig en betrouwbaar werken<br />

<strong>in</strong>dien <strong>de</strong>ze regelmatig wordt gere<strong>in</strong>igd en gesmeerd. Bij het<br />

nalopen van <strong>de</strong> talrijke smeerpunten (<strong>in</strong>dien geen centrale<br />

smer<strong>in</strong>g aanwezig is) moet er goed op gelet wor<strong>de</strong>n dat er<br />

geen wordt overgeslagen. De men<strong>in</strong>g dat men voor het on<strong>de</strong>rhoud<br />

<strong>de</strong>r mach<strong>in</strong>es het beste een speciale man kan aanstellen,<br />

is zoals <strong>de</strong> praktijk bewezen heeft onjuist. Niemand kent <strong>de</strong><br />

pers beter en heeít meer hart voor <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e dan <strong>de</strong> drukker<br />

zelf. Hij weet precies welke smer<strong>in</strong>g <strong>de</strong> lagers nodig hebben.<br />

Voor het re<strong>in</strong>igen gebruike men bij voorkeur l<strong>in</strong>nen poets-<br />

lappen, die stuk voor stuk moeten wor<strong>de</strong>n gecontroleerd op<br />

<strong>de</strong> afwezigheid van knopen en <strong>de</strong>rgelijke. Poetskatoen is niet<br />

geschikt, wegens het gevaar van loslaten van dra<strong>de</strong>n, die <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

draaien<strong>de</strong> <strong>de</strong>len terecht kunnen komen. Na elke oplage<br />

moeten <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e en <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktrollen geheel wor<strong>de</strong>n schoon-<br />

gemaakt en bij grote oplagen ook nog tussentijds. Bij het<br />

on<strong>de</strong>rhoud behoort ook het regelmatig controleren en tijdig<br />

vervanSen van versleten on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len, vooral van schroeven<br />

en moeren, opdat <strong>de</strong>ze niet los kunnen trillen.<br />

Gezien het grote aantal scha<strong>de</strong>gevallen die het gevolg zijn<br />

van slecht on<strong>de</strong>rhoud, staat vast, dat <strong>in</strong> veel bedrijven <strong>de</strong> be'<br />

langrijkheid van regelmatige verzorg<strong>in</strong>g <strong>de</strong>r mach<strong>in</strong>es nog niet<br />

voldoen<strong>de</strong> wordt <strong>in</strong>gezien.<br />

I


,ÊÊffi..e;Éó&<br />

.r|#**á4*Ëj-,<br />

I Aanleg van een offsetmach<strong>in</strong>e, waarvan <strong>de</strong> hefboom aÍbrak 5 Inpers<strong>in</strong>gen van 3 tot 4 mm diepte <strong>in</strong> een tegendrukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

2 Beschadig<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r door een losgeraakte trekveer<br />

3 Draadbescherm<strong>in</strong>g van een lampje losgeraakt<br />

""#:<br />

#.<br />

.#<br />

-f<br />

^d I<br />

-:#<br />

.J<br />

i*d<br />

,,::€l-'3á<br />

ó Rubberdoek met <strong>de</strong> <strong>in</strong>pers<strong>in</strong>g van een gaffelsleutel<br />

7 Resten van een <strong>in</strong> <strong>de</strong> pers gevallen oliekàn<br />

4 Verbogen uitleg van een cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers 8 Een zeskantige schroef perste zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r


l8<br />

Kalendaria<br />

Het nut van kalen<strong>de</strong>rbeschouw<strong>in</strong>gen - <strong>in</strong> grafische kr<strong>in</strong>gen een<br />

oer-oud on<strong>de</strong>rwerp - is het verschaffen van een beeld van wat<br />

er gaan<strong>de</strong> is. Moeten we een kalen<strong>de</strong>r gaan maken, dan kunnen<br />

we ons misschien hoe<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> ergste tekortkom<strong>in</strong>gen.<br />

Ditmaal is gewacht op <strong>de</strong> uitslag van <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rprijsvraag van<br />

het Gerrit Jan Thieme-fonds. Niet om het juryrapport te be-<br />

spreken, doch om <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rs, die <strong>de</strong> jury een prijs of een<br />

eervollevermeld<strong>in</strong>g waardigvond, opeigen manier te bekijken<br />

en te bespreken. Daaraan gaan slechts enkele korte opmer-<br />

k<strong>in</strong>gen vooraí.<br />

Behalve <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rs die voor <strong>de</strong> huiskamer wor<strong>de</strong>n gekocht,<br />

zijn vrijwel alle kalen<strong>de</strong>rs - zoals men die <strong>in</strong> kantoor en werk-<br />

plaats ziet hangen - relatiegeschenken. Het doel van een<br />

relatiegeschenk is niet alleen om zo maar iemand een plezier<br />

te doen. Meestal wil <strong>de</strong> schenker toch wel iets van z'n offer<br />

terug hebben <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van reclame, d.w.z. uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk <strong>de</strong><br />

opdracht tot leveren van goe<strong>de</strong>ren of verlenen van diensten.<br />

De reclame mag echter op een kalen<strong>de</strong>r zeker niet <strong>de</strong> boventoon<br />

voeren, want dan schiet <strong>de</strong>ze z'n doel - kalen<strong>de</strong>r te zijn -<br />

voorbij.<br />

De kalen<strong>de</strong>r voor bedrijf of kantoor moet zo dui<strong>de</strong>lijk zijn,<br />

dat op een fl<strong>in</strong>ke aÍstand, zeker een meter of vijf, dag en datum<br />

dui<strong>de</strong>lijk zij n te lezen en ook an<strong>de</strong>re data gemakkelijk zijn uit te<br />

v<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Voldoet een kalen<strong>de</strong>r niet aan <strong>de</strong>ze primaire eisen,<br />

dan vàlt hij als bedrijískalen<strong>de</strong>r, hoe fraai het geheel ook verzorgd<br />

mag zijn. ls <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>r echter opgezet voor een kle<strong>in</strong>e<br />

ruimte, een directiekantoor of <strong>de</strong> huiskamer, dan zijn <strong>de</strong><br />

eisen an<strong>de</strong>rs. Wordt met dit uitgangspunt bij het ontwerpen<br />

wel voldoen<strong>de</strong> reken<strong>in</strong>g gehou<strong>de</strong>n ?<br />

Tenslotte kunnen wij ons ook nog afvragen hoe groot <strong>de</strong><br />

reclamewaar<strong>de</strong> van <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>r is. Sommige drukkers geven<br />

er een aanzienlijk bedrag voor uit.<br />

Geï I I ustree r<strong>de</strong> ko len<strong>de</strong> rs v o n g r ofi sche on <strong>de</strong> r nemi n gen<br />

Twee<strong>de</strong>prijs: De l./sel, Deventer. Een mooie kalen<strong>de</strong>r, echter niet<br />

geschikt voor een grote ruimte. Het evenwicht tussen kalen-<br />

darium en illustratie is goed. Het kalendarium is echter beslist<br />

ondui<strong>de</strong>lijk; men moet er vlak voor gaan staan om <strong>de</strong> loop van<br />

<strong>de</strong> weekcijíers te kunnen volgen. De positieve zij<strong>de</strong> is <strong>de</strong> durí<br />

om <strong>de</strong> ontvangers telkens een maand lang een reproduktie<br />

voor te hou<strong>de</strong>n van he<strong>de</strong>ndaagse mo<strong>de</strong>rne kunstenaars (schil<strong>de</strong>rs,<br />

tekenaars, beeldhouwers enz.), waarbij ook non-figura-<br />

tieve voorstell<strong>in</strong>gen. Werken die velen misschien met een<br />

'íoei' voorbij plegen te lopen. Degenen die <strong>de</strong>ze kalen<strong>de</strong>r aan<br />

<strong>de</strong> wand hebben zullen er onwillekeurig wat meer <strong>in</strong> gaan zien.<br />

Doordat <strong>de</strong> afbeeld<strong>in</strong>gen niet alle gelijk van vorm zijn, heeft<br />

elk blad een eigen aspect; het kalendarium is naar vormgev<strong>in</strong>g<br />

en letter<strong>in</strong>g voor alle bla<strong>de</strong>n gelijk.<br />

Der<strong>de</strong> priis: Somson, Alphen oon <strong>de</strong> Rrjn. Wie een maandkalen<strong>de</strong>r<br />

met enige z<strong>in</strong> wil illustreren, moet aan <strong>de</strong> twaalf bla<strong>de</strong>n een<br />

grondgedachte als leidraad geven. Bij <strong>de</strong>ze kalen<strong>de</strong>r is dat het<br />

verhaal van <strong>de</strong> menselijke communicatie. Gekozen wer<strong>de</strong>n<br />

voor <strong>de</strong> <strong>in</strong> lijncliché uitgevoer<strong>de</strong> illustraties o.a. een regel uit<br />

Gutenberg's bijbel, fijn gepenseeld Japans handschrift, <strong>de</strong><br />

oudste gedachte <strong>in</strong> steen gegrift of op perkament geschreven,<br />

alsme<strong>de</strong> <strong>de</strong> onpersoonlijke ponskaart en <strong>de</strong> tapeband, die door<br />

<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e leesbaar wordt gemaakt. Het kalendarium, <strong>in</strong> een<br />

schreefloze letter, gedrukt <strong>in</strong> donkergrijs, is dui<strong>de</strong>lijk. De<br />

dagaanduid<strong>in</strong>g is wat kle<strong>in</strong>.<br />

Eervolle vermeld<strong>in</strong>g: Sigfried, Amsterdom. Een kalen<strong>de</strong>r met<br />

illustraties op het thema dier, verband hou<strong>de</strong>nd mer <strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>gsmogelijkhe<strong>de</strong>n<br />

van cliché en druk, doch zodanig dat<br />

dit voor een buitenstaan<strong>de</strong>r, hoewel misschien niet direct te<br />

begrijpen, toch aantrekkelijk is door beeld en kleur. Jammer<br />

dat <strong>de</strong> kalendariumcijfers<br />

te dicht opeen wer<strong>de</strong>n geplaatst.<br />

Eervolle vermeld<strong>in</strong>g: Mort Spruyt,Amsterdom. Dit is een prente-<br />

boek voor letter en tekst; toen het boek klaar was, heeft men<br />

on<strong>de</strong>raan een weekkalen<strong>de</strong>r aangebracht. Welke klant van een<br />

drukkerij heeít <strong>in</strong>teresse voor letterspelletjes en vergrote<br />

ou<strong>de</strong> <strong>in</strong>itialen ? Bij een aantal bla<strong>de</strong>n moet men zich afvragen:<br />

wat blijft hier nog van <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>r overl Maar er zijn ook<br />

goe<strong>de</strong> bla<strong>de</strong>n. Bij het kalendarium is <strong>de</strong> nadruk gelegd op <strong>de</strong><br />

dag; doordat echter <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n zo dicht tegen elkaar staan,<br />

is het beoog<strong>de</strong> effect verloren gegaan.<br />

Typogrofische kolen<strong>de</strong>rs von groftsche on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen<br />

Eerste prUs: locob von Compen-Ellermon Horms, Amsterdom. De<br />

letter<strong>in</strong>g is uitgevoerd <strong>in</strong> calligrafisch schriÍt. Verlevendigd<br />

werken <strong>de</strong> toegepaste nuanceverschillen <strong>in</strong> druk- en papierkleur.<br />

Dagaanduid<strong>in</strong>gen en cijfers zijn heel goed leesbaar.<br />

Der<strong>de</strong> prijs: Kompert & Helm, Amsterdom. Een weekkalen<strong>de</strong>r die<br />

uitmunt door eenvoud. De grote witruimte naast <strong>de</strong> cijfers<br />

vraagt om beschreven te wor<strong>de</strong>n met dagelijkse geheugen-<br />

steunties, Geen kunstwerk, doch een kalen<strong>de</strong>r die men graag<br />

zal gebruiken om z'n doelmatigheid.<br />

Eervolle vermeld<strong>in</strong>g: Bosch, Utrecht. Bij <strong>de</strong>ze kalen<strong>de</strong>r <strong>de</strong>nkt<br />

ie<strong>de</strong>r direct aan ontwerper Van Bercum. Als reeds vele jaren:<br />

een kalen<strong>de</strong>r die men graag <strong>in</strong> het kantoor of <strong>in</strong> een an<strong>de</strong>re<br />

trote ruimte ophangt. Dui<strong>de</strong>lijk is het kalendarium, met een<br />

kloeke aanduid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> dagen, gedrukt <strong>in</strong> twee kleuren op<br />

prachtig donker chamois papier. Eenvoud is hier het kenmerk<br />

van <strong>de</strong> ware kalen<strong>de</strong>r zon<strong>de</strong>r ver<strong>de</strong>re Dretenties.<br />

Eervolle vermeld<strong>in</strong>g: Trio, Den Hoog. Op een eenvoudig grond-<br />

patroon heeft men alle bla<strong>de</strong>n gevarieerd door voor elk blad<br />

an<strong>de</strong>re cijfers, an<strong>de</strong>r papier en ook een an<strong>de</strong>re drukkleur te<br />

gebruiken. Dat <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>r bedoeld is voor kantoor of werk-<br />

plaats blijkt dui<strong>de</strong>lijk; <strong>de</strong> vijÍdagenweek is centraal gesteld<br />

door een begrenz<strong>in</strong>g met on<strong>de</strong>r en boven een lijn. De dag-<br />

aanduid<strong>in</strong>gen, voluit gezet uit een magere schreeíloze kapitaal,<br />

<strong>in</strong> corps 8, staan verticaal naast <strong>de</strong> cijfers; slecht leesbaar, doch<br />

hier als constructie-element gebruikt; daar <strong>de</strong> vijí dagen vrij<br />

staan, is een nadrukkelijke dagaanduid<strong>in</strong>g niet zozeer nodig.<br />

De leesbaarheid, ook op afstand, is goed.<br />

Geïllustreer<strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rs von niet- grofische on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen<br />

Twee<strong>de</strong> prijs: Stootsmijnen <strong>in</strong> Limburg. Deze on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g, ge-<br />

vestigd <strong>in</strong> het vroegst <strong>in</strong> cultuur gebracht gebied van ons land,<br />

gaf een kalen<strong>de</strong>r uit met illustraties en tekst die vertellen van<br />

<strong>de</strong> romaanse kunst <strong>in</strong> Limburg. Toegepast is het systeem van<br />

omlegkalen<strong>de</strong>r, met een spiraal <strong>in</strong> het mid<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> uit twee<br />

<strong>de</strong>len bestaan<strong>de</strong> bla<strong>de</strong>n. Zodoen<strong>de</strong> kunnen <strong>de</strong> kalendarium-<br />

bla<strong>de</strong>n na gebruik uit <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n gescheurd, waarna<br />

men een boekle met tekst en prachtige illustraties, waarvan<br />

vele <strong>in</strong> kleurendiepdruk, overhoudt. Door een goe<strong>de</strong> wit-<br />

ver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g en het gebruik van een krachtig lettertype ontstond<br />

een goed kalendarium, dat samen met <strong>de</strong> illustraties een bij-<br />

zon<strong>de</strong>r gaaf geheel vormt. Een belangrijke verdienste is ook,<br />

dat <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>r op afstand toch dui<strong>de</strong>lijk leesbaar blijft.<br />

Eervolle vermeld<strong>in</strong>g: Kon<strong>in</strong>klijke Ne<strong>de</strong>rlondse Popierfobriek,<br />

Moostricht. Zes fraai gedrukte ou<strong>de</strong> prenten van Maastricht<br />

vormen het illustratieve ge<strong>de</strong>elte van <strong>de</strong> zes bla<strong>de</strong>n; het<br />

kalendarium mag gaaf heten. Bei<strong>de</strong> elementen zijn heel een-<br />

voudig gehou<strong>de</strong>n en leveren samen een mooie en ook dui<strong>de</strong>lijk<br />

leesbare kalen<strong>de</strong>r op.<br />

Eervolle vermeld<strong>in</strong>g: Woerdye-Mij'. Rotterdom. Levensverzeke-<br />

r<strong>in</strong>gen vallen <strong>in</strong> <strong>de</strong> persoonlijke síeer en <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>r is dus <strong>in</strong><br />

hoofdzaak bestemd voor <strong>de</strong> huiskamer. De toegepaste foto's<br />

lijken overbelicht; <strong>de</strong> lichte partijen wer<strong>de</strong>n wit en <strong>de</strong> zware<br />

partijen extra-krachtig gemaakt. Het kalendarium is dui<strong>de</strong>lijk.<br />

De reclame is kle<strong>in</strong> en we<strong>in</strong>ig opvallend. A. Reens


345<br />

, 10 n 11 .t 12<br />

t7 1A 19<br />

24 25 26<br />

fêbruarÍ lgog<br />

1<br />

67a<br />

q'13 a14 '15<br />

20 2L 22<br />

27 2A<br />

2<br />

I<br />

216<br />

23<br />

1<br />

2.7 ru B<br />

14 15<br />

2L 22<br />

2A 2s<br />

rulr lÍldi]<br />

l-'l De lJsel, Deventer- Reproductie Compagnie, Rotterdam / Samenstell<strong>in</strong>g en vormgev<strong>in</strong>g: P. Klaasse en H. <strong>de</strong> Vries<br />

,6 m?<br />

13 14<br />

2A 21<br />

27 2a<br />

r 'kl{tl)er 111{j;l<br />

1<br />

CB<br />

15<br />

22<br />

29<br />

234.5<br />

*9 a10<br />

16 t7<br />

v11<br />

la<br />

"L2<br />

t9<br />

23 24 25 26<br />

30 31<br />

r23<br />

,8 n'9 {ilO<br />

15 16 t7<br />

22 23 24<br />

2S 30 31<br />

(l{rL{x)1lrfr ltXirl<br />

2<br />

d9<br />

16<br />

23<br />

30<br />

34<br />

c'lO a 11<br />

77 18<br />

24 26<br />

31<br />

56<br />

!LZ zLg<br />

t9 20<br />

26 27<br />

4567<br />

" 11 d12 v13 t14<br />

la l9 20 2r<br />

25 26 27 2a<br />

t9


a<br />

20<br />

'a<br />

L<br />

7<br />

l,l<br />

21<br />

.) ()<br />

L


I<br />

JUnl<br />

1B<br />

2<br />

3<br />

4<br />

5<br />

o<br />

7<br />

916<br />

10 )fi<br />

11 18<br />

12 19<br />

13 20<br />

14 21<br />

15 22<br />

23 30<br />

24<br />

25<br />

26<br />

27<br />

28<br />

29-'<br />

aaaaaaoaaaaaa a .a aa aaaa aaaaaoaaaaaaaaft<br />

aaa.aaaaaa aa a.a a aaaaaaaataaaaaaaaaol<br />

aoaaaaaala a aaa .a ra a a a ooaaaaaaaaaaal<br />

aoaaaaaaao aa a aaa oaaaaaaaaaaaoaal<br />

9-10 Samsom, Alphen aan <strong>de</strong> Riln / Ontwerp: G. Wernars<br />

K<br />

tLnudí,.'gt'a<br />

zon<strong>de</strong>g 13<br />

marníag<br />

l+<br />

tutu{ Is<br />

woc+uiag $<br />

dndc,rla6<br />

*4tu{<br />

zenr,kg lg<br />

.!.......,,4 1 t.'t.'tt, r<br />

t7<br />

r8<br />

11r,i,r/rnd,)nJf ir?dr!r!!is,r4, !'i nr<br />

.., .., ,i r;.<br />

a<br />

.I<br />

tv<br />

f<br />

I I ,lacob van Campen, Amsterdam - Ellerman Harms, Amsterdam<br />

Ontwerp: W. van <strong>de</strong>r Salm<br />

.l<br />

oktober<br />

6<br />

t<br />

1 >8<br />

29<br />

310<br />

411<br />

512<br />

13 2A<br />

14 21<br />

15 22<br />

16 23<br />

17 24<br />

18 25<br />

19 26<br />

l2 Bosch, Utrecht / Ontwerp: B. C. van Bercum<br />

27<br />

28<br />

29<br />

30<br />

31<br />

2l<br />

I


-<br />

22<br />

april<br />

ï<br />

2<br />

T<br />

4<br />

5i<br />

9:<br />

::<br />

7i 14, 21ï, 2S:<br />

'a<br />

o!<br />

l,i<br />

:'<br />

O!<br />

9;;<br />

:<br />

10í<br />

:<br />

Í1 !<br />

121<br />

{<br />

1í1<br />

15;<br />

16:<br />

1ti<br />

t<br />

183<br />

l3-l,l Trio, Den Haag / Ontwerp: J. Schroíer<br />

"20<br />

*21<br />

"'2?!<br />

*eg<br />

"4<br />

"45<br />

,26<br />

22:<br />

2ri.<br />

24;<br />

t<br />

25i,<br />

29;<br />

30i<br />

;<br />

:<br />

lgj*_20;_-- ? _<br />

trio<br />

l:i<br />

20i 27' i<br />

l5 Kampert & Helm, Amsterdam / Ontwerp: F. Mettes<br />

lanuarl lett<br />

i<br />

zondag<br />

rnandag<br />

dínsdag<br />

wosdag<br />

dffdsrdag<br />

Yrildag<br />

zateídat<br />

I<br />

2<br />

3<br />

5-*<br />

ó<br />

7<br />

I<br />

9<br />

t0<br />

tl<br />

t7<br />

í3<br />

t4<br />

t5<br />

íó<br />

l7<br />

18<br />

t9<br />

20<br />

71<br />

72<br />

23*<br />

24<br />

25<br />

26<br />

ïl<br />

28<br />

79.<br />

30<br />

3l<br />

l7 Waerdye-Mij. van Levensverzeker<strong>in</strong>g, Rotterdam<br />

loh. Enschedé & Zonen, Haarlem / Ontwerp: J. Bons<br />

mil63


í963<br />

zondag<br />

maandag<br />

d<strong>in</strong>sdag<br />

woensdag<br />

don<strong>de</strong>rdag<br />

vrijdag<br />

zaterdag<br />

STAAÍsilUNÊN ft I]M3URG<br />

JUNI<br />

-,.,.,,,..2 g 16<br />

"31017<br />

- 4 1t 18<br />

"51219<br />

.61320<br />

,, 71421<br />

18Í522<br />

23 30<br />

24r<br />

252<br />

263<br />

27<br />

285<br />

29.<br />

J&nuÈri<br />

7tl2tsa<br />

:4t52229<br />

29tO23S<br />

31ot12431<br />

{111895<br />

5121926<br />

6<br />

7<br />

a<br />

s<br />

815<br />

916<br />

10 t7<br />

1r í8<br />

12 19<br />

f32A<br />

14 21<br />

. 1063<br />

tt l8 25<br />

le 19 9€<br />

l3st7<br />

t4 2t 2A<br />

t6 22<br />

16 93<br />

l7 Kon<strong>in</strong>klijke Ne<strong>de</strong>rlandse Papierfabriek, Maastricht<br />

De lJsel, Deventer<br />

r,t:-ri-ru!JJJ!!i!J!<br />

SËPï[MBER<br />

zondag<br />

maandag<br />

d<strong>in</strong>sdag<br />

woensdag<br />

don<strong>de</strong>rdag<br />

vrijdag<br />

zateÍdag<br />

1963<br />

l8-19 Staatsmijnen <strong>in</strong> Limburg / Ne<strong>de</strong>rlandsche Rotogravure Maatschappij, Lei<strong>de</strong>n / Ontwerp: M. Verjans<br />

1<br />

2<br />

3<br />

4<br />

5<br />

6<br />

'l<br />

,<br />

22<br />

23<br />

24<br />

25<br />

26<br />

27<br />

28<br />

29<br />

30<br />

2<br />

5<br />

)


24<br />

Plaatklemsystemen voor vellen- en rotatieoffset en voor vellenrotatiehoogdruk<br />

De offsetdrukker staat niet stil bij het íeit dat zijn platen rond<br />

<strong>de</strong> plaatcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n gewikkeld en daar <strong>in</strong> positie wor<strong>de</strong>n<br />

gehou<strong>de</strong>n door klemmen die zich zowel aan <strong>de</strong> knijp- als<br />

staartkant van <strong>de</strong> plaat bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n, Dit punt is zon<strong>de</strong>r meer<br />

dui<strong>de</strong>lijk en het plaatklemsysteem ontwikkel<strong>de</strong> zich logisch<br />

vanaf <strong>de</strong> eerste roteren<strong>de</strong> offsetpers. Bij <strong>de</strong>ze vroege mach<strong>in</strong>es<br />

bezaten <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs een relatief grote diameter en het druk-<br />

oppervlak besloeg slechts een kle<strong>in</strong> ge<strong>de</strong>elte van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r-<br />

omtrek. Hiervoor waren verschillen<strong>de</strong> re<strong>de</strong>nen. Eén er van<br />

was <strong>de</strong> noodzakelijkheid, ruimte te laten voor <strong>de</strong> klemmen op<br />

