24.09.2013 Views

ffiÍi*a"tra";""tgang , oktober í9s6 í nummer í - Drukwerk in de Marge

ffiÍi*a"tra";""tgang , oktober í9s6 í nummer í - Drukwerk in de Marge

ffiÍi*a"tra";""tgang , oktober í9s6 í nummer í - Drukwerk in de Marge

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

, <strong>oktober</strong> <strong><strong>í</strong>9s6</strong> <strong>í</strong> <strong>nummer</strong> <strong>í</strong><br />

ffiÍi*a"tra";""<strong>tgang</strong><br />

[i$ffit


7<br />

Zelfs hij kreeg<br />

het oongemeten. . .<br />

Moet<br />

uw drukwerk<br />

dan nog<br />

<strong>in</strong> 'confectie'<br />

lopen,<br />

terwijl u<br />

RM-maat<strong>in</strong>kt<br />

kunt krijgen ?<br />

INITT<br />

ah*ukken maa/v!<br />

N.V. Budolph Meij er's Druk<strong>in</strong>ktf abriek<br />

BROUWERSGRACHT<br />

I 52-I 54<br />

AMSTERDAM-C.<br />

TELEFOON 47152-42897<br />

o<br />

o<br />

-<br />

o<br />

o<br />

o<br />

o<br />

o<br />

o<br />

o<br />

VOCHTROLLEN-<br />

BEKLEDING<br />

VE LOU RS-S LAN G<br />

(Ned. octrooi nr. 75.348)<br />

HYDRONIT.SLANG<br />

MOLTON-SLANG<br />

WOLVRIES-SLANG<br />

FIRMA GOSMAN & KRAAN<br />

AMSTERDAM-C.<br />

Postbus nr.735 | Telefoon 45581<br />

NY. CLI A+EFAB RlEl{, UT RECHÍ,<br />

R0/v1 /v1E (T$ i'VA N SANIE N<br />

ouDE áRA(HÍ 213 - Í8L.126? 6 -2 0 40 B. UTpE(tT


De vokonties zijn achter <strong>de</strong> rug,<br />

Ceelen<br />

er moet weer <strong>in</strong> tempo gedraaid wor<strong>de</strong>n,<br />

wij xoon gereed u ols vonouds ylot te bedienen !<br />

Mocht u nog geen Polygraph <strong>in</strong> bedrijf hebben, wat mogelijk is<br />

doordat wij tot op he<strong>de</strong>n nog maar'slechts 550'<strong>de</strong>zer mach<strong>in</strong>es<br />

hebben mogen leyeren, dan adviseren wii u offerte aan te yragen<br />

of een kijkje bij ons te komen nemen.<br />

De laatste weken lever<strong>de</strong>n wij l7 Polygraphs af <strong>in</strong><br />

Amsterdam, Bolsward, Delft, Gendr<strong>in</strong>gen, Maastricht, Poeldijk, Rotterdam,<br />

Utrecht en Zutphen, waaryan vier nabestell<strong>in</strong>gen.<br />

De nieuwstê mo<strong>de</strong>llen v<strong>in</strong>dt u <strong>in</strong> onze<br />

showroom, o.a. voorzien van aangebouwd<br />

Weko.d roogsproeiapparaat<br />

mêt compressor en voorzien Yan<br />

verwarm<strong>in</strong>gselement voor het poe<strong>de</strong>r.<br />

Yoorts tonen wij u eên zeer<br />

vernuftig gevon<strong>de</strong>n nastelbare, bewegen<strong>de</strong><br />

doorlopen<strong>de</strong> borstel over <strong>de</strong><br />

gehele cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r en een rollenwasapparaat<br />

mêt eên gecomb<strong>in</strong>eer<strong>de</strong> ruiterrol.<br />

KRUISLAAN I82.403 ' AMSTERDAM.O. ' TELEFOON 50735.5ó09O


Zo ult <strong>de</strong> doos op <strong>de</strong> pers<br />

Proost leggers voor uw<br />

Hei<strong>de</strong>lberger <strong>de</strong>gels - kant<br />

en klaar voor 't grijpen !<br />

- zijn samengesteld<br />

volgens <strong>de</strong> aanwijzi ngen<br />

van het lGT.<br />

Verkrijgbaar <strong>in</strong>:<br />

hard-normaal-zacht<br />

Verpakt <strong>in</strong> dozen<br />

van 100 stuks<br />

Prijs per doos f 45.-<br />

Hebt u er wel eens bij<br />

stil gestaan, hoeveel<br />

scha<strong>de</strong> u aan pers en<br />

vorm krijgt door<br />

gebruik van ongelijk-<br />

matige leggers<br />

(onluiste dikte, samen-<br />

stell<strong>in</strong>g en hardheid) ?<br />

Proost en Brandt nY<br />

Proost Papier<br />

Rusland 26 Amsterdam-C. Tele<strong>í</strong>oon 64141<br />

De L<strong>in</strong>otype-Trump-Mediával is een zeer Íraa<strong>í</strong>e letter,<br />

welke zowel voor verhalen<strong>de</strong>,<br />

als beschrijvencle tekst<br />

gebruikt kan wor<strong>de</strong>n. Deze letter<br />

heeft dus een zeer grote toepass<strong>in</strong>gsmogeliikheid.<br />

Vraagt <strong>de</strong> uitgebrei<strong>de</strong> letterproef.<br />

CLICI]E'S<br />

TCIO-LIT].]O'S<br />

LINOTYPE<br />

Op korte termijn leverbaar <strong>in</strong> <strong>de</strong> corpsen 6-ro.<br />

----.....-t<br />

TRUMP-MEDIAVAL<br />

MET CURSlEF<br />

a<br />

t, ^^t))<br />

Wt rJv-r.<br />

v '<br />

J Han<strong>de</strong>lntaatscha1tpij voor Gï(tfisc'lte Madt<strong>in</strong>es N. V. Pt'<strong>in</strong>s HendrilJ


De Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

druk<strong>in</strong>ktfabriek met<br />

wereld repu tatie<br />

Ge<strong>de</strong>poneerd<br />

Fabrieksmerk<br />

Paslelornslag<br />

Kon<strong>in</strong>kliike Popierfobrieken<br />

Van Gelclel. Zonen<br />

Amsterdom<br />

Rolterdom<br />

<strong>in</strong> lal van<br />

N.V. DRUKINKT. EN VERFFABRIEK<br />

'ARNHf;MIA'<br />

ARNHEM/HOLLAND<br />

Telefoon (08300) 26004-26364-30347 - Telegram-adres: Druk<strong>in</strong>kt - Arnhem<br />

U hebt keuze uit 7 kleuren:<br />

l<strong>in</strong>len !<br />

r pallle<br />

o gFoen<br />

o nanklng<br />

o blauw<br />

o geel<br />

o gnils<br />

o zalrrr<br />

Het geeft Uw drukwerk ,,kleur en fleur"<br />

én...<br />

is verrossênd-loog <strong>in</strong> priis.


7<br />

De Albert hoogdruk -rotatiepers<br />

F. C.VÀN DER VELDE / ÁM STERDAM<br />

Een nieuw gereedgekomen Albert hoogdruk-rotatiepers<br />

Aan het slot van een kle<strong>in</strong> artikel over het <strong>in</strong>ktwerk van <strong>de</strong><br />

Albert-Frankenthal rotatiepersen, dat werd opgenomen <strong>in</strong><br />

TéTé r re jrg. nr. 4, zeg<strong>de</strong>n wij toe nog na<strong>de</strong>r met gegevens<br />

op dit mach<strong>in</strong>etype te zullen terugkomen. Door een bijzon-<br />

<strong>de</strong>r nuttige en geslaag<strong>de</strong> vakantiebested<strong>in</strong>g is er nu gelegen-<br />

heid iets van <strong>de</strong> gedane belofte <strong>in</strong> te lossen. De schrijver<br />

<strong>de</strong>zes - het nuttige met het aangename verb<strong>in</strong><strong>de</strong>nd - be-<br />

zocht het fabriekencomplex te Frankenthal, waar s<strong>in</strong>ds r86r<br />

al zo veel kle<strong>in</strong>e tot machtig grote mach<strong>in</strong>es wer<strong>de</strong>n ont-<br />

worpen en gebouwd. Tevens wer<strong>de</strong>n nog, om het <strong>in</strong>zicht te<br />

completeren, bezoeken mogelijk gemaakt aan <strong>de</strong> drukkeriien<br />

van <strong>de</strong> 'Frankfurter Allgeme<strong>in</strong>e' en van <strong>de</strong> Amerikaanse<br />

bezett<strong>in</strong>gsmacht te Darmstadt, <strong>in</strong> welke laatste on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g<br />

<strong>de</strong> Europese editie van het beken<strong>de</strong> legerblad 'The Stars<br />

and Stripes' gedrukt wordt.<br />

De gemaakte rondgang door <strong>de</strong> fabrieken, weliswaar niet<br />

het hoofddoel van het bezoek aan Albert-Frankenthal, was<br />

op zrchzelf <strong>in</strong>drukwekkend. Het beg<strong>in</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> gieterij, waar<br />

men met het gieten van on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len bezig was, lever<strong>de</strong> een<br />

fantastische aanblik op bij het vloeien <strong>in</strong> <strong>de</strong> gietmo<strong>de</strong>llen<br />

van het witgloeien<strong>de</strong> metzal. Voorts werd <strong>de</strong> vervaardig<strong>in</strong>g<br />

van verschillen<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len voor <strong>de</strong> diverse mach<strong>in</strong>e-<br />

typen gevolgd en <strong>de</strong> montage <strong>in</strong> ogenschouw genomen.<br />

De rondgang e<strong>in</strong>dig<strong>de</strong> op een uitermate geschikt punt, na-<br />

Dc zgn. tweerollen-paster<br />

melijk bij een grote Super-Albert rotatiemach<strong>in</strong>e, bestemd<br />

voor een courantendrukkerij te Wenen (afbeeld<strong>in</strong>g r). Van<br />

<strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e vallen enige <strong>in</strong>teressante bijzon<strong>de</strong>the<strong>de</strong>n te<br />

vermel<strong>de</strong>n. De afremm<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> papierrollen is vol-auto-<br />

matisch, rvat wil zeggen dat <strong>de</strong> papierspann<strong>in</strong>g automatisch


op <strong>de</strong> gewenste sterkte wordt gehou<strong>de</strong>n. Dit wordt bereikt<br />

door mid<strong>de</strong>l van e<br />

het papier<br />

"",; ;ï.::'".ï:,ïf;Jï:ï iffiï,:ïJ<br />

ter<strong>de</strong> gevar<br />

:fï:ïïï<br />

w ord t <strong>de</strong> spanni<br />

::,.ï;ïoverses<br />

ng<br />

ne ls toegefust met<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g<br />

tweerolltnlp"st.À<br />

z). De<br />

<strong>de</strong><br />

zoars<br />

papie.rrol<br />

bi1 o. ,o,rr,.jlÏ:ïÏ "^: i, .rtoor,<br />

h".,d g.ldk.ril;#ïïï.::ïj:rti:Ï:e<br />

tijd rangzamer<strong>de</strong><br />

opÀang<strong>in</strong>g rr"n J. p"pr.rrollen<br />

twee ofdrie rolien, ^ir:r:1"f,.:opf,rng<strong>in</strong>g, ".r. ".;i:ï.ïï:,.:*:<br />

aangebracht<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> persen<br />

of als bij <strong>de</strong> hierbedoeta. á"<strong>í</strong>irr.<br />

<strong>de</strong> pers<br />

direct<br />

gelijkvloers<br />

achter<br />

opgesteld; voofts mèt<br />

matische<br />

of zàn<strong>de</strong>r<br />

paster,<br />

auto_<br />

al naar àe.w..r, .r.".,<br />

a. .par*frrgever.<br />

het <strong>in</strong>ktwerk verwijzen<br />

Voor<br />

wij naar TéTé ;i;<br />

Het opsluiten<br />

. nr.<br />

van<br />

4.<br />

<strong>de</strong><br />

s nersrui ter. r., *; ;ï:ï:ïjï:ï1., ;ï,,ff ff ïï::<br />

bene<strong>de</strong>n, een halve slag om _.. i. J;;.;"." <strong>de</strong> vorm is<br />

opgesloten. Nadat <strong>de</strong> sleutel er "i, i, g..,o_1.r, veren <strong>de</strong> twee<br />

ï1"i<br />

y:.r omhoog (afbeeld<strong>in</strong>g ,).<br />

rran oe ornnenzij<strong>de</strong><br />

"T 1., frcemzijn<strong>de</strong> het<br />

drukknoppen<br />

voordraaien vooÍ<br />

ten behoeve<br />

gemonteerd (afbeeld<strong>in</strong>g ";';;;:;'*r.**..,<br />

.r,r.<br />

4). D" man die<br />

kan<br />

<strong>de</strong> vvormen<br />

dus zetf<br />

oplegt<br />

voordtaar.'"ïIL-':::':,:t hetgeen onnodig<br />

van<br />

op<strong>de</strong><br />

t"<br />

pers voorkom,en'<br />

"f't"ppá<br />

goe<strong>de</strong> kij k<br />

"p d. ;;;,?; lT:ï:j::ï:il:"ïÍ;ïh:<br />

en op het opsluiten<br />

3::"t"c<br />

van <strong>de</strong> Alteen<br />

""r;.;.<br />

moet<br />

mee hou<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> b's'he'mi"g<br />

i::t:'-:ï::Ïg<br />

hier nog<br />

Indien gewenst kunner<br />

rusr<br />

wor<strong>de</strong>n<br />

met een<br />

toege-<br />

systeem ol.Yt--*li::t::*<br />

men <strong>in</strong> zij<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gse -"*ï"ï;,,ï:i3àiïJ.Ë<br />

i; ;;<br />

Ï:- ^"""i*. rtj n. voor bi jvoorbeeld lf<br />

ot<br />

<strong>in</strong> i'w<br />

voor<br />

attofor<br />

sluitend "a..,' maat<br />

maken van <strong>de</strong> vormen ^t,<br />

druk<br />

_.., _.arkleuren_<br />

wil roepassen.<br />

Het is ons opgevallen dat alle papiergeleid<strong>in</strong>gswalsen<br />

een laag kunsthars met<br />

waren overtrokken. Dit bleek gedaan ter<br />

voorkom<strong>in</strong>g van het ontstaan van statische elektriciteit. Be_<br />

;lisleen belangrijke ----- -^r<br />

verbeter<strong>in</strong>g.<br />

o keri j van <strong>de</strong>,Fran<br />

*,Ï'.1ïijÏï.,ï,",0:,ï'"<br />

krurter Auge-<br />

i n <strong>de</strong>rdaad,r..h ; ;;; ;::"1ïj#ï;,:ï"1ïï:ï.*ï<br />

dat rotatieper..r-<br />

_l:ï.:O<br />

krr.rrr.., _"f.*,<br />

van belang, wij<br />

omdat ".f,,.n<br />

dit<br />

het aanhou<strong>de</strong>.ra g.ar.;n<br />

vermoeien<strong>de</strong> ;en bijzon<strong>de</strong>r<br />

uitwerk<strong>in</strong><br />

r,..n. ni.,,"; ;; .Jilri#;:::#r,:ilï:ï::il_:<br />

welke het uitstekend <strong>de</strong>ed. Bij h.,<br />

toerental van <strong>de</strong> pers til/a<br />

"";;j;;n<br />

werd het<br />

sar aan*"". J. il ;:;ï:,r""" jï<br />

ï:JJ: ;:ï\f<br />

n.l<br />

"::y"OParaat gemakketilt a. bla<strong>de</strong>n<br />

gehaald<br />

_.r"0.<br />

kon<strong>de</strong>n<br />

las er uit<br />

wor<strong>de</strong>n.<br />

Opgemerkt zij nog, dat <strong>de</strong>. platen bij zestien<br />

door<br />

stuks<br />

één tegelijk<br />

man op een handij *"g.rrp *;;;;"<br />

praktisch kan zi<strong>in</strong>als <strong>de</strong>-ruimte """*evoerd,<br />

<strong>in</strong>l-.<br />

;:ïjït<br />

at,rt t e.iy ait<br />

over <strong>de</strong> ver<strong>de</strong>re uitrust<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Albert_rotatiemach<strong>in</strong>es<br />

valt <strong>in</strong> een vorgen<strong>de</strong> bijdrale -.r i;;;;ïte<br />

".g verteilen.<br />

Opsluiten van <strong>de</strong> vormen met <strong>de</strong> snelsluiter<br />

Drukknoppen aan <strong>de</strong> b<strong>in</strong>nenzii<strong>de</strong> van het<br />

voor<br />

freem<br />

het voordraaien van <strong>de</strong> vormen<br />

Inricht<strong>in</strong>g voor het zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gs verschuivcn van <strong>de</strong> vormcn


Pau/RtrNNtrR<br />

ABEKUIPERS / GRONINGEN<br />

In een <strong>nummer</strong> van <strong>de</strong> Gebrauchsgraphik uit 1944 trof ik enige artikelen ^ n vàfl <strong>de</strong> hand van Paul Renner, <strong>de</strong> beken<strong>de</strong><br />

Duitse t,vpograaf die we<strong>in</strong>ige weken terug is overle<strong>de</strong>n, Ze waren gedrukt ter gelegenheid van zijn 65e veriaardas. Door <strong>de</strong><br />

artikelen samen te voegen en om te weÍken werd een geheel verkregen, dat een biizon<strong>de</strong>r <strong>in</strong>teressant licht werpt op <strong>de</strong><br />

Ievensloop van àeze zo bii uitstek belangrijke figuur.<br />

Renner werd op 9 augustus r878 te \Wernigero<strong>de</strong> geboren en kreeg een opleid<strong>in</strong>g als kunstschil<strong>de</strong>r aan <strong>de</strong> Aca<strong>de</strong>mies van<br />

Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> Kunsten te Berlif n, Mijnchen en Kadsruhe. Hij heeft veel bijgedragen tot het succes van Uitgeverij Georg Mi.illeÍ<br />

te Mi<strong>in</strong>chen. Na<strong>de</strong>rhand was hij <strong>in</strong>itiatiefnemer en lei<strong>de</strong>r van <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> Meisterschule voor boekdrukkers <strong>in</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> stad.<br />

Yan z<strong>í</strong>jn hand verschenen belangrijke werken over <strong>de</strong> typograÍie, waar<strong>in</strong> met Íuime blik zeer dui<strong>de</strong>lijk <strong>de</strong> problemen wor<strong>de</strong>n<br />

behan<strong>de</strong>ld welke samenhangen met <strong>de</strong> mechaniser<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> grafische bedrijven. In rgzr open<strong>de</strong> hij <strong>de</strong> reeks met 'Tvpografie<br />

als Kunst', dat sterk <strong>de</strong> aandacht trok; na enige jaren volg<strong>de</strong>'Mechanizierte Graphik'. Int93z verscheen'Die Kunst <strong>de</strong>r<br />

Typographie',waàrvàn een enkel jaar gele<strong>de</strong>n een herdruk verscheen en dat als het beste handboek van <strong>de</strong>'functionele,<br />

richt<strong>in</strong>g mag gel<strong>de</strong>n. In r933 werd Paul Renner als politiek onbetrouwbaa'Íva'n zijn post aan <strong>de</strong> Meisterschule ontheven.<br />

Hij werkte daarna enige tijd <strong>in</strong> Bern aan <strong>de</strong> reorganisatie van <strong>de</strong> kunstz<strong>in</strong>nige en typograÍrsche vormgev<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

Zvritserse Verkeerscentrale. Na <strong>de</strong>ze opdracht te hebben voltooid keer<strong>de</strong> hij terug naar het Bo<strong>de</strong>nmeer, waar hij reeds lang<br />

een huis bezat, l{<strong>í</strong>j g<strong>in</strong>g weer schil<strong>de</strong>ren en begon toen ook aan een verhan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g over <strong>de</strong> kleurenleer, welke na S<strong>í</strong>ereld-<br />

oorlog II verscheen on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> titel 'Bildung und Harmonie <strong>de</strong>r Farben'. Ztjn grootste roem heeft Renner echter te danken<br />

aan <strong>de</strong> door hem ontworpen Futura-letter. Dank zij zijn bemoeienissen kon op basis daarvan een nieuwe typograÍische vorm-<br />

gev<strong>in</strong>g opgebouwd wor<strong>de</strong>n. Na <strong>de</strong> Futura, die <strong>in</strong> t9z7 werd uitgebracht, volg<strong>de</strong> nog een mediaeval, welke echter m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

belangrijk is naast <strong>de</strong> Futura, die van zo vèrstrekken<strong>de</strong> betekenis is gebleken.<br />

In dit Tété-<strong>nummer</strong> volgt nu een aantal grepen uit <strong>de</strong> 'memoires' van Paul Renner, <strong>in</strong> <strong>de</strong> overtuig<strong>in</strong>g dat ze voor vele grafici<br />

zeer <strong>de</strong> moeite van het lezen waard zijn. Een twee<strong>de</strong> artikel zal b<strong>in</strong>nenkort hierop aansluiten.<br />

Ik leerclc Gcorg Mliller <strong>in</strong> r9o7 kcnnen. Vict<br />

jaar tevorcn had <strong>de</strong>ze zijn uitgcvctij gcsticht.<br />

Hij had zich door uitgavc van verzamcldc<br />

werkcn en overnamc van <strong>de</strong> wcrkcn van<br />

Str<strong>in</strong>dbetg cn Bierbaum rccds een naam van<br />

nogal waaghalzcrig uitgcvcr vctworvcn. Miil-<br />

ler zocht iemand die hcm bij dc uitvoer<strong>in</strong>g van<br />

ziln boekcn kon adviscrcn cn <strong>de</strong> bandcn l


<strong>í</strong>lrma's, met stapcls drukwcrk cn procven,<br />

Vaak was et ook ccn brief van Mnllct bij. Ik<br />

bczocht hem mcnigmaal mcct<strong>de</strong>re kercn pcr<br />

wcck, meestal op zondagochtcnd, want an<strong>de</strong>rs<br />

had hij wc<strong>in</strong>ig of geen tijd. Hoe onaanncmelijk<br />

het ook mag kl<strong>in</strong>ken, <strong>de</strong> produktieafdcl<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong>ze als een law<strong>in</strong>e aangrocien<strong>de</strong> uitgevcrij,<br />

'welkc <strong>in</strong> het jazr t9r3 een 287 nicuwe uitgavcn<br />

hct licht liet zicn, bestond uit Miillcr cn mij.<br />

Op dc ou<strong>de</strong>rwetsc sofa <strong>in</strong> Miillcrs werkkamcr<br />

stapcl<strong>de</strong>n zich dc proeÍban<strong>de</strong>n en monsters<br />

torcnhoog op; <strong>in</strong> dcze chaos wist slechts Miil-<br />

ler dc wcg, Maar ook <strong>in</strong> mijn mooie Schleiss-<br />

hcimer atelier, dat ik mct zo heel an<strong>de</strong>re<br />

bcdocl<strong>in</strong>g had gchuurd, was al gauw gccn leeg<br />

plekjc meer te v<strong>in</strong>dcn. Ovcral mocst mcn over<br />

<strong>de</strong> stapcls ontwerpcn, mollstcrs en corrcctics<br />

hccn stappen.<br />

Daar dc produktic van <strong>de</strong> uitgcvcrij van maand<br />

tot maand een gÍoter omvang aannam, wafcn<br />

persoonlijke a<strong>í</strong>sptaken niet meer voldoen<strong>de</strong> en<br />

blcef cr niets an<strong>de</strong>rs over dan maat zclf tc bc-<br />

slissen en uit te kiczen. Met ccn bockb<strong>in</strong>dcrij<br />

<strong>in</strong> Lcipzig wcrktc ik vccl samcn. Dc adjunct-<br />

chcfdaar vcrtcldc mc cens, dat mijn corÍcspon-<br />

dcntic ir.r dc bricfordncrs ccn bczicnswaardig-<br />

hcid op zichzclf was. \<strong>í</strong>erkclijkc brieven warcn<br />

cr vrij*'cl nict bii; dc bclangrijkstc gcÍlcvcns<br />

stondcn op pcrkament, papier, l<strong>in</strong>ncn cn<br />

stukics lccr van allcrlei soort. Soms warcn zc<br />

<strong>in</strong> tcgcnspraak mct gegcvcns welkc Nliillcr<br />

nadcrhand rvccr zond. Dc firma slocg zich op<br />

bcwondcrcnswaardige wijzc doot <strong>de</strong> rnocilijk-<br />

hcclcn hecn, nlaar zc zag ook dc rcsultatcn,<br />

kunstz<strong>in</strong>nig zorvcl als zakclijk. NÍiiller was ccn<br />

van clc grootstc opdrachtgcvcrs van vt'rrir dc<br />

ccrstc wcrelcloorlog gervordcn. In dc ctalagcs<br />

van dc bockhandcl namcn zijn bockcn ccn<br />

grotc plaats <strong>in</strong>.<br />

XÍi.illcr vrocg <strong>in</strong> hct bijzondcr om bandontwcr-<br />

pcn. lk kan hicr slcchts <strong>in</strong> hct vagc aanduidcn<br />

hoe ik mij ran dczc taak ku'cct. Rccds bij hct<br />

ccrstc boek ontclcktc ik hoc andcrs ccn tckc-<br />

nir.rg ir.r goudstcrnpcl op lccr cr uit zict dan op<br />

papier. Ik lccrdc al gauu' rcchtc, gcarcccrdc,<br />

punt-, parcl- cn golflijncn zo tcr vcrdcl<strong>in</strong>g of<br />

vull<strong>in</strong>g van ccn vlak bcr.ruttcn, dat hct gchccl<br />

ccn levcndigc cn prcttigc <strong>in</strong>druk rnaaktc. Dc<br />

bockcn warcr.r bijna altijd hcrdrukkcn van<br />

schrijvets dic ccn hondcrd of hondcr<strong>de</strong>n jarcn<br />

gele<strong>de</strong>n geleefd had<strong>de</strong>n. Daardoot kwam ik<br />

nooit op <strong>de</strong> gedachte mij tc bedicnen van<br />

vormen van dc teeds v/eer tot afstcrven ge-<br />

gcdoem<strong>de</strong> Jugcndstil. In mijn Georg Miiller-<br />

tijd vcrmecd ik zelfs clkc modcrnitcit, rvaar<strong>in</strong><br />

cvcnwcl ook nict vccl aanlokkclijks was.<br />

Hoc groter ons succes, zo vccl te mccr vrcrd<br />

cchtcr <strong>in</strong> dc vakpcrs van dc handb<strong>in</strong>dcrs afgc-<br />

dongen op dc mach<strong>in</strong>ale ban<strong>de</strong>n. Dc uitgcvets-<br />

band was ecn soort gocdkopc bedricgcrij cn dc<br />

bibliofiele periodicken ondcrstreeptcn dit nog<br />

ccns. lk was altijd bcrcitl vcrgiss<strong>in</strong>gcn r( cr-<br />

kcnncn, maar hict schccn mij icts nict <strong>in</strong> ordc.<br />

Zijn handcnarbcid en mach<strong>in</strong>cwcrk wcl zo<br />

schcrp van clkaar tc schcidcn? \il<strong>í</strong>ic dc mccha-<br />

niscr<strong>in</strong>g vcroordcclt, moct conscqucnt allc<br />

gcvolgtrekk<strong>in</strong>gcn makcn, andcrs is hij ccn<br />

huichclaar ofccn snob. lk wcrd hiermcdc voor<br />

ccn van dc mccst omvattcndc ptoblcmcn van<br />

<strong>de</strong> toekomst gcstcld. Àfzwcr<strong>in</strong>g van dc machi-<br />

ncs bestreed ik door allc han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gcn, wclke<br />

voor het b<strong>in</strong>dcn van ecn bock nodig zijn, te<br />

ondcrzoeken. Ik vergclcck <strong>in</strong> elkc fasc <strong>de</strong><br />

voordclcn van hand- en van mach<strong>in</strong>carbcid. Ik<br />

gaf me rckcnschap van allc foutcn wclkc dc<br />

uitgcvers moctcn vcrmijdcn, opdat dc grotc<br />

b<strong>in</strong>dcrijen eenvoudig gccn onc<strong>de</strong>le band zou-<br />

dcn kunnen makcn en zocht <strong>in</strong> nauwc samen-<br />

wcrk<strong>in</strong>g mct dc bctrokkcn b<strong>in</strong>dcrijcn naar<br />

mid<strong>de</strong>len om dc uitgcvcrsband tc vcrbctcren.<br />

Deze vzas nu eenmaal even onvermi j<strong>de</strong>lijk ais<br />

dc fabriekmatige schoen. Mijn conclusies zijn<br />

tc v<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>in</strong> 'Iypogtafic als Kunst'(hoofdstuk:<br />