<strong>de</strong> plaatcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, Deze klemmen waren groot en onhandig,<br />

maaí zij volbrachten hun taak naar behoren voorzover het<br />

klemmen en spanners betrof. Zelís vroege lithoplaten lever<strong>de</strong>n<br />

geen grote problemen als zij om <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r wer<strong>de</strong>n gesPannen<br />

en <strong>de</strong> grote diameter hiervan zorg<strong>de</strong> voor een goe<strong>de</strong> toegan-<br />

kelijkheid. Maar <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g naar kle<strong>in</strong>ere cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs eiste<br />

een Srotere verfijn<strong>in</strong>g en dit - samen met <strong>de</strong> behoefte aan een<br />

sneller <strong>in</strong>spannen van <strong>de</strong> plaat - leid<strong>de</strong> tot enkele metho<strong>de</strong>n,<br />

waaruit een keus kan wor<strong>de</strong>n gedaan. Bovendien moeten<br />

rotatieoffsetpersen een zeer kle<strong>in</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rkanaal hebben.<br />

Ook bij <strong>de</strong> hoogdrukvellenrotatiepersen komt het plaatklemprobleem<br />

naar voren, met name bij <strong>de</strong> zogenaam<strong>de</strong> wikkel-<br />

plaatpersen waarbij dunne buigzame platen <strong>in</strong> <strong>de</strong> plaats van <strong>de</strong><br />

Klemlijsten over <strong>de</strong> gehele plaatbreedte:<br />

I plaatklemmen, 2 spanbouten, c sÈangen<br />

voor het dragen van <strong>de</strong> klemmen en zij<strong>de</strong>-<br />

l<strong>in</strong>gse verstell<strong>in</strong>g<br />

4 Plaatklemmen van <strong>de</strong> Harris l30E: I excentrieken<br />

voor het openen en sluiten, 2 plaatklemmen,<br />

3 spanschroeven, 4 klemmendrager<br />

met zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gse verstelmogelijkheid en<br />

registerpen nen<br />

conventionele zware loodstypen wor<strong>de</strong>n toegepast. Het vast-<br />

klemmen van een wikkelplaat is lang niet zo eenvoudig als het<br />

wel lijkt. Niet zozeer het eigenlijke vastklemmen, maar vooral<br />

wat het spannen van <strong>de</strong> plaat betreft, zodat <strong>de</strong> beelddrager<br />

strak om het cil<strong>in</strong><strong>de</strong>roppervlak komt. Bij dunne sneletsplaten<br />

moeten variëren<strong>de</strong> spann<strong>in</strong>gen wor<strong>de</strong>n uitgeoefend, zodat het<br />

metaal precies <strong>de</strong> vereiste kromm<strong>in</strong>g krijgt. De praktijk heeÍt<br />

geleerd dat <strong>de</strong> plaat beter eerst kan wor<strong>de</strong>n rondgezet en<br />

daarna pas geëtst. Me<strong>de</strong> hierdoor zijn <strong>de</strong> bouwers van hoog-<br />

drukvellenrotatiepersen er toe overgegaan, plaatcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs van<br />

verschillen<strong>de</strong> diameters te leveren of bie<strong>de</strong>n zij diverse<br />

metho<strong>de</strong>n waarmee <strong>de</strong> wikkelplaten op één cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r kunnen<br />

wor<strong>de</strong>n bevestigd.<br />

2 Eveneens enkelvoudige klemeenheid voor<br />

elke plaatkant: I glijblokken, 2 plaatklemmen,<br />

3 spanbouten, 4 glijplaten die <strong>de</strong> gliiblokken<br />

dragen<br />

5 Plaatklemmen van <strong>de</strong> Crabtree-vellenofÍsetpers:<br />

l-2 aíneembare plaatlijsten voor <strong>de</strong><br />

knilpkant, 3 registerblok,5-8 plaatklem en<br />

blok voor <strong>de</strong> staartkant, 6 klemschroeven,<br />

7 spanschroeven, 9 knijpkant<br />

Als we eerst willen kijken naar <strong>de</strong> metho<strong>de</strong>n die wor<strong>de</strong>n ge-<br />

bruikt bij standaard-offsetpersen, dan loont het <strong>de</strong> moeite<br />

vooraí <strong>de</strong> eisen te bespreken die aan een klemsysteem moeten<br />

wor<strong>de</strong>n gesteld, Allereerst moet <strong>de</strong> plaat stevig wor<strong>de</strong>n vast-<br />

gehou<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> plaatcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r. Ten twee<strong>de</strong> mag het klem-<br />

systeem <strong>de</strong> plaatran<strong>de</strong>n niet beschadigen, omdat eventueel <strong>de</strong><br />

plaat voor correctie of herdruk moet wor<strong>de</strong>n afgenomen en<br />

weer aangebracht. Ten <strong>de</strong>r<strong>de</strong> is het van wezenlijk belang dat<br />

<strong>de</strong> plaat strak om <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r wordt getrokken, zodat er geen<br />

enkele beweg<strong>in</strong>g tij<strong>de</strong>ns het drukken kan plaats hebben en <strong>de</strong><br />

-7<br />

3 Plaatklem<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Roland-vellenpersen,<br />

I plaatklemmen,2 spanbouten, c<br />

plaatklemblokken m€t zii<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gse verstell<strong>in</strong><br />

g


schu<strong>in</strong>e kanten niet bol kunnen gaan staan, waardoor <strong>in</strong> het<br />

metaal op <strong>de</strong>ze plaatsen scheuren zou<strong>de</strong>n kunnen ontstaan.<br />

Ver<strong>de</strong>r wordt gewoonlijk <strong>de</strong> eis gesteld dat er een oí an<strong>de</strong>re<br />

<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g aanwezig moet zijn voor het uitlijnen en het regis-<br />

ter. Bij mo<strong>de</strong>rnê persen kan hieraan nog wor<strong>de</strong>n toegevoegd<br />

dat, <strong>in</strong> verband met het laatste punt, een kalibrer<strong>in</strong>g nood-<br />

zakelijk is. Het direct afleesbaar-zijn van <strong>de</strong> beeldpositie kan<br />

tij<strong>de</strong>ns het <strong>in</strong>richten een aanzienlijke steun zijn en voor dit<br />

doel zijn zogenaam<strong>de</strong> pré-registersystemen <strong>in</strong> zwang gekomen.<br />

Tenslotte moet het klemmechanisme eenvoudig zijn en snel<br />

werken, zon<strong>de</strong>r dat het metaal wordt vervormd en dit mecha-<br />

nisme moet uiteraard <strong>in</strong> het geheel van <strong>de</strong> persconstructie<br />

woroen oPgenomen,<br />

Toegankelijkheid van <strong>de</strong> plaatcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is een belangrijk punt<br />

en het moet voor een drukker mogelijk zijn, een plaat <strong>in</strong> te<br />

spannen zon<strong>de</strong>r dat het oppervlak daarbij wordt beschadigd.<br />

OÍschoon plaatklemmen <strong>in</strong> pr<strong>in</strong>cipe eenvoudige mechanismen<br />

zijn, kunnen zij aanzienlijk <strong>in</strong> <strong>de</strong>tails verschillen. Om aan alle<br />

hierboven aangedui<strong>de</strong> eisen tegemoet te komen, zal het dui<strong>de</strong>-<br />

lijk zijn dat <strong>de</strong> constructeurs op vele punten moeten letten.<br />

ln het kort zijn er drie hoof<strong>de</strong>isen: o vastklemmen van <strong>de</strong><br />

plaat, b straktrekken en c register.<br />

De plaatklemsystemen kunnen bestaan uit eenvoudige metalen<br />

lijsten ofstangen, waartussen <strong>de</strong> plaatran<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n geklemd,<br />

waarna druk wordt uitgeoefend door bouten of door een ex-<br />

centriek plus hefboommechanisme. De plaatlijsten kunnen<br />

zijn aangebracht <strong>in</strong> het cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rkanaal of zij kunnen uitneem-<br />

baar zijn. In sommige gevallen zijn <strong>de</strong> b<strong>in</strong>nenkanten van <strong>de</strong><br />

lijsten getand en <strong>in</strong> an<strong>de</strong>re gevallen is het noodzakelijk gaten<br />

ofsleuven <strong>in</strong> <strong>de</strong> plaatran<strong>de</strong>n te ponsen, die passen <strong>in</strong> pennen of<br />

schroeven <strong>in</strong> <strong>de</strong> klemmen. Als <strong>de</strong>ze laatste metho<strong>de</strong> wordt<br />

toegepast, is een ge<strong>de</strong>elte van <strong>de</strong> klem<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g uitneembaar<br />

of - zoals bij kle<strong>in</strong>e offsetpersen - passen <strong>de</strong> gaten <strong>in</strong> <strong>de</strong> plaat<br />

zon<strong>de</strong>r meer op haken die aangebracht zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>n van<br />

<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rkanalen. Dit systeem wordt eveneens gebruikt voor<br />

bepaal<strong>de</strong> rotatieoffsetpersen.<br />

De spann<strong>in</strong>g wordt meestal bereikt door aan <strong>de</strong> staartkant van<br />

<strong>de</strong> olaat te trekken door mid<strong>de</strong>l van bouten of veren die aan<br />

<strong>de</strong> spanstang(en) zijn aangebracht. Bij <strong>de</strong> meeste grote vellen-<br />

persen wor<strong>de</strong>n bouten gebruikt om ook spann<strong>in</strong>g op <strong>de</strong><br />

knijpkant van <strong>de</strong> plaat uit te oeíenen, waarbij dus ook plaat-<br />

beweg<strong>in</strong>gen mogelijk zijn terwille van het haaks stellen van<br />

het plaatbeeld ten opzichte van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rran<strong>de</strong>n.<br />

Het alleen aan <strong>de</strong> staartzij<strong>de</strong> vastklemmen maakt dit laatste<br />

punt vaak twijfelachtig en veroorzaakt <strong>in</strong> vele gevallen moei-<br />

lijkhe<strong>de</strong>n. Maar er is geen re<strong>de</strong>n waarom <strong>in</strong> <strong>de</strong> kopieeraf<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

geen positieve metho<strong>de</strong>n zou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n toegepast voor het<br />

nauwkeurig <strong>in</strong> positie brengen van het plaatbeeld op <strong>de</strong><br />

kopieermach<strong>in</strong>e of <strong>in</strong> het vacuómraam.<br />

Een an<strong>de</strong>r probleem dat bij sommige ou<strong>de</strong>re mach<strong>in</strong>es voor-<br />

komt, waar alleen spann<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> staartkant van <strong>de</strong> plaat<br />

wordt uitgeoefend, was het optre<strong>de</strong>n van builen aan <strong>de</strong> knijp-<br />

kant. Als platen van plm. 0,6 mm dikte wer<strong>de</strong>n gebruikt,<br />

vorm<strong>de</strong> dit een ernstige belemmer<strong>in</strong>g, die nu wordt opge-<br />

heven door het toepassen van dunnere platen. Ook door een<br />

gelei<strong>de</strong>lijker kromm<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> schu<strong>in</strong>e kanten en door <strong>de</strong> hoek<br />

waaron<strong>de</strong>r <strong>de</strong> plaat wordt <strong>in</strong>geklemd m<strong>in</strong><strong>de</strong>r scherp te maken.<br />

Bij rotatiepersen, waar <strong>de</strong> zeer kle<strong>in</strong>e cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rkanalen geen<br />

lange schu<strong>in</strong>e kanten toestaan, wor<strong>de</strong>n dunne metaalplaten<br />

gebruikt en/ofeen systeem waarbij <strong>de</strong> plaat van tevoren wordt<br />

gebogen.<br />

Zoals gesteld kan het <strong>in</strong> register brengen van <strong>de</strong> plaat wor<strong>de</strong>n<br />

vergemakkelijkt door het toepassen van spanschroeven aan<br />

zowel knijp- als staartkant. De tijd die hiervoor nodig is, kan<br />

door verschillen<strong>de</strong> mid<strong>de</strong>len wor<strong>de</strong>n teruggebracht, met <strong>in</strong>-<br />

begrip natuurlijk van die <strong>in</strong> <strong>de</strong> kopieeraf<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g.<br />

Sommige constructeurs brengen een schaalver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g op <strong>de</strong><br />

klemmen aan, of op het cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rlichaam, aan <strong>de</strong> ran<strong>de</strong>n die niet<br />

door <strong>de</strong> plaat wor<strong>de</strong>n be<strong>de</strong>kt. Nauwkeurige centreerlijnen op<br />

<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r zijn van troot belang, <strong>in</strong>dien geen an<strong>de</strong>re metho<strong>de</strong><br />

wordt toegepast; <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>ge aístan<strong>de</strong>n hiervan dienen be-<br />

t "rd<br />

t<br />

g<br />

$<br />

nrH I<br />

s<br />

ó Dunne wikkelplaat op <strong>de</strong> Miehle 38-hoogdrul


7<br />

7,1<br />

8 Klemsysteem van <strong>de</strong> Solna RP<br />

50: I knilpkantklemstang (uitneembaar),<br />

2 kni jpkantgri jpers<br />

(vast), 3 staartkantklemstang<br />

(uitneembaar), 4 met yeren<br />

uitgeruste staartkantgriipers<br />

kend te zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> kopieeraf<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g. Het is mogelijk gestandaar-<br />

diseer<strong>de</strong> positietekens mee te kopiëren op <strong>de</strong> plaat, die <strong>in</strong><br />

nauwkeurig verband staan met het beeld en die op hun beurt<br />

weer <strong>in</strong> <strong>de</strong> lijn wor<strong>de</strong>n gebracht met <strong>de</strong> centreerlijnen op een<br />

bepaal<strong>de</strong> pers. Een argument hiertegen is, dat soms een or<strong>de</strong>r<br />

van <strong>de</strong> ene pers naar <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re wordt gebracht, waardoor <strong>de</strong><br />

meegekopieer<strong>de</strong> tekens waar<strong>de</strong>loos wor<strong>de</strong>n. Dit behoeÍt<br />

evenwel geensz<strong>in</strong>s het geval te zijn daar waar <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es<br />

hetzelf<strong>de</strong> formaat bezitten. De drukker kan dan bereken<strong>in</strong>gen<br />

uitvoeren voor zijn eigen mach<strong>in</strong>e en nieuwe tekens maken<br />

die gebaseerd zijn op <strong>de</strong> oorspronkelijke uitlijn<strong>in</strong>g.<br />

Het dient evenwel te wor<strong>de</strong>n toegegeven, dat sommige nieuwe<br />

plaatklemsystemen het veran<strong>de</strong>ren van pers voor een or<strong>de</strong>r<br />

moeilijker schijnen te maken. Een re<strong>de</strong>n waarom grote druk-<br />

kerijen wellicht <strong>de</strong> voorkeur geven aan één merk en type pers I<br />

ls het mogelijk dat <strong>de</strong> grote verschei<strong>de</strong>nheid van <strong>de</strong> tegen-<br />

woordig <strong>in</strong> gebruik zijn<strong>de</strong> plaatformaten, zelís voor één stan-<br />

daard-papierformaat, een verkoopargument voor een mach<strong>in</strong>e<br />

vormt, omdat het <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>ge wissel<strong>in</strong>g van or<strong>de</strong>rs tussen<br />

persen van verschillend fabrikaat moeilijker maakt? Men zou<br />

het nauwelijks <strong>de</strong>nken, maar het aantal plaatformaten is verbijsterend<br />

groot.<br />

De teken<strong>in</strong>gen bij dit artikel geven een beeld van enkele <strong>in</strong><br />

gebruik zijn<strong>de</strong> plaatklemi nricht<strong>in</strong>gen.<br />

Afbeeld<strong>in</strong>g I toont een doorsne<strong>de</strong> van een ou<strong>de</strong>r systeem,<br />

waarbij afzon<strong>de</strong>rlijke klemeenhe<strong>de</strong>n over <strong>de</strong> gehele plaat-<br />

breedte wer<strong>de</strong>n toegepast. Zoals men kan zien, wer<strong>de</strong>n span-<br />

bouten gebruikt aan zowel knijp- als staartkant en <strong>de</strong> stangen<br />

waarop <strong>de</strong> eenhe<strong>de</strong>n kunnen scharnieren kon<strong>de</strong>n zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gs<br />

wor<strong>de</strong>n versteld,<br />

Een meer verfi<strong>in</strong>d systeem wordt getoond <strong>in</strong> afbeeld<strong>in</strong>g 2,<br />

eveneens van een vroeg perstype. Hier werd een enkelvoudige<br />

klemeenheid gebruikt voor elke plaatkant, waardoor <strong>de</strong> op-<br />

sluittijd werd verkort.<br />

Hetsysteem dat <strong>in</strong> afbeeld<strong>in</strong>g 3 wordtgetoond, wordtgebruikt<br />

op Roland-vellenpersen, eveneens een enkelvoudige klemeen-<br />

heid over <strong>de</strong> gehele plaatbreedte. Deze metho<strong>de</strong> verkle<strong>in</strong>t <strong>de</strong><br />

mogelijkheid van plaatvervorm<strong>in</strong>g als <strong>de</strong> klem wordt vastge-<br />

draaid en versnelt het <strong>in</strong>richten. Zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gse beweg<strong>in</strong>g is aan-<br />

wezig, evenals registerschalen en een systeem van paskruisen<br />

<strong>in</strong> plaats van centreerlijnen.<br />

Afbeeld<strong>in</strong>g 4 toont <strong>de</strong> gang van zaken bij <strong>de</strong> Harris l30E-één-<br />

9 Klemsysteem van <strong>de</strong> Crabtree<br />

Spearhead: I vaste plaatopsluitschroeven<br />

voor <strong>de</strong> knijpkant,<br />

2 met veren uitgeruste<br />

sluitschroeven voor <strong>de</strong> staartkant<br />

van <strong>de</strong> plaat, 3 naaf voor<br />

het sluitexcentriek ven <strong>de</strong><br />

staartkant, 4 sluitexcentriek<br />

(met schroeven 2 <strong>in</strong> <strong>de</strong> open<br />

stand),5 hefboom voor <strong>de</strong> bedien<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> schroeven 2<br />

door mid<strong>de</strong>l van excentrierschijf<br />

4 en veer 6,7-8 losse<br />

koevoets leutel<br />

kleurpers. In dit geval hebben <strong>de</strong> plaatklemmen geen bouten<br />

voor het uitoefenen van druk, maar wor<strong>de</strong>n daarentegen ge-<br />

sloten door mid<strong>de</strong>l van een speciaal gevorm<strong>de</strong> excentriek, die<br />

door een koevoetsleutel kan wor<strong>de</strong>n rondgedraaid. Aan elke<br />

plaatkant zijn twee of drie van <strong>de</strong>ze mechanismen gebouwd,<br />

hetgeen het opsluiten zeer versnelt. De spann<strong>in</strong>g wordt ge-<br />

controleerd door gekartel<strong>de</strong> schroeven, die op elk klem-<br />

mechanisme zijn aangebracht.<br />

Een registerpensysteem<br />

is eveneens <strong>in</strong>gebouwd, dat sluit op<br />

van tevoren <strong>in</strong> <strong>de</strong> plaat geponste gaten.<br />

Bij <strong>de</strong> Crabtree-vellenpersen (afbeeld<strong>in</strong>g 5) wordt een uir-<br />

neembare klem voor <strong>de</strong> knijpkant toegepast en <strong>de</strong>ze wordt<br />

buiten <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e aan <strong>de</strong> plaat bevestigd. Een speciale register-<br />

tafel zorgt voor een positief <strong>in</strong> register brengen van <strong>de</strong> plaat <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> klemstang, die vervolgens <strong>in</strong> een uitholl<strong>in</strong>g van een nauw-<br />

keurig lijnend blok <strong>in</strong> <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e wordt gebracht. Dit blok<br />

kan van zijn nulstand uit wor<strong>de</strong>n verschoven, zowel zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gs<br />

als <strong>in</strong> <strong>de</strong> richt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>romtrek, <strong>in</strong>dien er moeilijk-<br />

he<strong>de</strong>n zijn door papierrek enz. Elke beweg<strong>in</strong>g van het blok is<br />

zichtbaar op stelschalen en het blok moet weer <strong>in</strong> zijn nulstand<br />

terug alvorens <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> plaat wordt aangebracht.<br />

De boekdruksystemen wor<strong>de</strong>n afgebeeld <strong>in</strong> <strong>de</strong> afbeeld<strong>in</strong>gen<br />

6 en 7. Afbeeld<strong>in</strong>g 6 geeft een dunne wikkelplaat weer op een<br />

Miehle 38-vellenrotatiepers. AÍbeeld<strong>in</strong>g 7 laat een gegroef<strong>de</strong><br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r zien voor stypen (aanwezig bij <strong>de</strong> Miehle 6l). De cil<strong>in</strong>-<br />

<strong>de</strong>rs kunnen wor<strong>de</strong>n uitgerust met een draaistang/palrad-<br />

mechanisme, waardoor het bevestigen van een grondvel met<br />

rubber- of plasticstypen wordt vergemakkelijkt.<br />

Zoals reeds werd gesteld, leveren rotatieoffsetpersen proble-<br />

men bij het vastklemmen van <strong>de</strong> plaat, maar <strong>de</strong>ze zijn nu voor<br />

het grootste <strong>de</strong>el overwonnen. Het is dui<strong>de</strong>lijk dat het kanaal<br />

tussen <strong>de</strong> knijp- en staartkanten <strong>in</strong> het cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rdrukoppervlak<br />

tot het absolute m<strong>in</strong>imum moet wor<strong>de</strong>n beperkt,<br />

Afbeeld<strong>in</strong>g 8 toont <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> die wordt gevolgd bij <strong>de</strong> Solna<br />

RP 50 rubber-tegen-rubber-pers. Aan <strong>de</strong> plaat wor<strong>de</strong>n losse<br />

klemlijsten bevestigd, nadat <strong>de</strong> ran<strong>de</strong>n speciaal zijn voorge-<br />

bogen <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van <strong>de</strong>ze lijsten. Deze zijn aan <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rkant<br />

van groeven voorzien en <strong>de</strong> groeven passen weer over grijper-<br />

stangen <strong>in</strong> <strong>de</strong> verdiepte cil<strong>in</strong><strong>de</strong>ropen<strong>in</strong>g. De knijpkantgrijpers<br />

zijn vast, maar <strong>de</strong> staartgrijpers zijn voorzien van veren, waar-<br />

door spann<strong>in</strong>g kan wor<strong>de</strong>n uitgeoefend. Het is van belang op<br />

te merken dat het kanaal tussen knijp- en staartkant (van het<br />

drukoppervlak) slechts l5 mm breed is en dit wordt tot 6 mm<br />

teruggebracht als <strong>de</strong> plaat is aangebracht.<br />

Het vastklemmen van <strong>de</strong> plaat op <strong>de</strong> Crabtree Spearhead-<br />

rotatieoffsetpers wordt getoond <strong>in</strong> afbeeld<strong>in</strong>g 9. Hier wor<strong>de</strong>n<br />

<strong>de</strong> plaatran<strong>de</strong>n van sleuven voorzien <strong>in</strong> een ponsmach<strong>in</strong>e,<br />

waarna zij zodanig wor<strong>de</strong>n gevormd dat ze passen op <strong>de</strong><br />

schroefkoppen die <strong>in</strong> <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r zijn aangebracht. De knijpkantschroeven<br />

zijn vast, maar die van <strong>de</strong> staartkant zijn yan<br />

veren voorzien. Er wor<strong>de</strong>n zeer sterke drukveren gebruikt,<br />

en <strong>de</strong>ze moeten <strong>in</strong> open positie wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n door een<br />

excentriek die op <strong>de</strong> buitenwand van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is aange-<br />

bracht. De plaat wordt eerst over <strong>de</strong> knijpkantschroeven ge-<br />

legd, waarna <strong>de</strong> pers wordt getornd tot <strong>de</strong> staartsleuven over<br />

<strong>de</strong> met veren uitgeruste schroeven vallen. De spann<strong>in</strong>g volgt<br />

dan door <strong>de</strong> veren los te laten. Dit gebeurt door het excen-<br />

triek rond te draaien met een speciale sleutel.<br />

De teken<strong>in</strong>gen illustreren slechts enkele van <strong>de</strong> vele plaat.<br />

klemsystemen die <strong>in</strong> gebruik zijn. Het zou een vrijwel onmoge-<br />

Iijke taak zijn, alle gebruikte systemen te tonen, daar <strong>de</strong> ont-<br />

wikkel<strong>in</strong>g voortdurend doorgaat en nieuwe ontwerpen snel<br />

achter elkaar wor<strong>de</strong>n geïntroduceerd.<br />

De perstypen die wer<strong>de</strong>n genoemd zijn weliswaar representa-<br />

tieÍ, maar dat wil niet zeggen dat an<strong>de</strong>re merken m<strong>in</strong><strong>de</strong>r doel-<br />

matig of kwalitatief m<strong>in</strong><strong>de</strong>r zou<strong>de</strong>n zijn. Ongetwijfeld zou<br />

menige lezer geïnteresseerd zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>tails van plaatklemsystemen<br />

die op an<strong>de</strong>re merken drukpersen zijn aangebracht,<br />

maar dit was <strong>in</strong> het bestek van dit ene artikel - oorspronkelijk<br />

geplaatst <strong>in</strong> The Litho Pr<strong>in</strong>ter en met toestemm<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

redactie <strong>in</strong> TéTé overgenomen - niet te doen. A. S. Porter


t2<br />

<strong>té</strong><strong>té</strong>-varia<br />

hans van straten<br />

HENDRIK NICOLAAS<br />

WERKMAN<br />

<strong>de</strong> drukker van het<br />

paradiJs<br />

N icolaas Hendrik Werkman<br />

Drukkerii Hooiberg te Epe bestond op l4 juni<br />

il. hon<strong>de</strong>rdvilfentw<strong>in</strong>tig jaar. Men wil<strong>de</strong> dit<br />

lubileum niet onopgemerkt voorbij laten gaan,<br />

maar het gebruikeliike ge<strong>de</strong>nkboek, neen,<br />

daarvoor voel<strong>de</strong> men niet.<br />

Aan Hans van Straten werd daarom oodracht<br />

verstrekt om - als eerbiedsbetuig<strong>in</strong>g aan <strong>de</strong><br />

nagedachtenis van <strong>de</strong> Gron<strong>in</strong>gse drukkerkunstenaar<br />

Werkman - een jubileumboek te<br />

schriiven. Van <strong>de</strong>ze taak heeft Van Straten<br />

zich goed gekweten. Er is een biografie ontstaan<br />

met een zeer kunstz<strong>in</strong>nige <strong>in</strong>slag, die ons<br />

heeÍt verrilkt met een levenswarme geschie<strong>de</strong>nis<br />

van <strong>de</strong>ze drukker-kunstenaar. In het<br />

beg<strong>in</strong>, als directeur-eigenaar van een íl<strong>in</strong>ke<br />

drukkerij te Gron<strong>in</strong>gen, trachtte Werkman<br />

drukwerk te maken dat op een goed peil<br />

stond. Hij was echter geensz<strong>in</strong>s een zakenman,<br />

oíschoon zi<strong>in</strong> bedriií lange jaren tot <strong>de</strong><br />

grootste van het noor<strong>de</strong>n behoor<strong>de</strong>. Door<br />

tegenslag <strong>in</strong> zijn leven - zijn vrouw overlijdt<br />

<strong>in</strong> l9l7 - voelt hij zich vereenzamen en dan<br />

opeens v<strong>in</strong>dt hii <strong>de</strong> durí om een stap te doen<br />

waarvoor hij lang is teruggeschrokken: hil<br />

gaat tekenen en schil<strong>de</strong>ren. In <strong>de</strong> iaren<br />

tw<strong>in</strong>tig gaat hij 'spelen met lood'; hii speelt<br />

met letters, blokjes en met verf; paradilselijk<br />

speelt hii en daarbij doet hij soms won<strong>de</strong>rlijke<br />

ont<strong>de</strong>kk<strong>in</strong>gen. O.a. ziet hij welk een mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />

er zijn <strong>in</strong> het samengaan van constructieve<br />

compositie en typografische mid<strong>de</strong>len.<br />

In <strong>de</strong> voorgeschie<strong>de</strong>nis van Werkmans<br />

'druksels'is<br />

het collage een belangriik element.<br />

Wat hij g<strong>in</strong>g maken is immers een soort<br />

grofische collage: <strong>de</strong> plaat werd niet <strong>in</strong> één<br />

keer aangebracht, maar g<strong>in</strong>g soms 'tot vijÍtig<br />

maal on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> Ders'.<br />

De typografie van het boek was <strong>in</strong> han<strong>de</strong>n van<br />

Jan Vermeulen. Voor <strong>de</strong> tekst werd <strong>de</strong> Monotype<br />

Baskerville gebruikt. Het totaalbeeld:<br />

heel gaaí en goed van uitvoer<strong>in</strong>g. R.9<br />

Nieuws van <strong>de</strong> Nebitype<br />

Het grote voor<strong>de</strong>el van het zetten van koppen<br />

uit grootcorpsmatrijzen is ie<strong>de</strong>re zetter die<br />

periodieken opmaakt bekend. Eén na<strong>de</strong>el is<br />

er aan verbon<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e giet namelijk<br />

op <strong>de</strong> <strong>in</strong>gestel<strong>de</strong> vaste breedte en het assortiment<br />

matrijzen is vrij beperkt.<br />

Voor <strong>de</strong> Nebitype is een aantal verbeter<strong>in</strong>gen<br />

aangebracht, waardoor <strong>de</strong>ze bijna i<strong>de</strong>aal lijkt<br />

te zijn gewor<strong>de</strong>n. Men heeft <strong>de</strong> gietlengte<br />

variabel gemaakt. Zon<strong>de</strong>r verstell<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e kan <strong>de</strong> zetter nu, door het gebruik<br />

van losse opvulstukken, elke lengte tot 40<br />

augustijn breedte gieten, waardoor het tiidroven<strong>de</strong><br />

afzagen is vervallen, Daarnaast zijn er<br />

nog mogelijkhe<strong>de</strong>n voor het verwerken van<br />

an<strong>de</strong>re regelgietmatrijzen en van grootcorpszetmach<strong>in</strong>ematrijzen<br />

dan die van <strong>de</strong> Nebitype.<br />

Tenslotte kan men, als men een serie matrijzen<br />

voor <strong>de</strong> Nebitype bestelt, <strong>de</strong> polis van <strong>de</strong><br />

matrijzen naar eigen wens <strong>in</strong><strong>de</strong>len. Voorwaar<br />

een aantal goe<strong>de</strong> pluspunten. R.4 il .3<br />

Bacher-uitli<strong>in</strong>apparatuu r<br />

Beter en sneller werken stelt ook eisen oo het<br />

punt van gereedschappen en hulpmid<strong>de</strong>len,<br />

Goed werken is het <strong>in</strong> dit opzicht zon<strong>de</strong>r<br />

twijfel met <strong>de</strong> Bacher-comb<strong>in</strong>atieapparatuur,<br />

die is aan te wen<strong>de</strong>n voor het monteren van<br />

films voor offset- en diepdruk, alsme<strong>de</strong> het<br />

doorlichten, uitlilnen en <strong>in</strong><strong>de</strong>len voor hoogd<br />

ru kdoelei n<strong>de</strong>n.<br />

Voor het maken van een <strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsvel van<br />

papier, astralon o.i.d. kan men dit uitlijnapparaat<br />

ook uitstekend gebruiken. De uitlijnkop<br />

is namelijk voorzien van een <strong>in</strong>ktpatroon.<br />

Hiermee kunnen absoluut loodrecht oo elkaar<br />

staan<strong>de</strong> horizontale en verticale lijnen wor<strong>de</strong>n<br />

getrokken, waardoor het dus mogelijk is een<br />

nauwkeurige <strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g te maken.<br />

Uiteraard is ook <strong>de</strong> stand van een afdruk te<br />

controleren.<br />

Filmmontages kunnen snel wor<strong>de</strong>n uitgevoerd,<br />

zon<strong>de</strong>r dat gevaar bestaat dat reeds gemonteer<strong>de</strong><br />

films door <strong>de</strong> registerl<strong>in</strong>iaal verschoven<br />

oÍ beschadigd wor<strong>de</strong>n.<br />

Nu het aantal boekdrukkerijen dat ook ofÍsetdruk<br />

maakt steeds toeneemt, brengt men<br />

dit apparaat uit dat voor bei<strong>de</strong> af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen kan<br />

wor<strong>de</strong>n gebruikt. Daar is door <strong>de</strong> fabrikant<br />

ook op gerekend, want alle maatver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen<br />

zijn aangebracht <strong>in</strong> centimeters en augustijnen.<br />

Tene<strong>in</strong><strong>de</strong> gemakkeliik <strong>de</strong> maat te<br />

kunnen aÍlezen, zijn l<strong>in</strong>iaal en uitlijnkop voorzien<br />

van loeoen.<br />

De papieraanleggen zi<strong>in</strong> verstelbaar en zodoen<strong>de</strong><br />

<strong>in</strong> overeenstemm<strong>in</strong>g te brengen met<br />

<strong>de</strong> aanleggen van boekdruk- oÍ ofÍsetpersen.<br />

DitzelÍ<strong>de</strong> geldt voor <strong>de</strong> afleesl<strong>in</strong>ialen, zodat<br />

men het vel geheel kan <strong>in</strong><strong>de</strong>len zoals dit voor<br />

<strong>de</strong> produktiepers is vereist,<br />

Met behulp van een tekenhaak met gra<strong>de</strong>nboog<br />

kunnen schu<strong>in</strong>e lijnen on<strong>de</strong>r bepaal<strong>de</strong><br />

hoeken wor<strong>de</strong>n getrokken of films schu<strong>in</strong><br />

wor<strong>de</strong>n gemonteerd oí aígesne<strong>de</strong>n.<br />

De standmaakapparatuur kan van het on<strong>de</strong>rstel<br />

wor<strong>de</strong>n genomen voor gebruik op <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>sluitplaat <strong>in</strong> <strong>de</strong> boekdrukkerij.<br />

Het Bacher-uitlijnapparaat is leverbaar <strong>in</strong> vier<br />

formaten. Uit een íol<strong>de</strong>r van <strong>de</strong> leverancier,<br />

LA, blijkt dat <strong>de</strong> prijs voor het kle<strong>in</strong>e formaat,<br />

56 x 92 cm, b<strong>in</strong>nen het bereik van menige<br />

drukkerij ligt. R.4t51422<br />

Rentabiliteit van <strong>de</strong><br />

M il ler-tweekleu ren pers<br />

Goe<strong>de</strong> reclame voor een drukpers is niet meer<br />

alleen <strong>de</strong> nadruk leggen op <strong>de</strong> drukeigenschappen,<br />

maar ook <strong>de</strong> prijs en vooral <strong>de</strong><br />

rentabiliteit spelen een belangriike rol. Welke<br />

hoeveelhe<strong>de</strong>n drukwerk kun je op zo'n pers<br />

maken en wat zijn <strong>de</strong> kosten er van ?<br />

In InÍormation l-63 is een bedriiÍsvergelijk<strong>in</strong>g<br />

opgenomen, gemaakt voor verschillen<strong>de</strong><br />

typen van hoogdrukpersen. Hieruit bliikt dat<br />

aÍschrijv<strong>in</strong>g en rente voor een tweekleurenpers<br />

hoger zijn dan voor twee persen van hetzelí<strong>de</strong><br />

Íormaat. Maar voor <strong>de</strong> tweekleurenpers<br />

is slechts één drukker nodig en voor twee<br />

éénkleuroersen moeten er twee drukkers<br />

zijn. Het aan<strong>de</strong>el <strong>in</strong> <strong>de</strong> algemene kosten is<br />

voor een tweekleurenpers m<strong>in</strong><strong>de</strong>r dan voor<br />

twee éénkleuroersen, Oíschoon een tweekleurenpers<br />

wat meer stilstand zal hebben,<br />

is het aantal druks hoger, <strong>de</strong> twee kleuren bij<br />

elkaar geteld, dan van twee éénkleurpersen.<br />

Daar het hier een pers betreít die van vlakke<br />

vormen drukt, is er geen aparte apparatuur<br />

nodig om stand te maken. Het systeem om<br />

tweekleurenwerk nat-<strong>in</strong>-net te drukken biedt<br />

voor<strong>de</strong>len boven het systeem met wikkelplaten,<br />

vooral <strong>in</strong>dien gemeng<strong>de</strong> vormen ge-<br />

bruikt moeten wor<strong>de</strong>n waar<strong>in</strong> bijvoorbeeld<br />

clichés, stypen oÍ galvano's voorkomen,<br />

De snelheid van <strong>de</strong> Miller-tweekleurenoers<br />

ligt voor het formaat 53 x7l cm tussen <strong>de</strong><br />

2400 en 4600 en voor het Íormaat 70 x | 04 cm<br />

tussen 2200 en 3750 vel per uur. De beg<strong>in</strong>snelheid<br />

ligt hier dus reeds belangrijk hoger dan<br />

bij <strong>de</strong> normale éénkleurpersen voor <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />

formaten.<br />

In<strong>de</strong>rdaad is het nu rekenen oí men een <strong>de</strong>rgelijke<br />

pers met proÍijt <strong>in</strong> het bedrilÍ kan opstellen.<br />

R.41 5<br />

Rotaíolio<br />

De bouwers van boekdrukoersen doen alle<br />

moeite om hun terre<strong>in</strong> te behou<strong>de</strong>n door het<br />

construeren van snelle persen en persen voor<br />

tweekleurendruk. Tevens hebben zii zich, om<br />

<strong>de</strong> hoogdrukpersen sneller te laten draaien,<br />

gewend tot het rotatiepr<strong>in</strong>cipe. Daarbij moet<br />

gebruik wor<strong>de</strong>n gemaakt van gebogen drukvormen,<br />

dus gebogen clichés oÍ wikkelplaten.<br />

Wikkelplaten moeten yoor wat <strong>de</strong> etsdiepte<br />

betreít aan zekere eisen voldoen. Toestellen<br />

op <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r heeft niet plaats; daar <strong>de</strong><br />

plaat dun is kan een toestelíolie achter <strong>de</strong><br />

drukplaat wor<strong>de</strong>n aangebracht.<br />

Koenig & Bauer, fabrikant van <strong>de</strong> Rotaíolio,<br />

een tweekleurenmach<strong>in</strong>e voor het drukken<br />

van wikkelplaten, zond een mo<strong>de</strong>llenmap met<br />

twee- en vierkleurenwerken, <strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong><br />

lan<strong>de</strong>n voorbereid en <strong>in</strong> <strong>de</strong> proefdrukkeril<br />

van <strong>de</strong> fabriek gedrukt. Uit <strong>de</strong> beschriiv<strong>in</strong>gen<br />

bij <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>llen bliikt dat een aantal clichéíabrieken,<br />

ook <strong>in</strong> ons land, <strong>de</strong> benodig<strong>de</strong><br />

olaten kan maken.<br />

Het maximale papierformaat van <strong>de</strong> Rotafolio<br />

is 58r/a x 80 cm, <strong>de</strong> druksnelheid 8000 vel <strong>in</strong><br />

twee kleuren per uur. De werkwijze voor het<br />

maken van drukvormen wijkt geheel af van die<br />

voor <strong>de</strong> traditionele vormen voor <strong>de</strong> hoogdruk,<br />

Het beste is met film te werken, doch<br />

ook dit geeft een hele ommekeer voor <strong>de</strong><br />

boekdruk. Wie tot het aanschaffen van een<br />

<strong>de</strong>rgelijke pers wil overgaan, zal zich zeker<br />

goed moeten realiseren dat het hier een omzwenk<strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> produktie van het drukwerk<br />

betreÍt die door diepgaan<strong>de</strong> bereken<strong>in</strong>gen op<br />

oroduktiviteit en rentabiliteit moer wor<strong>de</strong>n<br />

ge<strong>de</strong>kt. R.4r5


34<br />

<strong>té</strong><strong>té</strong>-varia<br />

AB C DE FGHIJKLM NOPQR S TUVWXYZ<br />

1234567890<br />

ab c <strong>de</strong> f ghij klmnop qr s t uv\Mxyz<br />

AB CD E F'GHIJKLM NOPSR STUV\IrXYZ<br />

L2846 67890<br />

ab c <strong>de</strong>fghij klmnopqrstuvwxyz<br />

AB CDE FGHTJKLM NO PQRSTUVWXYZ<br />

1234567890<br />

ab c <strong>de</strong> f ghij k I m nopqr s tuvtrt xy z<br />

AB G D E F'GH I JK LM NOPER STUVUT)rY Z<br />

128'466749()<br />

ab c <strong>de</strong> fghij kl mn o pqrs tuvwxyz<br />

Clarendon<br />

Dit lettertype werd voor het eerst <strong>in</strong> het<br />

mid<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> vorige eeuw gegoten. Zoals<br />

geldt bii menig an<strong>de</strong>r goed lettertype van<br />

vroeger, om nu nog een plaats tussen <strong>de</strong><br />

he<strong>de</strong>ndaagse lettersoorten te behou<strong>de</strong>n was<br />

een betere, meer verfijn<strong>de</strong> afwerk<strong>in</strong>g nodig,<br />

De nadruk wordt <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tijd vooral gelegd op<br />

het zakeliike, hetgeen <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r tot<br />

uitdrukk<strong>in</strong>g komt <strong>in</strong> <strong>de</strong> vele nieuwe soorten<br />

schreeflozen, zoals Helvetica, Folio-Grotesk<br />

en Mercator.<br />

De nieuw verschenen Clarendon wil een brug<br />

vormen tussen <strong>de</strong> schreeÍlozen en <strong>de</strong> antiquatypen.<br />

Bi<strong>in</strong>a zou men zeggen dat het een<br />

egyptiënne is. De letter heeít krachtige<br />

schreven, varieert daarmee <strong>de</strong> grondvorm en<br />

vertoont <strong>de</strong> kenmerken van een nieuw <strong>in</strong>teressant<br />

lid <strong>in</strong> <strong>de</strong> rij van he<strong>de</strong>ndaagse lettertypen.<br />

Steeds snellere offsetpersen<br />

Color-Metal <strong>in</strong> Zwitserland bouwt <strong>de</strong> ofÍsetpers<br />

Perle, drukÍormaat 52x74cm. Daar kan<br />

een snelheid van 10000 druks oer uur mee<br />

bereikt wor<strong>de</strong>n. Om op <strong>de</strong>ze pers snel te<br />

kunnen werken, bevat het hoofdschakelpaneel<br />

een volledige drukknopbestur<strong>in</strong>g. Gekleur<strong>de</strong><br />

signaallampjes geyen aan welke <strong>de</strong>len van <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e <strong>in</strong>geschakeld zi<strong>in</strong>. Wie er meer van<br />

wil weten kan een prospectus aanvragen bij<br />

WiÍac te Amsterdam. R.422<br />

Snij-, rits-, ril- en perforeerlijnen<br />

Moet ter zetterii een vorm wor<strong>de</strong>n gemaakt<br />

mêt lange maten snijlijnen oÍ <strong>de</strong>rgelijke, weet<br />

dan dat <strong>de</strong>ze lijnen verkrijgbaar zijn <strong>in</strong> lengten<br />

tot één meter. Ze zijn verkrijgbaar mer verschillen<strong>de</strong><br />

snijbeeldtypen, afhankelijk waarvoor<br />

ze gebruikt moeten wor<strong>de</strong>n. De normale<br />

dikte is twee punten, doch dikker is mogeliik.<br />

Li<strong>in</strong>en die <strong>in</strong> <strong>de</strong> tekst moeten wor<strong>de</strong>n gebruikt<br />

en niet mee mogen drukken, kunnen<br />

lager dan letterhoogte wor<strong>de</strong>n geleverd.<br />

Het een zowel als het an<strong>de</strong>r is te krijgen bij<br />

De Clarendon is door Lettergieterij Stempel te<br />

Frankíurt am Ma<strong>in</strong> <strong>in</strong> vier sne<strong>de</strong>n uitgebracht,<br />

namelijk mager, halÍvet, vet en extra-vet. De<br />

letterdikte is voor mager en halívet gelijk, vet<br />

en extra-vet zijn ook weer even dik. Voor<br />

reclamedrukwerk, advertenties en <strong>de</strong>rgelijke<br />

is het dus gemakkelijk een correctie <strong>in</strong> een<br />

vêtter type zon<strong>de</strong>r verlopen te maken.<br />

De regels hebben een goe<strong>de</strong> eenheid. Inter-<br />

l<strong>in</strong>iër<strong>in</strong>g is echter noodzakelijk. De corpsen<br />

6,7 en I munten uit door een íraai optisch<br />

beeld met grote leesbaarheid. De rond<strong>in</strong>gen<br />

van <strong>de</strong> m en n zijn opzettelijk iets sterker<br />

geaccentueerd om <strong>de</strong>ze letter wat meer<br />

karakter te geven.<br />

In het algemeen een goed bruikbare letter en<br />

te gebruiken bij schriít mèt zowel als zon<strong>de</strong>r<br />

schreven, R.4tl<br />

'On Type Design'<br />

De lieíhebbers van pure typografie kunnen<br />

hun hart ophalen met het lezen en bekiiken<br />

van dit geschrift van Stanley Morison, ongetwijfeld<br />

ie<strong>de</strong>r bekend als een gezaghebbend<br />

schrijver over letter en typografie. De vertal<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> titel is <strong>in</strong> íeite: korre <strong>in</strong>troductie<br />

tot het ontwerpen van letters <strong>in</strong> verle<strong>de</strong>n en<br />

he<strong>de</strong>n.<br />

Deze klassieke uitgave over <strong>de</strong> typografische<br />

historie was s<strong>in</strong>ds lang niet meer verkrijgbaar,<br />

Nu is een verbeter<strong>de</strong> en uitgebrei<strong>de</strong> editie<br />

verschenen.<br />

Het is voor <strong>de</strong> hand liggend dat enige kennis<br />

van <strong>de</strong> historie van het ontwerpen van letters<br />

noodzakelijk is om tot een volledig begrip van<br />

<strong>de</strong> he<strong>de</strong>n toegepastê typografie te komen.<br />

Deze geschie<strong>de</strong>nis van Stanley Morison, kort<br />

doch compleet verteld, neemt <strong>de</strong> lezer mee<br />

van het Karol<strong>in</strong>gische schriít en <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong><br />

stijlen <strong>in</strong> calligrafie naar <strong>de</strong> eerst beken<strong>de</strong><br />

typen, ontworpen door Nicolas lenson<br />

en Aldus Manutius. Hooídstukken zijn gewijd<br />

aan Garamont en Granjon uit Frankrijk, Van<br />

Dijck en <strong>de</strong> diverse Ne<strong>de</strong>rlandse lerters en<br />

<strong>de</strong> geboorte van <strong>de</strong>'mo<strong>de</strong>rne'typen zoals<br />

Grandjean, Fournier en Fleischman, Ver<strong>de</strong>r<br />

beschouw<strong>in</strong>gen over Caslon, Baskerville, Bell<br />

en letterontwerpers uit an<strong>de</strong>re lan<strong>de</strong>n.<br />

Het boek is met ruim vijftig afbeeld<strong>in</strong>gen van<br />

<strong>de</strong> besproken lettertypen geillustreerd. Het<br />

is een uitgave van Ernest Benn te Lon<strong>de</strong>n. De<br />

prijs valt voor een <strong>de</strong>rgelijk werkle nogal mee,<br />

namelijk plm. f 6,50. R.4 il.1<br />

Tan<strong>de</strong>mer: kostpriis en rentabiliteit<br />

Voor het drukken van íormulieren hebben<br />

verschei<strong>de</strong>ne bedrijven een Tan<strong>de</strong>mer-ofísetpers<br />

aangeschaÍt. Wie <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e <strong>in</strong> bedrijí<br />

heeft gezien, staat verbaasd over <strong>de</strong> grote<br />

produktiemogelijkhe<strong>de</strong>n.<br />

Wiíac is voor <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e overgeSaan tot het<br />

hanteren van een economisch verkoooartument.<br />

Men bereken<strong>de</strong> nameliik wat het<br />

drukken van 1000 vel A. kost bij verschillen<strong>de</strong><br />

bezett<strong>in</strong>gsgra<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> pers. Terecht heeÍt<br />

men er daarbij reken<strong>in</strong>g mee gehou<strong>de</strong>n dat<br />

<strong>de</strong>rgelijke persen nimmer yoor l00oZ produktieí<br />

kunnen wor<strong>de</strong>n gemaakt. De cijÍers<br />

wer<strong>de</strong>n echter iets te mooi gemaakt door<br />

posten wat laag te stellen en sommige kosten<br />

zelfs te vergeten op te nemen. De rente op<br />

3"/o moest wel wat hoger zijn en <strong>de</strong> kosten<br />

voor bedien<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> pers zijn met f 5,per<br />

uur aan <strong>de</strong> lage kant; hulpvakarbei<strong>de</strong>rs<br />

moeten zorgen voor aanvoer en aíyoer van het<br />

te bewerken en verwerkte papier; ook voor<br />

leid<strong>in</strong>g en toezicht mocht wel een bepaal<strong>de</strong><br />

omslag wor<strong>de</strong>n berekend.<br />

Maar... laten we <strong>de</strong> door Wifac bereken<strong>de</strong><br />

kosten rondweg verhogen met f5,- per uur!<br />

Dan nèg liggen <strong>de</strong> drukkosten voor <strong>de</strong> bereken<strong>de</strong><br />

formulieren een zeer aanzienlijk<br />

percentage lager <strong>in</strong> verhoud<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong>ze zelf<strong>de</strong><br />