Dc uitgevcrsband).<br />

Ik mcrktc rccds bij dc cetste opdracht, welkc<br />

Miiller mc gaf<br />

, dat ik met het verzorgen van<br />

dc band alléén niet klaar was. Dc hicr ter bc-<br />

schikk<strong>in</strong>g staandc ruimtc staat nict toc tot <strong>in</strong><br />

dc Í<strong>in</strong>esscs uitccn te zcttcn hoc ik ook probect-<br />

dc dc bockcn typograÍisch tc vormcn. Ik hcb<br />

dc gedurcndc jarcnlangc wcrkzaamhcid ver-<br />

zamcl<strong>de</strong> crvar<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> algcmccn bcgrijpelijkc<br />

cn voor iedcr toegankclijkc leerbockcn wecr-<br />

gcgcven. Als laatstc vcrschcen 'Dic Kunst <strong>de</strong>r<br />

Typographic'. Mijn werk van voor dc ccrstc<br />

wctcldoorlog, dat bij Gcorg Miillcr vcrschccn,<br />

had ccn cigcn stijl. Dc oudcrc gcncÍatie her<strong>in</strong>-<br />

ncrt zich rvcllicht nog dc Gricksc cn Rome<strong>in</strong>se<br />

klassiekcn. \/andaag dc dag doen zc nog nict<br />

oudcrwets aan, omdat zc eigenlijk nooit aan<br />

mo<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhcvig waren. De bandcn wer<strong>de</strong>n<br />

mct smaak opgezet, hct zctwerk doet verzorgd<br />

aan en mcn mcrkt toch niet dat ccn boek-<br />

kunstcnaar cr zich mcc bemocid hccft. De<br />

uitgevcrij was cr hct bcst mee gediend, want<br />

dc boekcn kon men dircct herkcnncn cn zc<br />

von<strong>de</strong>n zo algcrnecn waardcr<strong>in</strong>g. FIad ik dc<br />

bchoeftc gchad mijn kunstz<strong>in</strong>nighcid <strong>in</strong> <strong>de</strong> tc<br />

vcrzorgcn bocken te dcmonstrercn, dan zou-<br />

clcn ze misschicn mecr bijzondcrc ptoduktcn<br />

r7<br />

Het uitediik vm hct<br />

ee$te verk vm Rennet over<br />

z'n ervar<strong>in</strong>gen,<br />

met <strong>de</strong> gta6sche veuorg<strong>in</strong>g<br />

van boekwerken<br />

en <strong>de</strong>rgeliike opgedaan


7<br />

m5os<br />

nrruiflirtrca..ExnllilotÍr<strong>í</strong> o6(l.Eon.\Íltrn 8ormrtr<br />

l'.r Inrclir.\i<strong>í</strong>órn toir!È onÍ;.qf rrrÈ! G,D.tidxi!!<br />

unD 2lrflolo l'onndrh tt'Frf .)irtrÍÀu -lrnlon nrr<br />

Íbrn oDB ibr Íirc Ornd<strong>í</strong>'$!i<strong>í</strong>1, r!'.1ó. !of,:\Ídlirn<br />

anFg.h.ilD èr .LllrÍr ercl..ru. tr' itl r,e .llrrrrquo,<br />

biÍ l)rutr n!d) tounr rer<strong>í</strong>nbrrr <strong>in</strong> (ilttrcrdl i[t.<br />

rlh Gsfóidn. bDr àriórÍióÍi<strong>í</strong>rq bo (;óriih'n<br />

aÍio, rurld;r fre lr.rirtBllru ltnauèrrrtrtru qr frn<br />

!.Írr, óir l)idrfkn nrr lie 5iun1'l b., (;órêi!.<strong>í</strong>6<br />

ÈÍltrn, biirr miÍ (iiuÍrn6rr$n (,r<strong>in</strong>brnq uuf. Jlur<br />

t'r <strong>í</strong>d)rÍi!11<strong>í</strong>rótiq.il .t'utrenÍ. urb JiutliDi'órifi.n<br />

b.6 tngÍ,ó.n (s'.brs!ót óÍfiÍrtr; Se.qt.n aÍcr.<br />

no lir fr<strong>in</strong>fiÍeriir! geliolt.r rt'$Èrn io(ler, nrr cÍ-<br />

iuo<strong>í</strong>r dni iiir "I!tr{qr ler .{oÍigrnfit. JÍ Sfdli.n<br />

bitbrl lió ntr! Flrme!<strong>í</strong>.n ffr f,rÍatirqililrtr JIli<br />

nn6l!Í unf qolitócr .Rrtlir.fornrcn a'i. bxtrronilïi.<br />

[ór rtrrfur iirfit IIj;], i)ir iil !d!<strong>í</strong>. b.r 3ri<strong>í</strong><br />

bir Odrrri6Íóri<strong>í</strong>t olÍr! llrrtiqila,!àràsr rDirÈ trnf<br />

16or àsró lllbns:LlloÍu1i!t6 rob ir<strong>in</strong>.tr 6l.n!<br />

IrÍÍó<strong>í</strong>liiÍr Sronreoco ($rifo <strong>in</strong> lcn 2Juóbrud<br />

lonnnl.<br />

$cn goÍifó.r -firtrentfrlzriJlen (3qfit lll0)<br />

lomnrt bir lrilqór (àórc<strong>í</strong>ófd}tift ler;1ol,'Ítofr, <strong>í</strong>r<br />

lSBdràrud Drn!cnb.Ís 8i6.1<strong>í</strong>6ri<strong>í</strong>t!n (or<strong>í</strong>! bi. .6i,<br />

nilitr- non t9rf{e!i) loidd}xrn $rn bub?i<br />

irridgr,<br />

t?ÍItrtr 8.9. l')<strong>í</strong>. goiifórn Srud<strong>í</strong>4rj<strong>í</strong><strong>í</strong>en on6 b<strong>í</strong>r<br />

<strong>í</strong>làteÍ*' 3!it, io ói. BrdfÍnr, lilÍ?n, rrr ollrm <strong>in</strong><br />

I8<br />

pcutlterrer<br />

Sqpogr af ie<br />

clo frunfr<br />

lIlIi<strong>in</strong>dler<br />

9g.r<strong>í</strong>.gr Iri-{$rorg<br />

ro2,<br />

YndIÍ.r<br />

{9(u$.6 o ó lio6dr, óir :}?.i gr I g f ct c o r iidr rr r,r-uriir c<br />

p @dÍrifrn !<strong>í</strong>b l\.rÍ'<strong>in</strong>frn{.r ir6frnofrnrn.<br />

Orfr{lrirbrnr Sorl!óriif !.rl'óÍÍ iió pt 3rurl<br />

<strong>í</strong>óui<strong>í</strong>t tr'ie bif 'niÍ fcrn .l.l<strong>in</strong>iet ge;rirÍ,rnitc Sorlcqr<br />

bce jdponiiórtr .!ol;ldrrciurrr ofrr èis .)rirrridre<br />

-Êiclirberniónrng <strong>in</strong> ibrtr ,IÈicirrtgat'r<br />

irn.Sol3<br />

<strong>í</strong>ónitl.3F.i r'*rÍóirb.!<strong>í</strong> .\iixr Íip Firfrtr on b.r (!nt<br />

ÍrbrnS b.r r)rtrrti<strong>í</strong><strong>í</strong>n i<strong>í</strong>t mil: (tór.'ótlrtrl1, n'fLqr<br />

bj. 'l]DrldL\. li.ftrt, rilf, ;\orn<strong>í</strong>,Ítrr<strong>in</strong>rlrnli, rlfldx<br />

.9dil!Í$Íi<strong>í</strong>llió.e iu !eroirliiiltiaf tr r!cili. !)orcn<br />

ÀnàrrÍ ili4ti, ètrli b.r lrtl.ióÍióf<br />

'-ljorqdn(,<br />

bi.<br />

Uilililllri(rru, I'ri brr (cr!11È6utra trr !)rudlóriÍ<br />

trn bellr anf<strong>í</strong>rr ili: boÈ èrÍ O r{rriftirr.tJtrff l.c reirÉ<br />

<strong>in</strong> feiarnr Cntprr<strong>í</strong> tas ]'robl.il rrr h'<strong>í</strong>liter<strong>í</strong>órn<br />

'lSrn'irtÍÀlliqur(<br />

uftoli batrr mr6. !Íir rser t.Iiri;<br />

b.d tln<strong>í</strong>FÍilutr .!oliÍfiritkd bor<strong>in</strong> lk(Í, bo<strong>í</strong>i )lirtÉr<br />

ulN gr<strong>í</strong>ió.I èfm (>rió.Forts nnb (iótrida$teiÍ<br />

g.6rn, olil? l.rilc 8tr!ilcbtrtro ilrró lliili0[ fl,rt -\ii.l-<br />

<strong>í</strong>,f?! lu lirr6rtgril, <strong>í</strong>n nruÊ ood) bi. Orud<strong>í</strong>dxi<strong>í</strong>Í<br />

iuglrió b.n t.óniÍó.i Àorlrruncnr lee Grrupr<strong>í</strong>.<br />

ÍóniÍÍ.<strong>í</strong>, 6óri<strong>í</strong>rÍ!ot<strong>í</strong>$ nf, b l]lóDruddÍ S.!.óÍ<br />

b.rblr unb bor<strong>í</strong> b.nro$ niót auf t!i. Efb$fnl.<br />

ntos D,rÍóÍrtr, F?lór olÍrir r er Q.rtrri<strong>í</strong>f lBrfrrlÍ,<br />

l.it trnb óoral(crologifó.n l{trrnrud gi['r.. I3d6<br />

']!rr<br />

Íó <strong>í</strong>n! bi. qrdlblogir.lr!.nun$ n.r ('ó.ifr,<br />

ÍoÍto <strong>í</strong>nhrrl-lii<strong>í</strong>, kfr bd, Siló uc!' ll,D,ria j<strong>í</strong>t{6:<br />

.totràÍóriÍt nrà Ct'ordlto, i'i. g. !l<strong>í</strong><strong>í</strong>b, !.ifrlq ,q.jo.<br />

Zo zag het b<strong>in</strong>nenwerk van hct ecrste vakboek van Paul Renner er uit<br />

I'


van kunstniivetheid zijn gewor<strong>de</strong>n, m ^t ze<br />

zou<strong>de</strong>n toch hun doel voorbij zijn geschoten.<br />

Mijn <strong>in</strong>vloed op <strong>de</strong> drukketijen beperkte zich<br />

niet tot <strong>de</strong> typogtafische vormgev<strong>in</strong>g. Ik zocht<br />

niet alleen <strong>de</strong> te gebruiken lettertypen uit, maar<br />

ook <strong>de</strong> letters welke ze nieuw aanschaften.<br />

Bierbaum had op een reis <strong>de</strong> Haatlemse druk-<br />

kerij van Joh, Enschedé ont<strong>de</strong>kt en liet daar<br />

als eerste van een rii mooie boeken, welke voot<br />

Duitse uitgevers bij <strong>de</strong>ze Hollandse firma ge-<br />

drukt wet<strong>de</strong>n, 'Das schóne Màdchen von Pao'<br />

zetten en drukken. Dr. Cha<strong>de</strong>s Enschedé be-<br />

zocht ons zo nu en dan en btacht altijd allerlei<br />

<strong>in</strong>teressant drukwerk mee. Zo ont<strong>de</strong>kte ik dat<br />

ze <strong>in</strong> het bezit vraren van <strong>de</strong> orig<strong>in</strong>ele stempels<br />

van een veelheid van antiqua-letters, maar<br />

ook van <strong>de</strong> mooiste Duitse ftakturen, zoals <strong>de</strong><br />

verloren gewaan<strong>de</strong> Ungetfraktut en vele ou<strong>de</strong><br />

enftaLaie lettets uit <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> FÍankfuÍter letteÍ-<br />

gietetij van Liither. Onze drukkerijen schaften<br />

vele van <strong>de</strong>ze letters aan, hetgeen ook an<strong>de</strong>re<br />

uitgevets ten goe<strong>de</strong> kwam.<br />

\Vat on<strong>de</strong>t hen Georg MÈller gepresteerd heeft<br />

en waarnaaÍ hij strcef<strong>de</strong> kan alleen <strong>de</strong>gene be-<br />

oor<strong>de</strong>len die <strong>de</strong> tijd vóór t9r4 meebeleefd<br />

heeft. Nooit heeft een uitgever weer zulke<br />

mooie opdtachten gegeven als hii en geen heeft<br />

zich zo op <strong>de</strong> resultaten vetheugd. Miillet was<br />

zobezetenvaozi<strong>in</strong> beroep, als ik bii geen an<strong>de</strong>t<br />

aantrof. In r9r7 vond ik hem <strong>in</strong> grote zorgen,<br />

zowel door z'n gez<strong>in</strong> als z'n zaak. Hil g<strong>in</strong>g ver<br />

boven zijn f<strong>in</strong>anciêle draagktacht. Een van zijn<br />

me<strong>de</strong>ryerkers zei eens. dat <strong>in</strong>dien Miiller een<br />

jw lang geen nieuwe boeken zou uitgeven hij<br />

een vermogend man zou zijn. Miiller voet<strong>de</strong><br />

zijn produktie daarentegen steeds meer op;<br />

<strong>de</strong> kel<strong>de</strong>rs van <strong>de</strong> commissionairs puil<strong>de</strong>n op<br />

<strong>de</strong> duur uit en zijn me<strong>de</strong>-uitgevers waren<br />

doodsbenauwd dat <strong>de</strong>ze hele massa eens tegen<br />

iage ptiizen op <strong>de</strong> matkt gebtacht zou wor<strong>de</strong>n.<br />

Na Miillers vtoege dood - welke hil niet ge-<br />

wild heeft maat'vellicht wel nabii gewenst zou<br />

hebben, omdat een <strong>de</strong>elgenoot, die voor bui-<br />

tengewoon rilk gold, hem voor miljoenen had<br />

bedtogen - heeft <strong>de</strong>ze boekenvoortaad <strong>de</strong><br />

uitgeverij door alle crises heen gesleept. De<br />

onbetrouwbare me<strong>de</strong>werker, die tii<strong>de</strong>ns <strong>de</strong><br />

oorlog alle<strong>de</strong>i zwarte ptaktijken bedreef, ver-<br />

kocht voor zeer lage prijzen <strong>de</strong> klassieken en<br />

verzamel<strong>de</strong> wetken aan Ullste<strong>in</strong>, die et een<br />

faga<strong>de</strong> mee optrok vooÍ zijn Propyláen-uit-<br />

geverij, zon<strong>de</strong>r echter Mi.illers werk voort te<br />

zetten, De toestand van <strong>de</strong> uitgeverij on<strong>de</strong>r<br />

twee opvolgets, die tot <strong>de</strong> typische oodogs-<br />

profrteun behoor<strong>de</strong>n, zou ruim stof tot een<br />

crim<strong>in</strong>ele film geven. Ik voel<strong>de</strong> mij daardoor<br />

niet meer met <strong>de</strong> uitgeverij verbon<strong>de</strong>n, kocht<br />

<strong>in</strong> het vootjaar <strong>in</strong> een dorp bii het Ubel<strong>in</strong>ger-<br />

meeÍ een huis en veiliet zeer kott daarna<br />

Mi<strong>in</strong>chen, zoals ik dacht voot altijd.<br />

Van tiid tot tiid moest ik toch nog wel eens<br />

naar Mi<strong>in</strong>chen, omdat ik aan uitgevetswerk<br />

nog een en an<strong>de</strong>t te doen had. Toen <strong>de</strong> waar<strong>de</strong>-<br />

verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van het geld doorg<strong>in</strong>g,aanvaatd-<br />

<strong>de</strong> ik een verzoek van <strong>de</strong> Deutsche Vedags-<br />

anstalt te Stuttgart om hun nieuwe uitgave te<br />

veÍzoÍgen. Na <strong>de</strong> <strong>in</strong>flatie schil<strong>de</strong>r<strong>de</strong> ik, terug-<br />

gekeerd naar het Bo<strong>de</strong>nmeer, mijn beste land-<br />

schappen. Toen <strong>de</strong> wenseliikheid zich voot-<br />

<strong>de</strong>ed, m'n bei<strong>de</strong> oudste k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren te Mi<strong>in</strong>chen<br />

een betete opleid<strong>in</strong>g te laten volgen, viel dit<br />

samen met het feit dat Godfried Kiimpel, een<br />

beschaafd man, <strong>de</strong> leid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Miiller-uit-<br />

geverij had gektegen. De macht was gestabili-<br />

seetd en len<strong>in</strong>gen gaven hoop op betere tij<strong>de</strong>n,<br />

Het gevolg was, dat ik <strong>in</strong> r9z4 <strong>de</strong> vetzotg<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> Miiller-uitgaven toch weeÍ op me nam.<br />

Op een dag bracht Siegftied Buchenau <strong>de</strong><br />

Hellenauer drukker Hegnet mee, Dcze vet-<br />

klaar<strong>de</strong> dat ik aan het werk moest met een<br />

opdracht waarmce hij al twee an<strong>de</strong>re beken<strong>de</strong><br />

schil<strong>de</strong>rs aan het werk had gezet, Ie<strong>de</strong>r van ons<br />

moest ptoberen een drukletter te ontwerpen,<br />

welke kon gel<strong>de</strong>n als dc lettet van onze tiid.<br />

Hegner was verbon<strong>de</strong>n a <strong>í</strong>r een gieterii, welke<br />

<strong>de</strong> letter wil<strong>de</strong> gieten. De opdracht pakte me <strong>in</strong><br />

het bijzon<strong>de</strong>r daatom, omdat ik <strong>de</strong>ze aan mijn<br />

schil<strong>de</strong>rrverk te danken had. Ik teken<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />

volgen<strong>de</strong> dagen op vijf verschillen<strong>de</strong> manietcn<br />

<strong>de</strong> 'woor<strong>de</strong>n: 'Die Schrift unserer Zeit'. Toen<br />

ik ze Buchenau toon<strong>de</strong>, stond hem die votm<br />

het best aan waantit uite<strong>in</strong><strong>de</strong>liik <strong>de</strong> Fututa is<br />

gegtoeid. Hegnet, aan rvie ik <strong>de</strong> teken<strong>in</strong>gen<br />

zond, dacht eÍ net zo over. Hij schteef enthou-<br />

siast over <strong>de</strong> ligatuur ft, die et uitzag als een<br />

hoefijzermagneet. Nu moest ik vlug nog alle<br />

ontbreken<strong>de</strong> letters tekenen; ik <strong>de</strong>ed dit op een<br />

vel blauvr millimetetpapier. Hegner beloof<strong>de</strong><br />

ze dfuect zatr zijn lettergieterij voor te leggen.<br />

Omdat hij evenwel maan<strong>de</strong>nlang niets van zich<br />

liet horen, wetd ik te langen leste ongeduldig<br />

en verzocht <strong>de</strong> ontwetpen terug te stuÍen,<br />

waatop ik ze zzn }Ieimich Jost zond, <strong>de</strong><br />

esthetische adviseur van <strong>de</strong> Bauetsche Gies-<br />

serei. Deze leg<strong>de</strong> ze op zijn beurt voor aan<br />

Geotg Hartmann, die ze aannam.<br />

Toen ik <strong>de</strong> letter ontwierp bestond het woord<br />

grotesk voor mij nog niet. Het komt <strong>in</strong>'Typo-<br />

graf,e als Kunst' niet voor, De gtotesken waren<br />

voot hem, die door zijn werk voor het schone<br />

boek kennis had gemaakt met drukletters, een<br />

soort proletarische lettedamiiie zon<strong>de</strong>r roem-<br />

volle vootou<strong>de</strong>ts, alleen goed voor kranten-<br />

advertenties. \Welke boekkunstenaar zag echtet<br />

toentertiid <strong>in</strong> <strong>de</strong> typografische vormgev<strong>in</strong>g<br />

van een advertentie een kunstz<strong>in</strong>nige mogelijk-<br />

heid? Niets stond vet<strong>de</strong>r van mij af dan een<br />

groteskletter te willen ontwerpen. Ik was van<br />

Rome<strong>in</strong>se kapitalen uitgegaan, welke ook mi<strong>in</strong><br />

leerl<strong>in</strong>gen eeÍst moesten schtifven met stift of<br />

an<strong>de</strong>r schriifgereedschap, met <strong>in</strong> elke ticht<strong>in</strong>g<br />

gelijke zware streken, In het twee jaar tevoren<br />

verschenen 'Typogta6e als Kunst' schreef ik<br />

over <strong>de</strong>ze letter: 'Aan <strong>de</strong> spits van <strong>de</strong> EuÍopese<br />

letteÍs staan <strong>de</strong> Rome<strong>in</strong>se kapitalen, opge-<br />

bouwd uit citkel. dtiehoek en vierkant, <strong>de</strong><br />

eenvoudigst <strong>de</strong>nkbare en aan elkaar meest<br />

tegengestel<strong>de</strong> vormen. De e<strong>de</strong>le eenvoud van<br />

<strong>de</strong>ze letter doet zich <strong>in</strong> onze tiid voor als een<br />

laatste opflikker<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> sterke geestkracht<br />

van het ou<strong>de</strong> Rome. Deze eenvoud geeft <strong>de</strong><br />

lettet zi<strong>in</strong> onvergelijkbare elan, want <strong>de</strong> luchtig-<br />

heid waarmee we <strong>de</strong> vormen van eeo d<strong>in</strong>g op-<br />

lossen schijnt dit als het ware vleugels te geven.<br />

Wat <strong>de</strong> gemakkeliike toepass<strong>in</strong>g veth<strong>in</strong><strong>de</strong>rt,<br />

ontneemt het voorwerp v^ tt en maakt het<br />

plomp. Dit was oiet zo m^ r bedacht, doch<br />

werkeliik doorleefd, want ik had miln sterkste<br />

kunst<strong>in</strong>drukken <strong>in</strong> Rome opgedaan, waar ik<br />

het eeÍste jaar van mijn huwelijk was geweest.<br />

Ik vermeed met opzet <strong>de</strong> bouwwerken en<br />

schil<strong>de</strong>rijen, als geschiedkundige getuigen van<br />

een groots ve<strong>de</strong><strong>de</strong>n, te gaan bezien. S<strong>í</strong>e slen-<br />

ter<strong>de</strong>n zon<strong>de</strong>r doel door <strong>de</strong> zonnige sttaten<br />

van Rome en zochten wanneer en waar het<br />

ons aanstond <strong>de</strong> schaduw van een <strong>de</strong>r vele<br />

prachtige kerken. Als mijn vrouw het wiiwater<br />

nam, voor het Allerheiligste <strong>de</strong> knie boog en<br />

zich <strong>in</strong> elk geval niet <strong>in</strong> een museum voel<strong>de</strong>,<br />

dan vtoeg ik ook niet naar een naam of iaartal.<br />

Ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> museums wan<strong>de</strong>l<strong>de</strong>n we op goed<br />

geluk door <strong>de</strong>zalen en bleven slechts voor een<br />

werk staan als het ons biizon<strong>de</strong>r aantrok. Zo<br />

heb ik zon<strong>de</strong>r twiifel slechts een kle<strong>in</strong> <strong>de</strong>el van<br />

alle bezienswaardighe<strong>de</strong>n gezien, maar vol-<br />

doen<strong>de</strong> om voot mijo hele leven bepalend te<br />

zijn. Door <strong>de</strong> schoonheid van <strong>de</strong> <strong>in</strong> steen ge-<br />

houwen <strong>in</strong>scripties werdik reeds toen getÍoffen.<br />

Ik zag er een vootbeeld <strong>in</strong> van die volkomen-<br />

Een van <strong>de</strong> eeÍste FutuÍa-toepass<strong>in</strong>gen<br />

E IN LADU NG<br />

zur Sommertogung<br />

August<br />

't927<br />

ure<br />

(illDrr.-tó.<br />

slehl<br />

unter<br />

oem<br />

Themo<br />

Ch<strong>in</strong>esische<br />

Musik<br />

CHINA-INSTITUT FRANKTURT AM MAIN<br />

rt


F<br />

Reptoduktie vm een pag<strong>in</strong>a <strong>in</strong> twee kleuren (lijnen en vignet ormietood)<br />

heid welke nooit verou<strong>de</strong>re<strong>í</strong>k^n, Zo ontston-<br />

<strong>de</strong>n <strong>de</strong> kapitalen van <strong>de</strong> Fututa als vanzelf,<br />

Omdat ik <strong>de</strong> niet versier<strong>de</strong> grondvotm zon<strong>de</strong>r<br />

schetsli<strong>in</strong> of schreven gaf, is een letter ontstaan<br />

welke <strong>de</strong> boekdrukker on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> qÍotesken<br />

rangschikt.<br />

Poul Renner Dos mo<strong>de</strong>rne Buch<br />

Die Iesborkeit <strong>de</strong>r Schrift<br />

Antiquo o<strong>de</strong>r Froktur<br />

De votm van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rkast vtoeg meer oveileg.<br />

Onze lettets bestaan uit twee alfabetten welke<br />

niet geliik zijn. In <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> Duitse spell<strong>in</strong>g, die<br />

men <strong>in</strong> <strong>de</strong> achttien<strong>de</strong> eeuv Írog kan tegen-<br />

komen en die alle grote Getmanisten voor <strong>de</strong><br />

enig iuiste hiel<strong>de</strong>n, wetd <strong>de</strong> <strong>in</strong>druk van een<br />

beschteven blad alleen bepaald doot een van<br />

<strong>de</strong>ze alfabetten: <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rkast. De kapitalen<br />

kwamen daaron<strong>de</strong>t zo we<strong>in</strong>ig voor, dat ze als<br />

het wate als een e<strong>de</strong>le veniet<strong>in</strong>g werkten. Bii<br />