íormulieren <strong>in</strong> boekdruk gemaakt bij vormen<br />

van vier zetsels oÍ clichés. En dan nog <strong>de</strong> tijdw<strong>in</strong>st<br />

door <strong>de</strong> snelle produktie! R.421<br />

I B D-opbergsystee m<br />

Dit niet dure en toch goe<strong>de</strong> opbergsysteem<br />

wordt <strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l gebracht door RBM<br />

(Rikkers, Blazer & Metz). Een set van dit<br />

systeem bestaat uit twee dozen, twaalf mappen<br />

en veertien rugetiketren en kost f 13,50.<br />

De dozen - 9,6 cm breed,30 cm hoog en 23 cm<br />

diep - zijn vervaardigd van donkerblauw<br />

fiberboard. De mappen zijn van lichtblauw<br />

karton en ze hebben een sluit<strong>in</strong>gsmechanisme<br />

en een transparant <strong>in</strong>dicatieraam.<br />

Een goed systeem voor bedrijfslei<strong>de</strong>r en cheí<br />

voor hec opbergen van documentatie en<br />

an<strong>de</strong>re gegevens die hij snel wil opzoeken.<br />

Daar <strong>de</strong> mappen <strong>in</strong> een stevige doos zitten,<br />

bliiven ze bij elkaar en vallen niet om. Ook<br />

voor yer€nig<strong>in</strong>gen die een kle<strong>in</strong> opbergsysteem<br />

voor correspon<strong>de</strong>ntie, íol<strong>de</strong>rs, tijdschriÍtartikelen<br />

en <strong>de</strong>rgelijke nodig hebben,<br />

is dit IBD-systeem zeer geschikt. R.5<br />

Vernieuw<strong>in</strong>g l<strong>de</strong>aal-collectie GHB<br />

Zelís l<strong>de</strong>aal-collecties verou<strong>de</strong>ren <strong>in</strong> tien jaar<br />

en hebben daarom een verfriss<strong>in</strong>g nodig.<br />

Papier heeÍt <strong>de</strong> onhebbeliike eigenschap <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> loop van <strong>de</strong> tijd van kleur te veran<strong>de</strong>ren.<br />

Bovendien veran<strong>de</strong>rt <strong>de</strong> Íabrikant ook nog wel<br />

<strong>de</strong> samenstell<strong>in</strong>g van het papier.<br />

Begonnen werd met Band I te vernieuwen.<br />

De ou<strong>de</strong> <strong>de</strong>elband werd door <strong>de</strong> bezitters<br />

<strong>in</strong>gezon<strong>de</strong>n <strong>in</strong> een vooraf toegezon<strong>de</strong>n,<br />

geírankeer<strong>de</strong> hoes van golÍkarton en na<br />

vernieuw<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> <strong>in</strong>houd aan <strong>de</strong> bezitter<br />

Lettergieterii Amsterdam. geretou rneero. R.46


I{0DALITI| Filln$<br />

I{OOPT U<br />

iïih t|A$T!<br />

Dat comfortabele gevoel : 'rijk' werk te kunnen leveren omdat het<br />

materiaal, dat u gebruikt, van goe<strong>de</strong> huize komt. Die luxe wetenschap<br />

probleemloos te kunnen zijn als het om maatvastheid en trekvastheid<br />

gaat. Die makkelijke etsbaarheid, die speelruimte bij <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g.<br />

Die zekerheid, dat uw energie als vakman<br />

'er uit komt' <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> resultaten. Ja... die zekerheid geniet ook Í, b<strong>in</strong>nenkort, omdat u<br />

- net als an<strong>de</strong>re vakmensen - <strong>de</strong> voorkeur geeft aan KODALITH<br />

Films.<br />

KODALITH Ortho Film, Type 3, op ESTAR on<strong>de</strong>rlaag van 0,06,0,10 of 0,18 mm<br />

KODALITH Ortho Matte Film, Type 3, op ESTAR on<strong>de</strong>rlaag van . . . . . mm<br />

KODALITH Super Ortho Film, op ESTAR on<strong>de</strong>rlaag van 0,06,0,08 of 0,14 mm<br />

KODALITH Pan Film, op ESTAR on<strong>de</strong>rlaag van 0,10 mm<br />

KODALITH Contact Film, op ESTAR on<strong>de</strong>rlaag van 0,10 mm<br />

Kodak KODAK<br />

N.V. DEN HAAG<br />

TELEFOON (070) 6t4t2l


3ó<br />

<strong>té</strong><strong>té</strong>-varia<br />

Elektrische papiervernietiger l<strong>de</strong>al<br />

Hoeveel malen gebeurt het niet dat een bedrijÍ<br />

vertrouwelijke correspon<strong>de</strong>ntie, dan wel<br />

ongeldig te maken waar<strong>de</strong>papieren heeítl Oí<br />

notities waarvan <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n geen kennis mogen<br />

nemen en nog an<strong>de</strong>re zaken I Moeten die <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

orullebak terecht komen I Om te beletten dat<br />

<strong>de</strong>rgelijke papieren <strong>in</strong> verkeer<strong>de</strong> han<strong>de</strong>n<br />

zou<strong>de</strong>n kunnen komen, wor<strong>de</strong>n er paPiervernietigers<br />

toegepast.<br />

De capaciteit van <strong>de</strong> l<strong>de</strong>al-papiervernietiger<br />

is 8 vel 70 grams papier geliiktijdig, hetgeen<br />

kan neerkomen op 8000 vel papier per uur.<br />

Dit levert 40 kg papierwol op, dat als verpakk<strong>in</strong>gsmateriaal<br />

dienst kan doen,<br />

De sniibreedte van <strong>de</strong> strookjes is 2 mm;<strong>de</strong><br />

toevoerbreedte is 22 cm.<br />

De motor is 220 v-wisselstroom voor aansluit<strong>in</strong>g<br />

op het lichtnet. De mach<strong>in</strong>e heeft<br />

twee drukknopschakelaars voor vooruit, stoP<br />

en achteruit. Een <strong>in</strong>gebouw<strong>de</strong> thermostaat<br />

doet <strong>de</strong> motor aíslaan als <strong>de</strong> toevoer overbelast<br />

wordt. De sniimessen en <strong>de</strong> motor loPen<br />

op koge I lagers.<br />

De on<strong>de</strong>rzetkast. waar<strong>in</strong> zich <strong>de</strong> uitneembare<br />

papierwolbak bev<strong>in</strong>dt, heeÍt zwenkwielen en<br />

is dus gemakkelijk verplaatsbaar. De aímet<strong>in</strong>gen<br />

van <strong>de</strong> <strong>in</strong> grijsgroene kleur uitgevoer<strong>de</strong><br />

papiervernietiger zijn: hoog 87 cm,<br />

breed 44 cm en diep 39 cm; het totale gewicht<br />

is 32 kg.<br />

Kentie n.v. te Den Haag kan na<strong>de</strong>re <strong>in</strong>licht<strong>in</strong>gen<br />

verstrekken. P.43<br />

IGT-Nieuws<br />

Van direct belang voor <strong>de</strong> praktijk is <strong>in</strong> het<br />

nummer van aoril een artikel van L. A. van<br />

Gastel over'Localisatie van pasverschillen bii<br />

vellenoffsetdruk'. lndien <strong>de</strong> kleuren niet<br />

sluiten, wordt meestal <strong>de</strong> schuld aan het<br />

papier gegeven. Het bliikt echter dat <strong>de</strong><br />

grootste stor<strong>in</strong>gsbron <strong>de</strong> pers is en <strong>in</strong> verband<br />

daarme<strong>de</strong> het vlakliggen van het papier til<strong>de</strong>ns<br />

het doorvoeren op <strong>de</strong> pers. Men is er nog niet<br />

helemaal uit gekomen.<br />

Het aantal oorzaken van oasverschillen is ontstellend<br />

groot. In een tabel wor<strong>de</strong>n er reeds<br />

negenentw<strong>in</strong>tig opgesomd !<br />

De aandacht wordt er op gevestigd, dat voor<br />

het opdragen van on<strong>de</strong>rzoek<strong>in</strong>gen aan het<br />

IGT het niet alleen noodzakelijk is enkele bedrukte<br />

vellen te sturen. doch ook blanco<br />

papier van <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> partij en dan lieÍst met<br />

opgaaf van <strong>de</strong> relatieve vochtigheid van het<br />

papier vóór <strong>de</strong> druk.<br />

Voor een goe<strong>de</strong> drukaíwikkel<strong>in</strong>g is het noodzakeliik<br />

dat drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r en drukfundament,<br />

gebogen of vlak, met daartussen het vel papier,<br />

een volmaakt gelijke loop hebben. ls dit niet<br />

het geval, dan ontstaat slip of <strong>in</strong> het tegenovergestel<strong>de</strong><br />

geval een te grote weerstand,<br />

aldus een bijdrage <strong>in</strong> het me<strong>in</strong>ummer. Voor<br />

<strong>de</strong> boekdrukoersen ontwikkel<strong>de</strong> het IGT<br />

<strong>in</strong><strong>de</strong>rtijd <strong>de</strong> slipmeter, waardoor mechanisch<br />

gemeten kon wor<strong>de</strong> n oí <strong>de</strong> aÍwikkel<strong>in</strong>g tussen<br />

drukfundament met vorm en cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r zodanig<br />

was dat geen vervorm<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> druk kon<br />

ontstaan, noch beschadig<strong>in</strong>g oíte grote slijtage<br />

van <strong>de</strong> vorm. Deze metho<strong>de</strong> werd ver<strong>de</strong>r ontwikkeld<br />

tot een elektrische meetmetho<strong>de</strong>,<br />

werkend met rekstrookies en een oscilloscoop<br />

(elektrisch <strong>in</strong>strument bestemd voor het optekenen<br />

van snel wisselen<strong>de</strong> stromen).<br />

Voor <strong>de</strong> ofÍsetdrukkers een vervolgartikel<br />

over 'Localisatie<br />

van pasverschillen bij vellenoffsetdruk',<br />

waar<strong>in</strong> ook een testmo<strong>de</strong>l besproken<br />

wordt waarmee <strong>de</strong> geaardheid van<br />

<strong>de</strong>Íormatie zichtbaar wordt gemaakt. R.9<br />

Vierkante Prikkels<br />

Waarschilnlijk geïnspireerd op <strong>de</strong> beken<strong>de</strong><br />

kwadraatbla<strong>de</strong>n van De ,long & Co. heeft<br />

Proost zijn prikkels tegen <strong>de</strong> verzenen geslagen<br />

om ons quasi-ernstig te prikkelen, hetgeen<br />

uitstekend geslaagd is.<br />

'ZelÍs<br />

vormgevers slapen <strong>in</strong> hemelbed<strong>de</strong>n . . .'<br />

wil laten uitkomen dat wij tèch nog wel van<br />

een beetie romantiek hou<strong>de</strong>n. Al die voor ons<br />

uitgekien<strong>de</strong> produkten, <strong>in</strong> een zozeer verantwoor<strong>de</strong>,<br />

strakke en soms glad<strong>de</strong> en als<br />

volstrekt eigentijds aangedui<strong>de</strong> vormgev<strong>in</strong>g,<br />

voelt Í zich daarmee gelukkig I<br />

De schrilver en tekenaar van <strong>de</strong>ze Prikkels,<br />

Boris Kiillmann (pseudoniem van Kurt Lób)<br />

zegt: kunstenaars en dwazen zeggen <strong>de</strong> waarheid.<br />

Zou het hier ook zo zijnl 't ls echter<br />

<strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad een over<strong>de</strong>nk<strong>in</strong>g waard èf <strong>de</strong> ons<br />

omr<strong>in</strong>gen<strong>de</strong> vormen ècht wel aan onze behoeÍten<br />

voldoen I R.9<br />

Kerstnummer Drukkersweekblad-<br />

Autoli<strong>in</strong> l9ó3<br />

Het komen<strong>de</strong> Kerstnummer Drukkersweekblad-Autolijn<br />

zal dit iaar gewijd zijn aan het<br />

on<strong>de</strong>rwerp'Íotografi e'.<br />

On<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re zal aandacht wor<strong>de</strong>n geschonken<br />

aan <strong>de</strong> íotografie als documentatie, <strong>de</strong><br />

íotografie op <strong>in</strong>ternationaal niveau, <strong>de</strong> íotograÍie<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> reclame, <strong>de</strong> fotografie als visuele<br />

communicatie en <strong>de</strong> Íotografie voor <strong>de</strong> reprod<br />

u ktietechnieken.<br />

Han <strong>de</strong> Vries verzorgt <strong>de</strong> vormgev<strong>in</strong>g; als<br />

adviseur treedt op <strong>de</strong> Íotograaf Carel Blazer,<br />

terwijl W. Al<strong>in</strong>gs, A. J, Elíers, W. F. Hermans,<br />

l. Vrijman en B. Wiss<strong>in</strong>g als auteurs me<strong>de</strong>werk<strong>in</strong>g<br />

verlenen.<br />

De vormgev<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> advertenties en biilagen<br />

is <strong>in</strong> han<strong>de</strong>n gelegd van <strong>de</strong> ontwerpers<br />

Ch. A. Jongejans, P. Bratt<strong>in</strong>ga, L. Emmerik,<br />

M. Houtman, H. van Oosterom en M. Velthuys.<br />

De voor<strong>in</strong>tekenprijs is gesteld op f 12,50 per<br />

exemplaar. Na 15 augustus a.s. zal <strong>de</strong> prijs<br />

f 15,- bedragen. Voor <strong>de</strong> aangesloten werkgevers<br />

van Fe<strong>de</strong>ratie en VNCI en voor hun<br />

werknemers geldt een speciale voor<strong>in</strong>têkenprijs<br />

van f9,- per exemplaar. Om van <strong>de</strong>ze<br />

faciliteit gebruikt te kunnen maken, dient <strong>de</strong><br />

bestell<strong>in</strong>g te wor<strong>de</strong>n opgegeven op <strong>de</strong> <strong>in</strong>tekenlijst<br />

die <strong>in</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen circuleert. 8.9<br />

Dagboek van Henkes<br />

Hoewel het geen gebruik is om <strong>in</strong> TéTé stil te<br />

staan bij iubileums van grafische on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen<br />

oÍ toelever<strong>in</strong>gsbedrijven op zichzelf,<br />

heeít <strong>de</strong> iubileumvier<strong>in</strong>g van J. H. Henkes<br />

Grafische Bedriiven n.v. te Haarlem en Ant-<br />

werpen daartoe enige re<strong>de</strong>n gegeven. Ter<br />

her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g aan <strong>de</strong> sticht<strong>in</strong>g, nu zestig jaar<br />

gele<strong>de</strong>n, van <strong>de</strong> Rotterdamsche Boek- en<br />

Kunstdrukkerij, werd namelijk een agenda uitgegeven<br />

die een veelheid aan <strong>in</strong>teressante en<br />

nuttige gegevens bevat,<br />

Interessant vooral is <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g, waarmee verbon<strong>de</strong>n <strong>de</strong> toevoeg<strong>in</strong>g<br />

van Drukkerii v.h. Erven Loosjes van<br />

1783 en <strong>de</strong> Zaanlandse Drukkerij die <strong>in</strong> 1928<br />

werd opgericht. De teksten, fotomateriaal,<br />

íraaie drukwerkmo<strong>de</strong>llen, allerlei <strong>in</strong>íormatie<br />

en gegevens over beschikbare mach<strong>in</strong>es en<br />

apparaten <strong>in</strong> het bedriif, kaarten en feitenmateriaal<br />

over <strong>de</strong> Euromarkt enz, overstemmen<br />

<strong>in</strong> feite het agendage<strong>de</strong>elte volkomen,<br />

maar. .. 't is alles keurig van uitvoer<strong>in</strong>g en 't<br />

maakt een vertrouwenwekken<strong>de</strong> <strong>in</strong>dru k.<br />

Bijzon<strong>de</strong>r aardig is <strong>de</strong> toegevoeg<strong>de</strong> herdruk<br />

van het <strong>in</strong>troductieboekje dat stichter Jan H.<br />

Henkes <strong>in</strong> 1903 <strong>de</strong>ed verschijnenover hettoen<br />

op gang gekomen RBK-bedriif.<br />

Dat Henkes wachten<strong>de</strong> is op bouwvergunn<strong>in</strong>g<br />

voor een bedriifspand van | | 000 m2 mag - nu<br />

we eenmaal wat bijzon<strong>de</strong>rhe<strong>de</strong>n hebben aangehaald<br />

- niet overmeld blijven. B.9<br />

N ieuwe papierproduktie-eenheid<br />

van VGZ tê Apeldoorn<br />

Bij Van Gel<strong>de</strong>r Zonen te Apeldoorn is het<br />

eerste <strong>de</strong>el van een nieuwe papierproduktieeenheid<br />

<strong>in</strong> gebruik genomen. De capaciteit<br />

van <strong>de</strong> Apeldoornse papieríabriek wordt door<br />

<strong>de</strong> begonnen uitbreid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> totaal met <strong>de</strong> helft<br />

vergroot.<br />

Bij <strong>de</strong> voltooi<strong>in</strong>g - beg<strong>in</strong> volgend iaar - zal <strong>de</strong><br />

nieuwe eenheid bi<strong>in</strong>a een halve kilometer<br />

lang zijn. Deze lengte is een gevolg van het<br />

feit dat alle on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len van <strong>de</strong> papierproduktie,<br />

van <strong>de</strong> grondstoÍÍenopslag tot en met<br />

<strong>de</strong> expeditie, hier <strong>in</strong> één lange straat zijn<br />

on<strong>de</strong>rgebracht. Tot en met <strong>de</strong> papiermach<strong>in</strong>e<br />

- het ge<strong>de</strong>elte dat nu <strong>in</strong> gebruik is gekomen -<br />

is <strong>de</strong> nieuwe eenheid reeds 200 meter lang.<br />

Intussen wordt voortgebouwd aan het volgen<strong>de</strong><br />

ge<strong>de</strong>elte, dat ruim 250 meter lang zal<br />

wor<strong>de</strong>n.<br />

De produktiesnelheid zal aanvankelijk driehon<strong>de</strong>rd<br />

meter per m<strong>in</strong>uut zijn, welke snelheid<br />

belangrilk hoger ligt dan die van <strong>de</strong> zes<br />

an<strong>de</strong>re papiermach<strong>in</strong>es van het bedrijí te<br />

Apeldoorn die houtvrij schriií- en drukpapier,<br />

oudhollands papier en karton produceren.<br />

Begonnen is met <strong>de</strong> produktie van offsetpapier,<br />

maar het ligt <strong>in</strong> <strong>de</strong> bedoel<strong>in</strong>g te zi<strong>in</strong>er<br />

tijd over te schakelen op het íabriceren van<br />

gestreKen PaPrer. 8.46<br />

'Kalen<strong>de</strong>rs'<br />

Fons van <strong>de</strong>r L<strong>in</strong><strong>de</strong>n, bekend als een vakkundig<br />

en produktief grafisch ontwerper,<br />

weet ook <strong>de</strong> pen vaardig te hanteren. In een<br />

reeks beschouw<strong>in</strong>gen over kalen<strong>de</strong>rs <strong>in</strong> Intergrafia<br />

zette hii doel, eisen en mogeliikhe<strong>de</strong>n<br />

bij het maken van een goe<strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>r uiteen.<br />

Deze reeks artikelen werd nu gebun<strong>de</strong>ld en<br />

als boekje, voorzien van vele voorbeel<strong>de</strong>n,<br />

uitgegeven <strong>in</strong> <strong>de</strong> zgn. Intergrafia-reeks, on<strong>de</strong>r<br />

nummer 18.<br />

Allen die bil het maken van kalen<strong>de</strong>rs zi<strong>in</strong><br />

betrokken, wordt het lezen van dit boekle<br />

ten zeerste aanbevolen. Het biedt vele gezichtspunten<br />

om tot een goe<strong>de</strong> kijk op dit<br />

on<strong>de</strong>rwerp bij te dragen en pr<strong>in</strong>cipiële fouten<br />

te vermij<strong>de</strong>n,<br />

De prijs is f 3,90 voor niet-abonnees; f 1,95 is<br />

<strong>de</strong> prijs voor abonnees van Intergrafia. R.3


Ook voor<br />

da,t briefpa,pier ca,chet geeft<br />

Kendal Bank<br />

Gelria Bank<br />

Telex Eank<br />

tJGZ.Bond<br />

lleluwe Bank<br />

]'|ormaal lll Banlt<br />

|(O }IIll|(LII|(E PAPIERIABRIE|(EII<br />

I'All GELDER Z0l'lEl'| ]{,t',<br />

Hoofdkantoor te Amsterdam, telefoon 220055, telex 12075<br />

Filialen te Arnhem, Breda, 's-Gravenhage, Gron<strong>in</strong>gen,<br />

Maastricht, Rotterdam, Utrecht<br />

Een vokboekvon grote woor<strong>de</strong>!<br />

Druk<strong>in</strong>kten<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk<br />

Deze populoir geschreven verhon<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

over tol von <strong>in</strong>ktvroogstukken,<br />

gebon<strong>de</strong>n <strong>in</strong> fraoie blouw-l<strong>in</strong>nen bond<br />

met goudstempel,<br />

is spoedig weer verkrijgboor voor<br />

f 4,50<br />

Schriftelijke bestell<strong>in</strong>gen te richten aan het secretariaat van<br />

<strong>de</strong> Commissie ter Bevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Vakstudie, Kon<strong>in</strong>g<strong>in</strong>-<br />

neweg 20, Amsterdam-2., on<strong>de</strong>rgelij ktijd ige stort<strong>in</strong>g van het<br />

vermel<strong>de</strong> kostenbed rag op gi roreken i n g n r. 72462, ten name<br />

van <strong>de</strong> Algemene Ne<strong>de</strong>rlandse G rafische Bond, Amsterdarl<br />

a


I<br />

38<br />

<strong>té</strong><strong>té</strong>-varia<br />

Solna schoon- en weerdrukpers<br />

AB Pr<strong>in</strong>t<strong>in</strong>g Equipment, <strong>de</strong> Zweedse grafische<br />

mach<strong>in</strong>eíabriek die <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> Solnaoffsetpersen<br />

maakt, bouwt een schoon- en<br />

weerdrukpers, <strong>de</strong> Solna-PerÍector. Bii <strong>de</strong>ze<br />

mach<strong>in</strong>e wordt het vel tussen twee rubbercil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />

door gevoerd. De cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs dienen<br />

daarbil als elkaars tegendrukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r. Voor <strong>de</strong><br />

schoondruk en <strong>de</strong> weerdruk ziln <strong>de</strong>rhalve per<br />

zii<strong>de</strong> van het vel slechts één cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r voor <strong>de</strong><br />

plaat en één cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r voor het rubberdoek<br />

toegeP6t.<br />

Het maximale papierformaat van <strong>de</strong> Solna-<br />

Períector is 46 x ó2 cm: <strong>de</strong> druksnelheid bedraagt<br />

6000 vel per uur.<br />

Voor het drukken van tweekleurenwerk aan<br />

één zij<strong>de</strong> van het papier wordt één van <strong>de</strong><br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs benut voor <strong>de</strong> ene kleur, na <strong>de</strong> druk<br />

wordt het vel gekeerd en vervolgens wordt<br />

het voor <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> keer tussen <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />

door gevoerd.<br />

Zeer aantrekkeliik liikt <strong>de</strong>ze pers voor het<br />

herdrukken van boeken. Daar <strong>de</strong> <strong>in</strong>steltijd<br />

laag is, is <strong>de</strong> pers zelís bij kle<strong>in</strong>e oplagen<br />

rendabel. Hier te lan<strong>de</strong> zi<strong>in</strong> er reeds enige<br />

van opgesteld.<br />

Dat <strong>de</strong> fabriek <strong>de</strong> concurrentie met <strong>de</strong> hoogdruk<br />

niet uit <strong>de</strong> weg gaat, blilkt wel hieruit<br />

dat met <strong>de</strong> offsetpersen ook wikkelplaten<br />

voor zgn. droge ofíset kunnen wor<strong>de</strong>n gedrukt.<br />

Het beeld wordt dan op het rubberdoek<br />

gedrukt, doch er wordt geen gebruik<br />

gemaakt van vocht.<br />

Mahez kan er meer over vertellen als ergens<br />

biizon<strong>de</strong>re <strong>in</strong>teresse voor <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e<br />

mocht bestaan. R.422<br />

Nieuw soort pockets3 visuele<br />

Aandacht <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze rubriek verdient een nieuw<br />

type pocketboek, onlangs verschenen en als<br />

bilzon<strong>de</strong>r kenmerk dragend dat ze geheel <strong>in</strong><br />

vierkleuren-offsetdruk zijn uitgevoerd. Het<br />

betreít een serie uitgaven, die <strong>in</strong> Amerika en<br />

<strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong> Europese lan<strong>de</strong>n bezig is te<br />

verschijnen en die <strong>in</strong> ons land uitkomt on<strong>de</strong>r<br />

<strong>de</strong> naam Elseviers Visuele Pockets.<br />

Bij visuele pockets, <strong>de</strong> naam zegt het al, is het<br />

oog nauw betrokken. Het zijn illustratieve<br />

uitgaven, echter zon<strong>de</strong>r dat daarop het wat<br />

moeilijk verteerbare woord'beeldroman'<br />

van toepcs<strong>in</strong>g kan wor<strong>de</strong>n gebracht. Ze zi<strong>in</strong><br />

ontstaan naar een i<strong>de</strong>e van <strong>de</strong> Zwitser Ditis,<br />

een kunstlievend man die het populairwetenschappeliike<br />

boek van zijn traditionele<br />

vorm wil<strong>de</strong> verlossen. Hij vond daarvoor een<br />

simpele íormule, nameliik <strong>de</strong> verlegg<strong>in</strong>g van<br />

het zwaartepunt <strong>in</strong> <strong>de</strong> samenwerk<strong>in</strong>g tussen<br />

auteur en illustrator.<br />

<strong>de</strong>erÍeliikheid<br />

en haaÍ gehsimen<br />

'Het<br />

moet mogeliik ziln', zo dacht Diris,'<strong>de</strong><br />

ontoegankeliike gebie<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> wetenschap<br />

voor <strong>de</strong> eenvoudige lezer open te leggen, zi<strong>in</strong><br />

ongemotiveer<strong>de</strong> weerstand tegen alles wat<br />

<strong>in</strong>gewikkeld liikt wêg te nemen, door het hem<br />

voor te leggen <strong>in</strong> een vorm dre vertrouwen<br />

wekt en belangstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong>boezemt. Daar<strong>in</strong> ligt<br />

een taak voor <strong>de</strong> expressieve kunst.'<br />

Zo ontstond hêt <strong>in</strong>structieve boek <strong>in</strong> zijn<br />

mo<strong>de</strong>rnste vorm, <strong>de</strong> visuele pocket, met <strong>in</strong>dr<strong>in</strong>gen<strong>de</strong>,<br />

artistiek verantwoor<strong>de</strong> aíbeeld<strong>in</strong>gen,<br />

die - <strong>in</strong> alle eenvoud die ze kenmerkt<br />

- vele regels tekst overbodig maken. Het<br />

spreekt vanzelÍ dat <strong>de</strong> kleuren daarbij een<br />

belangrijke rol spelen, Natuurlijk wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>rwerpen gekozen en uitgewerkt door<br />

vakmensen, geleer<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> meeste gevallen.<br />

Aan <strong>de</strong> hand van hun werk en on<strong>de</strong>r hun<br />

leid<strong>in</strong>g kwamen <strong>de</strong> illustraties tot stand. Alle<br />

tekst die overbodig bleek werd daarna<br />

geschrapt.<br />

Frédéric Ditis on<strong>de</strong>rvond aanvankelijk we<strong>in</strong>ig<br />

daadwerkelijke belangstell<strong>in</strong>g voor zijn i<strong>de</strong>e<br />

van <strong>de</strong> zii<strong>de</strong> <strong>de</strong>r uitgevers. Dat is niet zo verwon<strong>de</strong>rlijk,<br />

als men be<strong>de</strong>nkr dat <strong>de</strong>rgelijke<br />

uitgaven een lange tiid van voorbereid<strong>in</strong>g<br />

vergen, met me<strong>de</strong> daardoor enorme <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>gen.<br />

Bovendien betreít her hier pockets<br />

die geheel <strong>in</strong> kleurenoffset zijn uitSevoerd.<br />

Niet ontmoedigd reis<strong>de</strong> Ditis tenslotte naar<br />

Amerika, waar hii Dell Publish<strong>in</strong>g Company<br />

te New York bereid vond zi<strong>in</strong> plan ten uitvoer<br />

te leggen.<br />

Wat <strong>de</strong> voorbereid<strong>in</strong>g betreít had<strong>de</strong>n <strong>de</strong><br />

voorzichtige Europese uitgevers goed gezien:<br />

het kostte Dell vijf iaar en 300 000 dollar vóór<br />

<strong>de</strong> eerste vier <strong>de</strong>eltjes van <strong>de</strong> serie verschenen.<br />

Maar het succes vergoed<strong>de</strong> alles.<br />

Uitgevers die zijn aangewezen op kle<strong>in</strong>ere<br />

taalgebie<strong>de</strong>n kwamen daarop tot een nauwe<br />

samenwerk<strong>in</strong>g, die toeliet dat <strong>de</strong> serie ook<br />

<strong>in</strong> het Frans, Duits, <strong>de</strong> Scand<strong>in</strong>avische talen,<br />

Italiaans, Spaans en Ne<strong>de</strong>rlands g<strong>in</strong>g oÍ gaat<br />

versch ij nen.<br />

Bij Elsevier verschenen <strong>in</strong>tussen enige <strong>de</strong>len<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong>ze serie. Om een <strong>in</strong>druk te geven van <strong>de</strong><br />

aard <strong>de</strong>r on<strong>de</strong>rwerpen, die zich er uiteraard<br />

toe moeten lenen om op <strong>de</strong>ze wijze <strong>in</strong>dr<strong>in</strong>gend<br />

gepopulariseerd te wor<strong>de</strong>n weergegeven,<br />

enige uitgekomen titels :<br />

Vl De erÍelilkheid en haar geheimen<br />

V2 De angst en <strong>de</strong> mens van vandaag<br />

V3 Het hart van <strong>de</strong> mens<br />

V4 De onmeteliike ruimte<br />

Alle <strong>de</strong>eltles bevatten verklaren<strong>de</strong> woor<strong>de</strong>nlijsten<br />

van wetenschappelijke termen, die hier<br />

en daar <strong>in</strong> <strong>de</strong> tekst voorkomen. Het íormaat<br />

van Elseviers Visuele Pockets is 10,5 x 16,5 cm.<br />

De priis per <strong>de</strong>el bedraagt voor <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>teressante<br />

boekles f 3,90. 8.9<br />

Vormgev<strong>in</strong>g bii het CIV<br />

Wat is vormgev<strong>in</strong>g I De consequentie van een<br />

logische gedachte. Het gestalte geven ean een<br />

i<strong>de</strong>e, een i<strong>de</strong>aal. Vormgev<strong>in</strong>g is er altijd geweest.<br />

En ook het samengaan van wat het<br />

<strong>de</strong>nken voorschrijft en wat het gevoel er <strong>in</strong><br />

legt. ZelÍs <strong>de</strong> oudste gebruiksvoorwerpen uit<br />

<strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis zi<strong>in</strong> gebasseerd zowel op praktische<br />

bruikbaarheid als op gevoel van schoonheid.<br />

Van <strong>de</strong>ze gedachte uitgaand is <strong>in</strong> <strong>de</strong> Beurs, aan<br />

het Damrak te Amsterdam, een permanente<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g van goe<strong>de</strong> gebruiksvoorwerpen<br />

georganiseerd, het Centrum voor Industriêle<br />

Vormgev<strong>in</strong>g. Dit centrum kan vormgevers(ook<br />

grafischevormgevers) en <strong>in</strong>dustrie<br />

stimuleren. Er komt ook <strong>de</strong> reclame bii te pd,<br />

die ziln uitwerk<strong>in</strong>g veelal <strong>in</strong> drukwerk v<strong>in</strong>dt.<br />

Een goed produkt gedoogt geen slechte<br />

reclame. Daarom is naut die van allerlei<br />

gebruiksvoorwerpen ook <strong>de</strong> grafische vormgev<strong>in</strong>g<br />

vertegenwoordigd. Bent u <strong>in</strong> Amsterdam,<br />

stap er even naar b<strong>in</strong>nen en kiik eens<br />

rond. De open<strong>in</strong>gstij<strong>de</strong>n zijn: 10,00 uur tot<br />

18.00 uur, 's zondags gesloten. 8.9<br />

Formaatbeperk<strong>in</strong>g<br />

bij Albert-FrankenChal<br />

Tene<strong>in</strong><strong>de</strong> economischer te werken en zodoen<strong>de</strong><br />

<strong>de</strong> concurrentieDositie van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g<br />

te versterken, heeít Albert-Frankenthal<br />

twee Íormaten van hoogdruk-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen<br />

uit het produktieprogramma ge-<br />

schrapt. Voortaan wor<strong>de</strong>n slechts vier tegenover<br />

voorheen zes formaten persen gebouwd.<br />

In het biizon<strong>de</strong>r zij gewezen op <strong>de</strong> Export<br />

Grala-S, formaat 56 x 80 cm, mer een produktie<br />

tot 40OO exemplaren per uur. De kwaliteit<br />

van <strong>de</strong>ze pers, ook voor wat betreít <strong>de</strong><br />

drukspann<strong>in</strong>g, voldoet aan zeer hoge eisen,<br />

De vertegenwoordig<strong>in</strong>g voor ons land van <strong>de</strong><br />

íabriek is <strong>in</strong> han<strong>de</strong>n ven grefische mach<strong>in</strong>ehan<strong>de</strong>l<br />

P, van Dijk te Amsterdam. R.421<br />

Opplakken van clichés<br />

Eén van <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n om clichés op <strong>de</strong><br />

voet te bevestigen is het plakken met tweezijdig<br />

plakband. Tegenover spilkeren van het<br />

cliché op <strong>de</strong> voet als <strong>de</strong>'betere' metho<strong>de</strong> zi<strong>in</strong><br />

daaraan zekere na<strong>de</strong>len verbon<strong>de</strong>n, maer er<br />

zijn ook belangrijke pluspunten. De clichévoorbereid<strong>in</strong>g<br />

wil nogal eens een zgn, bottleneck<br />

zi<strong>in</strong> <strong>in</strong> het bedrijí. Door voor bepaal<strong>de</strong><br />

soorten werk op plakken van <strong>de</strong> clichés over<br />

te gaan, is spreid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> arbeid en een<br />

ophefÍen van <strong>de</strong> bottleneck mogelijk.<br />

Daarnaut kunnen clichés zon<strong>de</strong>r facetran<strong>de</strong>n<br />

wor<strong>de</strong>n geleverd, hetgeen weer mogeliik<br />

maakt om het voetmateriaal precies op<br />

kolombreedte oíwel pag<strong>in</strong>abreedte te hou<strong>de</strong>n,<br />

waardoor <strong>de</strong> opmaak m<strong>in</strong><strong>de</strong>r bewerkelijk<br />

worot.<br />

Lettergieterij Amsterdam brengt verschillen<strong>de</strong><br />

soorten plakband, alle íabrikaat Lohmann,<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l. Deze íabriek maakt nu een verbeter<strong>de</strong><br />

soort plakband, Duploíol, die biizon<strong>de</strong>re<br />

eigenschappen heeít, De kleefkracht<br />

van Duplofol is nameliik nog aanmerkelijk<br />

beter, zodat <strong>de</strong> mogelijkheid van weglopen<br />

van <strong>de</strong> clichés - toch al een ger<strong>in</strong>ge kans bij<br />

goe<strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g - m<strong>in</strong><strong>de</strong>r is. Ook het verwii<strong>de</strong>ren<br />

van <strong>de</strong> clichés van <strong>de</strong> voet en het<br />

doen verdwi<strong>in</strong>en van <strong>de</strong> liimresten gaat gemakkelijker<br />

en daa is eveneens een nietonbelangriik<br />

punt.<br />

Een proef wordt aanbevolen. R.415


Met ABC en<br />

r 23<br />

Na <strong>de</strong><br />

ZOmGl,-<br />

Perio<strong>de</strong><br />

Prijs von <strong>de</strong> volledige cursus f 10,voor<br />

Algrofibo-le<strong>de</strong>n<br />

r espe cti ev e I ijk ÁNG8-le<strong>de</strong>n ;<br />

Prijs voor niet-le<strong>de</strong>n f 16,50<br />

is een MONOTYPE* toetsenbord-<br />

bewerkcr als ecn goochelaar die voor<br />

allc soortcn zctwerk ccn oploss<strong>in</strong>g<br />

hecft die u als drukker, maar ook uvr<br />

geëerd publick <strong>de</strong> drukwerkvcrbruikers,<br />

voortdurcnd <strong>in</strong> ccn prcttigc stcrnm<strong>in</strong>g<br />

houdt, omdat zij ecn ie<strong>de</strong>r méér gecft<br />

dan hij mccnt tc mogcn vcrwachten.<br />

Hct 'Monotype' lossc-lettcr zetsel munt<br />

uit door kvzaliteit en vcclzijdigheid, dic<br />

ccn economische factor yan grotc<br />

waardc voor u vonncn.<br />

THE MONOTYPE CORPORATION LIMITED<br />

KEIZERSGRACHT r4z - AMSTERDAM-C. - TELEFOON 2416 o6 - zz zo 45<br />

*Ingeschrevcn<br />

han<strong>de</strong>lsmerk<br />

wéér wat opbouwen aan kennis en vakbekwaamheid!<br />

Een ver<strong>de</strong>re stap <strong>in</strong> <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> richt<strong>in</strong>g vormt voor talrijke vak-<br />

genoten het <strong>de</strong>elnemen aan <strong>de</strong> nieuw uitgewerkte CBV-cursus<br />

'Letters kennen, schetsen, tekenen'<br />

Een schriftelijke cursus die <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemers <strong>de</strong> nodige kennis van <strong>de</strong> letter bijbrengt en<br />

daarnaast leert hoe letters en regels gaaf en vlot op papier zijn te schetsen. Tal van<br />

vakmensen schieten op dit punt tekort en <strong>de</strong>ze cursus biedt hun gelegenheid om op<br />

prettige wijze <strong>de</strong> bestaan<strong>de</strong> leemte op te vullen.<br />

De toegepaste methodiek leidt ook <strong>de</strong> we<strong>in</strong>ig- of niet-tekenvaardigen zon<strong>de</strong>r omwegen<br />

tot het maken van een behoorlijke werkschets,<br />

Daarnaast geldt nog, dat <strong>de</strong> cursus op <strong>in</strong>teressante en niet te <strong>in</strong>gewikkel<strong>de</strong> wijze <strong>de</strong><br />

weg tot verdiep<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> letterkennis biedt.<br />

De cursus bestaat uit tien lessen, één per veertien dagen. Daar<strong>in</strong> wor<strong>de</strong>n behan<strong>de</strong>ld:<br />

o <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis<br />

van <strong>de</strong> letter; b kenmerken van <strong>de</strong> voornaamste gebruiksletters <strong>in</strong><br />

onze tijd; c tekenmaterialen en werkmetho<strong>de</strong>n; d opgaven voor het schetsen en teke-<br />

nen van letters resp. lettertypen op voorgedrukte werkbla<strong>de</strong>n (met correctie).<br />

AANVANG VAN DE CURSUS: OKTOBER A.S.<br />

Vraag <strong>de</strong> straks uitkomen<strong>de</strong> fol<strong>de</strong>r bij <strong>de</strong> Commissie ter Bevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Vakstudie<br />

van <strong>de</strong> Algemene Ne<strong>de</strong>rlandse GraÍische Bond, Kon<strong>in</strong>g<strong>in</strong>neweg 20, Amsterdam-zuid


wiist sleeds <strong>de</strong> weg<br />

ntrqr vervolmqk<strong>in</strong>g<br />

von hei<br />

<strong>in</strong>dustriële zelten<br />

brocht <strong>de</strong><br />

eersle<br />

bruikbore<br />

zelmqch<strong>in</strong>e<br />

zog ols eerste <strong>de</strong><br />

mogeliikhe<strong>de</strong>n<br />

von <strong>de</strong><br />

ponsbond-bedien<strong>in</strong>g<br />

neemi<br />

<strong>de</strong> leid<strong>in</strong>s bii<br />

het fotogrqÍisch<br />

zellen


Frankrijk, slot Amboise 1519.<br />

'Ie<strong>de</strong>r weent om een man zoals d'e<br />

natuuï niet <strong>de</strong> kraeht heeft er ten<br />

tweed.e male een voort te brengen'-<br />

Deze woord.en schreef Melzi bij tl'e<br />

dood. van Leonard.o da V<strong>in</strong>ci aan <strong>de</strong><br />

famiUe <strong>in</strong> Florence. Maar d.e<br />

uit<strong>in</strong>gen van zijn genie g<strong>in</strong>gen<br />

dankzij het papier niet verloren.<br />

Op rtat papier manifesteerd.e zich<br />

zijn schepp<strong>in</strong>gskracht <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm<br />

van notities en teken<strong>in</strong>gen voor<br />

vlie gtui gen, architectuur,<br />

hydraulische en natuurkundige<br />

studies, anatomie en zoals<br />

hierboven van een waterrad.<br />

Papier legt vast. Het is voor<br />

scheppen onmisbaar.<br />

Papier legt vast<br />

G. H. BUHRMANI{'S PAPIERGROOÏHAI{DEL N V<br />

Ánsleídam<br />

Aínhem 0en Haag Dcvenler Eiídhoven GÍon<strong>in</strong>gen leeuwaÍ<strong>de</strong>n Maastticht Roilardam Uttachl


<strong>té</strong> ré<br />

TECHNTSCH TTTDSCHRtFT<br />

VOOR DE GRAFISCHE INDUSTRTE<br />

l8e jaargang<br />

full-augurtut 1963


Parallellen <strong>in</strong> <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunst<br />

-<br />

In onze tijd van groeiend specialisme zien wij ook een te vaak<br />

nadrukkelijke en m.i. remmen<strong>de</strong> splits<strong>in</strong>g van het kunstenaarsberoep<br />

<strong>in</strong> een vrqe en een gebon<strong>de</strong>n (of toegepaste) sector. Wij<br />

constateren dit dui<strong>de</strong>lijk reeds bij <strong>de</strong> sterk gespecialiseer<strong>de</strong><br />

opleid<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>stituten (aca<strong>de</strong>mies), maar ook bij <strong>de</strong> geschei<strong>de</strong>n<br />

vakorganisaties van ku nstenaars.<br />

Ook <strong>de</strong> gepropageer<strong>de</strong> tegenstell<strong>in</strong>gen en <strong>de</strong> daaruit soms<br />

voortvloeien<strong>de</strong> we<strong>de</strong>rzijdse <strong>de</strong>nigrer<strong>in</strong>g - tussen <strong>de</strong> zgn. vrije<br />

en gebon<strong>de</strong>n kunstenaars<br />

- zijn een onvruchtbaar verschijnsel.<br />

Hun kunstberoepen - zo re<strong>de</strong>neert men - liggen elk immers<br />

b<strong>in</strong>nen een eigen sterk aígebaken<strong>de</strong> vakbeoefen<strong>in</strong>g en hebben<br />

eigen normen. Men kome dus vooral niet <strong>in</strong> elkaars straatje!<br />

In dit betoog wil ik echter trachten aan te tonen, dat genoem-<br />

<strong>de</strong> grenzen wezenlijk veel m<strong>in</strong><strong>de</strong>r sterk aanwezig zijn. De mé-<br />

tiers <strong>de</strong>r vrije en gebon<strong>de</strong>n kunst kunnen m.i. niet slechts met<br />

succes door één persoon wor<strong>de</strong>n beoeÍend, maar zullen moge-<br />

fijk juist door <strong>de</strong>ze universele aanpak aan kwaliteit en visie<br />

w<strong>in</strong>nen. Kan bij een essentiêle beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van kunstuit<strong>in</strong>gen<br />

- ofzij nu 'vrij'zijn ontstaan oÍ een dienen<strong>de</strong> functie hebben<br />

en dus toegepast zijn - uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk niet slechts één norm gel-<br />

<strong>de</strong>n? En <strong>de</strong>ze heet toch nog altijd: kunst?'ls het niet zo'- <strong>de</strong><br />

graficus Lou Strik zei het eens tegen mij -'dat bijvoorbeeld<br />

een werkelijk goe<strong>de</strong> boekillustratie (afbeeld<strong>in</strong>g 2) het ook los<br />

van <strong>de</strong> boekpag<strong>in</strong>a en opgehangen <strong>in</strong> een huiskamer moet<br />

'doen'?<br />

Kwalitatiefevenzogoed als <strong>de</strong> vrij ontstane prent die<br />

er mogelijk naast hangt?'Er bestaat toch maar één muze? En<br />

<strong>de</strong>ze kust noch vrij, noch gebon<strong>de</strong>n. Zij kust -<br />

Persoonlijk ben ik er dus van overtuigd dat een sterk en universeel<br />

talent - dit heeft <strong>de</strong> kunstgeschie<strong>de</strong>nis talloze malen<br />

bewezen - <strong>in</strong> staat is om zich op zeer verschillen<strong>de</strong> terre<strong>in</strong>en<br />

<strong>de</strong>r kunst te uiten. (Vanzelísprekend niet zon<strong>de</strong>r verwerv<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> nodige vakkennis,) Of het nu een 'b<strong>in</strong>nenskamers' en<br />

voorlopig maar uit eigen noodzaak ontstane schepp<strong>in</strong>g betreft<br />

(vrije kunst), of een uit<strong>in</strong>g die door een opdracht is gestimu-<br />

leerd en daardoor meer een gebon<strong>de</strong>n karakter krijgt (toe-<br />

gepaste kunst).<br />

In <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>leeuwen bestond er nog geen nadrukkelijke schei-<br />

d<strong>in</strong>g tussen vrijheid en gebon<strong>de</strong>nheid <strong>in</strong> <strong>de</strong> kunst. Praktisch<br />

alle vormgev<strong>in</strong>g was toen dienend (kunst <strong>in</strong> dienst van <strong>de</strong><br />

kerk) en had dus een directe functie. ln <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r eeuwen<br />

werd <strong>de</strong> kunstenaar door <strong>de</strong> geestelijke evoluties - on<strong>de</strong>r<br />

an<strong>de</strong>re <strong>de</strong> renaissance, het humanisme en <strong>de</strong> reformatie -<br />

steeds onafhankelijker van zijn dienen<strong>de</strong> taak en opdracht-<br />

gevers (profane kunst na plm. 1500). Hierdoor kon hij <strong>in</strong> stijgen<strong>de</strong><br />

mate toegeven aan <strong>de</strong> uitbeeld<strong>in</strong>g van zijn persoonlijke<br />

dromen. Dit leid<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> l9<strong>de</strong> eeuw - voor een aanzienlijk<br />

groot aantal van hen - tenslotte tot een volstrekt vnje kunst.<br />

Een kunst om <strong>de</strong> kunst (l'art pour I'art).<br />

Het is dui<strong>de</strong>lijk dat een <strong>de</strong>rgelijke uitermate <strong>in</strong>dividuele kunst-<br />

uit<strong>in</strong>g - geschreven, gecomponeerd of geschil<strong>de</strong>rd - voor <strong>de</strong><br />

makers moest lei<strong>de</strong>n tot vervreemd<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> hen slechts<br />

moeilijk begrijpen<strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g. Er ontstond dus <strong>in</strong> die dagen<br />

voor <strong>de</strong> uitsluitend vrij scheppen<strong>de</strong> mens een zowel geestelijk<br />

als maatschappelijk isolement ('ivoren toren'). De mid<strong>de</strong>l-<br />

eeuwse houtsnij<strong>de</strong>n<strong>de</strong> of schil<strong>de</strong>ren<strong>de</strong> creatieve vakman was<br />

eens een geacht burger, gil<strong>de</strong>lidmaat of hovel<strong>in</strong>g. Tijn l9<strong>de</strong><br />

eeuwse kunstbroe<strong>de</strong>r (met fluwelen jasje, puntbaard en flam-<br />

bard) werd nu <strong>de</strong> bohémien. Onbewust tèch ontevreoen met<br />

zijn isolement, gaf hij <strong>in</strong> kled<strong>in</strong>g en levenshoud<strong>in</strong>g uit<strong>in</strong>g aan<br />