Vere<strong>in</strong>fochfe Rechtschreibuno<br />

Hondliche BuchgrëBen<br />

Die Typogrofie <strong>de</strong>s Buches<br />

Dos illustiierte Buch<br />

Dos Luxus-Buch<br />

ai, I<br />

Jon Thorbecke Verlog L<strong>in</strong>dou.Bo<strong>de</strong>nsee<br />

20<br />

<strong>de</strong> nieuwe Duitse spell<strong>in</strong>g is dit geheel an<strong>de</strong>rs.<br />

Hier wordt bijna elk viet<strong>de</strong> woord met een<br />

kapitaal geschteven, waardoor het blad als een<br />

vermeng<strong>in</strong>g van twee verschillen<strong>de</strong> alfabetten<br />

aandoet. Of we <strong>de</strong>ze etfenis van <strong>de</strong> Baroktijd<br />

nog weeÍ eens kwijt zullen raken, is een vraag<br />

welke we hier niet behoeven op te lossen, maar<br />

toch heeft <strong>de</strong> Duitse letterkunstenaar met <strong>de</strong><br />

mogeliikheid reken<strong>in</strong>g te hou<strong>de</strong>n. Ik heb daar-<br />

om bii <strong>de</strong> Futura gepÍobeetd <strong>de</strong> bijna duizend<br />

jazt iongete on<strong>de</strong>rkastletters naar <strong>de</strong> vorm van<br />

<strong>de</strong> kapitalen op te bouwen en ze ook uit <strong>de</strong><br />

eenvoudige, meest tegengestel<strong>de</strong> grondvormen<br />

op te bous'en. Ik ttachtte ze vooral, zon<strong>de</strong>t<br />

het beweeglijke en schtiif-vluchtige, <strong>de</strong> rust en<br />

eenvoud van <strong>de</strong> Rome<strong>in</strong>se kapitalen te geven.<br />

De letter kreeg het etiket - waarmee <strong>de</strong>ze vier<br />

iaar latet op <strong>de</strong> markt wetd gebtacht - <strong>de</strong> letter<br />

van onze tiid te ziln. Dit laatste werd niet alleen<br />

door het wereldsucces gerechtvaardigd: geen<br />

van <strong>de</strong> talloze naboots<strong>in</strong>gen heeft dit kunnen<br />

betv,risten. De Futura is <strong>de</strong> lettet gewor<strong>de</strong>n<br />

voot <strong>de</strong> nieuwe eisen welke <strong>de</strong> tijd stel<strong>de</strong>,<br />

zoals <strong>in</strong> <strong>de</strong> teclame-typograÊe en <strong>in</strong> het bij-<br />

zon<strong>de</strong>r bii <strong>de</strong> verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g van letter en foto.<br />

Hoe tijdloos <strong>de</strong> klassieke boekvorm ook schijnt<br />

te zi<strong>in</strong>, op het ogenblik dat wii naast <strong>de</strong> tekst<br />

a{beeld<strong>in</strong>gen moeten plaatsen doen zich vele<br />

ptoblemen voor. Alleen <strong>de</strong> gtafische technie-<br />

ken als kopergravure, ets, houtsne<strong>de</strong> en litho-<br />

gta6e kunnen eigenlilk toegepast wor<strong>de</strong>n bii<br />

<strong>de</strong> klassieke boektypen. Rasterwerk<strong>in</strong>g doet<br />

<strong>in</strong> vetgeliik<strong>in</strong>g hierme<strong>de</strong> aan als surrogaat.<br />

Hoe komt dat? In <strong>de</strong> eerste plaats doot <strong>de</strong><br />

letter. Alle klassieke letters bestaan uit gra-<br />

fische elementen, <strong>in</strong> oorsprong door <strong>de</strong> bre<strong>de</strong><br />

pen ontstaan. Ze zi<strong>in</strong> opgebouwd uit genuan-<br />

ceer<strong>de</strong> omtreklijnen, zoals ook bii <strong>de</strong> biischrif-<br />

ten <strong>in</strong> <strong>de</strong> kopergtavure het geval is. Niemand<br />

stelt tegenwoordig grote eisen aan stijlzuiver-<br />

heid, maar toch doet <strong>de</strong> rastetwerk<strong>in</strong>g <strong>in</strong> ver-<br />

b<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g met zulke letters ook m<strong>in</strong><strong>de</strong>r gevoelig<br />

en onÍrangenaam aan. Voorts heeft het klassieke<br />

boektype meestal een smal fotmaat met<br />

bte<strong>de</strong> marges. Bij otig<strong>in</strong>eel gta6sch werk be-<br />

hoeft het beeld niet bre<strong>de</strong>r te wor<strong>de</strong>n dan <strong>de</strong><br />

zetbÍeedte, Een rastercliché heeft met <strong>de</strong>ze<br />

pittigheid vetgeleken altiid iets vaags en het<br />

wordt hopeloos wanneer het gaat om repÍo-<br />

dukties van natuuropnamen, daar elke foto<br />

geheel zon<strong>de</strong>r noÍmen bij verkle<strong>in</strong><strong>in</strong>g verliest.<br />

Bii landschap-opnamen <strong>in</strong> <strong>de</strong> bteedte is het<br />

bi<strong>in</strong>a onmogelijk zich aan <strong>de</strong> zetspiegelbreedte<br />

te hou<strong>de</strong>n, Neemt men <strong>de</strong> rasters grovet, dan<br />

doen ze <strong>in</strong> het an<strong>de</strong>rs zo onproblematische<br />

boekformaat aan alsof ze er niet thuis horen en<br />

vervloekt men <strong>de</strong> duivelse uiw<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

gemechaniseet<strong>de</strong> gtaftek, omdat men het ge-<br />

voel heeft <strong>de</strong>ze niet te beheersen. Voor boeken<br />

en tiidschÍiften met a{beeld<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze geest<br />

is nu een geheel nieuwe typograÊe gevon<strong>de</strong>n.<br />

Juist hiet is <strong>de</strong> Futura zo waat<strong>de</strong>vol, omdat <strong>de</strong><br />

lettetpartiien aandoen als een geliikmatig grijze<br />

schaduw welke volkomen <strong>in</strong> rust is en <strong>in</strong> wel-<br />

dadige tegenstell<strong>in</strong>g staat tot <strong>de</strong> tijke nuan-<br />

cedng van rastetclichés,


Aspecten<br />

van het tijdschriÍt<br />

M, H. GROENENDAÀL / AMSTERDAM<br />

\<strong>í</strong>anneer een oÍgaan niet dagelijks maat toch wel periodiek verschijnt, pleegt men het een tijdschrift te<br />

noemen. De aanduid<strong>in</strong>g 'tijdschrift' is evenwel ook weer niet een vast begrip, want <strong>de</strong> geïllustreer<strong>de</strong><br />

weekbla<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> talloze verenig<strong>in</strong>gsoÍganen, <strong>de</strong> grapjasserij met kruiswoordpuzzels err zo, vallen toch voor<br />

ons gevoel niet on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ze categorie. Een tijdschtift heeft eigenlijk een wat serieuzer achtergrond:<br />

misschien speuren we een vleugje cultuur!<br />

'Xrij willen van tijd tot tijd <strong>in</strong> TéTé eens een tijdschrift voor het voetlicht btengen, speciaal om <strong>de</strong><br />

grafische uitvoer<strong>in</strong>g. Dat is belangrijk, het naar voÍen halen zowel als het feit dat er met <strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>g<br />

y^fl zo'n tijdschdft iets aan <strong>de</strong> hand is. Er zijn namelijk ontzzghjk veel tijdschtiften - men sla er <strong>de</strong> <strong>in</strong><strong>de</strong>x<br />

van Sijthoff maar eens op na - doch maar we<strong>in</strong>ige geven aanleid<strong>in</strong>g tot een besprek<strong>in</strong>g. Natuudijk is het<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> eerste plaats nodig dat men <strong>in</strong> een tijdschrift iets <strong>in</strong>teressants te vertellen heeft, maar het'pak'<br />

waar<strong>in</strong> <strong>de</strong>ze me<strong>de</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen gestoken wor<strong>de</strong>n is toch wel van zeer gtotebetekenis.lWe kunnen ons dagelijks<br />

verbazen over <strong>de</strong> hoeveelhe<strong>de</strong>n drukwetk welke over onze samenlev<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n uitgestort. En steeds<br />

weer valt ons op dat een bepaal<strong>de</strong> tegenz<strong>in</strong> is te overw<strong>in</strong>nen om aan <strong>de</strong> berg wekelijkse lectuur te beg<strong>in</strong>nen.<br />

Wat er het meest aantrekkelijk uitziet, wordt het eerst ter hand genomen.<br />

W m<br />

Een re<strong>de</strong>ner<strong>in</strong>g als <strong>de</strong> voorgaan<strong>de</strong>, gebaseerd op psychologische overweg<strong>in</strong>gen met betrekk<strong>in</strong>g<br />

tot <strong>de</strong> leesbaarheid en aantrekkelijkheid van een tijdschrift, zalwel hebben geleid tot <strong>de</strong> uit-<br />

steken<strong>de</strong> resultaten welke het Internationaal Rayon-Verkoopkantoor te Arnhem telkens weer<br />

bereikt met <strong>de</strong> Rayon Revue. En achter het <strong>in</strong>itiatief van <strong>de</strong> uitgevers duikt meteen <strong>de</strong> figuur<br />

op van <strong>de</strong> ontwerper Otto Treumann, die <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze uitgave het t,vpografische en illustratieve<br />

klavier zo juist weet te bespelen. De Rayon Revue is geen cultureel tijdschrift, doch een soort<br />

huisorgaan waarop men zich kan abonneren. Het vertelt alles over nylon, enkalon en rayon en<br />

<strong>de</strong> daarvan gemaakte stoffen ; het is een wetenschappelijke uitgave . Deze uitgave nu wordt op<br />

een benij<strong>de</strong>nswaardige wlize verzorsd. Treumann weet op een unieke manier ongedachte<br />

mogelijkhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> hoogdruk toe te passen. Dat <strong>de</strong> Vada-opmakers en -drukkers het niet<br />

gemakkelijk bij hem hebben staat wel v^st, maar voor een vakman met hart voor <strong>de</strong> drukkunst<br />

moet het toch wel een grote voldoen<strong>in</strong>g zijn <strong>de</strong>rgelijk drukwerk te maken.<br />

Om met het omslag te beg<strong>in</strong>nen: Na een perio<strong>de</strong> van diverse irisdruk-variaties geven <strong>de</strong> laatste<br />

jaargangen telkens een an<strong>de</strong>r, doch niet m<strong>in</strong><strong>de</strong>r kleurrijk omslagontwerp te zien. Meesterlijk<br />

komen zowel op het omslag als <strong>in</strong> het b<strong>in</strong>nenwerk <strong>de</strong> vlokkerige vezels, welke kenmerkend<br />

zljn voor <strong>de</strong> produkten van <strong>de</strong> Enka, als versier<strong>in</strong>gselement naar voren. Door plasticeren<br />

w<strong>in</strong>nen <strong>de</strong> omslagen nog aan aantrekkelijkheid. Van <strong>de</strong> tekstpag<strong>in</strong>a's treft ons <strong>in</strong> <strong>de</strong> eerste<br />

plaats <strong>de</strong> weloverwogen typografie. De layout is overzichtelijk en noodt tot lezen. Gold <strong>de</strong><br />

Bodoni geruime tif d als lettertype, <strong>in</strong> <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> l^atste i^ rg ngen v<strong>in</strong>dt <strong>de</strong> Gill toepass<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> Rayon Revue. Steeds weer wordt men getroffen door een oorspronkelijke stijl en <strong>in</strong> het<br />

toepassen van kleuren is Treumann een meester. Tabellen, grafieken en technische bereken<strong>in</strong>gen<br />

wor<strong>de</strong>n steeds kleurig en or<strong>de</strong>lijk verwerkt, Foto's en teken<strong>in</strong>gen van het blad zljn eveneens<br />

<strong>in</strong> goe<strong>de</strong> han<strong>de</strong>n, respectievelijk bij Cas Oorthuis en Constance rVibaut.<br />

De uitvoer<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Rayon Revue is weliswaar kostbaar, doch het resultaat is ook voorbeeldig<br />

te noemen en rechtvaardigt <strong>de</strong> opvatt<strong>in</strong>g dat het een van onze bestverzorg<strong>de</strong> tijdschriften is.<br />

-


{ I<br />

Omslag <strong>in</strong> lijnclichés met één autotyPie, ge<strong>de</strong>elteliik <strong>in</strong> irisdruk


De formules op <strong>de</strong> rechtcr pag<strong>in</strong>a zr<strong>in</strong> uit <strong>de</strong> Bodoni gczct; Prachtig is dc ver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

van illustraties en verklaren<strong>de</strong> tekst (<strong>de</strong> teken<strong>in</strong>gen zi<strong>in</strong> diapositief <strong>in</strong> groen en zwart gedÍukt)<br />

In het cliché voor <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rgrond (rechts) is <strong>de</strong> vezel- en draadstructuur van het Enka<br />

produkt verwerkt (gedrukt <strong>in</strong> groen, bru<strong>in</strong> en zwart)<br />

ffi<br />

ffi<br />

i;<br />

:iiiii<br />

'ii<br />

rl, Í,, ;.1.".,',,-,.,.",',.--,".," 1'.' .,<br />

"<br />

,n,, ., ,,.1<br />

"<br />

4 r-i. . r*t, ',-t.l , I<br />

'l<br />

ll;"i<br />

i ";, "" "'l<br />

"<br />

2t


7<br />

r:trip ?q, Lilqr{.Ib!<br />

!,!do. dir Jè tMtrrr d<strong>í</strong>,:on<br />

.Í d. ili.&r L.r.nJ<br />

. rntr-r.rilnr ,-n norrj, Èil,{l&n ni rd<br />

p/. Jr 1-r \ft'Í..r t!,an r<strong>in</strong>nn. !"<strong>í</strong><br />

rr dr , Lntr,;r ra<strong>í</strong>l '[!n. \Fr, r.ri: irdt ! r**r ,Í, rft,nl JJ!, , d..<br />

ilJ,.d Ld r,LJ ^filÍa<br />

, u.nl toil.{' <strong>in</strong> ,JrliI i!, rrto, tn d?, [ntrrrr<br />

nD' d,r ,''n'.,1<br />

"kt.iril "o!<br />

ro [d]"( tir 'r<strong>í</strong> 1.{rJ,trÉ<br />

!r r,rloir rn'Énl!r, q! É! onk,tÍ !.<br />

dr ni!rtrfÉ i!rÈF<strong>í</strong>{r r. oi*uÍ.r<br />

!x, .r lcd,,[. ]xrr!! ,r il. lhilÍJ<br />

r,Ë.1dr,$ iq, rl d.8r !r. en nq<br />

,r . r, _ilÍFr .Ln,e t LÈr.&s Tril, rJnr<br />

dhr.tr <strong>í</strong>!rri{r.!L r. ',nr <strong>í</strong>drlr<br />

i6 -i {-or, !r, Èi ,i.B ,<strong>í</strong>Í<strong>í</strong>ê r<br />

F.lilqi rln *, riiti.lt.<br />

bltds* h {u..iótD<br />

rllrnbtÀL Èr4t Jr u!ilr.li;.u d. -&,rh<br />

1.(rr. R.rd", r^{r<br />

É! w<strong>í</strong>rnr' 1{ & -Fid?<strong>í</strong>h rorldL rr niutrliL nt rudEillr<br />

rrni-.n LEI itr ro$ Í..FHot !d i. Fsl6r; io tsr<br />

g13s3r<br />

Iqh dq. pFtsdl" !,u k !.hht r<strong>í</strong> 4)dr.'r !rr.!r.rn$il,., L. !,n"<br />

io i. hbL h't{4<strong>in</strong>{h d6 r rtsá r,.trfÁd}r lhkr rrnt,! '.rrtt L! !<br />

r.d6r r., rdFn dsr{,.tr ÀF dril.<br />

so<br />

Lct|ngan<br />

van<br />

F,W. Wobb F.T.l.<br />

ên<br />

Prof. À. Roblnson<br />

gehoudsn op h€t Congtos<br />

Yan hoi<br />

,rGomlié Inlêrnatlonal <strong>de</strong> la<br />

Ratronne el <strong>de</strong>g<br />

FibÍoi Synthétiquort!<br />

to Parijq<br />

3l ltrel.3 Junl i954<br />

i6 :? ?7e 1r<br />

tnil .tr |<br />

XlrFn sló ,t van kanllokênlngen voorrlcn<br />

21<br />

door<br />

DÍ G, A. Kohnslamm<br />

Inloid<strong>in</strong>g door<br />

Drs B. ÍIl. Sweers<br />

l;cn gcslnagtlc ovcrg.ng van hcr tcchnisch gedccltc nnat ccn <strong>in</strong>gcvocgd tckstucdccltc (r'crslagl;<br />

zSt<br />

l<strong>in</strong>ks kunstclruk, rcchts qrijs rurgi prrpicr; ,,\'crli:rog van llocloni op schrcctLrze lctrcr<br />

l)c ondcrgrontlcn van r]c gtrticlhuu-; rlc rocgcpastc lcrtcr is Gill;<br />

tcrrlcl<strong>in</strong>g op her vlak: constructief cn prrblccnrloos


Over elkaar gedrukte liln- en rasterclichés,<br />

mct <strong>in</strong>genicus gevondcn uitspar<strong>in</strong>gen<br />

L<strong>in</strong>ks een tekstPag<strong>in</strong>a met illustratie, op een geelbru<strong>in</strong>e on<strong>de</strong>rgrond; <strong>de</strong> autotypie rechts staat op een blauu'e voorgrond<br />


7<br />

2b<br />

La.ta<br />

,dh.*&1,<br />

**b(.*,<br />

turr*àbd<br />

sd**|s


7 I-<br />

Pre si<strong>de</strong>nt - Auto matic cil<strong>in</strong><strong>de</strong>raut omaat<br />

J.KEDDE / AMSTERDÀM<br />

Een mach<strong>in</strong>e welke voldoet aan <strong>de</strong> reeds vele jaren bestaan<strong>de</strong><br />

vr^ag n ^r een universele drukautomaat op groot formaat,<br />

waarop zowel han<strong>de</strong>lsdrukwerk met grote vlakken als illu-<br />

stratie- en meerkleurenwerk gemaakt kunnen wor<strong>de</strong>n, is <strong>de</strong><br />

Presi<strong>de</strong>nt-Automatic. Deze pers verenigt <strong>in</strong> zich het be-<br />

proef<strong>de</strong> constructiepr<strong>in</strong>cipe en <strong>de</strong> eenvoudige bedien<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r jaren bekend gewor<strong>de</strong>n Frankenthaler<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaten AIa en Grala. Daarbij komen dan nog:<br />

het belang van <strong>de</strong> snelheid van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e, het feit dat er<br />

v^n zeer dun papier tot en met mid<strong>de</strong>lsoort karton op kan<br />

wor<strong>de</strong>n verwerkt en tenslotte <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n tot vervaar-<br />

f,<br />

l$ I<br />

tl<br />

bl<br />

l$l<br />

I tr<br />

It<br />

ta<br />

II<br />

II<br />

I lcl<br />

t,l<br />

tt<br />

lj{<br />

,91<br />

De on<strong>de</strong>rkant van het fundament geeft zo al vertrouwcn<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> stabiliteit; ook <strong>de</strong> ondcrbouw laat <strong>in</strong> dit opzicht<br />

maar v'e<strong>in</strong>is of niets tc wcnsen ovcr<br />

.Jo<br />

dig<strong>in</strong>g van kwaliteitswerk. Van niet ger<strong>in</strong>ge betekenis is ook,<br />

dat het <strong>in</strong> een Presi<strong>de</strong>nt-Àutomatic te <strong>in</strong>vesteren kapitaal<br />

veel ger<strong>in</strong>ger is dan wat opgebracht moet wor<strong>de</strong>n voor een<br />

tweetoerenpers; niettem<strong>in</strong> is <strong>de</strong> bedrijfseconomische waar<strong>de</strong><br />

van <strong>de</strong>ze zware mach<strong>in</strong>e op groot fotmaat vooral <strong>in</strong> <strong>de</strong> hoge<br />

produktiecapaciteit gelegen.<br />

De on<strong>de</strong>rboaw<br />

De on<strong>de</strong>rbouw van <strong>de</strong> Presi<strong>de</strong>nt heeft een kastvorm en is uit<br />

één stuk gegoten. Door <strong>de</strong> zw^re en stevige constructie van<br />

het geheel wordt elk doorbuigen of meegeven voorkomen,<br />

hetgeen bij het drukken vafl zwate vormen van veel belang<br />

is. Aandrijfsystemen en uiteraard ook <strong>de</strong> hoofdaandrijv<strong>in</strong>g<br />

lopen <strong>in</strong> oliebad, hetgeen <strong>de</strong> beste grondslag biedt tot goed<br />

functioneren van het geheel.<br />

Het <strong>in</strong>ktwerk<br />

Het (gepatenteer<strong>de</strong>) <strong>in</strong>ktwerk beschikt over twaalf rollen<br />

met drie dikke opdraagrollen van verschillen<strong>de</strong> diameter.<br />

Hierme<strong>de</strong> is het mogelijk zon<strong>de</strong>r moeilijkhe<strong>de</strong>n <strong>de</strong> grootste<br />

vlakken en illustraties goed van <strong>in</strong>kt te voorzien. Een handig<br />

<strong>in</strong>gebouwd rollenwasapparaat stelt <strong>de</strong> drukker <strong>in</strong> staat <strong>in</strong><br />

we<strong>in</strong>ige m<strong>in</strong>uten <strong>de</strong> pers schoon te maken; ook <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne<br />

afklapbare <strong>in</strong>ktbak werkt hiertoe me<strong>de</strong>. Indien tij<strong>de</strong>ns het<br />

drukken geen vel komt, wordt ook <strong>de</strong> <strong>in</strong>kttoevoer geblok-<br />

keerd, 'il/at voor een goed op kleur blijven van veel belang is.<br />

De drakcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

De zwarc drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is <strong>in</strong> staat een gÍote drukkracht uit<br />

te oefenen en is voorzien van twee remsegmenten, welke<br />

van veel belang zi<strong>in</strong> vooral bij zeer hoge snelhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e. De vooraanleggen hebben een afleesbare fijn-<br />

<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g, wat gemakkelijk is bij het register maken. Ver<strong>de</strong>r<br />

reffen we een groot aantal veren<strong>de</strong> griipers aan. Indien geen<br />

vel wordt aangevoerd, wordt <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r automatisch<br />

van spann<strong>in</strong>g gesteld, zodat'ovet <strong>de</strong> legger lopen' tij<strong>de</strong>ns<br />

het drukken uitgesloten is. Een belangrijk voor<strong>de</strong>el is ook,<br />

dat het leggeroppervlak van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r bij het toestellen<br />

volkomen toegankelijk is voor <strong>de</strong> drukker.<br />

Het drukfundament<br />

Het stabiele drukfundament loopt op bre<strong>de</strong> rollenbanen en<br />

is voorzien van een automatische vormbeveilig<strong>in</strong>g. Een<br />

groot gemak en voor<strong>de</strong>el is <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> toegankelijkheid van<br />

<strong>de</strong> vorm, zodat bij perscorrectie of veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gen <strong>de</strong> vorm<br />

niet afgeschoven behoeft te wor<strong>de</strong>n,


Dc Presi<strong>de</strong>nt-Àutomatic van bovcnaf,<br />

hctgeen ecn goed overzicht bicdt op <strong>de</strong> vrnrstapel<strong>in</strong>g<br />

en <strong>de</strong> uitrijbarc grotc uitlegstapel<br />

Schema van <strong>de</strong> PÍesi<strong>de</strong>nt-Automatic,<br />

waar<strong>in</strong> verwerkt het <strong>in</strong>ktwerkt, <strong>de</strong> voorstapel<strong>in</strong>g,<br />

<strong>de</strong> Íoute van het vel en <strong>de</strong> hoogstapeluitleg<br />

JI


-<br />

l)e r ornrbcschernrer, hct <strong>in</strong>kttvcrk (nret at-kllpb:rrc <strong>in</strong>ktbrli)<br />

cn .1c <strong>in</strong>lcgappar:rtuLrt <strong>in</strong> c'cn bcekl rczanrcn<br />