Bijschrift von <strong>de</strong> ofbeeld<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> voorgaon<strong>de</strong> pog<strong>in</strong>o:<br />

I Gelithografeerd affiche door Henri <strong>de</strong> Toulouse-Lautrec uit 1893<br />

I<br />

dit onbehagen. En <strong>de</strong> burger, op zijn beurt, begreep niets<br />

meer van <strong>de</strong> vreem<strong>de</strong> vogel met zijn kunstuit<strong>in</strong>gen, waar men<br />

trouwens ook niet om had gevraagd.<br />

Ziedaar <strong>de</strong> romantische sfeer van <strong>de</strong> opera'La Bohème', maar<br />

ook het har<strong>de</strong> klimaat waar<strong>in</strong> on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re een Van Gogh<br />

onbegrepen ten on<strong>de</strong>r g<strong>in</strong>g. De vrije kunstenaar <strong>in</strong> het'Í<strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

siècle' was overwegend 'bro<strong>de</strong>loos' gewor<strong>de</strong>n. En hij is het<br />

veelal vondoog nog, ondanks <strong>de</strong> verdienstelijke overheidsbemoei<strong>in</strong>g<br />

zoals subsidies, beurzen en steunregel<strong>in</strong>gen,<br />

Maar verschei<strong>de</strong>ne kunstenaars - on<strong>de</strong>r hen waren enkele <strong>de</strong>r<br />

allergrootsten - hebben <strong>in</strong> die jaren ook weer getracht uit dit<br />

geestelijke en maatschappelijke isolement te geraken. Zij stel-<br />

<strong>de</strong>n hun scheppend vermogen on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re weer <strong>in</strong> dienst<br />

van <strong>de</strong> 'verachte' burger en diens opdrachten. Hoezeer zij<br />

zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> tebon<strong>de</strong>n sector kon<strong>de</strong>n uitleven en tot wat voor<br />

grote prestaties men <strong>in</strong> staat wirs, bewijzen on<strong>de</strong>r meer <strong>de</strong><br />

lithografische affiches en <strong>de</strong> illustraties <strong>de</strong>r (vrije) schil<strong>de</strong>rs<br />

Henri <strong>de</strong> Toulouse-Lautrec (1864-1901) en Pierre Bonnard<br />

(t867-t947J.<br />

Na enkele maan<strong>de</strong>n <strong>in</strong> een Parijse steendrukkerij te hebben<br />

gewerkt, had Toulouse-Lautrec zich ook <strong>de</strong> moeilijke techniek<br />

van steentekenen <strong>in</strong> meer<strong>de</strong>re kleuren eigen gemaakt. En nu<br />

ontstond een reeks prachtige kleurenprenten met kostelijke<br />

letter<strong>in</strong>g, die men vandaag nog (oí beterjuíst vandaag) tot <strong>de</strong><br />

beste affiches kan rekenen (afbeeld<strong>in</strong>g l). De vele duizen<strong>de</strong>n<br />

reprodukties van zijn affiches zijn he<strong>de</strong>n een begeer<strong>de</strong> wand-<br />

versier<strong>in</strong>g yan sterke beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kwaliteit en kunstwaar<strong>de</strong>.<br />

Het plakkaatvak was ofichekunst gewor<strong>de</strong>n.<br />

Men begon nu te specialiseren en er kwamen ook opleid<strong>in</strong>gen<br />

voor dit toegepirste kunstvak. In 1894 hield men te Lon<strong>de</strong>n <strong>de</strong><br />

eerste grote tentoonstell<strong>in</strong>g van affiches en werd <strong>in</strong> Parijs het<br />

tijdschrift'Les maitres <strong>de</strong> I'affiche' uitgegeven.<br />

Echter lang niet alle aca<strong>de</strong>mieleerl<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> aÍ<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen<br />

'toegepaste<br />

grafiek' uit het beg<strong>in</strong> van onze eeuw had<strong>de</strong>n het nodige<br />

talent of <strong>de</strong> juiste mentaliteit om een 'meester van het afÍiche'<br />

of een belangrijk illustrator te wor<strong>de</strong>n. Het waren veelal<br />

knappe artisans die toen het gezicht van onze plakkaatzuilen of<br />

boeken bepaal<strong>de</strong>n. De nodige impulsen uit <strong>de</strong> sector <strong>de</strong>r vrije<br />

kunst - zoals bij Toulouse-Lautrec of Bonnard - kwamen niet<br />

<strong>in</strong> voldoen<strong>de</strong> mate. Vermel<strong>de</strong>nswaard zijn echter on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re<br />

<strong>de</strong> prachtig geteken<strong>de</strong> satiren <strong>in</strong> het Duitse weekblad 'Der<br />

Simplizissimus', <strong>in</strong> 1896 te Mí<strong>in</strong>chen opgericht. De Fransman<br />

Cassandre was - voornamelijk <strong>in</strong> <strong>de</strong> laren '20 en '30 - een be-<br />

fangrijk afficheontwerper. Zijn werk is on<strong>de</strong>r meer van grote<br />

<strong>in</strong>vloed geweest op <strong>de</strong> latere ontwikkel<strong>in</strong>g van het affiche. ln<br />

ons land was het on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re <strong>de</strong> schil<strong>de</strong>r Jan Sluyters die<br />

reeds ver vóór 1940 mooie en gekun<strong>de</strong> toegepaste grafiek ver-<br />

vaardig<strong>de</strong>. Maar het gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> peil van het vak lag - artistiek<br />

en maatschappelijk - vóór <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> wereldoorlog toch niet<br />

bijster hoog, De beoefenaars van dit vak waren vaak matig op-<br />

gelei<strong>de</strong> lie<strong>de</strong>n of mislukte kunstschil<strong>de</strong>rs. Daarbij kwam nog<br />

veel wanbegrip van <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> <strong>de</strong>r opdrachtgevers, die <strong>de</strong> ont-<br />

werpers niet altijd genoeg vrijheid lieten bij het realiseren van<br />

hun scheppen<strong>de</strong> gedachten. We<strong>in</strong>igen van <strong>de</strong> vooroorlogse<br />

(vaak bro<strong>de</strong>loze) vrije kunstenaars voel<strong>de</strong>n zich dan ook echt<br />

aangetrokken tot <strong>de</strong>ze werkzaamhe<strong>de</strong>n.<br />

Na'45 kwam er echter ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> toegepaste grafiek een ommekeer.<br />

In het beg<strong>in</strong> voornamelijk uit Zwitserland. Voor <strong>de</strong><br />

twee<strong>de</strong> wereldoorlog had<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re Duitsland en Enge-<br />

land - speciaal <strong>in</strong> letter<strong>in</strong>g en typografie (Renner, Gill) - een<br />

belangrijke rol gespeeld. Nu was het dit kle<strong>in</strong>e, neutraal ge-<br />

bleven landje, waar op het gebied <strong>de</strong>r typografie en het affiche<br />

verrassend goe<strong>de</strong>, maar vooral zeer vee, goe<strong>de</strong> vormgev<strong>in</strong>g<br />

ontstond. lk zie on<strong>de</strong>r meer <strong>in</strong> <strong>de</strong> Zwitserse schil<strong>de</strong>r-affiche-<br />

kunstenaar Hans Falk (afbeeld<strong>in</strong>g 3) <strong>de</strong> ontwerper die produ-<br />

-I


I<br />

cent en consument weer <strong>de</strong> kunstenaarsprent als publiciteits-<br />

medium heeít geschonl


a<br />

Kflm<strong>de</strong>mhoelkexnweelk<br />

z7 oktober lot enmtt 3noaember<br />

5 Ter gelegenheid van <strong>de</strong> K<strong>in</strong><strong>de</strong>rboekenweek 1962 door Piet Klaasse<br />

ontworDen affiche<br />

<strong>in</strong>vloed vanuit <strong>de</strong> gekun<strong>de</strong> vrije kunst weer hard nodig heeít.<br />

Men raakt zo gelei<strong>de</strong>lijk aan toch wat uitgekeken op het<br />

teveel aan 'keurig' (maar oh zo mid<strong>de</strong>lmatig) uitgebalanceer<strong>de</strong><br />

letters <strong>in</strong> een vlak, met of zon<strong>de</strong>r foto. En eveneens op <strong>de</strong><br />

'gijnige' maar <strong>in</strong>fantiele en soms slecht geteken<strong>de</strong> publiciteits-<br />

poppetjes, die nog te vaak op <strong>de</strong> tekentafels wor<strong>de</strong>n geboren.<br />

Bij ons <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland zijn het on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re Bons, Elffers,<br />

Kempers, Piet Klaasse (aÍbeeld<strong>in</strong>g 5) en Th. Stradmann, die <strong>de</strong><br />

laatste jaren - representatief voor <strong>de</strong> toegeposte vrije beel<strong>de</strong>n-<br />

<strong>de</strong> richt<strong>in</strong>g - een frisse w<strong>in</strong>d hebben doen waaien <strong>in</strong> <strong>de</strong> publi-<br />

citeit of het vak <strong>de</strong>r boekverzorg<strong>in</strong>g.<br />

Gezien <strong>de</strong>ze geschetste ontwikkel<strong>in</strong>g zal dus - naar mijn stel-<br />

lige overtuig<strong>in</strong>g - <strong>de</strong> toegepaste oí gebon<strong>de</strong>n grafiek weer<br />

meer nieuw leven moeten wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>geblazen. De Rijksaca<strong>de</strong>-<br />

mie on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re, met haar overwegend vrije - maar toch nog<br />

altijd grondige - kunstenaarsopleid<strong>in</strong>g, zou m.i. ook hier een<br />

belangrijke taak kunnen vervullen. lk <strong>de</strong>nk <strong>in</strong> dit verband aan<br />

<strong>de</strong> mogelijkheid, <strong>de</strong> vaak kundig tekenen<strong>de</strong> leerl<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong>ze<br />

<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g van hoger kunston<strong>de</strong>rwijs meer <strong>in</strong> aanrak<strong>in</strong>g te<br />

brengen met <strong>de</strong> boeien<strong>de</strong> terre<strong>in</strong>en van affiche, illustratie en<br />

boekverzorg<strong>in</strong>g. Het zal hun maatschappelijke positie van vrij<br />

kunstenaar - maar vooral ook het peil <strong>de</strong>r gebon<strong>de</strong>n grafiek<br />

<strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland - zeer ten goe<strong>de</strong> komen. Kurt Lób<br />

Geraadpleeg<strong>de</strong> literatuur: Mr. F. Bazelmans, <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g van catalogus<br />

'80<br />

meesters, 160 affiches'; Knaurs Lexikon mo<strong>de</strong>rner Kunst,<br />

Proefd rukken van d iepd rukrotati e-<br />

vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs op een Yellenpers<br />

Met het diepdrukprocédé is men momenteel nog niet <strong>in</strong> staat<br />

geètste vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs van zodanige kwaliteit te maken dat ze<br />

zon<strong>de</strong>r correctie gebruikt kunnen wor<strong>de</strong>n om <strong>de</strong> oplage te<br />

drukken.<br />

Vooral door <strong>de</strong> grote toenem<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> meerkleurendruk is<br />

het zeer belangrijk controle uit te oefenen op <strong>de</strong> balans van <strong>de</strong><br />

ets<strong>in</strong>gen en <strong>de</strong> retouche en het sluiten van het drukregister.<br />

Deze controle maakt het noodzakelijk <strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs proef<br />

te drukken voordat zij <strong>in</strong> <strong>de</strong> rotatiepers gemonteerd wor<strong>de</strong>n,<br />

Door <strong>de</strong> proefdrukken te vergelijken met <strong>de</strong> orig<strong>in</strong>elen, het<br />

afstemmen, kunnen <strong>de</strong> correcties bepaald wor<strong>de</strong>n. Bovendien<br />

leert <strong>de</strong> samendruk of het register sluitend is oí niet.<br />

Het is dui<strong>de</strong>lijk dat het proefdrukken van <strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />

een belangrijke plaats <strong>in</strong>neemt <strong>in</strong> <strong>de</strong> produktielijn. Door eerst<br />

proefte drukken wor<strong>de</strong>n vele oorzaken weggenomen die later<br />

bij het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> oplage een kostbaar mach<strong>in</strong>eoponthoud<br />

zou<strong>de</strong>n kunnen geven.<br />

Het proefdrukken van <strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs v<strong>in</strong>dt direct na het<br />

etsen plaats, dus van <strong>de</strong> koperen cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, Dit is ook meestal<br />

het geval bij <strong>de</strong> bedrijven die van verchroom<strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />

drukken. De re<strong>de</strong>n hiervoor is <strong>de</strong> beperkte mogelijkheid tot<br />

het uitvoeren van na-ets<strong>in</strong>gen of an<strong>de</strong>re correcties op een<br />

verchroom<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, Daarentegen wor<strong>de</strong>n echter <strong>de</strong> m<strong>in</strong>us-<br />

correcties, het verzwakken, veelal op chroom uitgevoerd met<br />

galvanische-<br />

en lakcorrectiemetho<strong>de</strong>n.<br />

In vroeger jaren werd vaak <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> rotatiepers gebruikt voor<br />

proefdruk en oplage. Toegegeven dat dit i<strong>de</strong>aal is voor \/at<br />

betreft <strong>de</strong> drukomstandighe<strong>de</strong>n, op economische gron<strong>de</strong>n<br />

wordt dit niet veel meer toegepast. Momenteel v<strong>in</strong>dt het<br />

proeídrukken plaats op voor dit doel bestem<strong>de</strong> drukpersen.<br />

Er zijn diepdrukbedrijven die hiervoor een ou<strong>de</strong>re rotatiepers<br />

genomen hebben, maar vele an<strong>de</strong>re hebben speciale proef-<br />

persen aangekocht.<br />

Er zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste jaren verschillen<strong>de</strong> proeípersen voor <strong>de</strong><br />

diepdruk op <strong>de</strong> markt gekomen. Deze zijn te on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n<br />

<strong>in</strong> twee groepen:<br />

o proeÍdrukpersen gebaseerd op het druksysteem van <strong>de</strong><br />

rotatiePers;<br />

b proefdrukpersen gebaseerd op het druksysteem van <strong>de</strong><br />

diepdrukvellenpers (af beeld<strong>in</strong>g l).<br />

Hoewel bij rotatieí proefdrukken, dus van <strong>de</strong> rol, <strong>de</strong> drukomstandighe<strong>de</strong>n<br />

gunstiter liggen ten opzichte van <strong>de</strong> oplaag-<br />

druk, wordt vaak <strong>de</strong> voorkeur gegeven aan <strong>de</strong> vellenpers. Zij<br />

I Goebel Trabant, een proefdrukpers gebaseerd op het systeem van<br />

<strong>de</strong> diepdrukvellenpers<br />

---


zUn economischer <strong>in</strong> het gebruik door o.a. het ger<strong>in</strong>ge papier_<br />

verbruik. Enige vellen zijn veelal voldoen<strong>de</strong> voor een volledige<br />

proef. Bovendien leveren vier vellenproefpersen even snet een<br />

<strong>in</strong>gestel<strong>de</strong> samendruk als een rotatieproefpers.<br />

Zoals eer<strong>de</strong>r opgemerkt werd, liggen <strong>de</strong> drukomstandighe<strong>de</strong>n<br />

bij rotatief proefdrukken dichter bij <strong>de</strong> oplaagdruk, hoewel <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> praktijk <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt ook aangepast moet wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> verband<br />

met <strong>de</strong> latere snelhe<strong>de</strong>n.<br />

Vervolgens zal het proefdrukken op <strong>de</strong> vellenproefpers na<strong>de</strong>r<br />

besproken wor<strong>de</strong>n.<br />

Om <strong>de</strong> doelstell<strong>in</strong>g voorop te plaatsen,<br />

als doel moet voor <strong>de</strong><br />

proefdrukkerij gesteld wor<strong>de</strong>n :<br />

o <strong>de</strong> gemaakte proefdrul< moet zo veel mogelijk overeen-<br />

komen met een rotatiedruK;<br />

b <strong>de</strong> proefdruk moet on<strong>de</strong>r standaard-drukomstandighe<strong>de</strong>n<br />

gemaakt wor<strong>de</strong>n.<br />

Nu wordt op een vellenproefpers on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re omstandig-<br />

he<strong>de</strong>n gedrukt dan op een rotatiepers. Die verschillen bij een<br />

vellenproefpers bestaan o.a. <strong>in</strong>:<br />

o <strong>de</strong> snelheid van een vellenproeÍpers is plm. 1700 omw./uur,<br />

van een rotatiepers daarentegen l2-18000 omw./uur;<br />

ó <strong>de</strong> tegendrukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is groter <strong>in</strong> diameter;<br />

c <strong>de</strong> rubberlaag op <strong>de</strong> tegendrukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is dunner;<br />

d <strong>de</strong> <strong>in</strong>vloed van het verchromen en het napolijsten op <strong>de</strong><br />

ets<strong>in</strong>g moet <strong>in</strong> <strong>de</strong> proeÍdruk gecompenseerd wor<strong>de</strong>n.<br />

Behalve mogelijke verschillen <strong>in</strong> opnem<strong>in</strong>g en afgifte van <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>kt tussen chroom en koper wordt het drukbeeld door verchromen<br />

iets har<strong>de</strong>r door <strong>de</strong> beïnvloed<strong>in</strong>g van het volume van<br />

<strong>de</strong> lichtste ets<strong>in</strong>gen. De bedoel<strong>de</strong> verschillen hebben <strong>in</strong> meer-<br />

<strong>de</strong>re of m<strong>in</strong><strong>de</strong>re mate <strong>in</strong>vloed op het drukresultaat van <strong>de</strong><br />

vellenproeípers. Dit komt o.a. tot uit<strong>in</strong>g doordat een vellen-<br />

proefpers meer <strong>in</strong>kt haalt uir <strong>de</strong> naples op het drukmoment<br />

dan een rotatiepers. Dit heeft tot gevolg dat <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt veel<br />

ver<strong>de</strong>r versne<strong>de</strong>n moet wor<strong>de</strong>n. Het drulcbeeld van een vellen-<br />

proefpers is har<strong>de</strong>r, uiteraard met <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt. Dit komt<br />

door <strong>de</strong> lage snelheid; er verloopt meer tijd tussen her punt<br />

van aírakel<strong>in</strong>g en het drukmoment dan bij een snellere pers.<br />

Het gevolg is <strong>in</strong>drogen van <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt, wat een grote <strong>in</strong>vloed heeft<br />

op <strong>de</strong> lichtste t<strong>in</strong>ten.<br />

Om dit te voorkomen moeten niet <strong>de</strong>zelÍ<strong>de</strong> snelle oplosmid<strong>de</strong>len<br />

gebruikt wor<strong>de</strong>n als op <strong>de</strong> rotatiepers; <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt voor<br />

<strong>de</strong> proefdruk moet langzamer drogend gemaakt wor<strong>de</strong>n. Dit<br />

kan bijvoorbeeld bereikt wor<strong>de</strong>n door aan <strong>de</strong> voorraad<br />

rotatie-<strong>in</strong>kt en versnijd<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> proefdruk xylol toe te<br />

voegen oÍ een speciale <strong>in</strong>kt te gebruiken uitsluitend op xyloloí<br />

toluolbasis.<br />

Praktischer is het <strong>de</strong> normale voorraad <strong>in</strong>kt en versnijd<strong>in</strong>g te<br />

gebruiken als voor <strong>de</strong> rotatiedruk en hieraan xylol toe te<br />

voegen tot drukviscositeit. Door <strong>de</strong>ze toevoeg<strong>in</strong>g hebben we<br />

echter te maken met drie oplosmid<strong>de</strong>len, namelijk benzrne,<br />

toluol en xylol. Om het xylolgehalte enigermate constant te<br />

hou<strong>de</strong>n moet <strong>de</strong> rotatie-<strong>in</strong>kt en versnijd<strong>in</strong>g gecontroleerd<br />

wor<strong>de</strong>n op viscositeit. Bovendien wordt bij lang gebruik van<br />

<strong>de</strong>ze <strong>in</strong>kt het xylolgehalte steeds hoger (benz<strong>in</strong>e en toluol<br />

verdampen sneller), omdat xylol toegevoegd wordt om <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>kt op drukviscositeit<br />

te brengen. Dit heeÍt tot gevolg dat <strong>de</strong><br />

líchtste t<strong>in</strong>ten voller wor<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> zwaarste t<strong>in</strong>ten m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

krachtig. Aan te bevelen is dan ook <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt niet langer dan een<br />

werkdag te gebruiken.<br />

Bij gebruik van <strong>in</strong>kt met versnijd<strong>in</strong>g op xylolbasis moet mer<br />

een hogere viscositeit gedrukt wor<strong>de</strong>n dan bij gebruik van<br />

benz<strong>in</strong>e-tol<br />

uol-<strong>in</strong> kt.<br />

Om een proefdruk te maken die <strong>de</strong> rotatiedruk bena<strong>de</strong>rt kan<br />

men als volgt te werk gaan, Van een geëtste cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, o.a. voorzien<br />

van grijstrappen, is op <strong>de</strong> rotatiepers een gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong><br />

2 Viscometer van Epprecht<br />

3 Spencer-dieptemicroscoop<br />

van American Optical


-<br />

4 Voorgeponst papier met pennen en klemmen op <strong>de</strong> tegendrukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

van <strong>de</strong> Trabant-diepdru kproeípers<br />

druk gemaakt. Deze druk wordt als standaarddruk gesteld<br />

voor <strong>de</strong> proeídrukkerij.<br />

Op <strong>de</strong> vellenpers is <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r gedrukt en <strong>de</strong> druk-<br />

omstandighe<strong>de</strong>n en <strong>in</strong>kt zijn zodanig veran<strong>de</strong>rd dat <strong>de</strong> rotatie-<br />

druk wordt bena<strong>de</strong>rd. Deze omstandighe<strong>de</strong>n en <strong>in</strong>kt wor<strong>de</strong>n<br />

strikt gehandhaafd voor elke proeÍdruk en het zijn <strong>de</strong> stan-<br />

daardcondities waaron<strong>de</strong>r gedru kt wordt.<br />

De volgen<strong>de</strong> punten zijn, behalve het constant hou<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />

normale aÍstelgegevens op <strong>de</strong> proefpers, belangrijk voor <strong>de</strong><br />

stan daard iseri ng :<br />

I Controle op <strong>de</strong> <strong>de</strong>nsiteit en <strong>de</strong> viscositeit van <strong>de</strong> voorraad<br />

<strong>in</strong>kt en versnijd<strong>in</strong>g, speciaal bij gebruik van rotatie-<strong>in</strong>kten<br />

waaraan langzamer oplosmid<strong>de</strong>len wor<strong>de</strong>n toegevoegd.<br />

Hiervoor moeten waar<strong>de</strong>n met toleranties vastgesteld<br />

wor<strong>de</strong>n. Betrouwbare resultaten voor het meten van <strong>de</strong><br />

viscositeit geeft o.a. <strong>de</strong> viscometer van Epprecht (afb. 2).<br />

2 Vooral bij het aínemen van <strong>in</strong>kt en versnijd<strong>in</strong>g uit <strong>de</strong><br />

voorraadbus goed roeren. De voorraad, om uitzakken te<br />

voorkomen, niet te groot nemen.<br />

3 Standaardrecepten voor <strong>de</strong> proefdruk<strong>in</strong>kt gebruiken.<br />

Bijvoorbeeld zes <strong>de</strong>len <strong>in</strong>kt met vier <strong>de</strong>len versnijd<strong>in</strong>g.<br />

Moet er ver<strong>de</strong>r versne<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n, dan 616 - 6lg - ql0,<br />