De <strong>in</strong>/e,q eil ltilh,q t'dil d( rv/lctl<br />

Het <strong>in</strong>legapparaat is y()()Ízien van een \'()()<strong>í</strong>stapelapparaat en<br />

t()egeÍLrst rrret ()nafhanlieli j k r-eren<strong>de</strong>, r-erpl3115!xre zlligers<br />

en een afzonclerlijli aangeclrcven clruli- en zuirlporlp. De<br />

tweczijclige treli- en schr-riiaanleg \\.crkt l)etr()Lru'baar. De<br />

gePatenteercle frontuitleg is Yoorzien van een uitrijbare<br />

gÍ()te uitleqstapel<strong>in</strong>g. Iliercloor lian rle mach<strong>in</strong>estilstanal t()t<br />

ee n m<strong>in</strong>imurrr $'orclen beperlit.<br />

Bttlitritt.g<br />

r\llc beclien<strong>in</strong>gs()rgarlcn zijn aar-r een zijcle \'2rn cle pe rs aan-<br />

gebrecht. \\ c zrer-r hier ir-r cle ecrste plaats <strong>de</strong> eenvouclige<br />

autorratische clrr-rkknopschakel<strong>in</strong>g. Aan cle voorzijcle van cle<br />

lrach<strong>in</strong>e, on<strong>de</strong>r het clrukiunclar-nent, is ee n ru<strong>in</strong>rte gelatcÍl<br />

voor het opbeÍgen van <strong>de</strong> gereeclscl'rappen.<br />

V()()Íts beschikt c'le pers ()\.eÍ een snij<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g. De pralitijlr<br />

heeft beu'ezen clat hiern-recle aan een vaali. gelclen<strong>de</strong> \vens is<br />

tegem()et gekomen oln een vel clirect <strong>in</strong> aansltrit<strong>in</strong>u op cle<br />

druk door te snijclen en cle clelen ervan (llrs meteen gereccl<br />

te hebbe n voor verclere beu,'erl


Het drukken <strong>in</strong> diepdruk<br />

J.\<strong>í</strong>.L.VÀN ROSSUM / \<strong>í</strong>AGENIN.-GEN<br />

Het drukken bij <strong>de</strong> diepdruk is, <strong>in</strong> verhoud<strong>in</strong>g tot dat van<br />

an<strong>de</strong>re druksystemen, nogal eenvoudig te noemen. Evenwel<br />

wil dit nog niet zeggefl dat het gemakkelijk is. In <strong>de</strong> eerste<br />

plaats is <strong>de</strong> <strong>in</strong>kthoeveelheid, welke op het papier wordt<br />

overgebracht, van <strong>de</strong> diepte <strong>de</strong>r ets<strong>in</strong>g afhankelijk. Daaruit<br />

volgt, dat naast <strong>de</strong> mate van halftoonafstemm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> een<br />

vorm natuudijk ook het <strong>in</strong>ktverbruik bij een oplaag een<br />

belangrijke rol speelt. Met het oog op het <strong>in</strong>ktverbruik is het<br />

dus raadzaam, niet naar te diepe ets<strong>in</strong>gen te streven. De<br />

vraag v^rr een vlakke of een diepe ets<strong>in</strong>g willen we van <strong>de</strong><br />

technische kant bezien. Bij een streven om met ondiepe<br />

ets<strong>in</strong>gen <strong>in</strong>kt te sparen heeft men gauw een bepaal<strong>de</strong> grens<br />

bereikt, welke men bijvoorbeeld kan zien bij oplaagdruk met<br />

geconcentreer<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt. De onvermij<strong>de</strong>lijke fijne beschadig<strong>in</strong>-<br />

gen van <strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>roppervlakte, welke bij <strong>de</strong> druk<br />

kunnen ontstaan, komen bij geconcentreer<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt sterker<br />

uit. Buitendien wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>kt- en beeldwerk<strong>in</strong>g ten gevolge<br />

van <strong>de</strong> dichtere laagvan het <strong>in</strong>ktpigment'stomper'. Bij een<br />

diepere ets<strong>in</strong>g, welke opgehel<strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt verlangt, valt <strong>de</strong><br />

verruw<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>roppervlakte veel m<strong>in</strong><strong>de</strong>r op. Het<br />

eigenlijke verbruik aan <strong>in</strong>ktpigment is hierbij ger<strong>in</strong>ger, daar<br />

w^t a Ír hoeveelheid <strong>in</strong>ktvloeistof meer wordt verbruikt, het<br />

goedkopere ophel<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gsmid<strong>de</strong>l is, waarover zich het <strong>in</strong>kt-<br />

pigment ver<strong>de</strong>r ver<strong>de</strong>elt, en nog meer het verdunn<strong>in</strong>gs-<br />

mid<strong>de</strong>l, dat later wordt tetuggewonnen. Het resultaat is,<br />

naast <strong>de</strong> afgegeven toonwaar<strong>de</strong>, een grotete oplaagbesten-<br />

digheid van <strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, zodat <strong>de</strong> diepere ets<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

gevoelige hel<strong>de</strong>re toonwaar<strong>de</strong>n meer weerstand aan slijtage<br />

waarborgt en tevens <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt aan frisheid en lichtkracht w<strong>in</strong>t,<br />

doordat <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktpigmenten iets meer verspreid liggen. Alles<br />

spreekt dus voor diepere ets<strong>in</strong>g.<br />

Door <strong>de</strong> gesteldheid van het drukpapier kan daaraan wel iets<br />

veran<strong>de</strong>ren. Zolang <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt met voldoen<strong>de</strong> snel vervliegen<strong>de</strong><br />

verdunn<strong>in</strong>gsmid<strong>de</strong>len <strong>í</strong>s aangezet, zal <strong>de</strong>ze ook bij diepe<br />

ets<strong>in</strong>gen niet doorslaan. Papieren welke zeer zuigkrachtig<br />

zi)n of een m<strong>in</strong><strong>de</strong>r gesloten oppervlakte hebben, verlangen<br />

altijd diepere ets<strong>in</strong>gen. $7ordt dzaraan niet voldaan, dan zaI<br />

daaruit automatisch voortvloeien dat <strong>de</strong> halftonen van het te<br />

drukken werk niet gesloten zijn,<br />

Het <strong>in</strong>kten van <strong>de</strong> vorm moet zo dicht mogelijk na het pas-<br />

seren van <strong>de</strong> druklif n beg<strong>in</strong>nen. Daarmee wordt bereikt dat<br />

het <strong>in</strong>ktoverschot, hetwelk door het papier niet is opgeno-<br />

men, zowel als vezels en onzuiverhe<strong>de</strong>n welke het papier bij<br />

<strong>de</strong> druk aan <strong>de</strong> vorm heeft afgegeven, niet kunnen vast-<br />

drogen. Zij wor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> vers toegevoer<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt opgelost<br />

en van <strong>de</strong> vorm verdreven. Voor <strong>de</strong>ze werk<strong>in</strong>s staat bii een<br />

snellopen<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e met ongeveer 8ooo cil<strong>in</strong><strong>de</strong>romwente-<br />

l<strong>in</strong>gen per uur, waarbij <strong>de</strong> helft van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>romvang voor<br />

het <strong>in</strong>kten kan wor<strong>de</strong>n gebruikt, ongeveer l/n secon<strong>de</strong> ter be-<br />

schikk<strong>in</strong>g. In <strong>de</strong>ze korte tijd moeten <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktresten zo ver<br />

opgelost zijn, dat <strong>de</strong>vorm <strong>in</strong> allefijnhe<strong>de</strong>nweer metverse <strong>in</strong>kt<br />

is gevuld; er mag ook geen vreem<strong>de</strong> stof meer vastzitten,<br />

die <strong>de</strong> aansluiten<strong>de</strong> rakelbewerk<strong>in</strong>g zou kunnen h<strong>in</strong><strong>de</strong>ren.<br />

Vooropgezet zii dat <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt zo geschikt is, dat <strong>de</strong>ze <strong>de</strong> aan-<br />

gedroog<strong>de</strong> substantie zelf met grote snelheid weer kan op-<br />

lossen. Dit is natuurlijk aan zekere gÍerrzen gebon<strong>de</strong>n, wat<br />

er toe heeft geleid <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktwerken zo te construeren dat het<br />

<strong>in</strong>kten op <strong>de</strong> weg van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>romwentel<strong>in</strong>g zo vroeg als<br />

mogelif k beg<strong>in</strong>t. Derhalve wor<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne snel-<br />

lopen<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es sprits- of ovedoop<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>gen gebouwd,<br />

met behulp w^alan <strong>de</strong> drukvormen reeds direct na <strong>de</strong> druk-<br />

lijn weer met <strong>in</strong>kt <strong>in</strong> aanrak<strong>in</strong>g komen. Dat leidt echter op<br />

zrchzelf niet tot voldoen<strong>de</strong> <strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g, daar op weg naaÍ<br />

<strong>de</strong> rakel, door <strong>de</strong> centrifugaalkracht, veel <strong>in</strong>kt van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong>-<br />

<strong>de</strong>roppervlakte weer wordt weggesl<strong>in</strong>gerd. De cil<strong>in</strong><strong>de</strong>t pas-<br />

seert <strong>de</strong>rhalve eerst nog <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbak, welke het voor <strong>de</strong><br />

rakel noodzakelijke overschot aan veÍse <strong>in</strong>kt moet ver-<br />

schaffen. Voor een mid<strong>de</strong>lmatige mach<strong>in</strong>esnelheid voldoet<br />

ook <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbak alleen, zoals <strong>de</strong>ze aan <strong>de</strong> meeste Íotatie-<br />

mach<strong>in</strong>es aanwez<strong>í</strong>g is, dus zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> ook v/el toegepaste<br />

sprits<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g.<br />

De <strong>in</strong>ktbak zaI altijd zo z<strong>í</strong>jn gebouwd, dat <strong>de</strong> diepste plaats<br />

zo vet mogelijk van <strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r af ligt, waar zich, zoals<br />

bij ervar<strong>in</strong>g gebleken is, sterker verontre<strong>in</strong>ig<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>kt verzamelen.<br />

Bii <strong>de</strong> meeste vellenmach<strong>in</strong>es zal <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt door een <strong>in</strong>ktrol, die<br />

<strong>in</strong> een vlakke <strong>in</strong>ktbak draait, op <strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n<br />

overgebracht. Deze <strong>in</strong>ktrol wordt zo gesteld, dat hij alleen<br />

bij heel lichte druk, het best met een fijne tussenruimte,<br />

tegen <strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r aan ligt.<br />

Geduren<strong>de</strong> het ver<strong>de</strong>r drukken vermeer<strong>de</strong>rt zich <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt<br />

allengs met diverse losse vezelstoffen en met m<strong>in</strong>erale<br />

bestand<strong>de</strong>len, die mid<strong>de</strong>ls <strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r van het papier<br />

zijn overgenomen. Deze stoffen zakken normalerwijze op <strong>de</strong><br />

bo<strong>de</strong>m van <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbak, maar het blijft niet uit dat soms iets<br />

daawan on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> rakel komt, v/at tot drukstor<strong>in</strong>gen en zelfs<br />

tot beschadig<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r kan lei<strong>de</strong>n. Dit<br />

wordt verme<strong>de</strong>n als <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt tij<strong>de</strong>ns het drukken door mid<strong>de</strong>l<br />

van eeÍr pomp<strong>in</strong>stallatie doorlopend wordt vernieuwd en ge-<br />

zeefd. De <strong>in</strong>kt vloeit van <strong>de</strong> diepste plaats uit <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbak weg<br />

<strong>in</strong> een reservoir, uit hetwelk hij door een pomp weer naar<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbak wordt gevoerd.<br />

t)


<strong>í</strong><br />

I<br />

!<br />

Een sterk vergÍoot beeld van het diepdrukraster van 7o lijnen<br />

(het omka<strong>de</strong>t<strong>de</strong> vormt één vierkante millimeter)<br />

De rakel heeft een fijne scherp geslepen kant, welke over <strong>de</strong><br />

oppervlakte van <strong>de</strong> drukvorm glijdt. Daaarbij wordt <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt,<br />

hoe glad<strong>de</strong>r en gesloteneÍ <strong>de</strong> drukvormoppervlakte is, vol-<br />

komen afgestreken. Heeft <strong>de</strong> oppervlakte verhog<strong>in</strong>gen, dan<br />

kan <strong>de</strong> afrakel<strong>in</strong>g niet zuiver ztjn, daar het rakelmes hierbij<br />

wordt opgewipt en zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gs van <strong>de</strong> verhog<strong>in</strong>g <strong>in</strong>kt on<strong>de</strong>r<br />

<strong>de</strong> rakel doodoopt. In verdiep<strong>in</strong>gen blijft <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt zitten,<br />

voorzover althans <strong>de</strong> rakel <strong>de</strong> dieptepunten niet geheel kan<br />

raken. Deze wor<strong>de</strong>n dan met <strong>in</strong>kt opgevuld en kunnen zo als<br />

drukelementen een vlek vormen. Een rakelvaardig druk-<br />

element mag slechts een ger<strong>in</strong>ge vlaktediepte hebben.<br />

Bij bepaal<strong>de</strong> weergaven moeten <strong>de</strong> drukelementen dieper of<br />

vlakker zijn, zls overeenkomstig <strong>de</strong> weer te geven kleurtoon<br />

resp. méér of m<strong>in</strong><strong>de</strong>r <strong>in</strong>kt op het drukpapier moet wor<strong>de</strong>n<br />

overgebracht. Daar volgt uit dat <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktsterkte op <strong>de</strong> afdruk<br />

niet afhankeliik is van <strong>de</strong> hoeveelheid <strong>in</strong>kt welke <strong>de</strong> druk-<br />

vorm krijgt toegevoerd, doch van <strong>de</strong> geëtste beeldgesteld-<br />

heid van <strong>de</strong> drukvorm. De <strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g, welke <strong>in</strong> an<strong>de</strong>re<br />

druktechnieken door meer of m<strong>in</strong><strong>de</strong>r <strong>in</strong>kttoevoer bij <strong>de</strong> <strong>in</strong>-<br />

<strong>in</strong>kt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> vorm geschiedt, wordt <strong>in</strong> <strong>de</strong> rakeldiepdruk<br />

geregeld door afgestem<strong>de</strong> diepte van <strong>de</strong> drukelementen (dus<br />

van <strong>de</strong> drukvorm af en onaÍhankelijk van <strong>de</strong> toegevoer<strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>kthoeveelheid).<br />

Het drukvormoppervlak bestaat uit koper, met het oog op<br />

het etsen bij <strong>de</strong> vormvervaardig<strong>in</strong>g. Het is zuiver glad ge-<br />

slepen en hoogglanzend gepolijst of heeft een voor <strong>de</strong>ze<br />

bewerk<strong>in</strong>g gelijkwaardige constitutie. Op dit oppervlak nu<br />

ligt <strong>de</strong> rakel met lichte druk, welke door een veren<strong>de</strong> of<br />

gewichtsbelast<strong>in</strong>g wordt bereikt. De werk<strong>in</strong>g wordt met af-<br />

beeld<strong>in</strong>g z schematisch weergegeven.<br />

Een van zw^Ít na r wit vedopen<strong>de</strong> toonschaal, door ets<strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> drukvormoppervlakte verdiept aangebracht zon<strong>de</strong>r ge-<br />

bruik van raster, zou eigenlijk na <strong>de</strong> rakel<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> gestip-<br />

pel<strong>de</strong> lijn met <strong>in</strong>kt gevuld moeten z1jn, Deze toestand is<br />

echter zon<strong>de</strong>r raster niet te bereiken, daar <strong>de</strong> takel doorveert<br />

en het grootste ge<strong>de</strong>elte van <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt uit <strong>de</strong> verdiep<strong>in</strong>g weg-<br />

haalt. Alleen bij het e<strong>in</strong><strong>de</strong> van <strong>de</strong> ets<strong>in</strong>g, waar <strong>de</strong> rakel dus<br />

weer wordt opgelicht naar <strong>de</strong> oppervlakte van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>t,<br />

zou een we<strong>in</strong>ig <strong>in</strong>kt achterblijven. Hieruit blijkt dat <strong>de</strong> rakel<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ze omstandighe<strong>de</strong>n niet a <strong>í</strong> z'n doel zou beant-<br />

woor<strong>de</strong>n doordat hij b<strong>in</strong>nen <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>roppervlakte ook uit<br />

<strong>de</strong> ets<strong>in</strong>g <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt ge<strong>de</strong>eltelijk zou weghalen. !7il hij goed<br />

kunnen functioneren, dan moet doorveren van <strong>de</strong> rakel<br />

wor<strong>de</strong>n voorkomen, Voor <strong>de</strong> rakeldiepdruk wor<strong>de</strong>n daarom<br />

bijzon<strong>de</strong>re rasters gemaakt. Deze Íasters hebben 6o of 7o<br />

lijnen per cm. De lijnen van het glasraster zijn doorzichtig,<br />

<strong>de</strong> daar tussen liggen<strong>de</strong> kwadraten zlir' ondootzichtig, zodat<br />

wij dus een dicht en regelmatig systeem van zwarte kwa-<br />

draatpunten hebben. Afbeeld<strong>in</strong>g r geeft het vergrote beeld<br />

van een diepdrukraster dat 7o lijnen per cm telt. (De laagzij<strong>de</strong><br />

van <strong>de</strong> kruisl<strong>in</strong>gs gel<strong>in</strong>ieer<strong>de</strong> spiegelglasplaat ligt bii<br />

het diepdrukraster vrii. Autotypierasters zien er an<strong>de</strong>rs uit;<br />

<strong>de</strong>ze bestaan uit twee gel<strong>in</strong>ieer<strong>de</strong> spiegelglasplaten, laag tegen<br />

laag gekruist tegen elkaar gekit. Hierbii zl<strong>in</strong> dan <strong>de</strong> lijnen<br />

z\lvatt en <strong>de</strong> ontstane kwadraten hel<strong>de</strong>r.)<br />

Als wij <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> toonschaal nemen als op afbeeld<strong>in</strong>g z weer-<br />

gegeven, maar nu met raster<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, zien wij dat over <strong>de</strong><br />

gehele oppervlakte na het rakelen <strong>in</strong>kt <strong>in</strong> <strong>de</strong> ets<strong>in</strong>g achter-<br />

blijft. Alleen bij diepere ge<strong>de</strong>elten v<strong>in</strong>dt door <strong>de</strong> capillaire<br />

verschijnselen een kle<strong>in</strong>e <strong>in</strong>z<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g plaats. Dit is niet <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

druk bemerkbaar; daar toch voldoen<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt wordt afge-<br />

geven en bij goed uitdrukken zelfs <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt nog samenvloeit,<br />

zodat <strong>in</strong> <strong>de</strong> donkere beeldge<strong>de</strong>elten nauwelijks nog een<br />

raster<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> druk zichtbaar blijft. De ruimten tussen<br />

rasterlijnen zijn dus tot z n <strong>de</strong> oppervlakte met <strong>in</strong>kt gevuld,<br />

welke <strong>in</strong> hoeveelheid met <strong>de</strong> gewenste toonwaar<strong>de</strong> oveÍeen-<br />

komt. De rasterlijnen werken <strong>in</strong> hun samenstell<strong>in</strong>g als<br />

steigers welke <strong>de</strong> rakel dragen op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> hoogte als het<br />

oppervlak van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r. Tot betere werk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> rakel<br />

en verleng<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> levensduur van <strong>de</strong> drukvorm zijn <strong>de</strong><br />

rastedijnen zo geplaatst dat <strong>de</strong> lijnen diagonaal lopen ten<br />

r


opzichte van het rakelmes. De tussen <strong>de</strong> rasterlijnen liggen-<br />

<strong>de</strong> drukelementen kunnen vergeleken wor<strong>de</strong>n met <strong>in</strong>kt-<br />

bussen van on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>g <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> grootte, m ^r n ^Í <strong>de</strong> toon-<br />

waar<strong>de</strong> een verschillen<strong>de</strong> diepte. De kwadraten zrjn, zoals<br />

reeds eer<strong>de</strong>r vermeld, zeer kle<strong>in</strong>, daar men een Íaster van<br />

6o of 7o lijnen per cm gebruikt, zodat op r cmz resp. 36oo<br />

tot 49oo drukelementen komen, welke met het blote oog<br />

nauwelijks zljn te herkennen.<br />

Voor <strong>de</strong> rakel hebben dunne stalen bla<strong>de</strong>n van o,r 5 mm als<br />

rakelmes, en van o,to en o,4t voor <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g van het<br />

rakelmes, op ongeveer 2 tot t mm afstand gestaffeldvolgend,<br />

bewezen goed te voldoen. Het slijpen van <strong>de</strong>ze dunne stalen<br />

bla<strong>de</strong>n kan op <strong>de</strong> rakelsliipmach<strong>in</strong>e met grote zuiverheid<br />

wor<strong>de</strong>n gedaan. Een mach<strong>in</strong>egeslepen rakel behoeft alleen<br />

licht met oliesteen en frjn amarilpapier te wor<strong>de</strong>n nagetrok-<br />

ken en is dan voor het gebruik gereed. Hoe nauwkeuriger<br />

<strong>de</strong> rakel is geslepen, <strong>de</strong>s te m<strong>in</strong><strong>de</strong>r druk op <strong>de</strong> rakel is nodig<br />

om <strong>de</strong>ze tot goed aanliggen op <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r te brengen.<br />

Natuurlijk moet ook <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r <strong>in</strong> doorsne<strong>de</strong> en rond<strong>in</strong>g<br />

precies zijn; van bei<strong>de</strong> hangt veel voor het behoud van <strong>de</strong><br />

drukvorm af. Een pas geslepen rakel wordt zo ver als<br />

mogelijk naar voren gesteld, zodat <strong>de</strong>ze <strong>in</strong> een verhoud<strong>in</strong>gs-<br />

gewijs spitse hoek ligt. Dit geeft een voller druk van <strong>de</strong><br />

hel<strong>de</strong>re tonen, daar <strong>de</strong> bre<strong>de</strong> rakelsne<strong>de</strong> nu m<strong>in</strong><strong>de</strong>t diep <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> rasternapjes kan dr<strong>in</strong>gen. In <strong>de</strong> hel<strong>de</strong>re tonen is dat<br />

sterker bemerkbaar dan <strong>in</strong> <strong>de</strong> diepere tonen. Hier<strong>in</strong> is te<br />

wiizigen als men <strong>de</strong> rakel wat terugstelt, waardoor weer een<br />

scherper sne<strong>de</strong> ontsta^t, Deze han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g kan enige malen<br />

wor<strong>de</strong>n herhaald, totdat <strong>de</strong> rakelopleghoek te groot wordt.<br />

Dan is een sterker rakeldruk vereist om <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>ropper-<br />

vlakte nog zuiver gerakeld te kriigen. Dit is <strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong><br />

opzichten na<strong>de</strong>lig: soms drukken <strong>de</strong> hel<strong>de</strong>re beeldtonen te<br />

tonig, dan weer komt <strong>de</strong> ets<strong>in</strong>g niet tot z'n recht, soms ook<br />

trekken ongerechtighe<strong>de</strong>n, welke tussen rakelsne<strong>de</strong> en<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>roppervlakte komen, door <strong>de</strong> sterke druk van <strong>de</strong><br />

rakel diepe krassen <strong>in</strong> het koper. Voor een fijn <strong>in</strong>stellen van<br />

<strong>de</strong> rakeldruk is <strong>de</strong> gewichtsbelast<strong>in</strong>g zeer geschikt. Herhaal-<br />

<strong>de</strong> rakelwissel<strong>in</strong>g, welke <strong>in</strong> verband met het beschikbaar zijn<br />

van <strong>de</strong> rakelslijpmach<strong>in</strong>e mogelijk is, bevor<strong>de</strong>rt <strong>de</strong> gelijk-<br />

matigheid van <strong>de</strong> oplaag en spaaÍt <strong>de</strong> drukvorm.<br />

Voor<strong>de</strong>len van het met <strong>de</strong> hand slijpen of van sterkere rakel-<br />

bla<strong>de</strong>n zijn niet gegeven. Africhten van <strong>de</strong> rakel met <strong>de</strong><br />

rakelvijl en aansluitend naslijpen met <strong>de</strong> steen is zeer tijd-<br />

rovend en nooit zuiver genoeg. Bovendien bestaat daarbij<br />

het gevaar dat vijlspanen, welke tussen <strong>de</strong> bla<strong>de</strong>n achter<br />

kunnen blijven, later <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt geraken. Dikkere rakel-<br />

bla<strong>de</strong>n slijpen tij<strong>de</strong>ns het drukken met een veel bre<strong>de</strong>r<br />

oplegvlak aan <strong>de</strong> vorm, wat tot toniger drukken en <strong>in</strong><br />

verband met <strong>de</strong> rakelwissel<strong>in</strong>g tot grotere toonverschillen<br />

<strong>in</strong> een oplaag aanleid<strong>in</strong>g kan geven.<br />

Om <strong>de</strong> rakelwerk<strong>in</strong>g gemakkelijker te maken en sliitage van<br />

<strong>de</strong> rakel te verm<strong>in</strong><strong>de</strong>ren, wordt <strong>de</strong>ze tii<strong>de</strong>ns het drukken<br />

enige centimeters zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gs heen en weer bewogen. De<br />

zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gse rakelbeweg<strong>in</strong>g mag niet <strong>in</strong> geliike maat tot <strong>de</strong><br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>romdraaltng staan, De gevrees<strong>de</strong> rakelstrepen, welke<br />

door <strong>in</strong>kep<strong>in</strong>gen op <strong>de</strong> rakelsne<strong>de</strong> of door beschadig<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> drukvormoppervlakte ontstaan, moeten direct wor<strong>de</strong>n<br />

verholpen. Dit kan soms nog aan <strong>de</strong> rakel veÍbeterd v/or<strong>de</strong>n<br />

en an<strong>de</strong>rs zal men een nieuwe rakel moeten tnzettet Zoge-<br />

naam<strong>de</strong> kometen ontstaan wanneer fijne har<strong>de</strong> vreem<strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>eltjes <strong>in</strong> het koper vastzitten en een we<strong>in</strong>ig boven <strong>de</strong><br />

voÍmoppervlakte uitsteken. De rakel wordt dan bij elke<br />

wentel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r door <strong>de</strong>ze weerstand beschadigd<br />

en <strong>de</strong> ontstane 'rakelgraat' doet een beschadig<strong>in</strong>g van het<br />

koperoppervlak ontstaan, welke als gevolg van <strong>de</strong> zij<strong>de</strong>-<br />

l<strong>in</strong>gse rakelbeweg<strong>in</strong>g staartachtig uitstraalt. Bij optre<strong>de</strong>n<br />

van <strong>de</strong>ze 'kometen' is het trouwens ook mogelijk dat er met<br />

het koper iets niet <strong>in</strong> or<strong>de</strong> is. Het is niet zuiver en bevat<br />

reeds har<strong>de</strong> vreem<strong>de</strong> stoffen of het is zo zacht dat zulke<br />

ongerechtighe<strong>de</strong>n licht kunnen <strong>in</strong>dr<strong>in</strong>gen, Kometen dienen<br />

te wor<strong>de</strong>n opgezocht <strong>in</strong> <strong>de</strong> oppervlakte van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r;<br />

met polijststaal of amarilpapier werkt men ze weg.<br />

De rakel oefent met lichte druk z'n u'erk<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> vornr uit


ABC D E FG H IJ KLMNO PQ RSTU<br />

VWXYZAOU o b c d efg h i i kl m n o<br />

p q rs t u vwx y z óó ri ch ck ff fi fl ft B &<br />

.,-z;!?.')l*t0,,<br />

(iorps 8<br />

Een belongriike stop,die een weldood voor <strong>de</strong> typogrofie mocht heten, wos<br />

<strong>de</strong> verschi<strong>in</strong><strong>in</strong>g von <strong>de</strong> Futuro von Pqul Renner, welke, gevolgd door vele<br />

BROERTJES EN ZUSJES VAN ANDERE LETTERGIETERIJEN, EEN GE<br />

(irrps to<br />

Een belongriike stop, die een weldood voor <strong>de</strong> typogrofie mocht<br />

heten,wos <strong>de</strong> verschi<strong>in</strong><strong>in</strong>g von <strong>de</strong> Futuro von Poul Renner,welke,<br />

GEVOLGD DOOR VELE BROERTJES EN ZUSJES VAN AN<br />

Corps zo<br />

Algemene Meubelbewerkers Bond<br />

TYPOGRAFISCH E ONTWE RPE RS<br />

Corps 36<br />

De <strong>de</strong>r<strong>de</strong> symphonie<br />

\Wannccr mcn om zijn gcheugcn wecr op tc<br />

frisscn ccns <strong>in</strong> dc gcschicdcnis duikt, dan<br />

komt hct nrcnigccn toch wcl $'at angstig voor<br />

dat dc tijd zo sncl gaat cn hct lcvcn zo dyna-<br />

misch blijkt tc zijn. Stccds sncllcr na clkaar is<br />

cr ccn'nicuwc tiid'. Nog zi<strong>in</strong> wc gcbocid door<br />

clc nicuwc tijd, door Crlnlterg <strong>in</strong>geluid: dc<br />

tlruk mct lossc lctters. N'laar dan is hct vóól<br />

latcr W'i//iatl tllarri:, dic ccn voor dc tocn-<br />

malige tiid wczcnlijk nicuw gcluid laat horcn.<br />

Daatna g<strong>in</strong>g hct lcvcn vcrdcr, r.oor sonrmigcn<br />

gchccl gclijk tc vorcn, rnaaÍ voor andcren - dc<br />

vooruitstrcvcrrdcn - <strong>in</strong> ccn andcr tcmpo cn ccn<br />

andcrc stijl.<br />

En dan lczcn wc <strong>in</strong> ecn dcr oudstc lettcrproc-<br />

ven van dc Futura, wclkc door Paul Rcnncr <strong>in</strong><br />

r9z8 wcrd gctckend cn door dc Baucrschc<br />

Gicsserci uitgcbracht, dat 'dc Futura vcrschccn<br />

bi) hct aanbrckcn van ccn nicuwc tijd, dic hct<br />

als cen dcr wczcnlijkstc opgavcn zag dc mccha-<br />

nisch gcproducccr<strong>de</strong> vormcnwcreld z<strong>in</strong>vol gc-<br />

staltc tc gcvcn'. Als we dan dc sttcng construc-<br />

ticvc procvcn bckijkcn, bcscffcn wc dc snclhcid<br />

v/aarmec dc typogralischc vormgev<strong>in</strong>g s<strong>in</strong>ds-<br />

dicn gcëvoluccrd is.<br />

Zo gcz,icn zijn wc dus wccr <strong>in</strong> ccn'nicuwc tijd'<br />

aangeland cn wc zoudcn gcncigd zijn tc <strong>de</strong>nken<br />

dat dic Futura nu ook van ccn 'andcrc tijd' is.<br />

Hct bliikt cvcnwel dat dczc letter zich ook<br />

vocgt <strong>in</strong> dc typografischc opvatt<strong>in</strong>gcn van onzc<br />

tijd. Àls mcn dcze lcttcr lcgt naast dc ou<strong>de</strong><br />

'antickc', dan zal mcn onmiddcllijk voclcn met<br />

ccn karaktcrvol schrift tc makcn tc hcbbcn.<br />

Ecn zekcrc pittigheid sprcckt cr uit, vcrzacht<br />

cn lccsbaar gcmaakt door ccn aantrckkclijkc<br />

rond<strong>in</strong>g van bcpaaldc lcttcts. Zic <strong>de</strong> a, c, u cn<br />

dc ligaturcn h, fl, ss, maar zic ook dc strcngcrc<br />

vormcn van dc j, t, v cn w. Deze comb<strong>in</strong>atic<br />

van rond<strong>in</strong>g cn strcnghcid maakte dc Futura<br />

<strong>in</strong>dcrdaad tot ccn lettcr van <strong>de</strong> toekomst. Dit<br />

neemt nict wcg, dat hct gcbruik van schtccf-<br />

lozen <strong>in</strong> <strong>de</strong> nieuwe typografie afneemt, om aan<br />

dc rome<strong>in</strong> wccr meer plaats <strong>in</strong> te ruimcn.<br />

Àanvankelilk bcstond dc familie Futura uit<br />

mager mct cursief, bock mct cursief, halfvct<br />

FRANZ SCHUBERT<br />

mct cursicf, drickwart vct, vct mct cursicf,<br />

smalvct cn black (schablonclcttcr). Enigc jarcn<br />

gclcdcn tckcndc Renncr nog dc Stijlc Futura,<br />

cen smal typc mct gchccl cigcn karaktcr.<br />

\7e mogcn clc kunstschildcr Renncr dankbaar<br />

(irrps 6o<br />

z,ïjn, dat hij zich <strong>in</strong> dicnst stcldc van typograÍic<br />

Onmid<strong>de</strong>llilk<br />

cn grafisch on<strong>de</strong>rwijs cn onze dankbaarhcid<br />

gcldt mcdc voot <strong>de</strong> Futura.<br />

In <strong>de</strong>zc rubriek hopcn wij tclkcns één van dc<br />

voornaamstc lcttertypcn, ofwel bclangriikc<br />

nicuwc typcn, ondcr <strong>de</strong> aandacht tc brcngcn.<br />

Vat mccr kcnnis cn <strong>in</strong>zicht omtrcnt dc lcttcr<br />

VAKSTUDIE<br />

is voor vclcn gccn ovcrbodigc luxc cn hct zou<br />

bi jzondcr gocd zijn voor mcnig vakman, hicraan<br />

mccr zorg tc bcstcdcn.<br />

t{.H.()ItoENE\t)^ÀL<br />

l)<br />

7-


Hammond S 8<br />

Produktieverhog<strong>in</strong>g<br />

KwalÍteÍtscontrole<br />

GESCHIKT VOOR<br />

HELE PAGINA<br />

GROOT DAGBLAD-<br />

FO R MAAT<br />

PrecÍsieegoliseerm<br />

och<strong>in</strong>e<br />

VOOR SNEL EN<br />

ACCURAAT BEWERKEN<br />

VAN STEREOTYPE-<br />

PLATE N<br />

Hier te lan<strong>de</strong> 24 exemploren<br />

tot volle tevre<strong>de</strong>nheid <strong>in</strong> bedrijf !<br />

WINKLER FALLERT & Co. n.y.<br />

AMSTERDAM


Een strakke, scherpe liln v<strong>in</strong>dt U<br />

terug <strong>in</strong> het ,,lijn-werk", dat door<br />

ons wordt gemaakt.<br />

... en niet.<br />

alleen <strong>in</strong> ons lijnwerk . . . .<br />

OE REPROOUCTIE COlvlPAGI{IE<br />

R0ïTER0ÀM - CEfiTUUREÁÁil i2 - TEL, 82865<br />

lN 'm<br />

w AITE & SAVILLE<br />

surPER<br />

SPEED OFFSETMACH I NES<br />

Vraagt uitvoerige <strong>in</strong>licht<strong>in</strong>gen bij<br />

Hoorzuiver register<br />

bij uitzon<strong>de</strong>rlijk hoge snelhe<strong>de</strong>n<br />

Roteren<strong>de</strong> voorgrijper,<br />

me<strong>de</strong> woordoor <strong>de</strong>ze snelhe<strong>de</strong>n<br />

mogelijk zijn<br />

Alle oondrijv<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> oliebod,<br />

zodot een longe levensduur<br />

von <strong>de</strong> moch<strong>in</strong>e gewoorborgd wordt<br />

J. B. CRAM BIE N.v.<br />

G ROOTHAN DE LSG E BOUW / ROTTE RDAM


Ê-_<br />

PRESIDENT<br />

ENCONSUL<br />

Twee cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaten <strong>in</strong> voor Ne<strong>de</strong>rland zeer gunstige formaten. De PRESIDENT op 70x l0l cm<br />

en <strong>de</strong> CONSUL op 80xll2 cm beschikken bei<strong>de</strong> over een enorme drukkracht en een grote toe-<br />

gankelijkheid van <strong>de</strong> vorm en <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, waardoor een grote bespar<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> toesteltij<strong>de</strong>n<br />

wordt verkregen. 7ij zijn ver<strong>de</strong>r voorzien van een <strong>in</strong>gebouw<strong>de</strong> snij-<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g, poe<strong>de</strong>rverstuiver<br />

en <strong>in</strong>gebouwd rollenwasapparaat.<br />

Ook <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>es zijn vanzelÍsprekend uitgerust met het beken<strong>de</strong> gepatenteer<strong>de</strong> Frankenthal-<br />

<strong>in</strong>ktwerk, Een <strong>in</strong>ktwerk, dat overal <strong>in</strong> <strong>de</strong> wereld als het allerbeste wordt aangemerkt. Me<strong>de</strong> door <strong>de</strong><br />

hoge produktie van respectievelijk 3000 en 2800 druks per uur en <strong>de</strong> lage aanschaff<strong>in</strong>gskosten, behoren<br />

zij tot <strong>de</strong> meest rendabele cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaten.<br />

Alleenvertegenwoordig<strong>in</strong>g voor Ne<strong>de</strong>rland: N.V. MONTAN<br />

Grafische mach<strong>in</strong>es<br />

Nieuwe Parklaan 55 - Telefoon<br />

EXPORT<br />

512051 - Den Haag


T<br />

<strong>de</strong>ge<strong>í</strong>outomoot<br />

N.V. MACHINEHANDEL MAHEZ<br />

BUYSKADE 4r / AMSTERDAM-WEST / TELEFOON t25252<br />

Thompson-British<br />

<strong>in</strong> elk opzicht fontost<strong>í</strong>s ch!


-<br />

t<br />

CHAMOIS (ivoorkleu rig)<br />

HPI-Kromekote<br />

HOOGGLANZEND EENZUDIG<br />

GESTREKEN PAPIER EN -KARTON<br />

VOOR OFFSET EN BOEKDRUK<br />

Behoeft niet gevernist te wor<strong>de</strong>n<br />

Evenols wit HPI-Kromekote uit<br />

voorrood leverboor<br />

}I.V. IlE HOLLAIID$CHE PAPIER I]IDUSTRIE<br />

*<br />

v/h E. <strong>de</strong> VRIES & Co.<br />

Pri nsengracht 472- 4BC, Ams terdam<br />

Telefoon 30204 (4 lijnen)<br />

AIs <strong>de</strong> kwaliteit een be/angr/ke rol speelt, , ,<br />

- en dat doet zii overal waar cle drukwcrkgebruiker ziln belanu <strong>in</strong>ziet -<br />

spreken 'M()NOTYPL,'<br />

losse letterzet- en sietmach<strong>in</strong>es een hartis woordje rnee .<br />

Uitgevers, bijgestaan door kundige boekverzorgers, clic hun publiek<br />

goe<strong>de</strong> boeken aanbie<strong>de</strong>n, maken een veelvuldig gebruik van drukkers met 'Monotvpe' mach<strong>in</strong>es,<br />

zoals ook weer blijkt<br />

ï::5::ffffii:,?','^'ff:::'*o'boeken<br />

G ITOOT-tsRI'T'I'À N N I I,<br />

NEDERLÀND<br />

Z-\\'ITSERI-AN I)<br />

<strong>in</strong>gez:<strong>í</strong>


J<br />

}t:<br />

reÍsruns)<br />

'",ï:,i,"ïï,ns)<br />

lnse'"ure:ï,ïïf<br />

.ï:::":"arrner E!-r<br />

rouf)<br />

' rquf l><br />

srnlochê Rolle'nentnqhnre)<br />

gOEBEI NARfi1STADT<br />

HOUTVRU<br />

NATU U RKARTON<br />

t80-215-250-300<br />

groms<br />

ó5 x lfi) cm<br />

50x óScm<br />

Monsters goorne<br />

op oonvroog<br />

A.E.RUYS&Co's<br />

PAPIERGROOTHANDEL<br />

HAARLEM Kl. Houtwes 1ó<br />

Tele<strong>í</strong>oon K 2500-,|3950<br />

Bijkantoor AMSTERDAM<br />

Keizerssr. 704 Tcl.31 381 -35289


Is mach<strong>in</strong>aal zetten alleen lonend voor krant of boekwerk ?<br />

Wie <strong>de</strong>ze vraag stelt, heeft nog geen kennis genomen van <strong>de</strong><br />

IntertypGrsrnoutzetrrrar;lr<strong>in</strong>es type G<br />

advertentie- en smoutzetmach<strong>in</strong>es bij n.v. Rotterdamsch Nieuwsblad<br />

Met <strong>de</strong>ze veelzijdige zetmach<strong>in</strong>es is het mogelijk van het eenvoudigste tot het meest<br />

gecompliceer<strong>de</strong><br />

smoutwerk met toetsenbordsnelheid te zetten. Laat U zich door ons<br />

<strong>de</strong>skundig over <strong>de</strong> enorme zetcapaciteit van dit type mach<strong>in</strong>e <strong>in</strong>lichten ! U zult verbaasd<br />

zljn over <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> voor<strong>de</strong>len, die <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e voor Uw bedrijf kan bie<strong>de</strong>n.<br />

Voor <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>es geldt wel <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r:<br />

"INTERTYPB ZET AL UW ZET\ryERK BETER EN VOORDELIGER !"<br />

rl.v. Lettergieterii rrArrrsterdarr" voorheerr llf.Tettero<strong>de</strong><br />

Bil<strong>de</strong>rdijkstraat16S Amsterdam-West telefoon 81313<br />

I<br />

N T<br />

E<br />

R T<br />

Y<br />

P<br />

E


I /l1l rr,rt l\ I r U VY L/<br />

AMSTER,DAM 27 APRIL 1586<br />

NU PAPIER UIT DÍ|RDRECHT<br />

Craaf Leicester<br />

Lupaert en Van Aelst<br />

I]I'RECHT - 2? APRIL (van onze correspon<strong>de</strong>nt). Vanochtend heeft<br />

<strong>de</strong> Landvoogd Graaf Leicester te Utrecht <strong>in</strong> een korte audiëntie <strong>de</strong><br />

twce on<strong>de</strong>rnemen<strong>de</strong> Dordtse papiermakers ontvangen. In een <strong>de</strong>el<br />

van onze editie van gisteren kontlen wij reeds berichten dat Zijne<br />

Excellentie aan Hans van Aelst en Jan Lupaert, burgers van Dordrecht,<br />

octrooi heeft verleentl tot het oprichten van twee papierrnolens.<br />

Zij mogen daarmee blaurv, wit en alle an<strong>de</strong>re scorten van<br />

papier fabriceren.<br />

eerste <strong>in</strong> <strong>de</strong> Noo:<strong>de</strong>lijke Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>n<br />

zijn.<br />

S<strong>in</strong>ds generaal Parma voor ale<br />

Spaanse Tyran het beleg om Antwerpen<br />

sloeg, is hier bijna geen papler<br />

meer geïmporteeril, en s<strong>in</strong>ils hij<br />

<strong>de</strong> statl <strong>in</strong> augustus van het vodg<br />

jaar op ons veroveril heeft, kunnen<br />

rvij daarvantlaan zeker niets meer<br />

verwachten. Directe import uit<br />

Frankrijk, waar ons meeste papier<br />

vandaan komt, is een ilure aangelegenheid,<br />

<strong>in</strong> verbanil met tle burgeroorlog<br />

die daar woedt.<br />

'Het<br />

is een re<strong>de</strong>n tot grote voldoen<strong>in</strong>g,<br />

als wij bewijzen dat wij buiten<br />

Antwerpen kunnen,' heeft <strong>de</strong> Landvoogd<br />

tot <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> helen gezegd, 'en u<br />

gaat dat op uw gebied bewijzen. Ik<br />

wens u succes.'<br />

Landsadvokaat feliciteert<br />

Uit Den Haag vernemen wij, dat mr.<br />

Johan van Ol<strong>de</strong>nbarnevelt een gelukwens<br />

aan <strong>de</strong> Dordtse papierfabrikanten<br />

heeft gestuurd. Se<strong>de</strong>rt hij zes rveken<br />

gele<strong>de</strong>n Landsadvokaat van Holland<br />

werd, is dit <strong>de</strong> eerste keer, dat hij het<br />

<strong>in</strong> iets met <strong>de</strong> Graaf va:1 Leicester eens<br />

ontaangt I Faarclen of w<strong>in</strong>d?<br />

Zon<strong>de</strong>r Antwerpen I l1l,t".t*"jglrj;,'ïilfïiiïf;:ï.X?ïï<br />

TToewel oewel het onEebruikeliik ongebruikelijk is. is, <strong>de</strong>t <strong>de</strong> I <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l met spenje Spanje wordt verbo<strong>de</strong>n.<br />

-fl Landvoogd iabrikantèn ontvangt I grote wrevel velwekt' Men v<strong>in</strong>dt <strong>de</strong><br />

aan wie hij éen octrooi heeft verleend, I maatre,gel qaat' een bewijs van Engelse<br />

wil<strong>de</strong> ZijnóExcellentie <strong>in</strong> dit geval een I kortziclrtigheid - of van.EngeEe nauitzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />

maken. Hij stel<strong>de</strong> er prijs I iiver, Hoe moet <strong>de</strong> oorlog tegen Spa_nie<br />

op, <strong>de</strong> hcren Van Aelst en Lupaert Per- | betaald wor<strong>de</strong>n zon<strong>de</strong>r geld? En hoe<br />

sóonlijk geluk te wensen met hun <strong>in</strong>i- | komt men aan geld zon<strong>de</strong>r han<strong>de</strong>l.. .<br />

tiatief. Èun molens zrrllen immers <strong>de</strong> I zelfs met Spanje?<br />

Slecht Frans papier<br />

6 gul<strong>de</strong>ru Wr rtent<br />

Drijzen 1)an DiiÍ tot zes gul<strong>de</strong>n per rienr Frans<br />

L papier aan matige kualiteit zijn aI geen uitzcn<strong>de</strong>rhry<br />

meer, zo aerzekert ons <strong>de</strong> direeteur tan dit LtIaC.<br />

Onze economische me<strong>de</strong>werker tekent hierbij aan:<br />

Er is geen enkele re<strong>de</strong>n, waalcm <strong>de</strong> papiet'<strong>in</strong>dustrie<br />

<strong>in</strong> onze gewesten niet tot bloei zou kunnen<br />

raken. Lompen, water, arbeidskracht, alles is hier <strong>in</strong><br />

even grote mate aanwezig als <strong>in</strong> Flankrijk en Duitsland.<br />

Het lijkt wel of ons veelgeprezen han<strong>de</strong>ls<strong>in</strong>st<strong>in</strong>ct<br />

ons <strong>de</strong> <strong>in</strong>dustrie wat heeft laten verwaallo:en. De<br />

eensgez<strong>in</strong>dheid tussen Graaf Leicester en <strong>de</strong> Hol-<br />

Iandse Landsadvokaat <strong>in</strong> dit opzicht, bewijst hoe<br />

gezond het <strong>in</strong>itiatief van <strong>de</strong> Dordtse on<strong>de</strong>rnetners is.<br />

Misschien zullen <strong>de</strong> Amsterdamse bla<strong>de</strong>n nog aan<br />

<strong>de</strong> dreigen<strong>de</strong> verhog<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> abonnementsprljs<br />

kunnen ontkomen. Lat€n zij opschieten <strong>in</strong> Dordrecht.<br />

ALKMAAR VOLGT<br />

Jtflen bericht ons uit Alkmaar, dat <strong>de</strong> vroedschap van die stail enkele<br />

-LYr dagen gele<strong>de</strong>n, ile 21e april, vergunnlng heeft verleenil aan Jan Jacobsz.<br />

du Bois, een papiernolen met won<strong>in</strong>g te bouwen tussen I)e Ton en<br />

het Euis ter Lucht alilaar. Du Bois heeft vrijstell<strong>in</strong>g van ilienst ln ile<br />

schutterij verkregen en ile vroedschap heeft zich verplicht, b<strong>in</strong>nen 20 iaar<br />

geen anilere paplermolen toe te laten.<br />

(Het is aerheugenil ilat ook een ste<strong>de</strong>lijke o1)erheid <strong>de</strong> papier<strong>in</strong>d.ustrie hier<br />

te lan<strong>de</strong> uil aanmoeiligen. Het lijkt ons echter ile uraag, ol het oerlenen pan<br />

een monopolie hiertoe ile juiste weg is. Er ?i<strong>in</strong> gelukkig nog an<strong>de</strong>re ste<strong>de</strong>n<br />

itr, HoIIand,. Wie oolgt? Red,actie.)<br />

Tn een kort gesprek dat een onzer<br />

I tserslagqez'ers rnet <strong>de</strong> heren Van<br />

Aelst en Lupaert mocht hebben, oerklaard,en<br />

zii niet beareesd te zijn<br />

aoor l<strong>in</strong>anciële moeilijkhe<strong>de</strong>n.'AIs<br />

wA fu we<strong>í</strong>r<strong>í</strong>g ccntanten zou<strong>de</strong>n blijken<br />

te bezitten, maken aij er een<br />

consorthrn aan,' aldus cle heer Lupaert.'Wii<br />

hebben al aersch<strong>í</strong>llen<strong>de</strong><br />

aanDragen o'n7 een aan<strong>de</strong>el <strong>in</strong> ons<br />

bedrij<strong>í</strong> ontuaneen.' Gearcagil raar<br />

chnische cletails toil<strong>de</strong>n d,e on<strong>de</strong>rnelnc:s<br />

tiet t:eel lcslatcn.'Ik kdn<br />

alle:n zeqgen: een tnolen die d.oor<br />

strcmend wa,ter uord,t uoortbewogetr.,<br />

zoals itr, Duitslanil ol <strong>in</strong> Frankr|k,<br />

rnoken wij niet,' zei <strong>de</strong> heer Van<br />

Aelst. 'Een paard,emolen ligt zeker<br />

aoor <strong>de</strong> hanil, maar nisschien gaat<br />

h,et op een w<strong>in</strong>ihnolen aan. Er is wel<br />

niet altijil u<strong>in</strong>d, <strong>in</strong> ons land, naar<br />

neestal toch wel. Zeker <strong>in</strong> Dordrecht,'<br />

Doeg<strong>de</strong> hij er aa.n toe.<br />

|(ORTE BTRICl|TEl|<br />

Tê Arnstcrdaur heèÍt brlrgerngester<br />

Cornelis Pictersz.<br />

HooÍt <strong>de</strong> rechtbank bewogcn,<br />

hat dooClvonnis tegen<br />

<strong>de</strong> ciicÍ Jeroen Koppens tt<br />

Í'1.<strong>í</strong>Ílten <strong>in</strong> gevengenls-<br />

st:!<strong>í</strong>.<br />

'gedort mUn eer6tc<br />

ort'.'c<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> magistraturu<br />

d!z-.r ctad, acht jaar<br />

tel.adên, ls do enkclvoudlga<br />

cllefstal noolt meer met d.<br />

dood bastràft en zo moet<br />

dat bliJven,' eldus burgcmeester<br />

I{ooft.<br />

- van dc hand Ynn Slntol<br />

Stevln verscheen <strong>de</strong>ze week<br />

'Dc<br />

te Lel<strong>de</strong>n het werk<br />

Veeghdaet'. In dit boeL<br />

over <strong>de</strong> hvdrostatica verkla,art<br />

<strong>de</strong> gêleer<strong>de</strong> schrijver<br />

zijn nieuwe ont<strong>de</strong>kk<strong>in</strong>gel<br />

r'.it <strong>de</strong> omstandisheld, dat<br />

hil een zoveel dul<strong>de</strong>liiker<br />

tairl tot zijn beschlkÈ<strong>in</strong>g<br />

had dan Aristoteles. Dezc<br />

sprak lmmers Gr'ieks. Het<br />

Nedêrlands ls ecïrter Dict<br />

alleen geschikter voor dc<br />

wetenschap, masr ook veel<br />

ou<strong>de</strong>l.<br />

- In lïestrn<strong>in</strong>ster bereidt<br />

m<strong>in</strong>ister Wals<strong>in</strong>gham het<br />

Droces teEen <strong>de</strong> ex-konlnà<strong>in</strong><br />

van Schotland Maria<br />

Stuart voor. Het ls niet onmogelijk<br />

dat <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

landvoogd Graaf Leicester<br />

over ónige tijd naar<br />

Engeland zal wor<strong>de</strong>n geroepen.<br />

om als lld van <strong>de</strong><br />

Staatsraad <strong>de</strong>el te nemen<br />

aan het overleg <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze<br />

zaak. De ex-kon<strong>in</strong>gln zlt<br />

al 17 Jaar gevangetl.<br />

Nti duiryn<strong>de</strong>n snzrten papier en kdrtln a<strong>í</strong>tn Gewnln tot I{eel BijTon<strong>de</strong>r bij C H B<br />

G. H. BUHRMANN'S PAPIERGROOTHANDEL N V<br />

Amsterdam Arnhem Den Haag E<strong>in</strong>dhoven Gron<strong>in</strong>gen Leeuwar<strong>de</strong>n Maastricht Rotterdam Utrecht Zutphen<br />

a


NuMMEu 2 . TWAALFDE ,AARGANG. NOYEÈIBER I95ó<br />

.idii' :<br />

^Ëààr."