Ver<strong>de</strong>r versnij<strong>de</strong>n dan 6/10 wordt niet toegepast. In dat<br />

geval is <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r veel te diep geëtst en moet overgemaakt<br />

wor<strong>de</strong>n.<br />

4 Een vaste viscositeit bepalen voor <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt tij<strong>de</strong>ns het proef-<br />

drukken, te handhaven met een nauwkeurigheid van plm.<br />

I cos.<br />

5 De rakelspann<strong>in</strong>g gelijk hou<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> rakel niet te lang<br />

gebruiken, bijvoorbeeld niet langer dan een week. De<br />

rakels kunnen op facetbreedte gecontroleerd wor<strong>de</strong>n om<br />

<strong>de</strong> slijtage te bepalen. De rakeluitsteek ten opzichte van <strong>de</strong><br />

rakelhou<strong>de</strong>r moet gelijk gehou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n (bijvoorbeeld<br />

l5 mm).<br />

6 Controle op het rubberdoek, want dat wordt door gebruik<br />

har<strong>de</strong>r.<br />

7 Aan te bevelen is een rondpompsysteem via <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbak en<br />

een reservoir op <strong>de</strong> vellenpers aan te brengen. Vooral na<br />

het vele versnij<strong>de</strong>n moet <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt goed gemengd wor<strong>de</strong>n.<br />

8 Controle van etsdiepte en rasterkambreedte <strong>in</strong> <strong>de</strong> kracht.<br />

Hiervoor kan gebruikt wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> Spencer-dieptemicros-<br />

coop van American Optical (afbeeld<strong>in</strong>g 3).<br />

9 Controleop<strong>de</strong>temperatuurvan cil<strong>in</strong><strong>de</strong>ren <strong>in</strong>kt.<br />

l0 Controle van het register op <strong>de</strong> drie of vier proeÍpersen en<br />

op rechte papierdoorvoer. Het papier wordt voorgeponst<br />

en door mid<strong>de</strong>l van pennen en klemmen op <strong>de</strong> tegendruk-<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r bevestigd (afbeeld<strong>in</strong>g 4). Dit afstemmen van <strong>de</strong><br />

persen op elkaar kan men controleren met êen testcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

voorzien van paskruisen over het gehele cil<strong>in</strong><strong>de</strong>roppervlak.<br />

I -<br />

Door eerst met geel en vervolgens <strong>de</strong>zelí<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r met<br />

an<strong>de</strong>re kleuren te drukken moeten - bij goe<strong>de</strong> afstemm<strong>in</strong>g<br />

- <strong>de</strong> paskruisen op elkaar staan. Vallen <strong>de</strong>ze buiten <strong>de</strong><br />

tolerantie (bijvoorbeeld 0, I mm), dan kan <strong>de</strong> papier-<br />

bevestig<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g gecorrigeerd wor<strong>de</strong>n om een betere<br />

aÍstemm<strong>in</strong>g te bereiken.<br />

| | Vellenpapier voor <strong>de</strong> proefdruk verticaal ophangen, <strong>in</strong>dien<br />

mogelijk geconditioneerd. Voor <strong>de</strong> proefdruk wordt iets<br />

zwaar<strong>de</strong>r papier gebruikt dan <strong>in</strong> <strong>de</strong> rotatie.<br />

l2 Aanbevolen wordt op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> papierzij<strong>de</strong> proefte drukken<br />

als bij <strong>de</strong> rotatiedruk. Vooral bij zwart pag<strong>in</strong>a I op viltzij<strong>de</strong><br />

en pag<strong>in</strong>a 2 op <strong>de</strong> zeefzij<strong>de</strong>, daar aangenomen mag wor<strong>de</strong>n<br />

dat <strong>de</strong> kleuren op <strong>de</strong> viltzij<strong>de</strong> gedrukt wor<strong>de</strong>n.<br />

l3 Het verschil <strong>in</strong> uitdrukkên door <strong>de</strong> <strong>in</strong>vloed van her ver-<br />

chromen en napolijsten is reeds bij <strong>de</strong> proefdruk op koper<br />

door vergelijken met <strong>de</strong> rotatiedruk gecompenseerd. Be-<br />

langrijk is het verchromen en polijsten zo constant mogelijk<br />

te hou<strong>de</strong>n.<br />

Zeker zullen er nog meer punten aangevoerd kunnen wor<strong>de</strong>n<br />

als variabelen bij het proefdrukken. De bedoel<strong>in</strong>g is <strong>de</strong>ze zo<br />

veel mogelijk te standaardiseren bij het proefdrukken. lmmers,<br />

<strong>de</strong> proefdruk is voor controle op <strong>de</strong> ets<strong>in</strong>gen en <strong>de</strong> over-<br />

drag<strong>in</strong>g. Het gaat er niet om, van <strong>de</strong> geëtste vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs een<br />

zo mooi mogelijke <strong>in</strong>druk te maken, die waarschijnlijk bij <strong>de</strong><br />

rotatiedruk niet is te bereiken. De proefdruk dient om <strong>de</strong><br />

correcties te bepalen aan <strong>de</strong> hand van <strong>de</strong> orig<strong>in</strong>elen, Zijn <strong>de</strong>ze<br />

bepaald en uitgevoerd en is het register sluitend, dan moet <strong>de</strong><br />

rotatiedruk óók aan <strong>de</strong> verwacht<strong>in</strong>gen voldoen.<br />

Het afstemmen steunt dus volledig op <strong>de</strong> proefdruk. Dit ver-<br />

eist natuurlijk <strong>de</strong> nodige ervar<strong>in</strong>g, maar door zon<strong>de</strong>r stan-<br />

daardcondities proef te drukken zal het afstemmen van <strong>de</strong><br />

proefdruk op losse schroeven staan, met als gevolg onzekere<br />

resultaten, die aanleid<strong>in</strong>g kunnen geven tot grote moeilijk-<br />

he<strong>de</strong>n en extra-kosten aan mach<strong>in</strong>estilstand en <strong>de</strong>rgelijke bij<br />

het drukken van <strong>de</strong> oplage op <strong>de</strong> rotatiepers.<br />

---<br />

t. B. A. von <strong>de</strong>r Kolk


Nebiolo-offsetmach<strong>in</strong>es: Invicta 32, Invicta 38 en Invicta 44<br />

Van <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> lan<strong>de</strong>n waar offsetmach<strong>in</strong>es wor<strong>de</strong>n ge-<br />

bouwd en die een belangrijke plaats <strong>in</strong>nemen, mag zeker ook<br />

Italië wor<strong>de</strong>n genoemd. Er wer<strong>de</strong>n echter tot voor kort <strong>in</strong><br />

Ne<strong>de</strong>rland praktisch geen mach<strong>in</strong>es uit dit land <strong>in</strong>gevoerd.<br />

Heel begrijpelijk overigens, want het nabije West-Duitsland<br />

lever<strong>de</strong> - en doet dat nog - goe<strong>de</strong> offsetmach<strong>in</strong>es tegen prijzen<br />

die beslist gunstig zijn te noemen.<br />

Toch blijken zo langzamerhand, zij het <strong>in</strong> beperkte mate, ver-<br />

schillen<strong>de</strong> offsetbedrijven <strong>in</strong> ons land ook ltaliaanse mach<strong>in</strong>es<br />

aan te schaffen. Het kan daarom n uttig zij n iets na<strong>de</strong>rs over <strong>de</strong>ze<br />

mach<strong>in</strong>es te vermel<strong>de</strong>n. Hierbij hebben wij speciaal het oog<br />

op <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es van Nebiolo te Turijn, een firma die bekend<br />

is op grafisch gebied en die o.a. kan terugzien op een 60-jarige<br />

ervar<strong>in</strong>g ten opzichte van het construeren en bouwen van<br />

mach<strong>in</strong>es voor <strong>de</strong> vlakdruk.<br />

Nebiolo levert <strong>de</strong> éénkleurmach<strong>in</strong>e lnvicta 32 en <strong>de</strong> lnvicta 38<br />

en 44, welke bei<strong>de</strong> laatste als éénkleur- zowel als meerkleuren-<br />

mach<strong>in</strong>e kunnen wor<strong>de</strong>n geleverd.<br />

We bepalen ons eerst tot <strong>de</strong> Invicta 32 (afbeeld<strong>in</strong>g l), <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e die <strong>in</strong> iets vergroot formaat <strong>in</strong> <strong>de</strong> plaats is gekomen<br />

van <strong>de</strong> Invicta Omh. Het maximale papierformaat van 60 x 84<br />

cm ligt ook <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland heel gunstig, het m<strong>in</strong>imale formaat<br />

is 25 x 35,3 cm; het maximale drukformaat van <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e<br />

bedraagt 57,5 x 8l cm.<br />

Het <strong>in</strong>legapparaat, eigen produkt van Nebiolo, is gebaseerd<br />

op vrijwel hetzelf<strong>de</strong> systeem als dat van Mabeg of Spiess. De-<br />

zelÍ<strong>de</strong> wijze van aandrijven, evenals het losblazen, opnemen en<br />

transporteren van <strong>de</strong> vellen. Een voor<strong>de</strong>el bij dit apparaat lijkt<br />

<strong>de</strong> plaats<strong>in</strong>g op een centraal punt van <strong>de</strong> regelknoppen voor<br />

blaas- en zuiglucht, voor <strong>de</strong> blaasvoet tevens stapelhoogte-<br />

regelaar, voor het rijzen oí zakken van <strong>de</strong> transportzuigers en<br />

<strong>de</strong> vellenrem bij <strong>de</strong> opneemzuigers, waardoor tij<strong>de</strong>ns het<br />

drukken alles gemakkelijk valt te regelen (afbeeld<strong>in</strong>g 2).<br />

Het aandrijfmechanisme van het <strong>in</strong>legapparaat loopt <strong>in</strong> oliebad.<br />

Voor <strong>de</strong> oliecirculatie is een pomp aangebracht, waardoor<br />

een tekort aan olie of olieverlies door overmatige smer<strong>in</strong>g is<br />

uitgesloten. Elektrische controle op het nemen van meer dan<br />

één vel is aanwezig. De ínlegstapelplank kan door mid<strong>de</strong>l van<br />

draaien aan een handgreep gemakkelijk heen en weer wor<strong>de</strong>n<br />

geschoven. De beweg<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> transportban<strong>de</strong>n is traploos<br />

regelbaar, iets wat voorzover ons bekend niet bij an<strong>de</strong>re<br />

apparaten mogelijk is. Een speciale voorpas<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g zorgt<br />

dat <strong>de</strong> vellen <strong>in</strong> vertraagd tempo <strong>in</strong> <strong>de</strong> vooraanleg komen. De<br />

zijaanleg van het Nebiolo-<strong>in</strong>legapparaat was lange tijd met <strong>de</strong><br />

zogenaam<strong>de</strong> v<strong>in</strong>gerconstructie, doch naar men ons mee<strong>de</strong>el<strong>de</strong><br />

zou <strong>de</strong>ze wor<strong>de</strong>n gewijzigd <strong>in</strong> een zijaanleg waarbij het vel met<br />

behulp van een rolletie wordt aangetrokken, Ook zijn <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>legapparaten - als die van Spiess en Mabeg - voorzien van een<br />

voorstapel<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g. De voorgrijper maakt zijn zwaai boven<br />

het <strong>in</strong>legblad en is verstelbaar voor <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> papier-<br />

dikten.<br />

Alle mach<strong>in</strong>es van Nebiolo zijn voorzien van stalen tegendruk-<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs. Eveneens zijn bij alle mach<strong>in</strong>es alleen <strong>de</strong> rubber-<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs beweeglijk ten opzichte van <strong>de</strong> tegendruk- en<br />

plaatcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r. Zij hebben dus twee verstelmogelijkhe<strong>de</strong>n, die<br />

onafhankelijk van elkaar werken. Voor alle plaatcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />

geldt, dat <strong>de</strong> plaat gemakkelijk is <strong>in</strong> te richten met behulp<br />

van <strong>de</strong> aangebrachte schaalver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen.<br />

Het <strong>in</strong>ktwerk van <strong>de</strong> Invicta 32 bestaat uit eenentw<strong>in</strong>tig rollen,<br />

waarvan <strong>de</strong> vier opdraagrollen verschillen<strong>de</strong> diameters heb-<br />

ben. De stalen ver<strong>de</strong>elrollen zijn alle verkoperd. De zijwaartse<br />

distributie is zeer behoorlijk en naar wens te verstellen. De<br />

<strong>in</strong>ktbak is zwenkbaar, hetgeen een vlot wassen ten goe<strong>de</strong><br />

komt. Een gemakkelijk af te nemen en aan te brengen was-<br />

apparaat completeert ver<strong>de</strong>r het <strong>in</strong>ktwerk.<br />

I Nebiolo éénkleur-offsetoers Invicta 32<br />

2 Een beeld van het Nebiolo-<strong>in</strong>legapparaat<br />

---- f


I<br />

3 Nebiolo éénkleur- oÍ meerkleuren-offsetpers Invicta 44<br />

4 Ra<strong>de</strong>rwerk van <strong>de</strong> Invicta 44 b<strong>in</strong>nen <strong>de</strong> bekast<strong>in</strong>g<br />

I<br />

Het vochtwerk heeft twee plaatrollen, een verchroom<strong>de</strong><br />

distributierol en een bakrol.<br />

==-<br />

Plaatvochtrollen en <strong>in</strong>ktopdraagrollen zijn voorzien van kogel-<br />

lagers.<br />

De uitlegstapel kan een hoogte bereiken van 52 cm. Een<br />

vellenrem <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van een zuigrol is aanwezig. De excen-<br />

triek voor het loslaten van <strong>de</strong> vellen boven <strong>de</strong> uitlegstapel kan<br />

tij<strong>de</strong>ns het drukken wor<strong>de</strong>n versteld. De uitlegknijpers zijn<br />

evenals <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs en voorgrijperknijpers van alle Invicta-<br />

mach<strong>in</strong>es verend en aízon<strong>de</strong>rlijk verstelbaar.<br />

De maximale snelheid die met <strong>de</strong> Invicta 32 is te bereiken,<br />

bedraagt 7500 druks per uur.<br />

Bij stor<strong>in</strong>g wordt automatisch <strong>de</strong> vellendoorloop bij <strong>de</strong> aan-<br />

leggen on<strong>de</strong>rbroken, het apparaat stopgezet, valt <strong>de</strong> spann<strong>in</strong>g<br />

weg en <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktrollen gaan omhoog, terwijl <strong>de</strong> snelheid terug-<br />

zakt tot 2400 druks per uur. Na opheffen van <strong>de</strong> stor<strong>in</strong>g en<br />

aanzetten van het apparaat gaan automatisch spann<strong>in</strong>g en <strong>in</strong>kt-<br />

rollen hun werk doen en wordt eveneensautomatisch <strong>de</strong> snel.<br />

heid opgevoerd tot <strong>de</strong> hoogte van vóór <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbrek<strong>in</strong>g.<br />

De mach<strong>in</strong>e heeít een automatische smer<strong>in</strong>g waarmee alle<br />

vitale <strong>de</strong>len regelmatig van olie wor<strong>de</strong>n voorzien.<br />

Een antismetapparaat wordt <strong>in</strong>gebouwd bijgeleverd; dat geldt<br />

trouwens voor alle Nebiolo-offsetmach<strong>in</strong>es.<br />

Bijzon<strong>de</strong>r gemakkelijk is het zitbankie, aangebracht on<strong>de</strong>r het<br />

<strong>in</strong>legblad, waarop <strong>de</strong> drukker of diens hulp kunnen plaats<br />

nemen als zij werkzaamhe<strong>de</strong>n hebben te verrichten aan <strong>de</strong><br />

tegend ru kcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r.<br />

Voorts valt nog te vermel<strong>de</strong>n, dat <strong>de</strong> Nebiolo-fabrieken het<br />

mogelijk hebben gemaakt met hun offsetmach<strong>in</strong>es van <strong>de</strong><br />

droge plaat te drukken. Het belangrijkste hierbij is <strong>de</strong> zeer<br />

precieze aístell<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> opdraagrollen, waaraan dan ook<br />

speciale zorg is besteed. Resultaten die wij van <strong>de</strong> droge plaat<br />

hebben gezien, waren uitstekend te noemen.<br />

De Invicta 38 en 44 (aíbeeld<strong>in</strong>g 3), respectievelijk met een<br />

maximaal papierformaat van 65 x 100 cm en 80 x I l2 cm, zijn<br />

zo teconstrueerd dat <strong>de</strong> aanbouw van één of meer druk-<br />

eenhe<strong>de</strong>n tot <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n behoort. Deze mach<strong>in</strong>es<br />

hebben naast <strong>de</strong> automatische smer<strong>in</strong>g nog <strong>de</strong> nu veel toe-<br />

gepaste druipsmer<strong>in</strong>g. Hiervoor is het ra<strong>de</strong>rwerk buiten <strong>de</strong><br />

zijframes gehou<strong>de</strong>n en afgesloten door een oliedichte bekist<strong>in</strong>g<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 4).<br />

De voorgrijper is excentrisch gelagerd, waardoor <strong>de</strong> kanalen<br />

van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs kle<strong>in</strong>er kunnen wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n, hetgeen<br />

betekent dat <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rdiameter kle<strong>in</strong>er kan lyor<strong>de</strong>n, wat<br />

weer <strong>de</strong> snelheid van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e ten goe<strong>de</strong> komt. De ver-


stell<strong>in</strong>gsmogelijkheid<br />

die <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e heeft voor het verwerken<br />

van an<strong>de</strong>re papierdikten is wel op bijzon<strong>de</strong>r praktische<br />

wijze opgelost. Door mid<strong>de</strong>l van een handwiel, waarbij een<br />

schaalver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g aanwezig is, wordt <strong>de</strong> aístell<strong>in</strong>g geregeld. Dit<br />

is zeer zeker een verbeter<strong>in</strong>g ten opzichte van an<strong>de</strong>re sysre-<br />

men, waarbij <strong>in</strong> <strong>de</strong> regel meer<strong>de</strong>re han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen moeten<br />

wor<strong>de</strong>n toegepast.<br />

De plaatcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs zijn bij meerkleurenmach<strong>in</strong>es van <strong>de</strong> twee<strong>de</strong><br />

eenheid af door mid<strong>de</strong>l van twee handwielen met schaal_<br />

ver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, die zich aan <strong>de</strong> buitenzij<strong>de</strong> van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n,<br />

zéér gemakkelijk verstelbaar, zowel radiaal als axiaal. Een<br />

éénschijfmagneetrem,<br />

verbon<strong>de</strong>n met een stang tussen <strong>de</strong><br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs, remt ogenblikkelijk <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e aí bij noodgevallen<br />

die zich kunnen voordoen, zoals bijvoorbeeld proppen, mis_<br />

drukken oí dubbelvellen.<br />

De <strong>in</strong>kt- en vochtwerken geven hetzelf<strong>de</strong> te zien als bij <strong>de</strong><br />

Invicta 32 wat <strong>de</strong> aantallen betreft. Uiteraard hebben <strong>de</strong> rollen<br />

een grotere diameter. De <strong>in</strong>ktbakrollen van <strong>de</strong> 39 en 44<br />

hebben een eigen aandrijv<strong>in</strong>g die speciaal wordt benut bij het<br />

aístellen van <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbak, het wassen en om eventueel <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> bak te mengen. Bij elk vochtwerk is boven <strong>de</strong> vochtbak<br />

5 Werkruimte tussen rwee drukeenhe<strong>de</strong>n<br />

een reservoir aangebracht waarmee het niveau <strong>in</strong> <strong>de</strong> bak op<br />

peil wordt gehou<strong>de</strong>n.<br />

De maximale snelheid van <strong>de</strong> Invicta 39 is 7000 druks per uur<br />

en die van <strong>de</strong> lnvicta 44 bedraagt 6500 druks per uur.<br />

De uitlegstapel kan een hoogte bereiken van I lg cm, De stapel<br />

kan zowel voorwaarts als zijwaarts uitgere<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n. De<br />

uitleg is ver<strong>de</strong>r gelijk aan die van <strong>de</strong> Invicta 32.<br />

De werkruimten en <strong>de</strong> bereikbaarheid voor <strong>de</strong> drukker en<br />

diens hulp op diverse punten zijn allesz<strong>in</strong>s behoorlijk (aíbeel_<br />

d<strong>in</strong>gen 5 en 6). De bedien<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> persen is gemakkelijk en<br />

overzichtelijk.<br />

Als slotconclusie kunnen wij stellen, dat <strong>de</strong> offsetmach<strong>in</strong>es van<br />

Nebiolo zeker niet on<strong>de</strong>rdoen voor <strong>de</strong> hier meer beken<strong>de</strong><br />

merken. Het is een feit dat <strong>in</strong> het algemeen steeds meer valt<br />

teon<strong>de</strong>rkennen, dat <strong>de</strong> ltalianen ophetgebied van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e-<br />

bouw tot uitsteken<strong>de</strong> prestatíes <strong>in</strong> staat zijn. Met name op het<br />

gebied van mach<strong>in</strong>es die een hoge mate van precisie vergen,<br />

is een aantal voorbeel<strong>de</strong>n te noemen. Neem maar <strong>de</strong> auromobiel<strong>in</strong>dustrie<br />

(Fiat) en <strong>de</strong> íabricage van schrijfmach<strong>in</strong>es<br />

(Olivetti). Welnu, daarbij zijn ook <strong>de</strong> drukpersen van Nebiolo<br />

te Turijn te rangschikken. F.W.von Domme<br />

ó Werkruimte bij <strong>de</strong> uitleg van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e


De Filmotype voor het fotografisch zetten van titels<br />

Dat het langs íotografische weg zetten van tekst <strong>in</strong> opmars is,<br />

blijkt me<strong>de</strong> uit het op <strong>de</strong> markt komen van diverse apparaten<br />

die tot doel hebben titels of slagregels op film te projecreren.<br />

Daarmee wordt voorl


a<br />

tó<br />

I Houtsne<strong>de</strong> naar Albrecht Diirer (Hieronymus)<br />

2 Houtsne<strong>de</strong> van Urben Wyss (1570)<br />

Atttto I)ctrr<strong>in</strong>r.<br />

.IUDCXXIX.<br />

3 Giovanni FrancescoGresci:Voorbeel<strong>de</strong>n van <strong>in</strong>gesloten letters (1575)<br />

I<br />

-<br />

Schrift en beeld<br />

Vóór het schriÍt was er het beeld dat <strong>in</strong> een Íiguur <strong>de</strong> tekst<br />

uitbeeld<strong>de</strong>. Het allen beken<strong>de</strong> beeldschrift is dat van <strong>de</strong><br />

Egyptenaren, <strong>de</strong> hiërogliefen. Het is echter niet <strong>de</strong> bedoel<strong>in</strong>g<br />

ons <strong>in</strong> <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van het schriít te gaan verdiepen.<br />

Het schriít heeft namelijk niet alleen uitdrukk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> geest<br />

willen zijn, doch ook werd en wordt <strong>de</strong> kunstenaar geïnspi-<br />

reerd door <strong>de</strong> letter als zodanig. Op een tentoonstell<strong>in</strong>g over<br />

het on<strong>de</strong>rwerp schrift en beeld, onlangs <strong>in</strong> het Ste<strong>de</strong>lijk<br />

Museum te Amsterdam gehou<strong>de</strong>n, was allereerst <strong>de</strong> ontwikke-<br />

l<strong>in</strong>g van het schriít te zien van 1553 af.<br />

De letter werd niet zo maar neertezet, doch volgens vaste<br />

regels geconstrueerd, op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> wijze als <strong>de</strong> letteront-<br />

werpers dit he<strong>de</strong>n ten dage nàg doen. In <strong>de</strong> vijftien<strong>de</strong> en zes-<br />

tien<strong>de</strong> eeuw werd <strong>in</strong> schil<strong>de</strong>rijen en teken<strong>in</strong>gen van grote<br />

kunstenaars, zoals Albrecht Dijrer, tekst <strong>in</strong> heel fraaie letter<strong>in</strong>g<br />

verwerkt. De kunstenaars uit die tij<strong>de</strong>n ken<strong>de</strong>n niet<br />

alleen <strong>de</strong> Rome<strong>in</strong>se of Gothische letters, doch veelvuldig<br />

wer<strong>de</strong>n ook Griekse oÍ Hebreeuwse teksten verwerkt, meest-<br />

al <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van soreuken-<br />

Hoe <strong>de</strong> letter een bron van <strong>in</strong>soiratie voor tekenaars en ont-<br />

werpers is geweest en nog steeds is, komt op vele wijzen tot<br />

uitdrukk<strong>in</strong>g. ZelÍs mo<strong>de</strong>rne schil<strong>de</strong>rs van <strong>in</strong>ternationale<br />

beÍaamdheid maakten schil<strong>de</strong>rijen die letters tot on<strong>de</strong>rwerp<br />

had<strong>de</strong>n.<br />

De drukker-kunstenaar Werkman uit Gron<strong>in</strong>gen g<strong>in</strong>g zo ver,<br />

dat hij met gebruik van grote letters afbeeld<strong>in</strong>gen met een<br />

geheel eigen visie maakte. Na hem hebben tal van kunstenaars<br />

op zijn i<strong>de</strong>eën ver<strong>de</strong>r gewerkt. Tijdgenoten van Werkman die<br />

een grote bekendheid genieten zijn o.a.. Moholy-Nagy en<br />

Fernand Léger, maar zien wij nu werk van Josua Reichert uit<br />

1963, dan sluit ook dit aan bij diens stijl en werkwijze.<br />

De beroem<strong>de</strong> Zwitserse schil<strong>de</strong>r Paul Klee maakte schil<strong>de</strong>rijen<br />