Zo'n druiloor<br />

bent U niet...<br />

U, die voor elke gelegenheld<br />

altild <strong>de</strong> Julste kledlng weet te kiezen,<br />

en, natuurlijk voor al uw drukwerk<br />

altqd <strong>de</strong> f uiste <strong>in</strong>kt. ..<br />

@INIÍT<br />

<strong>de</strong> julste<br />

Inkt voor<br />

het julste drukwerk<br />

*u'okl?/'v neaarv!<br />

N.Y. Rudolph Meijer's llruk<strong>in</strong>ktf abriek<br />

BROUWERSGRACHT | 52-l 5,1<br />

AMSTERDAM-C.<br />

TELEFOON 47a52-12897<br />

/o otl<br />

0.\<br />

(r<br />

Dè<br />

Nv. ctt a+érAB Rr€K, uÍ ?E(HT,<br />

R0/VUV1Ë RT$ i NVA N sANïË N<br />

ouDE 4 RA(fiT 2t3. Í8L.1262 6 -2 0 40 8. UTPE(flT<br />

BETER<br />

HOUTYRU BANKPOST<br />

met watermerk<br />

eocu&e<br />

Qruno06<br />

65 EN q}GRAMS<br />

OP DIVERSE FORMATEN<br />

A.E.RUYS&Co's<br />

PAPIERGROOTHANDEL<br />

l{AARLEM Kl. Houtwrg ló<br />

TolcÍoon K 25OO-13950<br />

Bliklntoor AMSTERDAM<br />

Kclzcrrga 7O4 Tol. 31 381 35289


REX I<br />

REX II<br />

REX lll *<br />

Papierformaat 38 x 5l cm<br />

Papierformaat 48 x óó cm<br />

Papierformaat 5ó x 7ó cm<br />

REX RECORD Vll * 7o x too cm<br />

* met versnel<strong>de</strong> terugloop van <strong>de</strong> drukplaat<br />

Uursnelheid tot 4500<br />

Uursnelheid tot 3ófl1<br />

Uursnelheid tot 3ófi)<br />

Uqrsnelheid tot 3fi)0<br />

N.Y. Mach<strong>in</strong>ehdn<strong>de</strong>l MAH EZ<br />

Buysko<strong>de</strong> 4l - Amsterdom-West - Telefoon 12 52 52<br />

EI<br />

Fobrikoot<br />

Koenig & Bouer<br />

Wilrzburg


CLICI]E'S<br />

toro-LtTl-lo's<br />

De Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

druk<strong>in</strong>ktfabriek met<br />

wereld reputatie<br />

Gedcponcerd<br />

Fabrieksmerk<br />

ZETT ERU-ZAAG MACH lN ES<br />

FAG-JUNtOR<br />

Snel en tot op een t punt nauwkeurig<br />

zagen van regels en regletten<br />

Zagen en <strong>í</strong>rezen bij smalle afsne<strong>de</strong><br />

<strong>in</strong> één arbeidsgang<br />

\rVINKLER FALLERT & Co. n.v.<br />

Amsterdom I Pr<strong>in</strong>sengrocht 546 I Telefoon 35839-37247<br />

N.V. DRUKINKT. EN VERFFABRIEK<br />

'ARNHEMIA'<br />

ARNHEM/HOLLAND<br />

Tele<strong>í</strong>oon (08300) 2600,f - 26364- 30347 - Telegram-ad res : Dru ki nkt - Arnhem


De ontuangst uan <strong>de</strong> Columbia<br />

De Ne<strong>de</strong>rlandse drukkerswereld heeft nu <strong>in</strong> <strong>de</strong> ,,Grafische<br />

Me<strong>de</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen" en <strong>de</strong>,,Algrafische Efficiency-tentoonstell<strong>in</strong>g"<br />

kennis kunnen nemen van onze grote nieuwe letterfamilie, <strong>de</strong><br />

,,Columbia". De ontvangst van <strong>de</strong> letter door drukkers, zetters<br />

en ontwerpers heeÍt onze verwacht<strong>in</strong>gen nog overtroffen.<br />

Wij had<strong>de</strong>n er wel reken<strong>in</strong>g me<strong>de</strong> gehou<strong>de</strong>n dat sommigen <strong>de</strong><br />

bijzon<strong>de</strong>re eigenschappen van <strong>de</strong> Columbia niet terstond zou<strong>de</strong>n<br />

doorzien, omdat <strong>de</strong> letter zo ,,gewoon" aandoet. In<strong>de</strong>rdaad<br />

waren er enkelen die ons beken<strong>de</strong>n dat zij <strong>de</strong> letters van De<br />

Roos oÍ <strong>de</strong> Garamont toch liever had<strong>de</strong>n. Wij hebben hen niet<br />

bestre<strong>de</strong>n, want dat zijn typen waarop wij even trots zijn en blij-<br />

ven als op <strong>de</strong> Columbia, maar <strong>de</strong>ze letters streven an<strong>de</strong>re i<strong>de</strong>alen<br />

na en dienen an<strong>de</strong>re doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />

Verreweg <strong>de</strong> meeste beoor<strong>de</strong>lers echter hebben wel direct ont-<br />

<strong>de</strong>kt (en gewaar<strong>de</strong>erd) wat <strong>de</strong> Columbia wil. Over <strong>de</strong> leesbaar-<br />

heid van het rustige, open beeld was men het volstrekt eens.<br />

Daarnaast had ie<strong>de</strong>r zijn eigen voorkeur: <strong>de</strong> een roem<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />

kle<strong>in</strong>e corpsen, <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r <strong>de</strong> grote; <strong>de</strong>ze prees <strong>de</strong> rome<strong>in</strong>, gene<br />

verlieÍ<strong>de</strong> zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> cursief, een <strong>de</strong>r<strong>de</strong> schil<strong>de</strong>r<strong>de</strong> ons voor wat<br />

hij met <strong>de</strong> vette cursief zou willen doen.<br />

Columbia<br />

Columb<strong>í</strong>a cursief<br />

Columbia vet<br />

Colurnb<strong>í</strong>a aet cursief<br />

Dit zijn voor ons verheugen<strong>de</strong> ervar<strong>in</strong>gen. Al vertrouwen wij<br />

ons eigen oor<strong>de</strong>el wel over <strong>de</strong> veelzijdige bruikbaarheid van <strong>de</strong>ze<br />

letter, toch is het aangenaam wanneer wij wekenlang van alle<br />

kanten horen: ,,wat een prachtige, dui<strong>de</strong>lijke letter is dat! Die<br />

zal er zeker wel <strong>in</strong>gaanl" En wanneer we dan bovendien nog<br />

vernemen dat het grootste reclamebureau ter wereld besloten<br />

heeÍt <strong>de</strong> Columbia als standaardletter <strong>in</strong> te voeren voor <strong>de</strong> pu-<br />

bliciteit van een <strong>de</strong>r grootste automobielconcerns, dan is <strong>de</strong> vol-<br />

doen<strong>in</strong>g groot.<br />

Ongetwi;feld is voor <strong>de</strong>ze laatste besliss<strong>in</strong>g ook overwogen, dat<br />

<strong>de</strong> Columbia on<strong>de</strong>r zo geheel verschillen<strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n zich-<br />

zelf blijft: op ruw en glad papier, met schrale, grijze <strong>in</strong>kt of<br />

vette, zwarte <strong>in</strong>kt, <strong>in</strong> offsetreproductie of <strong>in</strong> diepdrukraster.<br />

Voorts, dat zij door <strong>de</strong> twee rome<strong>in</strong>en en <strong>de</strong> twee levendige<br />

cursieven <strong>in</strong> vele corpsen aan <strong>de</strong> typograaÍ zo talloze mogelijk-<br />

he<strong>de</strong>n biedt.<br />

Wij hebben <strong>de</strong>ze tekst op <strong>de</strong> mach<strong>í</strong>ne gezet u<strong>í</strong>t <strong>de</strong> Intertype-Columbia<br />

corps 8 met 2 pts <strong>í</strong>nterl<strong>in</strong><strong>í</strong>e. Gaat U eens na hoe zu<strong>in</strong>ig <strong>de</strong> letter loopt<br />

ondanks het royale ilui<strong>de</strong>lijke beeld !<br />

n.y. Lettergieterij "Amsterdamn vh. N. Tettero<strong>de</strong><br />

B<strong>í</strong>l<strong>de</strong>r dijkstr aat 16 3, Amsterdam-west, telef o on 8 13 13


]OH.H.VÀN EIKEREN / AMSTELVEEN<br />

Op <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g'Opdracht'<br />

die <strong>in</strong> mei van<br />

dit iaar <strong>in</strong> het Ste<strong>de</strong>liik Museum te Amsterdam<br />

geopend werd, was een boek te koop dat op het<br />

omslag <strong>de</strong> <strong>in</strong>itialen MK dÍaagt' maar volgens <strong>de</strong><br />

titelpag<strong>in</strong>a'Ruimte'heet. Op <strong>de</strong> titelpag<strong>in</strong>a is het<br />

een uitgave van <strong>de</strong> Verenig<strong>in</strong>g van Beoefenaars<br />

van <strong>de</strong> Monumentale Kunsten, maar <strong>de</strong> colofon<br />

zega dat het boek gedrukt en uitgegeven is door<br />

Drukkerii Meiier n.v. Wormerveer. Omdat het<br />

om <strong>de</strong> <strong>in</strong>houd en <strong>de</strong> typogra6sche vorm zo <strong>de</strong><br />

moeite waard is, geef ik u meteen maar <strong>de</strong> op-<br />

loss<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze elkaar tegenspreken<strong>de</strong> feiten:<br />

'Ruimte, beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunst <strong>in</strong> samenwerk<strong>in</strong>g met<br />

<strong>de</strong> architektuut', is voor naar f 3,9o bil Meiier<br />

te Wonnerveer(giro r48655) te koop.<br />

Tot recht begrip her<strong>in</strong>ner ik et aan dat <strong>de</strong> tentoon-<br />

stell<strong>in</strong>g'Opdracht' <strong>de</strong> bedoel<strong>in</strong>g had <strong>in</strong>dustrieën,<br />

banken en an<strong>de</strong>re grote bedriiven tot opdrachten<br />

aan <strong>de</strong> monumentale kunstenaars te brengen,<br />

voor het maken van biivoorbeeld een wandschil-<br />

<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g, een mozaïk, een betonreliëf' Als u er niet<br />

geweest is heeft u wel wat gemist' want u was<br />

er treffen<strong>de</strong> verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen tegengekomen van<br />

nuttigheid en kunstz<strong>in</strong>. Als u daarvan nog niet<br />

doordrongen was, had u <strong>de</strong> ovenuig<strong>in</strong>g hier<br />

kunnen opdoen dat <strong>de</strong> toegepaste kunst <strong>in</strong> het<br />

mo<strong>de</strong>rne zakenleven allesz<strong>in</strong>s op zi<strong>in</strong> plaats is'<br />

De wan<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> kant<strong>in</strong>e' <strong>de</strong> vloer <strong>in</strong> <strong>de</strong> hal van<br />

een openbaar gebouw en <strong>de</strong> muur om <strong>de</strong> fabriek<br />

zi<strong>in</strong> gebie<strong>de</strong>n die door toepass<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> monu-<br />

mentale kunst een vreug<strong>de</strong>brengen<strong>de</strong> en belang-<br />

riike functie kunnen kriigen.<br />

Het boek 'Ruimte' han<strong>de</strong>lt over <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong><br />

I<br />

ONUMENTALE KUNST. . . EN GOEDE<br />

uit<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> monumentale kunst. Prof. A. M.<br />

Flammacher leidt het <strong>in</strong> met een artikel over <strong>de</strong><br />

ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> kunst op dit gebied <strong>in</strong><br />

Ne<strong>de</strong>dand s<strong>in</strong>ds Derk<strong>in</strong><strong>de</strong>ren en Roland flolst;<br />

ir, H. Brouwer besluit het met een opstel over <strong>de</strong><br />

verhoud<strong>in</strong>g tussen mo<strong>de</strong>me architectuut, atchi-<br />

tect, monumentale kunsten en beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunste-<br />

naar. Aan <strong>de</strong> wandschil<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g, het wandtapiit, <strong>de</strong><br />

sgraffito (een wegkrabtechniek), het mozaïek, <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>tarsia (<strong>in</strong>leggen van hout of l<strong>in</strong>oleum), cera-<br />

miek, betonreliêf, glas <strong>in</strong> lood en glas <strong>in</strong> beton,<br />

zi<strong>in</strong> aparte 'hoofdstukken'<br />

gewiid. Zii geven een<br />

korte beschriiv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> techniek en foto's van<br />

daar<strong>in</strong> uitgevoet<strong>de</strong> werken. Verassend is het te<br />

zien wat biivootbeeld met beton, dat wii als een<br />

lomp materiaal kennen, bereikt kan wor<strong>de</strong>n.<br />

Het boek, r9 x z6 cm oblong, omvang 64 pag<strong>in</strong>a's,<br />

is door <strong>de</strong> mii onbeken<strong>de</strong> ontwerperBenDuiivels-<br />

hoff uitstekend typografi sch verzorgd. Allereerst<br />

is <strong>de</strong> afwissel<strong>in</strong>g van griis omslagpapier voor <strong>de</strong><br />

tekst en wit papier voor <strong>de</strong> afbeeld<strong>in</strong>gen goed<br />

gevon<strong>de</strong>n. Zeer gelukkig is <strong>de</strong> reproduktie <strong>in</strong><br />

grofraster-cliché aan het beg<strong>in</strong> van elk hoofdstuk<br />

<strong>in</strong> geel-groene kleur op het griize papier, Prettig<br />

is <strong>de</strong> <strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> fotopag<strong>in</strong>a's waar<strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

afbeeld<strong>in</strong>gen afwisselend op een gÍoen en bru<strong>in</strong><br />

kleurvlak zi<strong>in</strong> geplaatst. De plaats die <strong>de</strong> bil-<br />

schriften hebben gekregen liikt mii soms m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

geslaagd. De tekst is uit <strong>de</strong> 8-punts halfvette<br />

Garamont <strong>in</strong> kolommen van 16 augusti<strong>in</strong> breed<br />

gezet met kopies uit <strong>de</strong> halfvette Gill cursief en<br />

<strong>de</strong>ze z7 augusti<strong>in</strong> hoge tekstkolommen zijn naar<br />

on<strong>de</strong>r op <strong>de</strong> pag<strong>in</strong>a verschoven met een ruim wit<br />

aan <strong>de</strong> kop van rr augusti<strong>in</strong>, Veel van wat <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze<br />

gereproduceer<strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>gen van monumentale<br />

kunst wordt ge<strong>de</strong>monstreetd, is uit het spel voon-<br />

gekomen en het is het typografisch spel dat <strong>de</strong>ze<br />

pag<strong>in</strong>a-<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g heeft <strong>in</strong>gegeven. Z<strong>in</strong> en functie<br />

zi<strong>in</strong> <strong>in</strong> het grote kopwit niet aan te wiizen, maar<br />

<strong>de</strong> pag<strong>in</strong>a's ziln prettig om naat te kiiken en elke<br />

vraag over z<strong>in</strong> en functie is daarmee beantwoord.<br />

De geslotenheid van <strong>de</strong> drie tekstkolommen<br />

werkt <strong>in</strong> niet ger<strong>in</strong>ge mate mee aan <strong>de</strong> goe<strong>de</strong><br />

vlakver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, maar ik zou niet durven staan<strong>de</strong><br />

hou<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> <strong>in</strong>teÍl<strong>in</strong>ie van maar één punt hier<br />

voldoen<strong>de</strong> is, De leesbaarheid zou met tenm<strong>in</strong>ste<br />

één punt meet vooÍ menigeen vergroot of mis-<br />

schien pas bereikt ziln. Men vergeliike eens <strong>de</strong><br />

pag<strong>in</strong>a 'ten gelei<strong>de</strong>', die weliswaar <strong>in</strong> een grotere<br />

regellengte is gezet, maar die, afge<strong>de</strong>kt tot 16<br />

augusti<strong>in</strong> breed, het <strong>in</strong> leesbaarheid w<strong>in</strong>t,<br />

'Ruimte'<br />

is een boek om te hebben voor ie<strong>de</strong>r die<br />

belang stelt if, <strong>de</strong> zich steeds sterker ontwikkelen-<br />

<strong>de</strong> toena<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> kunst tot het praktische<br />

leven. Een on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el daatvan is <strong>de</strong> typografie en<br />

het is ook daarom dat ditvoor velen <strong>in</strong><strong>de</strong> grafische<br />

wereld een <strong>in</strong>teressante uitgave is.<br />

flietop sluit merkwaardigwelaan<strong>de</strong>verschiln<strong>in</strong>g<br />

van het rappon, uitgebracht aan <strong>de</strong> Vootlopige<br />

Raad voor <strong>de</strong> Kunst:<br />

'De<br />

sociale positie <strong>de</strong>r beel-<br />

<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunstenaars <strong>in</strong> <strong>de</strong> jaren r95o-r952'door<br />

J. W. Ilavermans. Dit is onlangs uitgekomen bil<br />

<strong>de</strong> Staatsdrukkerii te Den Haag, Zoals <strong>de</strong> titel<br />

zegt, houdt dit rapport zich bezig met <strong>de</strong> vraag<br />

hoe het met <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> vriie kunste-<br />

r


TYPOGRAFIE<br />

naar moet. Allereerst v<strong>in</strong>dt men hier<strong>in</strong> nog weer<br />

eens dui<strong>de</strong>lilk bevestigd dat <strong>de</strong> produkten van<br />

vriie kunst, om het akelig zakeliik maar reëel uit<br />

te drukken, moeiliik of geen 'afzet' v<strong>in</strong><strong>de</strong>n en er<br />

nauweliiks van een plaats <strong>in</strong> <strong>de</strong> maatschappii voor<br />

<strong>de</strong> vriie kunstenaar kan wor<strong>de</strong>n gesproken, Het<br />

rappon zoekt op sympathieke wiize naar uit_<br />

wegen en stimuleert <strong>in</strong> <strong>de</strong> eerste plaats <strong>de</strong> over-<br />

heid tot het aankopen van kunstwerken ten be-<br />

hoeve van officiële gebouwen <strong>in</strong> riik en gemeente.<br />

Het kard<strong>in</strong>ale punt echter raakt het iapport niet<br />

en dat is <strong>de</strong> te enen male afwezige mogeliikheid<br />

voor <strong>de</strong> schil<strong>de</strong>r of <strong>de</strong> beeldhouwer zi<strong>in</strong> werk aan<br />

particulieren kviit te raken. Er woldt wel van een<br />

stilgen<strong>de</strong> belangstell<strong>in</strong>g voor kunst bii het pu-<br />

bliek gesproken en dit wordt met ciifers gestaafd,<br />

maar <strong>de</strong>ze ciifers beteffen dan een stiig<strong>in</strong>g van<br />

het museumbezoek, wat - hoe verheugend dat<br />

ook is - nog wat an<strong>de</strong>rs is dan <strong>de</strong> belangstell<strong>in</strong>g<br />

tot kopen van kunst. Het zou een uitvoerige studie<br />

vragen <strong>de</strong> re<strong>de</strong>nen en motieven daarvoor na te<br />

gaan en dit valt buiten het bestek van dit anikel.<br />

Wat bii dit artikel aansluit is één van <strong>de</strong> suggesties<br />

uit het rapport, dat o,a. het bedrijfsleven <strong>de</strong> kun-<br />

stenaaf moet gaan <strong>in</strong>schakelen en <strong>de</strong> vriie kunste-<br />

naar an<strong>de</strong>rziids zich dienend <strong>in</strong> <strong>de</strong> maatschappij<br />

moet gaan <strong>in</strong>voegen. Dit lezenswaardige rappon<br />

is <strong>in</strong> een heel fraaie typografische vorm versche-<br />

nen en het is er een goed voorbeeld van dat druk-<br />

werken van <strong>de</strong>ze aard niet duf en saai behoeven<br />

te zi<strong>in</strong>, naar toch eigenliik iuist die frisheid van<br />

no<strong>de</strong> hebben welke <strong>de</strong>ze doordachte en smaak-<br />

volle verzorg<strong>in</strong>g aan dit rapport heeft gegcven.<br />

J. Pe€teÍs:<br />

Ceramische tegel<br />

B. Hendriks:<br />

L<strong>in</strong>olcum-<strong>in</strong>tarsia<br />

9<br />

Lex I lorn :<br />

Glas-appliqué<br />

Th. Kurpershoek:<br />

Detail van een wandtapijt


De tweetoerenmach<strong>in</strong>e'Sturmvogel'<br />

C.DE GROEN I ZWOLLE<br />

Tweetoerenmach<strong>in</strong>e 'sturmvogel', met stapelapparaat, kett<strong>in</strong>guitl€g en grootstapeluitleg; wordt ook met grootstapel<strong>in</strong>leg gebouwd; gecomb<strong>in</strong>eer<strong>de</strong> vellen- en stafel<strong>in</strong>leg<br />

AÍbeeld<strong>in</strong>g z: De aandrijv<strong>in</strong>gvan <strong>de</strong>'Sturmvogel'(let op <strong>de</strong>schu<strong>in</strong>e<br />

vertand<strong>in</strong>g); on<strong>de</strong>r het grote tandwiel is het speciaal geconstruccrdc<br />

tandwiel zichtlnar, door mid<strong>de</strong>l waarvan dc geruisloze gang van <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e behou<strong>de</strong>n bliift wanneer <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r omhoog gaat of<br />

buiten druk rvordt sezet<br />

In dit artikel richten we <strong>de</strong> aandacht op <strong>de</strong> tweetoeren-<br />

mach<strong>in</strong>e 'Sturmvogel', een produkt van <strong>de</strong> welbeken<strong>de</strong><br />

grafische mach<strong>in</strong>efabriek Koenig en Bauer, gevestigd te<br />

Wi.irzburg <strong>in</strong> Duitsland.<br />

Fundament- en cil<strong>in</strong><strong>de</strong>raandrijv<strong>in</strong>g zijn btj <strong>de</strong> tweetoeren-<br />

pers van geheel an<strong>de</strong>re aard dan bij <strong>de</strong> stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers (af-<br />

beeld<strong>in</strong>g z). Dit heeft on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re tot gevolg, dat <strong>de</strong> snel-<br />

heidscurve van drukfundament en drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r van bei<strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>etypen geheel verschillend is. Bij <strong>de</strong> stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers<br />

is een toe- en afnemen<strong>de</strong> snelheid van <strong>de</strong>ze vitale <strong>de</strong>len te<br />

on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n, terwijl bii <strong>de</strong> tweetoerenmach<strong>in</strong>e een con-<br />

stante snelheid van fundament en drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r te consta-<br />

teren valt. Dit is van wezenlijke <strong>in</strong>vloed geduren<strong>de</strong> het af-<br />

wikkelen van <strong>de</strong> druk. Zon<strong>de</strong>r een uitgebrei<strong>de</strong> verhan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

over dit proces te laten volgen, zal re<strong>de</strong>re drukker het als<br />

logisch aanvoelen dat een gelijkmatige afwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

druk een beter resultaat moet geven dan een wisselen<strong>de</strong><br />

snelheid tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> drukgang. De stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers heeft bii<br />

<strong>de</strong> aanvang van druk <strong>de</strong> grootste snelheid, welke tij<strong>de</strong>ns het<br />

ver<strong>de</strong>re verloop van <strong>de</strong> druk afneemt en tenslotte op het<br />

do<strong>de</strong> punt (kar achter) gelijk nul is. \X/at dit voor vormen<br />

van het grootste formaat betekent, vooral <strong>in</strong>dien clichés met<br />

diverse toonwaar<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> uiterste afloopkant staan, be-<br />

hoeven we hier niet uiteen te zetten. Bij <strong>de</strong> tweetoerenpers<br />

daarentegen geschiedt <strong>de</strong> drukuitoefen<strong>in</strong>g van 't beg<strong>in</strong> tot 't<br />

e<strong>in</strong>d van <strong>de</strong> vorm met een regelmatige doorloopsnelheid.<br />

r


l-<br />

Afuccld<strong>in</strong>g 1 : Schcmatischc voorsrcll<strong>in</strong>g<br />

van het mrllcnt s'aarop dc stalcn rol totaal<br />

opgcslotcn ligt cn hct drukfundanrcnt<br />

rl


Aflrccld<strong>in</strong>g 1: Schematische voorstell<strong>in</strong>g<br />

van het momcnt rraarop clc stalcn rol totaal<br />

opgcsloten ligt en hct drukfundamcnt<br />

ark. Drukkerii<br />

A qal behoefte bebben aan sitslai*nd tpeeioerermacb<strong>in</strong>es,<br />

drakkeli B aatt lpeeloereflmach<strong>in</strong>es èn tto?cilifl<strong>de</strong>rPersen<br />

cn drukkerli C ai<strong>í</strong>slaitend aan stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen.<br />

Ruds op <strong>de</strong> scholet respectieael/k carsilsÍen aor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> herl<strong>in</strong>gen<br />

op <strong>de</strong> hoogte gebracltl tax <strong>de</strong> aoor<strong>de</strong>len uan <strong>de</strong> lweeloerenmach<strong>in</strong>e,<br />

waarait dan rufu <strong>de</strong> ltcl ontstaat drakker le mogen wor<strong>de</strong>n<br />

aan qo'n laee<strong>í</strong>oerenmach<strong>in</strong>e. Een werkeQk clmplele uoorlicht<strong>in</strong>g<br />

le geten <strong>in</strong> <strong>de</strong> uorm uan een arÍikel is niel moge$k, aant<br />

daaraoor is bet on<strong>de</strong>rwerp te aitgebreid. Inleresseerl iemand<br />

qich uor <strong>de</strong> meer conslracliete en technische kant, dan kan bet<br />

rit tntee <strong>de</strong>hn be$aan<strong>de</strong> aakboek ' Draklecbniek' aor<strong>de</strong>n aanbettolet'<br />

Vij 4ilen ons tot <strong>de</strong> meut belangr/ke 4aken moeten bepalen,<br />

hctgun niet aixlait, da<strong>í</strong> roor hen die nie<strong>í</strong>s oJ maar we<strong>in</strong>ig un <strong>de</strong><br />

tpntoeretmach<strong>in</strong>e weten, <strong>in</strong>leressante 4aken xaar aoret por<strong>de</strong>n<br />

gebracht, die ael <strong>de</strong> moeite vaard qiln om er aandacltl aan <strong>í</strong>e besle<strong>de</strong>fi.<br />

Velisp,aar li<strong>in</strong> <strong>de</strong> constrttclies uan dirterse <strong>í</strong>aee<strong>í</strong>oerenmach<strong>in</strong>es<br />

enigermale afwikend, docb Pr<strong>in</strong>ci1ieel is <strong>de</strong> bedien<strong>in</strong>gar/wel gellik.<br />

Àfbccld<strong>in</strong>g .1: Constructic van dc zijdcl<strong>in</strong>gsc bcrveg<strong>in</strong>g<br />

van het aandrijfs'icl voor hct drukÍundaurcnt: r dticroctcnas;<br />

z aandrijfwicl; 3 stalcn rol rvclke <strong>de</strong> overÍ{anÉj<br />

van <strong>de</strong> hecn- cn rvcergaandc bcu'cg<strong>in</strong>g van hct drukfundament<br />

gclcidt; -1 ondctstc tandrccp; 5 bovcnste tandrccp<br />

IT


7<br />

Afbeeld<strong>in</strong>g 5: Àchteranzicht van <strong>de</strong> kett<strong>in</strong>guitleg: l<strong>in</strong>ks het handwiel voor<br />

regel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> vellenuitleg<br />

AÍbeeld<strong>in</strong>g 6: Voorzwmigrijper aan <strong>de</strong> 'Sturmvogel'<br />

(uit <strong>de</strong> zichtbare wippers<br />

is af te l€i<strong>de</strong>n dat bij <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e, waarvm <strong>de</strong>ze aÍbeeld<strong>in</strong>g werd gemaakt, nog<br />

<strong>de</strong> ban<strong>de</strong>nuitleg amwezig was)<br />

Àfbeeld<strong>in</strong>g 7: Het rond-<strong>in</strong>drukwerk dat er zan gemonteeÍd kan wor<strong>de</strong>n; bij<br />

eenkleurenwerk kan het apparaat achteruit gedraaid wor<strong>de</strong>n, doch het blijft<br />

<strong>de</strong>el uitmaken van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e<br />

sant om ga<strong>de</strong> te slaan. Het verwisselen geschiedt <strong>in</strong> hetzelf<strong>de</strong><br />

aangedui<strong>de</strong> tijdsbestek. Door een hefboomconstructiewordt<br />

<strong>de</strong> beweg<strong>in</strong>g tot stand gebracht. Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> heen- en weer-<br />

gaan<strong>de</strong> beweg<strong>in</strong>g van het drukfundament maakt het kam-<br />

wiel slechts dtie omwentel<strong>in</strong>gen. De as, waarop dit aandrijf-<br />

wiel is bevestigd, wordt daarom ook v/el <strong>de</strong> drietoerenas<br />

genoemd.<br />

In tegenstell<strong>in</strong>g met <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r van <strong>de</strong> stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpeÍs<br />

wordt <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r van <strong>de</strong> tweetoerenmach<strong>in</strong>e niet door<br />

het drukfundament aangedreven, doch ontvangt <strong>de</strong> aan-<br />

drijv<strong>in</strong>g van een kamwiel dat eveneens op <strong>de</strong> as van het<br />

steeds <strong>in</strong> één richt<strong>in</strong>g draaien<strong>de</strong> aandriifwiel van het druk-<br />

fundament bevestigd is (afbeeld<strong>in</strong>g z). Hieruit volgt dat ook<br />

<strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r een steeds doordraaien<strong>de</strong> beweg<strong>in</strong>g heeft,<br />

dus niet na een volbrachte druk stil staat, zoals dit bif <strong>de</strong><br />

stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers het geval is. De drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>t van een twee-<br />

toerenmach<strong>in</strong>e dnait bij <strong>de</strong> terugg^ng v^Ír het drukfunda-<br />

ment gewoon door. Opdat het drukfundament vrij on<strong>de</strong>r<br />

<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r kan doorgaan, wordt <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r bij <strong>de</strong> teruggang<br />

omhoog gebracht.<br />

Als men <strong>de</strong>ze gedachtengang nauv/keuÍig volgt, is het<br />

logisch àat daarbii een ruimte <strong>in</strong> <strong>de</strong> tan<strong>de</strong>n moet optre<strong>de</strong>n.<br />

Dat is dan ook <strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad het geval. Dat zoiets echter<br />

mechanisch niet juist kan zijn, spreekt vanzelf. Immets, als<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>grijpen<strong>de</strong> tan<strong>de</strong>n niet goed sluiten, moet dit een on-<br />

rustige loop van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e tot gevolg hebben, afgezien<br />

nog van een zekere slijtage. Het is dan ook een zeer belangriike<br />

zaak dat dit euvel voorkomen wordt. Bij <strong>de</strong> 'Sturm-<br />

vogel' heeft men dit mogelijke bezwaar on<strong>de</strong>rvangen door<br />

een vernuftig en betrouwbaar mechanisme (afbeeld<strong>in</strong>g z).<br />

Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> geheven toestand van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r blijft het<br />

grote cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rtandwiel <strong>in</strong> contact met een afzon<strong>de</strong>rlijk aan-<br />

drijfwiel. Doot een zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gse verplaats<strong>in</strong>g van dit tand-<br />

wiel blijven <strong>de</strong> tan<strong>de</strong>n normaal <strong>in</strong> elkaar grijpen. Deze con-<br />

stÍuctie is van buitengewone betekenis voot een rustige<br />

g flg v^n <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e: geen schokken, stoten of rammelen<br />

is bij een geheven drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r bemerkbaar.<br />

De wijze w^ rop <strong>de</strong> dtukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r van <strong>de</strong> 'Sturmvogel' <strong>in</strong> zijn<br />

lagers en daarme<strong>de</strong> <strong>in</strong> het freem ligt <strong>in</strong>gebed, is van dien<br />

aard dat verwij<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> dragers niet kan plaats hebben,<br />

ongeacht met welke zwate vorm dan ook.<br />

Aan <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r v<strong>in</strong><strong>de</strong>n wij elk vooÍ zich veren<strong>de</strong> grij-<br />

peÍs, wat het stellen daawan uitsluit. Opmerkelif k is, dat bij<br />

<strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rnste 'Sturmvogel' wippers, pikkers, ban<strong>de</strong>n en<br />

alles wat daarme<strong>de</strong> verband houdt zijn komen te vervallen.<br />

Dit is een belangrijke zorg voor <strong>de</strong> drukker m<strong>in</strong><strong>de</strong>r en be-<br />

tekent een niet m<strong>in</strong><strong>de</strong>r aanmerkelijke tijdw<strong>in</strong>st, omdat aan-<br />

dacht en eventuele verstell<strong>in</strong>gen enz. niet meer nodig zijn.<br />

Dit alles is mogeliik gewor<strong>de</strong>n door een feilloos, cont<strong>in</strong>u<br />

werkend kett<strong>in</strong>guitlegsysteem (afbeeld<strong>in</strong>g 5).<br />

Bij <strong>de</strong> stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers wordt het vel eerst rustig door <strong>de</strong><br />

grijpers aangevat en ten druk gevoerd. Bij <strong>de</strong> tweetoeren-<br />

mach<strong>in</strong>e wordt het vel plotsel<strong>in</strong>g door <strong>de</strong> grijpers gegrepen,<br />

terwijl <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r een zekere snelheid heeft. Een en<br />

an<strong>de</strong>r kan tot Íegisterverschillen aanleid<strong>in</strong>g geven als men<br />

niet met werk<strong>in</strong>g en gedrag van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e door en doot


vertrouwd is. De 'Sturmvogel' heeft<br />

een mechanisme, evenals enige an<strong>de</strong>re<br />

mo<strong>de</strong>rne mach<strong>in</strong>es, namelijk een zgn.<br />

v oorzwaaigriipetappataat, dat regis-<br />

terverschillen van <strong>de</strong>ze aard uitsluit.<br />

Het is opmerkelijk hoe eenvoudig en<br />

toch absoluut stabiel dit voorzvraai-<br />

mechanisme werkt (afbeeld<strong>in</strong>gen 6 en<br />

8). Het spreekt vatzelf dat dit on<strong>de</strong>r-<br />

<strong>de</strong>el van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e een goe<strong>de</strong><br />

verzorg<strong>in</strong>g en volle aandacht van <strong>de</strong><br />

drukker nodig heeft. Het <strong>in</strong>ktwerk<br />

van <strong>de</strong> 'Sturmvogel'<br />

is <strong>in</strong> volkomen<br />

overeenstemm<strong>in</strong>g met <strong>de</strong> eisen welke<br />

a^n illustratief drukwerk gesteld<br />

mogen wor<strong>de</strong>n (afbeeld<strong>in</strong>g r). De<br />

door <strong>de</strong> likrol van <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

afgenomen <strong>in</strong>kt wordt niet direct op<br />

<strong>de</strong> plaat gebracht, maar eerst door een<br />

viertal rollen voorverwreven. Eerst<br />

<strong>de</strong> laatste rol van dit viertal komt met<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>kttafel <strong>in</strong> aanrak<strong>in</strong>g. Vervolgens<br />

v<strong>in</strong>dt een verwrijv<strong>in</strong>g en ver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

plaats door zes d<strong>í</strong>agonaal op <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt-<br />

tafel gerichte rollen, een opstell<strong>in</strong>g<br />

waardoor <strong>de</strong> distribuer<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt wezenlilk wordt<br />

bevor<strong>de</strong>rd. Tenslotte v<strong>in</strong>dt nogmaals een ver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g plaats<br />

door het als pirami<strong>de</strong> opgestel<strong>de</strong> cil<strong>in</strong>drische <strong>in</strong>ktwerk,<br />

bestaan<strong>de</strong> uit vier vormrollen en vijf distributierollen.<br />

Bijzon<strong>de</strong>re aandacht is aan het uitleggen van <strong>de</strong> vellen be-<br />

steed. Al naar <strong>de</strong> aard van het papier kan het uitleggen<br />

tii<strong>de</strong>ns het drukken geregeld wor<strong>de</strong>n. Voor <strong>de</strong> veiligheid is<br />

<strong>de</strong> uitleg afgeschermd, hetgeen echter geen beletsel geeft<br />

om tii<strong>de</strong>ns het drukken een vel voor controle uit te nemen.<br />

De uitlegtafel zakt automatisch en kan <strong>in</strong> overeenstemm<strong>in</strong>g<br />

met <strong>de</strong> papierdikte afgesteld wor<strong>de</strong>n. Zodra <strong>de</strong> tafel het<br />

laagste punt bereikt heeft, wordt <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e automatisch<br />

tot stilstand gebracht. Alvorens <strong>de</strong> vellen op <strong>de</strong> uitlegtafel<br />

komen, wordt <strong>de</strong> aankomstsnelheid afgeremd door een<br />

pneumatisch werken<strong>de</strong> wals. De benodig<strong>de</strong> lucht wordt<br />

door een afzon<strong>de</strong>dijke compressor aangevoerd. De vellen<br />

wor<strong>de</strong>n bij het uitleggen aan <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> aangezogen en<br />

door <strong>de</strong> draaien<strong>de</strong> beweg<strong>in</strong>g begeleid <strong>in</strong> het uitleggen.<br />

De uitkomen<strong>de</strong> vellen leggen een lange weg af, hetgeen het<br />

<strong>in</strong>slaan en daarme<strong>de</strong> het drogen van <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt kan bevor<strong>de</strong>ren.<br />

Elk type <strong>in</strong>legapparaat kan aan <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e gemonteerd<br />

wor<strong>de</strong>n. De bedien<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e geschiedt door druk-<br />

knopschakel<strong>in</strong>g, waarvan het tableau aan <strong>de</strong> bedien<strong>in</strong>gszij<strong>de</strong><br />

vlak voor <strong>de</strong> hand ligt. Op verschillen<strong>de</strong> an<strong>de</strong>re plaatsen is<br />

gelegenheid om <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e tot stilstand te brengen. Een<br />

bijzon<strong>de</strong>re veiligheid is aangebracht, waardoot alleen met<br />

<strong>de</strong> hand gedraaid kan wor<strong>de</strong>n als <strong>de</strong> stroom geblokkeerd is.<br />

Als bijzon<strong>de</strong>rheid zij vermeld dat <strong>de</strong> 'Sturmvogel' met een<br />

speciaal drukaggregaat aangevuld kan wor<strong>de</strong>n, waardoor<br />

<strong>de</strong> pers <strong>in</strong> <strong>de</strong> klasse van <strong>de</strong> meerkleurendrukmach<strong>in</strong>es komt<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 7). Dit ^ppara t wordt als rond-<strong>in</strong>drukwerk aan<br />

Afbeeld<strong>in</strong>g 8: Beweg<strong>in</strong>gsfasen van het voorzwaaigrijperapp Í^ Í; l<strong>in</strong>ks boven:<br />

aanlegaggregaat opgeklapt, voorzwaaiapparaat buiten werk<strong>in</strong>g gegren<strong>de</strong>ld; rechts<br />

bovcn: voorzwaaigriiper pakt het vel van <strong>de</strong> aanleg; l<strong>in</strong>ks on<strong>de</strong>r: <strong>de</strong> aanleg is<br />

omhoog gegaan, voorzwaaigrijper en cil<strong>in</strong><strong>de</strong>tgrijpet hebben samen het vel vast;<br />

rcchts on<strong>de</strong>r: voorzwaaigrijpet uitgczwaaid en keett terug voor het volgcn<strong>de</strong> vel<br />

5)<br />

1====<br />

<strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r gekoppeld, waarmee een geheel ontstaat.<br />

Vij hopen bii een volgen<strong>de</strong> gelegenheid een totaal overzicht<br />

van dit rond-<strong>in</strong>drukwerk te geven. Voorlopig is het vol-<br />

doen<strong>de</strong>, te zeggen dat met dit apparaat uitzon<strong>de</strong>rlijke kleur-<br />

<strong>in</strong>drukken <strong>in</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> arbeidsgang gemaakt kunnen wor<strong>de</strong>n.<br />

Zoals uit afbeeld<strong>in</strong>gen r en 9 blijkt, is <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e <strong>in</strong> elk<br />

opzicht vrij toegankelif k, hetgeen me<strong>de</strong> er toe bijdraagt <strong>de</strong><br />

produktie te bevor<strong>de</strong>ren.<br />

De 'Sturmvogel' wordt voor verschillen<strong>de</strong> formaten ge-<br />

bouwd: <strong>de</strong> FN VIII heeft een maximum papierformaat van<br />

8r x rr8 cm en <strong>de</strong> snelheid is zyoo druks per uur; <strong>de</strong> FN X<br />

heeft een maximum formaat vafl 94 X r 36 cm en <strong>de</strong> snelheid<br />

van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e bedtaagt voor dit tvpe 2ooo druks per uur.<br />

AÍbeeld<strong>in</strong>g 9: Door <strong>de</strong> vrije toegankclijkheid tot <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r kunnen <strong>de</strong><br />

werkzaamhe<strong>de</strong>n, welke daaraan verricht moeten wor<strong>de</strong>n, gemakkelijk en pre-<br />

cieus geschie<strong>de</strong>n (let op het opgeslagen aanlegaggregaat)<br />

t


-<br />

TEKENEN EN ONT\)TERPEN VOOR ZETTERS<br />

E,VEN\TICHT EN INDELING<br />

JOH. \TALTMAN / VOORB U RG<br />

Voor het bepalen van het evenwicht <strong>in</strong> een<br />

ontwerp dienen we eerst <strong>de</strong> 'gewichten' te leren<br />

kennen waarmee we dat evenwicht moeten be-<br />

reiken. Die gewichten zi<strong>in</strong> alIe lijnen, regels,<br />

letteÍs, steÍÍen, vlakken, ticht<strong>in</strong>gen enz. die <strong>in</strong><br />

een ontwerp vooÍkomcn. In het navolgen<strong>de</strong><br />

zullen we elk van <strong>de</strong>ze gegevens een 'massa'<br />

noemen. ril<strong>í</strong>e kunnen <strong>de</strong>ze massa's weliswaar<br />

niet op een weegschaal ieggen, maar toch be-<br />

zitten ze een zekere zwa ïte; vandaar dat wc<br />

ook van lichte en zware letters spreken, Met<br />

die zwaarte bedoclen wc dus of <strong>de</strong> massa gÍoot<br />

dan wel klc<strong>in</strong> is en als grijzc vlck lichter dan<br />

wel zwaar<strong>de</strong>r van kleur (cn dus van 'gewicht')<br />

is. riTe kunnen ons <strong>in</strong> het bepalcn van die grijs-<br />

<strong>in</strong>drukken oefenen door bestaand zetu/erk te<br />

kopiêren voor wat <strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g en oppetvlakte<br />

betreft en vervolgens <strong>de</strong> letteÍs, vignetten en<br />

eventuele an<strong>de</strong>re elementen <strong>in</strong> grijs potlood uit<br />

te drukken.<br />

Aangezien ontwerpen vooral een gevoels-<br />

kwestie is - iets wat niet te leren doch wel te<br />

ontwikkelen is - willen we trachten hiervoot<br />

mid<strong>de</strong>len aan <strong>de</strong> hand te doen, nameliik door<br />

het probleem dui<strong>de</strong>lijk te maken. In een even-<br />

wichtig ontwerp zal l<strong>in</strong>ks en rechts van <strong>de</strong><br />

verticale mid<strong>de</strong>nas <strong>de</strong> <strong>in</strong>druk v^n zwaarttc v^n<br />

<strong>de</strong> massa's even groot moeten zi<strong>in</strong>. Vergeliiken<br />

we ons zoeken naat evenwicht met het wegen<br />

J uit tot het bijwon<br />

landse kleurenáag r<br />

Jr<strong>de</strong>n op Don<strong>de</strong>rdag<br />

i Studio te Den Haa<br />

en U uit tot he<br />

le <strong>de</strong>r<strong>de</strong> Ne<strong>de</strong><br />

rg welke gehou<br />

p Don<strong>de</strong>rdag 2<br />

chri Studio te<br />

,g 10 uur.<br />

U uit tot het bijw<br />

)<strong>de</strong>rlandse kleurend<br />

I wor<strong>de</strong>n op Dond<br />

Pulchri Studio te D<br />

tïffiffi<br />

Verschillen<strong>de</strong> grijs<strong>in</strong>drukken van zetsel<br />

r1<br />

dat <strong>de</strong> krui<strong>de</strong>niet op zijn balans doet, dan doen<br />

wii eigenlijk hetzelf<strong>de</strong>. Beg<strong>in</strong>nen we met ons<br />

een vel papier voor te stellen, dat aan een speld<br />

is opgehangen. L<strong>in</strong>ks on<strong>de</strong>raan staat een ge-<br />

wicht (een zwart vlekie). Het papier zzI daar-<br />

door naat rechts uitslaan. Om evenwicht te<br />

krijgen leggen we op <strong>de</strong> rechtezil<strong>de</strong> een aantal<br />

bonen (lichte kle<strong>in</strong>e vlekjes), net zo lang tot het<br />

papier weet recht hangt, Dit is maar fantasie,<br />

doch we doen met het ontwerpen van druk-<br />

werk eigenliik hetzelf<strong>de</strong>. Als oefen<strong>in</strong>g ra<strong>de</strong>n we<br />

aan uit een tijdschrift stukjes zetscl te schcuten<br />

of tc knippcn, clk mct ecn an<strong>de</strong>re grijswaar<strong>de</strong>.<br />

Ook kunnen autotypieën wor<strong>de</strong>n gebruikt, om<br />

meef en gfotere conttasten te kunnen toe-<br />

passen. De omtrek van het vlak, dat daatdoor<br />

ontstaat, is eveneens van veel belang, doch daar<br />

komen we een volgen<strong>de</strong> keer nog op terug.<br />

Vooreetst letten we alleen maar op het even-<br />

wicht. \We kunnen een ontwerpje maken als <strong>de</strong><br />

afgebeel<strong>de</strong> fruitmand, maaÍ het is helemaal niet<br />

nodig dat het plakwerk iets bepaalds vootstelt.<br />

Zoek slechts naar evenwicht <strong>in</strong> zwaaÍte van <strong>de</strong><br />

l<strong>in</strong>kerhelft tegenover die van <strong>de</strong> techterhelft.<br />

Probeer dit symmetrisch, doch vooral ook<br />

asymmetrisch.<br />

Gaan rre nu nog eens naar het krui<strong>de</strong>niers-<br />

bedriif terug. rVe merken dan op dat et ver-<br />

schillen<strong>de</strong> manieten zi<strong>in</strong> om het gewenste<br />

_l<br />

ri<br />

tw<br />

!,tw<br />

i {'ar!<br />

I w .'tt<br />

,'<br />

|<br />

Het uitbalanceren vm zgn. massa's<br />

I<br />

I<br />

Dc _ hG oudcr h@ beter, en @n ged '--'_<br />

r/, -,r van ste<br />

,. L.....@rc glote houlblokken<br />

.o'aàqn<strong>de</strong>n zon<strong>de</strong>Í vel vlmen: wut zou<strong>de</strong><br />

1e r le hoog opstijgen, en <strong>de</strong> olie @r heet zjjr<br />

het d€ksl vatr het vat gelicht wordt, dan ?<br />

r van <strong>de</strong> olie kunnen ontbÉn<strong>de</strong>n dooÍ d<br />

sv@ kunnen opl€veren voor het verl-<br />

. itr brand vliegen ván het huis: du<br />

Het plakken van drukwerkknipsels als<br />

hulpmid<strong>de</strong>l bil het zoeken naar evenwicht<br />

evenwicht te bereiken. Ten eerste door vcr-<br />

meer<strong>de</strong>ren van <strong>de</strong> bonenmassa, ten twee<strong>de</strong><br />

door verm<strong>in</strong><strong>de</strong>ren van het gewicht. Behalve<br />

<strong>de</strong>ze twee omvangswilzig<strong>in</strong>gen is et dan het<br />

veran<strong>de</strong>ren van het'soortelijk gewicht' van <strong>de</strong><br />

massa, \fle veÍstaan hieton<strong>de</strong>t het veran<strong>de</strong>ren<br />

van <strong>de</strong> kleur: het zwatt kan lichter of het grijs<br />

donker<strong>de</strong>t wor<strong>de</strong>n. Ten vier<strong>de</strong> kunnen we nog<br />

<strong>de</strong> afstand van <strong>de</strong> gewichten ten opzichte van<br />

het steunpunt van <strong>de</strong> balans vergroten of ver-<br />

kle<strong>in</strong>en, waafdoor d,e zwaatte eveneens groter<br />

of kle<strong>in</strong>er kan wor<strong>de</strong>n,<br />

Behalve <strong>de</strong> geschetste mid<strong>de</strong>len om evenwicht<br />

te zoeken zijn er twee an<strong>de</strong>re eigenschappen<br />

van <strong>de</strong> evenwichtsmassa's, Ze kunnen namelijk<br />

bei<strong>de</strong> op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> hoogte liggen, dus dat er een<br />

horizontale lijn loopt door <strong>de</strong> zwaaÍtepunten,<br />

ofwel dat ze niet op een horizontale maar op<br />

een schu<strong>in</strong>e evenwichtslijn liggen. Voor het<br />

evenwicht maakt dit geen verschil, wel echtet<br />

voor <strong>de</strong> expÍessie van het ontwetp. In het<br />

eerste geval immets schept <strong>de</strong> horizontale vorm<br />

een toestand van Íust en wordt statisch ge-<br />

noemd, terwijl <strong>in</strong> het an<strong>de</strong>re geval van dyna-<br />

misch evenwicht moet wor<strong>de</strong>n gesproken en er


een gfotefe spannlng rn het ontwefp ontstaat.<br />

Alhoewel het niet tot <strong>de</strong> onmogeliikhe<strong>de</strong>n be-<br />

hoort om bei<strong>de</strong> gtoepet<strong>in</strong>gen met succes <strong>in</strong><br />

één ontwerp te verwerken, blijkt uit het voor-<br />

gaan<strong>de</strong> toch wel dat twee naar geest verschil-<br />

len<strong>de</strong> eenhe<strong>de</strong>o zel<strong>de</strong>n tot een harmonisch<br />

geheel zullen lei<strong>de</strong>n. Schuiven we <strong>de</strong> massa's<br />

naat elkaar toe, dan ontstaat er één groep. In<br />

bei<strong>de</strong> vootbeel<strong>de</strong>n zijn <strong>de</strong> groepen asymme-<br />

ttisch gewot<strong>de</strong>n, alhoewel ze mid<strong>de</strong>n op het<br />

vlak staan en dus eigenliik symmetrisch ge-<br />

plaatst zijn. Passen we <strong>de</strong>ze theorie op zetweÍk<br />

toe, dan veÍvangen we <strong>de</strong> zwarte of gtijze<br />

massa's door zetsel met <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> grijs<strong>in</strong>druk.<br />

rVe kunnen bewust ons onfweÍp een statische<br />

dan wel een dynamische <strong>in</strong>druk geven, al naar<br />

<strong>de</strong> atd van het on<strong>de</strong>rwetp of <strong>de</strong> tekst dat<br />

wenselijk mazkt, Zo zal een opruim<strong>in</strong>gs-<br />

advertentie om een dynamische en asymme-<br />

trische vormgev<strong>in</strong>g vragen.<br />

Over het <strong>in</strong><strong>de</strong>len van het vlak (<strong>de</strong> beschikbare<br />

ruimte) willen we nu nog wat opmerk<strong>in</strong>gen<br />

maken. rJ<strong>í</strong>c moeten <strong>de</strong> ccnheid van het'vlakke'<br />

vlak niet verbteken, doch zoekcn naar middc-<br />

len om vetband te brengen tussen het vlak en<br />

hetgeen we er op gaan brengen. Door het<br />

ttekken van hulplijnen die al uit het vlak voort-<br />

vloeien kunnen we dit verband bevor<strong>de</strong>ren.<br />

Deze hulplijnen hebben het voor<strong>de</strong>el, tevens<br />

een leidraad te vormen voor het ritme van het<br />

ontwefp. Voot een statisch, symmetrisch ont-<br />

werp kunnen we het best <strong>de</strong> lijnen symmetrisch<br />

ovet het vlak vet<strong>de</strong>len, zoals het gegeven voor-<br />

beeld laat zien. Het ontweÍp (zetwerk) wordt<br />

dan op <strong>de</strong> snijpunten ontwofpen of bevat <strong>in</strong><br />

zijn votmen <strong>de</strong>len van <strong>de</strong> hulplijnen. Daardoor<br />

kan ons oog langs die <strong>de</strong>len en kernpunten<br />

ritmisch ovet het vlak wor<strong>de</strong>n geleid. Voot een<br />

dynamische compositie beg<strong>in</strong>nen we met een<br />

willekeurige lijn en brengen van daar uit <strong>de</strong><br />

hulpli<strong>in</strong>en <strong>in</strong> het verband van het vlak aan.<br />

Hier vetmij<strong>de</strong>n we juist het symmetrisch ver-<br />

lopen van <strong>de</strong> hulplijnen.<br />

Behalve <strong>de</strong> tq/ee beschreven maniercn, welke<br />

zich vooral lenen voor het maken van m<strong>in</strong> of<br />

meer <strong>de</strong>coratieve ontwerpen, is er nog cen<br />

eenvoudiger metho<strong>de</strong> om steun te hebben bij<br />

het ontwerpen of <strong>in</strong><strong>de</strong>len van zetwerk. Hierbii<br />

gaan qre uit van een bepaald getal, liefst een<br />

oneven getal (drie, viif of zeven). Volgens dit<br />

getal vet<strong>de</strong>len we <strong>de</strong> on<strong>de</strong>ttand en <strong>de</strong> zijkant<br />

van het vlak, Doot <strong>de</strong> meetpunten wor<strong>de</strong>n<br />

als hulplijnen veÍticale en horizontale lijnen<br />

getÍokken. Is het nodig, dan zetten we die<br />

ver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g door b<strong>in</strong>nen <strong>de</strong> ontstane techthoe-<br />

ken. Het plaatsen van het zetwetk op <strong>de</strong>ze<br />

hulplijnen of voorkanten van <strong>de</strong> rechthoeken<br />

bevor<strong>de</strong>tt een Íitmische en evenwichtige ver-<br />

<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, met daarbii ook nog <strong>de</strong> nodige b<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g,<br />

dootdat <strong>de</strong> rechthoeken elkaat overlappen.<br />

Bii <strong>de</strong> aangedui<strong>de</strong> <strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen mogen we <strong>de</strong><br />

f8t<br />

ur8<br />

Ís<br />

ÍÍt<strong>í</strong><br />

tÍÍ<br />

Voorbeel<strong>de</strong>n van mogelijkhe<strong>de</strong>n waalop evenwicht bereikt kan wor<strong>de</strong>n<br />

--]---ffi<br />

ns<br />

n8R arc<br />

r88<br />

uor#c<br />

f99l<br />

statrsch dynam isch<br />

-r-___ffi__<br />

Statisch of dynamisch evenwicht en symmetrie of asymmetrie <strong>in</strong> <strong>de</strong> groeper<strong>in</strong>g<br />

Voorbeeld van hulplijnen <strong>in</strong> een symmetrische en een asymmetrische compositie<br />

56(<br />

eÊ qË<br />

át<br />

u€<br />

ffi k<br />

rt<br />

sli<br />

ets<br />

fir<br />

utr 9l<br />

&<br />

9o0t<br />

0{0a<br />

r00(<br />

ts<br />

I


a<br />

Vcrschillcn<strong>de</strong> mogc)iikhcclcn orr ccn moticf tc vcrwcrkcn bij het <strong>in</strong><strong>de</strong>len van ccn vlak<br />

volgcndc puntcn niet \rcrgctcn. Dc zctspicgcl<br />

lloctcn $/c cctst aangcvcll cn zo nrogcliik<br />

moctcn wc dczc <strong>in</strong> hct uitc<strong>in</strong>dcliikc ontwcrp<br />

voclbaàr makcn door hct c<strong>in</strong>dc van ccn rcgcl,<br />

ccn lijn of andcrsz<strong>in</strong>s. I loud <strong>in</strong> dc zctspicgcl<br />

bovcnaan <strong>de</strong> ruirntc, or.n tc voorkonrcn dat ccn<br />

'gcdruktc'<br />

<strong>in</strong>dtuk ontstaat. Dc voornaamstc<br />

plaats <strong>in</strong> ccn ontwerp ligt nict <strong>in</strong> het nriddcn<br />

doch tusscr.r ccn dcrdc van ondcr cn van bovcn<br />

af. Bcg<strong>in</strong> nict zondcr mccÍ altiid rnct dc bclang-<br />

rijkstc tckst bovcnaan tc zcttcn, doch wcrk<br />

ovcr hct gchclc vlak cn houd dit ook voort-<br />

durcnd voor ogcn. Zorg dat hct oog ritnrisch<br />

van uit dc mccst opvallcndc plaats langs allc<br />

andcrc gcgcvcns wordt gclcid. Dc compositic<br />

kan voornamcliik op twcc bascs bcrustcn,<br />

narnclilk op het contrast van vcrticale tcgcn-<br />

,n^ni-rr,.' [ao<br />

["o oprf--;ng an artik'elen die pij ons '<br />

iijn<br />

is ortmogelijlomdat<br />

U eenvoridig voo<br />

I<br />

I<br />

Mole<br />

JSTEEG 4, DEN BC<br />

I<br />

I lct rxrg nraakt van punt À uit ccn reis langs <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> gegevcns en wordt weer opgevangcn cn daardoor vastgehr>u<strong>de</strong>n<br />

ovcr horizontalc richt<strong>in</strong>gcn, dan wcl op dat<br />

van tcgcngcstcldc diagonalcn. Dc richt<strong>in</strong>gcn<br />

drukken zckcre krachtcn uit, wclkc <strong>in</strong> een<br />

gocdc compositic clkaar ophcffcn, cvcnals dit<br />

rn(t klcurkrachtcn hct gcval dicnt tc zi<strong>in</strong>.<br />

Bchalvc dc hulplijncn lraarvan wc mcld<strong>in</strong>g<br />

maaktcn, wclkc mcn lijncn van 'gocdc or<strong>de</strong>'<br />

plccgt te nocmcr.l, gcvcn wc nog ecn mogelijk-<br />

hcid om ccn vlak <strong>in</strong> tc dclcn. Dczc is toc te<br />

passcn als cr sprakc is van ccn gcgcvcn motief,<br />

of lcttcr, hctwclk tcr vcrsier<strong>in</strong>g of als blik-<br />

vangcr ccn rol moct spclcn. FIct gcgcvcn voor-<br />

bccld laat zicn hoc wc dan ecn dccl cr van op<br />

hct vlak kunncn plaatscn, hoc hct gchccl cr<br />

prccics <strong>in</strong> sluit, of cr b<strong>in</strong>ncn valt.<br />

Ook is hct mogclilk één grocp tc vormcn. Dit<br />

kan dan zi<strong>in</strong> óón grocp welkc ovcr hct gchcle<br />

rl<br />

\ I IqtrTi-<br />

':ï'1q .il<br />

I<br />

arres Dll<br />

Llulplijncn voor <strong>de</strong> <strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g volgcns een bepaaldc gctals<strong>in</strong>dcl<strong>in</strong>g<br />

r6<br />

I<br />

I<br />

MMELJ_-<br />

I<br />

t<br />

t t<br />

H<br />

tl\?9-slir<br />

titilts<br />

ROSA<br />

crème<br />

t<br />

t<br />

-=-?<br />

+<br />

t+<br />

+<br />

RO SA<br />

PARFUM


vlak valt, één enkele gtoep plaatselifk, of een<br />

versprei<strong>de</strong> plaats<strong>in</strong>g van meer groepen, Vooral<br />

het plaatsen van elementen ovet het gehele<br />

vlak (voot een schutblad bijvoorbeeld) votmt<br />

een mooie oefen<strong>in</strong>g vooÍ het constructieve of<br />

improviseren<strong>de</strong> zoeken naat een vlakver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g.<br />