<strong>in</strong> zwart en <strong>in</strong> kleuren met als on<strong>de</strong>rwerp niets dan letters.<br />

Ook Pablo Picasso en Georges Braque had<strong>de</strong>n vaak <strong>de</strong> letter<br />

als on<strong>de</strong>rwerp.<br />

Ook willekeurig drukwerk echter <strong>in</strong>spireert <strong>de</strong> huidige<br />

kunstenaars. Ze verknippen of verscheuren drukwerk, plakken<br />

dit op en over elkaar en schil<strong>de</strong>ren er soms ge<strong>de</strong>eltelijk bij oí<br />

er over heen, Er zijn kunstenaars die met <strong>de</strong>ze wijze van<br />

werken, waarvoor <strong>de</strong> benam<strong>in</strong>g'collage' wordt gebruikt,<br />

opmerkelijke resultaten bereiken, zoals Karel Appel en Kurt<br />

Schwitters. Maar <strong>de</strong>ze manier van werken is ook an<strong>de</strong>rsom<br />

mogelijk. Van een aanplakzuil wor<strong>de</strong>n stukken uit <strong>de</strong> oP-<br />

geplakte affiches gescheurd. Men krijgt dan een... ja, wat<br />

eigenlijk? Toch heet ook dit kunst, een kunst die men'<strong>de</strong>collage'<br />

noemt. In <strong>de</strong> fotografie is dit overigens niets nieuws.<br />

Fotomontages wer<strong>de</strong>n en wor<strong>de</strong>n nog veel gemaakt, doch dan<br />

heeft het geheel tenm<strong>in</strong>ste een bepaald on<strong>de</strong>rwerp.<br />

De woor<strong>de</strong>n collage en <strong>de</strong>collage zijn uit het Frans. Collage<br />

betekent zon<strong>de</strong>r meer het lijmen en <strong>de</strong>collage is te verstaan<br />

als het loskomen van <strong>de</strong> grond, <strong>in</strong> dit geval dus van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>r-<br />

grond waarop werd geplakt.<br />

Dat <strong>de</strong> letter ook op ons, gewone mensen, een fasc<strong>in</strong>eren<strong>de</strong><br />

werk<strong>in</strong>g heeft, bewijst het beken<strong>de</strong> feit dat velen hun naam<br />

oí hun <strong>in</strong>itialen snij<strong>de</strong>n <strong>in</strong> bomen en banken niet alleen, doch<br />

ook op en <strong>in</strong> historische gebouwen. En wat <strong>de</strong> collage betreft,<br />

bekijk maar eens even TéTé l7e jrg. nr.4, waar<strong>in</strong> het resultaat<br />

is opgenomen van een vakwedstrijd die werd uitgeschreven<br />

door <strong>de</strong> Commissie ter Bevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Vakstudie <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

Algemene Ne<strong>de</strong>rlandse Grafische Bond.<br />

Waarmee gezegd wil zijn, dat <strong>de</strong>ze (op het eerste gezicht wat<br />

vreem<strong>de</strong>) kunst toch ook weer doorwerkt <strong>in</strong> het grafische<br />

bedrijf. Een aantal illustraties geeft een beeld van wat op<br />

<strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g te zien was aan uitdrukk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> <strong>in</strong>spira-<br />

tie die schrift en beeld aan <strong>de</strong> kunstenaar gaven. Á.Reens<br />

--.-..I


-.<br />

4 Johann Neudórífer: Constructies van Rome<strong>in</strong>se kapitalen (1660)<br />

5 Kopergravure met perspectieíen schaduwconstructie van Antiqua-kapitalen (1615)<br />

ó Guido Biasi: Letter van alfabet 7 Max Ernst: Lettr<strong>in</strong>e<br />

8 Herbert Bayer: Te<strong>de</strong>r beeld van <strong>de</strong> E<br />

9 Walter Dexel: Hard beeld van <strong>de</strong> P<br />

l0 Wan<strong>de</strong>r Bertoni: De C<br />

l7


- r -<br />

t8<br />

l2 Hendrik Nicolaas Werkman: Compositie<br />

uit the Next Call<br />

l{obelpris<br />

rll F<strong>in</strong>nla<br />

ÍILL<br />

l3 Kurt Schwitters: Nobelprijs<br />

l4 Fernand Legér: Nature Mort<br />

=-.I


I.<br />

l5 Karel Appel: Compositie overwegend <strong>in</strong> blauw<br />

ló Raoul Hausmann: Montage<br />

l7 Wolí Vostell: Decollage<br />

'r[:t{/'{


7<br />

30<br />

<strong>té</strong><strong>té</strong>-varia<br />

.luryrapporten<br />

kalen<strong>de</strong>rprijsvraag<br />

In TéTé l8e iaargang nr. 3 wer<strong>de</strong>n<strong>de</strong>kalen<strong>de</strong>rs<br />

besproken die dit jaar door het Gerrit Jan<br />

Thieme-fonds bekroond wer<strong>de</strong>n. Nu wij <strong>in</strong><br />

het bezit zijn van het (voortrefíelijk uitgevoer<strong>de</strong>)<br />

juryrapport valt ook hier nog iets<br />

oYer fe zegSen.<br />

In <strong>de</strong> <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g schrijft <strong>de</strong> jury:'Maar het<br />

blijkt ook dat vooral <strong>de</strong> typografische verzorg<strong>in</strong>g,<br />

zowel van <strong>de</strong> tekst als van <strong>de</strong> kalendaria,<br />

veel te wensen overlaat.'De zetters<br />

behoeven zich dit niet direct aan re trekken.<br />

daar <strong>de</strong> ontwerpen nagenoeg alle van ontwerpers<br />

zijn die uit <strong>de</strong> kunstsíeer tot het<br />

grafisch ontwerpen zijn gekomen. Zou wellicht<br />

samenwerk<strong>in</strong>g tussen typograíen en<br />

kunstenaars dit kunnen verbeteren I<br />

Het geïllustreer<strong>de</strong> rapport is gratis verkrijgbaar<br />

bij het secretariaat van het Gerrit Jan<br />

Thieme-fonds, Van Eeghenstraat 70, Amsterdam-zu<br />

i d.<br />

In het rapport over <strong>de</strong> prijsvraag van het iaar<br />

l96l is <strong>de</strong> jury dieper <strong>in</strong>gegaan op <strong>de</strong> nodige<br />

maatregelen bij het voorberei<strong>de</strong>n van drukwerk<br />

dat een hoge representatieye waar<strong>de</strong><br />

heeft. Ook van dit rapport is nog een beperkt<br />

aantal exemplaren beschikbaar, evenals van<br />

het rapport van het vorige iaar,<br />

Voor <strong>de</strong>genen die zich nog eens goed willen<br />

oriënteren, liggen dus drie rapporten klaar<br />

die meer <strong>in</strong>zicht l


t I NOTYPE<br />

ELET{TRON<br />

giet ie<strong>de</strong>re regel sneller en goedkoper<br />

uÉÉn DAN<br />

VERBETERDE<br />

ALLEEN EEN<br />

ZÊT}4ACH I N E<br />

een sensatiel<br />

NIEUW<br />

_ il srLií.n 'I hd .íí. buy .' b!'ond.rà.d!n<br />

d.n hrDról.n. sFl..l ophu<br />

dè sd.. Ètrur oor hd bri<br />

<strong>de</strong>n rrl ooEpronr.ur ov.r nó<br />

il.trig hr..r Éhr.r tó s!ót, d.r eI u n,.r h!9.' vilr.r r.t.n v..hr.n: u rhdr L.r co'pr.r<br />

r.l.r q..rd t5,<br />

w.!t d. horyts rr.rt.' rr ddr 4Í @n!s.!r. rcFrdns v.r n.r ,í!crF .,p.í*il. d@' ..'voud" .ê. b[-<br />

:.ndd hkrsrlr ob,ÉL s.v.n u d..'H! h.r h,urr<br />

d adhr t.bhn ndên 9{..n .r.t oD lo<strong>de</strong> t.'É!í rol<br />

rn'.h.t d.nlr ovlr r. er.n boud.n ,{ s..n.<br />

- odr nond.t!! - .,oD d. Èmgr."l<br />

Vlot, voldoen<strong>in</strong>ggevend drukken beg<strong>in</strong>t met <strong>de</strong><br />

keuze van <strong>de</strong> juiste <strong>in</strong>kt. Niet gemakkelijk <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze<br />

t|jd van sterk uiteenlopen<strong>de</strong> materialen.<br />

Van Son biedt u precies <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt, die snelle en<br />

perfecte uitvoer<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> opdracht verzekert.<br />

Inkten, die zich on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n door grote<br />

kleurkracht en stabiliteit.<br />

Hebt u speciale problemen?...<br />

ln ons laboratorium lost men ze graag voor u op!<br />

C'est VAN SON qui fait la musique!*<br />

*VAN SON, <strong>de</strong> bron voor al uw <strong>in</strong>kten'<br />

vAN soN's INKT. EN vERFFABBTEKEN N.v. I nrlvERsuM HoLLAND I stttDS 1872


7 - I<br />

32<br />

<strong>té</strong><strong>té</strong>-varia<br />

Grafische mach<strong>in</strong>es ên apparaten<br />

en,. . ou<strong>de</strong> grammoÍoons<br />

Zo nu en dan v<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>de</strong> grafische mach<strong>in</strong>ehan<strong>de</strong>laren<br />

aanleid<strong>in</strong>g om een aantal produkten<br />

te exposeren. De ene maal blijven ze <strong>in</strong><br />

het eigen gebouw, thuis dus, een an<strong>de</strong>re maal<br />

trekken ze het land <strong>in</strong> en brengen hun zaken<br />

wat dichter bij <strong>de</strong> geïnteresseer<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

orovi ncie.<br />

Het gaat daarbii uiteraard om <strong>de</strong> kopers, doch<br />

ook <strong>de</strong> vaklie<strong>de</strong>n hebben groot belang bij<br />

<strong>de</strong>rgelijke exposities, omdat ze gelegenheid<br />

bie<strong>de</strong>n een beter beeld te krijgen en méér te<br />

weten te komen van diverse mach<strong>in</strong>es,<br />

apparaten, hulpmid<strong>de</strong>len en werl


E--<br />

SCHOONHEID<br />

van<br />

los-letter zetsel<br />

Met een fraai lettertype geeft MONO-<br />

TYPE* losse-letter een smaakvol<br />

en goed verzorgd zetsel dat met<br />

m<strong>in</strong>imale <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g drukwerk geeft<br />

met het stempel van <strong>de</strong> hoogste<br />

kwaliteit.<br />

Sierlijke cursieven von<strong>de</strong>n een plaats<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> vele klassieke en mo<strong>de</strong>rne<br />

lettertypen waaruit <strong>de</strong> gebruiker van<br />

'Monotype'<br />

mach<strong>in</strong>es keuze kan maken.<br />

ï*$ilw<br />

* I ngeschreven han<strong>de</strong>lsmerk<br />

Zetsel uit <strong>de</strong>'Monotype' Garamond serie í74<br />

The Monotype Corporation Limited<br />

KEIZERSGRACHT 142 . AMSTERDAM.C.<br />

TELEFOON<br />

2220 45 - 24 36 06


F<br />

34<br />

<strong>té</strong><strong>té</strong>-varia<br />

Chromolux<br />

In hoogglanspapier en -karton werd tot nu<br />

toe door alle leveranciers <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> kwaliteit<br />

geleverd, namelijk Kromekote, een Amerikaans<br />

papier dat <strong>in</strong> België wordt gemaakt,<br />

In Duitsland werd evenwel reeds iaren ook<br />

een hoogglanspapier gemaakt, doch dit was,<br />

althans tot voor kort, hier niet verkrijgbaar.<br />

Het door Proost geïmporteer<strong>de</strong> papier en<br />

karton is een fabrikaat van Zan<strong>de</strong>rs, een<br />

beken<strong>de</strong> fabriek van gescreken papier.<br />

Scotchpr<strong>in</strong>t bedrukbare fi | m<br />

Tot nu toe lever<strong>de</strong> het maken van aÍdrukken<br />

op doorschijnend materiaal veel moeililkhe<strong>de</strong>n<br />

op. De drukkers die dit regelmatig<br />

doen hebben het echter wel on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> knie<br />

gekregen. Zij gebruiken hierbij een speciale<br />

proefpers. Na het maken van <strong>de</strong> aídruk wordt<br />

<strong>de</strong>ze Ingestoven met droog zwart oí donkerrooq.<br />

Lettergieterii Amsterdam brengt nu een<br />

bedrukbare film on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam Scotchpr<strong>in</strong>t<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l, Het is een maatvaste polyesterfilm,<br />

voorzien van een matte coat<strong>in</strong>g. Door <strong>de</strong><br />

aangebrachte<br />

coat<strong>in</strong>g is <strong>de</strong> film goed bedrukbaar.<br />

Bovendien droogt <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt zeer snel. Ook<br />

íijne rasterpunten kunnen scherp afgedrukt<br />

wor<strong>de</strong>n,<br />

De film wordt geleverd <strong>in</strong> <strong>de</strong> maten 22,5 x 30<br />

cm, 30 x 45,5 cm en 50,5 x 6l cm. Het is dus<br />

mogelijk om van een fl<strong>in</strong>ke vorm <strong>in</strong> één keer<br />

een aÍdruk van het geheel te maken. R,422423<br />

CONÍACT<br />

NEGÀIIEF<br />

ZETSEL<br />

oF vonM<br />

CAMEBA<br />

NEGATIEF<br />

-- r -<br />

DIA.POSIÍIEF<br />

De drukresultaten, die <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van een<br />

gef<strong>in</strong>geer<strong>de</strong> autoíol<strong>de</strong>r wer<strong>de</strong>n voorgelegd,<br />

zijn zeer goed. Dat het een luxe papier betreft<br />

met glamour heeft Proost daarbij niet on<strong>de</strong>r<br />

stoelen of banken gestoken,<br />

Bii bedrukk<strong>in</strong>g <strong>in</strong> boekdruk is aan <strong>de</strong> achterzij<strong>de</strong><br />

geen <strong>in</strong>druk van letter of cliché waar te<br />

nemen, De body schijnt <strong>de</strong>rmate stevig en<br />

veerkrachtig, dat het dit euvel van hoogglanspapier<br />

en -karton on<strong>de</strong>rvangt. R.46<br />

Wiizig<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> A-íormaten<br />

Nog niet zo lang gele<strong>de</strong>n besloot het Ne<strong>de</strong>rlands<br />

Normalisatie-<strong>in</strong>stituut om <strong>de</strong> gesne<strong>de</strong>n<br />

eenheidsíormaten iets kle<strong>in</strong>er aan te geven<br />

dan <strong>de</strong> theoretische maat. Zulks met het oog<br />

op het snii<strong>de</strong>n. Dat is vervallen.<br />

Alle A-formaten zi<strong>in</strong> gewijzigd <strong>in</strong> RA (ruw A).<br />

RAr is nu biivoorbeeld gesteld op 6l x 86 cm.<br />

Hierdoor is het mogelijk om na verwerken<br />

het iuiste A-formaat te leveren, nameliik het<br />

formaat RA'als2l x 29.7cm.<br />

Het an<strong>de</strong>re eenheidsÍormaat dat nog wel eens<br />

werd gebruikt, het B-formaat, <strong>in</strong> <strong>de</strong> afmet<strong>in</strong>gen<br />

70,7 x 100 cm, is vervallen. R.46<br />

Buisvormi ge <strong>in</strong>Írarood-kwartsstralers<br />

Warmteoverdracht door mid<strong>de</strong>l van <strong>in</strong>fraroodstral<strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong> lampvorm (250 of 375 watt) is<br />

<strong>in</strong> vele takken van <strong>in</strong>dustrie al een jarenlang<br />

toegepast systeem. Se<strong>de</strong>rt kort wordt door<br />

Philips ook een buisvormige <strong>in</strong>frarood-kwartsstraler<br />

op <strong>de</strong> markt gebracht <strong>in</strong> vermogens<br />

van 500, 1000, 2000 oÍ 3000 watt, respectievefijk<br />

met een stralen<strong>de</strong> lengte van 160,27O,425<br />

en 720 millimeter. De opwarmperio<strong>de</strong> is<br />

zeer kort. Dank zij <strong>de</strong> ger<strong>in</strong>ge aímet<strong>in</strong>gen<br />

is een hoge energieconcentratie mogelijk op<br />

een kle<strong>in</strong> oppervlak.<br />

De nieuwe kwarsstraler is <strong>in</strong> hooÍdzaak bedoeld<br />

voor die toepass<strong>in</strong>gen, waar plaatselijk<br />

met hoge <strong>in</strong>tensiteiten, o,a. explosief verdampen,<br />

gewerkt moet wor<strong>de</strong>n. De toepass<strong>in</strong>gen<br />

lopen hierbij uiteen van on<strong>de</strong>rzoek<strong>in</strong>gen<br />

rond <strong>de</strong> warmcebarrière voor<br />

supersonische snelhe<strong>de</strong>n (luchtvaartlaboratoria)<br />

en warmteoverdracht bii atoomon<strong>de</strong>rzoek<br />

tot eenvoudige droogtunnels en<br />

grill-apparatuur voor vlees en gevogelte.<br />

Toepass<strong>in</strong>gen zijn o.a. te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>in</strong> drukkerijen,<br />

<strong>in</strong> textiel- en kunststofverwerken<strong>de</strong> fabrieken<br />

en voorts als verwarm<strong>in</strong>g van terrassen,<br />

entrees, wachtlokalen enz.<br />

De montage van <strong>de</strong> stralers kan geschie<strong>de</strong>n<br />

met behulp van twee lamphou<strong>de</strong>rs of door<br />

mid<strong>de</strong>l van een Ílexibele draadaansluit<strong>in</strong>g.<br />

Door <strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>g van kwarts, dat o,a,<br />

bestand is tegen hoge temperaturen, is <strong>de</strong><br />

nieuwe straler ongevoelig voor plotsel<strong>in</strong>ge<br />

plaatselijke aíkoel<strong>in</strong>g. 8.9<br />

Re<strong>in</strong>igen van zetmach<strong>in</strong>ematriizen<br />

door ultrageluidsgolven<br />

____r<br />

Vele voorwerpen zijn moeilijk goed en doelmatig<br />

te re<strong>in</strong>igen. Hiertoe behoren o.a.<br />

zetmach<strong>in</strong>emarriizen. Het is echter mogelijk<br />

gebleken ze te behan<strong>de</strong>len met ultrageluidsgolven.<br />

Deze veroorzaken zeer hoge trill<strong>in</strong>gen,<br />

die tot gevolg hebben dat zij tegen<br />

zeer kle<strong>in</strong>e oneffenhe<strong>de</strong>n zo sterk aanbotsen<br />

dat die loslaten. Wordt hierbij een chemisch<br />

actieve yloeistoÍ gebruikt, dan verenigen <strong>de</strong><br />

mechanische ultrageluidsgolven zich met <strong>de</strong><br />

chemische werk<strong>in</strong>g.<br />

Voor het verwij<strong>de</strong>ren van organische vetten<br />

gebruikt men gewoonlijk natron- of kaliloog.<br />

Deze is voor het re<strong>in</strong>igen van matrijzen echter<br />

niet goed bruikbaar, daar hierdoor op <strong>de</strong><br />

oppervlakte van <strong>de</strong> matrijs een oxy<strong>de</strong>huidje<br />

wordt gevormd, waardoor <strong>de</strong>ze wordt<br />

aangerasr.<br />

Men zou er nu <strong>in</strong> geslaagd zijn om zowe i<strong>de</strong><br />

vetverontre<strong>in</strong>ig<strong>in</strong>g als het loodaanhangsel<br />

door mid<strong>de</strong>l van een chemisch bad. met<br />

gebruikmak<strong>in</strong>g daarbij van apparatuur voor<br />

ultrageluidsgolven, van <strong>de</strong> matrijzen te verwij<strong>de</strong>ren.<br />

Reeds na een halve m<strong>in</strong>uut verdwilnen <strong>de</strong><br />

corrosievlekken van <strong>de</strong> matrijs en wor<strong>de</strong>n ze<br />

goudgeel. Daarna wor<strong>de</strong>n ze met heet water<br />

afgespoeld en met warme lucht gedroogd.<br />

De behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> matrijzen volgens <strong>de</strong>ze<br />

metho<strong>de</strong> is onberispelijk, lazen we <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

Polygraph.<br />

Een apparaat met een bad<strong>in</strong>houd van ll2l,<br />

Íormaat 60 x 45 x 40 cm kost f 12000,-.<br />

Wil men het groter hebben, Íormaat 122 x 45<br />

x 45 cm, dan kost het geheel f 28350,-.<br />

lmporteur is Keur & Sneltles, afd, ultrasonics,<br />

Haarlem. R.4 il .3<br />

Excelsior schriiíletter<br />

Voor bepaal<strong>de</strong> soorten familiedrukwerk en<br />

uitnodig<strong>in</strong>gen met een bijzon<strong>de</strong>r karakter<br />

maakt <strong>de</strong> zetter nog gaarne gebruik van een<br />

goe<strong>de</strong> schrijfletter.<br />

Een zeer mooie sne<strong>de</strong> is <strong>de</strong> Excelsior van<br />

Lettergieterij Amsterdam. Deze schrijÍletter<br />

wordt geleverd <strong>in</strong> licht en halfvet.<br />

Het gieten van schrilfletter is een kostbare<br />

zaak, Daar staat tegenover dat een <strong>de</strong>rgelijke<br />

serie bij zorgvuldig gebruik lang meegaat,<br />

te meer daar <strong>de</strong> hiervan te drukken oplagen<br />

meestal kle<strong>in</strong> zijn. R.4il.1<br />

g4i/",,-*?<br />

,-%nrano,<br />

,.%*, ?/a4.1<br />

fu<br />

@"^'42*Z


è--<br />

Klei noff set-rotatied ru k?<br />

Ja: <strong>in</strong> hoogwaardige kwaliteit op een TANDEMER!<br />

30.000 formulieren per uur op ie<strong>de</strong>r gewenst papier'<br />

evt. met aangelrjmd carbon <strong>in</strong> een schudbak uitgelegd.<br />

Gaaf gedrukt <strong>in</strong> 1 , 2,3 of 4 kleuren<br />

of <strong>in</strong> meer<strong>de</strong>re kleuren schoon- en weerdruk;<br />

zo nodig genummerd, geponst en geperforeerd<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> arbeidsgang.<br />

Razendsnel omgesteld voor een volgen<strong>de</strong> or<strong>de</strong>r.<br />

TANDEMEB 4-kleurenpers met <strong>in</strong>drukweÍk<br />

Nooit te groot en nooit te kle<strong>in</strong>:<br />

door koppel<strong>in</strong>g van losse eenhe<strong>de</strong>n<br />

aan te passen aan Uw bedrijfsomstandighe<strong>de</strong>n. wiÍac<br />

Met een TANDEMER kunt U producerenl<br />

W<strong>in</strong>kler Fallert & Co nv Pr<strong>in</strong>sengracht 783 - 785 Amsterdam-c Telefoon (O2O) 6 69


7<br />

3ó<br />

<strong>té</strong><strong>té</strong>-varia<br />

Ruil uw ou<strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>lberger <strong>in</strong><br />

Als men ou<strong>de</strong> auto's. radio's. televisietoestel-<br />

len en scheerapparaten kan <strong>in</strong>ruilen, waarom<br />

dan ook niet ou<strong>de</strong> drukpersen. Lettergieterii<br />

Amsterdam heeít besloten om tot aan e<strong>in</strong>d<br />

oktober <strong>de</strong> mogeliikheid open te hou<strong>de</strong>n om<br />

ou<strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>lberger-<strong>de</strong>gelautomaten<br />

(er draai-<br />

en er nog van vóór 1940)tegenaantrekkelijl