Daarbij moet op het ritme van <strong>de</strong> motieven en<br />

op <strong>de</strong> ruimte er tussen wor<strong>de</strong>n gelet. Het beste<br />

Íesultaat zal ontstaan door <strong>de</strong> motieven uit te<br />

knippen en eÍ net zolang mee over het papier<br />

te schuiyen tot een bevredigend resultaat wordt<br />

beteikt.<br />

Tal van oefen<strong>in</strong>gen zijn zelf te be<strong>de</strong>nken om<br />

het <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> evenwicht en compositie proef-<br />

on<strong>de</strong>rv<strong>in</strong><strong>de</strong>liik te ontwikkelen. I<strong>í</strong>ie zich hierbij<br />

enige moeite getÍoost, zaL et <strong>in</strong> z'n praktische<br />

werk ongetwijfeld zeer veel nut van eÍvaren,<br />

Verticale richt<strong>in</strong>gen<br />

harmoniëren met horizontale;<br />

hetzelf<strong>de</strong> met tegengestel<strong>de</strong><br />

diagonalen welke een dynamische<br />

werk<strong>in</strong>g hebben<br />

Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunst <strong>in</strong> <strong>de</strong> huiskamer<br />

Nog slechts we<strong>in</strong>ige dagen gele<strong>de</strong>n werd - door pr<strong>in</strong>ses<br />

Beatrix - via bei<strong>de</strong> Hilversumse zen<strong>de</strong>rs <strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>g van<br />

een bijzon<strong>de</strong>r belangwekkend plan <strong>in</strong>geleid, namelijk een<br />

radiocursus 'Openbaar Kunstbezit'. Deze radiocursus is een<br />

aantrekkelijk novum, dat we graag <strong>in</strong> <strong>de</strong> aandacht van<br />

vooral ook vele grafici aanbevelen, Elke week - te beg<strong>in</strong>nen<br />

met vrijdag r r januari - zal's avonds van tien voor zeven<br />

tot zeven uur een toelicht<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n gegeven op een of<br />

an<strong>de</strong>t kunstwerk, dat zich <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>dands openbaar bezit<br />

bev<strong>in</strong>dt. Zo'n kunstwerk kan een schepp<strong>in</strong>g van een onzer<br />

grootmeesters uit <strong>de</strong> Gou<strong>de</strong>n Eeuw zijn, maar bijvoorbeeld<br />

ook een werk van <strong>de</strong> negentien<strong>de</strong>-eeuwer V<strong>in</strong>cent van Gogh.<br />

Nu eens zal een schil<strong>de</strong>rij wor<strong>de</strong>n besproken, dan weer een<br />

beeldhouvrwerk of een teken<strong>in</strong>g of een litho.<br />

De <strong>de</strong>skundigen, die <strong>de</strong> toelicht<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> microfoon<br />

uitspteken, zullen niet <strong>in</strong> het vage weg behoeven te praten.<br />

Hun laisteraars qullen naneliik <strong>in</strong> het beqit 7!/n uan reprodukties<br />

dcr betproken aerken ! De luisteraars die zich op <strong>de</strong> cursus<br />

abonneten krijgen die reprodukties namelijk steeds tijdig<br />

thuisgestuurd. De platen zullen wor<strong>de</strong>n verzorgd volgens <strong>de</strong><br />

hoogste normen, welke bif <strong>de</strong> huidige stand van <strong>de</strong> techniek<br />

mogen wor<strong>de</strong>n aangelegd, In het algemeen zullen ze <strong>in</strong><br />

kleurendruk wor<strong>de</strong>n uitgevoerd, behalve natuurlijk als het<br />

afgebeel<strong>de</strong> werk daartoe geen aanleid<strong>in</strong>g geeft (o.a. een<br />

penteken<strong>in</strong>g). Het formaat is vrij groot gekozen: r 8 1 z4 cm<br />

plus een ruime rand. Op <strong>de</strong>ze manier bouwen <strong>de</strong> luisteraats<br />

<strong>in</strong> één cursus een prachtige platenverzamel<strong>in</strong>g op. Vaak<br />

zullen zii daar<strong>in</strong> ook later nog willen bla<strong>de</strong>ren. Velen zullen<br />

er door geprikkeld wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> afgebeel<strong>de</strong> kunstwerken <strong>in</strong><br />

werkelijkheid te g ^n zien. Mocht een luisteraar eens ver-<br />

h<strong>in</strong><strong>de</strong>rd zijn een toelicht<strong>in</strong>g te horen, dan levert ook dat<br />

geen onoveÍkomelijke bezwaren op. Alle toelicht<strong>in</strong>gen wor<strong>de</strong>n<br />

achteraf gedrukt en met regelnaat aan <strong>de</strong> abonnees geqon<strong>de</strong>n. De<br />

collectie vr<strong>in</strong>t daardoor nog sterk aan waar<strong>de</strong>. Men bezit<br />

niet alleen reprodukties van kunstwerken, maar bovendien<br />

<strong>in</strong>teressante gegevens omtrent die werken.<br />

Doordat een <strong>de</strong>rgeliike radiocursus het mogelijk maakt <strong>de</strong><br />

oplaag van <strong>de</strong> platen vrij groot te maken,is <strong>de</strong> prijs zeerlaag.<br />

U betaaltf 6,7y en krligt daaruoor ueertigplaten net biibehoren<strong>de</strong><br />

gedrakte toelicht<strong>in</strong>gfranco thuis!U kunt een abonnement aan-<br />

gaan door dit bedrag vanf 6,75 over te schriiven op giro-<br />

<strong>nummer</strong> 1665 van <strong>de</strong> Sticht<strong>in</strong>g Openbaar Kunstbezit te<br />

Amsterdam. Wilt u een handig mapje hebben waar<strong>in</strong> u <strong>de</strong><br />

reprodukties kunt opbergen, dan dient urf 8,7t te gireren.<br />

Een merkwaardige bijzon<strong>de</strong>rheid is nog, dat <strong>de</strong> vijf omroep-<br />

verenig<strong>in</strong>gen <strong>de</strong>ze cursus <strong>in</strong> hartelijke samenwerk<strong>in</strong> g aanhet<br />

Ne<strong>de</strong>rlandse volk aanbie<strong>de</strong>n. Afwisselend valt <strong>de</strong> cursus<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> zendtijd van een an<strong>de</strong>re omroepverenig<strong>in</strong>g.<br />

Zoals vermeld beg<strong>in</strong>t <strong>de</strong> cursus op rr januari. Het is dus<br />

zaak het overschrijven van f 6,15 of f 8,75 op giro<strong>nummer</strong><br />

r66y niet uit te stellen. Doe het! U wordt er rijker van!<br />

t/<br />

a


RECLAME, ME,T trE,N STAMBOOM<br />

Het ltoe en rvl(tarul?t aalt <strong>de</strong> lta/len-en-strepen uon <strong>de</strong> KLII<br />

J. OVE RD 1 E P / ÀN{ S:f tr RDÀM<br />

Men neme: een on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g met filialen over <strong>de</strong> hele aardbol; een aantal<br />

produkten dat vrijwel overal i<strong>de</strong>ntiek door <strong>de</strong>ze filialen moet wor<strong>de</strong>n verkocht;<br />

afnemers die niet alleen door <strong>de</strong> reclame van 'hun' frltaal, muaÍ ook<br />

door <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re moeten wor<strong>de</strong>n bewerkt en bovendien bereikt moeten<br />

wor<strong>de</strong>n v<strong>í</strong>a, reclamemid<strong>de</strong>len welke door <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g als eenheid, als<br />

collectiviteit, wor<strong>de</strong>n toegepast. Vraag: hoe vergroot ik het on<strong>de</strong>rsteunen<strong>de</strong><br />

eÍfect van <strong>de</strong> diverse reclamemid<strong>de</strong>len en zorg 1k terzelf<strong>de</strong>rtijd voor een<br />

herkenn<strong>in</strong>gselement, dat voor alle filialen bruikbaar is ?<br />

cen rficgvocorfic per<br />

='ffit*<br />

K]1ïl<br />

aotttttttt LwrtyA(al<br />

De KLM was een on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g die met een probieem als<br />

dit te kampen had. Filialen over <strong>de</strong> gehele wereld; artikel:<br />

luchtvervoer voor mensen, dieren en goe<strong>de</strong>ren; b<strong>in</strong>nen <strong>de</strong><br />

perken van budget en mogelijkhe<strong>de</strong>n een vrij grote zelf-<br />

standigheid van <strong>de</strong> lilialen op reclamegebied; mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />

en soms noodzaak tot overkoepelen<strong>de</strong> resp. gestandaardi-<br />

seer<strong>de</strong> reclame-uit<strong>in</strong>gen van uit een centraal punt. De cen-<br />

trale reclameleid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> KLM zag zich dan ook op een<br />

gegeven moment geplaatst voor <strong>de</strong> wenselijkheid aanhaar<br />

uit<strong>in</strong>gen een zeker b<strong>in</strong><strong>de</strong>nd element toe te voegen, opdat <strong>de</strong><br />

re<strong>de</strong>r uit Stavanger zowel als <strong>de</strong> olie-sheik uit Bare<strong>in</strong> of <strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>rwijzeres uit Caracas onmrd<strong>de</strong>llijk een vertrouwd ge-<br />

voel van'Oh ja, dat ken ik!'zou<strong>de</strong>n krijgen, bij welke<br />

reclame-activiteit dan ook. Zo'n probleem lijkt eenvoudiger<br />

dan het <strong>in</strong> werkelijkheid is. Men <strong>de</strong>nke slechts aan <strong>de</strong> nood-<br />

zaak van herkenn<strong>in</strong>g, ook <strong>in</strong> an<strong>de</strong>re schriftvormen dan het<br />

onze, bijvoorbeeld Arabisch; men <strong>de</strong>nke voorts aan <strong>de</strong><br />

noodzaak, te komen met iets wat werkelijk <strong>in</strong>ternationaal<br />

herkenbaar is: iets wat zowel kan wor<strong>de</strong>n gebruikt <strong>in</strong> adver-<br />

tenties, fol<strong>de</strong>rs, gebouwen, v/at men zowel kan tegenkomen<br />

op briefhoofd en ticket, op vorkheftruck en suikerzakje.<br />

In t949 besloot <strong>de</strong> KLM aan dit probleem iets te gaan doen<br />

en nodig<strong>de</strong> zljhaar drie reclamebureaus uit hun krachten op<br />

dit terre<strong>in</strong> te meten. (Ter toelicht<strong>in</strong>g: <strong>de</strong> I(LM werkt met<br />

drie reclamebureaus: een Ne<strong>de</strong>rlands bureau dat Ne<strong>de</strong>dand<br />

en <strong>de</strong> centraal gevoer<strong>de</strong> <strong>in</strong>ternationale reclame behan<strong>de</strong>lt,<br />

een Amerikaans bureau voor het westelijk halfrond en een<br />

Engels bureau voor het oostelijk halfrond.) De oploss<strong>in</strong>g<br />

welke het Engelse bureau voorstel<strong>de</strong>, bleek het best aan <strong>de</strong><br />

2I


f<br />

rffi<br />

n-a-;*;;l<br />

KffiI<br />

Ballcn, sftepen en vliegtuig;<br />

het KLM-merk als cen<br />

verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g naar het tekstblok<br />

Horizontale layout;<br />

het KLM-merk op apart<br />

Klt;-r*.<br />

\]ffiD.",<br />

Verticale lavout met<br />

tekstblok <strong>in</strong> het mid<strong>de</strong>n;<br />

weer KLM-merk<br />

op een apart veldje<br />

22<br />

Ailano * Àmslerdom<br />

lia tlo..ord.<br />

- Í<strong>í</strong>on.otorla<br />

150 mitruti d volo con il nuovissimo I Corr.ir'<br />

Párrcnze oghr ,l.iledl' e toloto<br />

Ad Amsterdam co<strong>in</strong>ci<strong>de</strong>.ze immcdiare p.r<br />

Xcw Íorl c tondrc<br />

<strong>í</strong> LÀ !.!ru Jbiluj. ^..Mr d, rra4<br />

lntorno'ioni I L1 li'n"Ë,lli'i*'i.i; àï!$'.<br />

c r'cno.or<strong>í</strong>oni | )L'i<strong>í</strong>iÈ1ï3ï,:i,:.ïf.ï"'<br />

Gandq to olf Europe,..<br />

KLM\ fa<strong>í</strong> &n<strong>í</strong>dhtoB i, you<br />

Írom GaDdd ro Glqoq bndon,<br />

PaÈ Am<strong>í</strong>ddd od th pdrcaÉl<br />

alta,Oa On vat<br />

,lt?.ra tud Ttip<br />

llt Crry ttsa .v.iLU. oi .L,ighn<br />

1 * tM bd rad /,,^t e d<br />

rLM @dt D"kh Àilit,, N.,Todail<br />

.t@n, edadt Nt.tvad<br />

ffiv"#<br />

.l- J- \<br />

yJ*Sz<br />

fulip time <strong>in</strong> Hoffond...<br />

April is lulip tim. i! HoIaDd. Fly with KLM<br />

and sFnd pail of you<strong>í</strong> timc visit<strong>in</strong>g thc worldf@oB<br />

bulb ficlds; thcy will lqvc you with o<br />

utrIorgÊlhble mcmory of bcauty.<br />

You en <strong>in</strong>cludê visib to lbly, SwiErlaod<br />

atrd FÍarcê witboul cxtÉ chÀrgc whcd you fly<br />

with KLM; con!étions to England, AmcÍie<br />

and most Europ€n countÍies Árc availabla daily<br />

from AmsErdam. Consult consult your T<strong>í</strong>avcl Agcnt Agcnl<br />

Í.mrd<strong>in</strong>c Ícgardiog th6ê tours to tha bulb <strong>de</strong>lds aod th. ó.<br />

cultuaal ceor6 of EuroÍF,<br />

Ttuvl /lgeaciês,<br />

KLM Rord<br />

Dutch.lb L<strong>in</strong>es<br />

Iawday Sieet<br />

verwacht<strong>in</strong>gen van het hoofdkantoor te voldoen. Het was<br />

het ballen-en-strepen-motief, gepresenteerd door het bureau<br />

Crawford te Lon<strong>de</strong>n en gecreëerd door <strong>de</strong> beroem<strong>de</strong> ont-<br />

werPer Ashlev Hav<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />

Op <strong>de</strong>ze twee pag<strong>in</strong>a's kunt u <strong>in</strong> een viertal voorbeel<strong>de</strong>n<br />

zien hoe het was en hoe het werd: vier advertenties <strong>in</strong> hun<br />

ou<strong>de</strong>, reeds bestaan<strong>de</strong> vorm en daarnazsl volgens <strong>de</strong> nieuwe<br />

layout met toepass<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> ballen en strepen. Reeds uit<br />

<strong>de</strong>ze enkele voorbeel<strong>de</strong>n blijkt hoe veelzijdig <strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>gs-<br />

mogelijkhe<strong>de</strong>n waren van dit nieuwe KlM-'gezicht'. Een<br />

aaÍdig nevenprobleem lever<strong>de</strong> <strong>in</strong>tussen nog <strong>de</strong> door Ashler-<br />

toegepaste letter<strong>in</strong>g, welke hij getekend had: waar v<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />

we een bestaand lettertype dat dit het best bena<strong>de</strong>rt? Maan-<br />

<strong>de</strong>n en maan<strong>de</strong>n heeft men gezocht en met lettergieterijen<br />

gecorrespon<strong>de</strong>erd. E<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk bleek <strong>de</strong> vette Erbar cursief er<br />

het meest op te lijken; zodat <strong>de</strong>ze werd geaccepteerd voor<br />

kopregels, slagz<strong>in</strong>nen en an<strong>de</strong>re typografische accenten.<br />

Behalve <strong>de</strong> door het I(LM-hoofdkantoor <strong>in</strong> Den Haag toe-<br />

gepaste vormen en mo<strong>de</strong>llen, waaruit <strong>de</strong> bijkantoren kunnen<br />

kiezen, moest het motief ook m<strong>in</strong> of meer wor<strong>de</strong>n gecodifi-<br />

ceerd, moest <strong>in</strong> regels wor<strong>de</strong>n vastgelegd hoe het wel en hoe<br />

het niet mocht wor<strong>de</strong>n toegepast. De strip op <strong>de</strong> pag<strong>in</strong>a's<br />

zz-23 rechts on<strong>de</strong>r laat een paar voorbeel<strong>de</strong>n uit <strong>de</strong>ze hand-<br />

leid<strong>in</strong>g zien. Enige van <strong>de</strong> regels lui<strong>de</strong>n (zodat u zelf kunt<br />

n g afl welke van <strong>de</strong> voorbeel<strong>de</strong>n goed en welke fout is):<br />

<strong>de</strong> strepen gaan on<strong>de</strong>r een hoek v^fl 4t" van l<strong>in</strong>ks on<strong>de</strong>r naar<br />

rechts boven; <strong>de</strong> schaduw van <strong>de</strong> han<strong>de</strong>lsmerk-bal zit rechts<br />

on<strong>de</strong>r en heeft een dikte van ongeveer een tien<strong>de</strong> van <strong>de</strong>


19.::-., f t*'*"I<br />

Hwyoil<br />

I ru rurór,<br />

Ë!*<br />

*<br />

s<br />

ffiffiïYffit<br />

ffis"\Í@l<br />

'*[r::ï€f3?s:<br />

doorsnee van <strong>de</strong> cirkel; <strong>de</strong> breedteverhoud<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> lichte<br />

en donkere stÍepen is ongeveer 6 : y; <strong>de</strong> bal met het KLM-<br />

merk moet tegen een strepen-achtergrond sïa i, e<strong>í</strong>2.<br />

In <strong>de</strong> bijna zeven jaren, dat dit motief door <strong>de</strong> KLM wordt<br />

toegepast, is er een bepaal<strong>de</strong> verschuiv<strong>in</strong>g te zien <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

'zwaarte' waaÍmee het wordt gebruikt. Een enkele blik op<br />

<strong>de</strong> gereproduceer<strong>de</strong> voorbeel<strong>de</strong>n toont dit reeds aan; <strong>de</strong><br />

bijschriften zullen <strong>de</strong>ze algemene <strong>in</strong>druk wellicht nog v/at<br />

verdui<strong>de</strong>lijken.<br />

De vraag, waarom <strong>de</strong> KLM dit motief niet ook toepast op<br />

wat kan wor<strong>de</strong>n beschouvrd als <strong>de</strong> 'verpakk<strong>in</strong>g' van het<br />

'produkt' dat zij verkoopt, <strong>de</strong> vliegtuigen dus, moest on-<br />

beantwoord blijven. Afgezien van het w^^r efl hoe, <strong>de</strong><br />

vormgev<strong>in</strong>g dus, blijkt over <strong>de</strong> noodzaak nog geen een-<br />

stemmigheid te heersen. Maar hiervoot zal<strong>in</strong> <strong>de</strong> loop van <strong>de</strong><br />

tijd ook nog wel een oploss<strong>in</strong>g gevon<strong>de</strong>n kunnen wor<strong>de</strong>n.<br />

De tijd en <strong>de</strong> KLM zijn immers collega's: bei<strong>de</strong> vliegen!<br />

Bent u er al achter wat goed en wat fout is? Goed zijn <strong>de</strong> <strong>nummer</strong>s r en 4; <strong>de</strong> rest gaat tcgen <strong>de</strong> regels<br />

I;,en luchtvracht-advettentie uit dc reeks van<br />

tocn-en-nu van Ashley, Conscquent zijn alle<br />

clementen <strong>in</strong> dczc advertentics uit <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> vorn<br />

naar <strong>de</strong> nieuwe mcegegaan; slcchts hct<br />

jubilcumvlaggetje kon achtcrrvcgc bli jvcn<br />

Íoday ...<br />

tf Ew YoRt(<br />

Usc lodoy's rnorl c<strong>í</strong>Íicient<br />

Àfu Corgo ty;lem...<br />

KLll supoir-


a<br />

21<br />

l)c ccrstc T<strong>in</strong>rctable <strong>in</strong> hct nicuNc<br />

ballen-en-strepcn-jasje :<br />

nu ecn rcclarrc-historisch clocunrent<br />

IJet'spoorboekje' <strong>in</strong> zijn oudc vornr<br />

rret <strong>de</strong> aloudc'Vlicecndc Hollan<strong>de</strong>r' cn<br />

dc reeds tocn ovcral toegepastc<br />

schriifrvijze van <strong>de</strong> letters KLN{: mct<br />

schaduu'lijntjc cn dikkc punten<br />

KLN<br />

&<br />

It's on<br />

nEcoflnEflDArnx<br />

that n<strong>in</strong>a out of tcn<br />

of our pas9cogcÊ<br />

fl't(H<br />

f.':


Z;*:rïr*:ï<br />

fhe oaae<br />

ot lhe loel *ey<br />

I i:iïïiï""#:"ff<br />

Ptlsot{tt ,ttta{t ot{. . ,<br />

tior'. wiy<br />

ocr Pdtaangafa<br />

ilnBad. *r r.dy k'8<br />

h nil flÀr h. \nu!l jus io:<br />

*nh hhtr<strong>in</strong>a rP.n th.<br />

'riioiDlnis.r <strong>í</strong>oB F1 Èord<br />

o<strong>í</strong> i l'Í!ai nuÍ6 br<strong>í</strong> d .<br />

3!p !r t q. mrÈ (..rnSh<br />

rtr by nq.d to<br />

*f e:t'"#tr&&.NÁ<br />

ar


f<br />

Evenals het laatste voorbeeld van <strong>de</strong> vorige<br />

pag<strong>in</strong>a een advertentie uit r9y 5-'y6,<br />

ook wel genaamd <strong>de</strong> 'contour-serie' vanwege <strong>de</strong><br />

zwaar-omlijn<strong>de</strong> teken<strong>in</strong>gen met tekst e! <strong>in</strong>.<br />

Bijzon<strong>de</strong>r knap is het staal scraperboardtechniek,<br />

dat een kenmerkend on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el is van<br />

<strong>de</strong>zc voor het oostelijk halfrond bestem<strong>de</strong> scric.<br />

Fast frequent<br />

flights to : -<br />

U.S.A.<br />

Caribbean<br />

Mexico<br />

Midrlle East<br />

Far East<br />

l"ian<br />

KLN<br />

26<br />

SleepÁiÍ . . .<br />

do noÍ disturb !<br />

Here's someone who rs unruffied by a long lourney.<br />

Wouldn't you be - fly<strong>in</strong>g SleepAir? You can sleep all the<br />

way, or daydream with your hcad <strong>in</strong> the elouds, revell<strong>in</strong>g<br />

rn xLu comfort. You arrive feel<strong>in</strong>g fresh and readv<br />

for anyth<strong>in</strong>g. Asleep or awake, on board KLM you aÍe<br />

an honoured guest. KLM service and courtesy are<br />

yours to command. Better still, they<br />

aÍe thcÍe without be<strong>in</strong>g conrrnan<strong>de</strong>d<br />

l<strong>í</strong>rormarioÍ and r.s.rvarions frod all a'Í<br />

T<strong>í</strong>av.l Ascnrs or xrM Royal Durch Aid<strong>in</strong>.s<br />

Timc & Lifc A!ild<strong>in</strong>B. Nc* Bo.d 5rrc.r.<br />

Lo.don. w.l Tcl. MarÍ.Í 8801<br />

De'Europa-fol<strong>de</strong>r' : kleurenfoto's<br />

van aantÍekkelijke punten <strong>in</strong> <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>n, door dc<br />

KLÀ{ bevlogen. In <strong>de</strong>ze opengcvourven<br />

b<strong>in</strong>nenziidc is van het ballen-en-strepenrotief<br />

nog maar rand plus han<strong>de</strong>lsmcrk<br />

ovcr, <strong>in</strong> zacht-rood tegcn <strong>de</strong> achtergrond<br />

van hel-geel en licht-groeo


,,t.<br />

,<br />

il"<br />

{i.idËic<br />

4l;g}dË:i,<br />

lly therc by<br />

l)c buitcnzijclc van clc dichtgcvouucn lirl<strong>de</strong>t<br />

vcrtq)nt nict allcen hct Kl,Nt-'gczicht', ttraar,xrk dc<br />

/7.:.i<br />

.r1'.*.<br />

firrnilictrckkcn van (le calt)Ptqne Nrrl<br />

rlcze bij thuish


<strong>í</strong> T<br />

PauIRENNtrR<br />

ABE KUIPERS / GRONIN(;EN<br />

In aansluit<strong>in</strong>g op een aantal <strong>in</strong>drukken uit het leven van Paul Renner, <strong>in</strong> het vorige flummer van TéTe opgenomen, volgen<br />

ditmaal nog meer waar<strong>de</strong>volle bijzon<strong>de</strong>rhe<strong>de</strong>n over <strong>de</strong> werkzaamheid op grafisch terre<strong>in</strong> van <strong>de</strong>ze beken<strong>de</strong> kunstenaar. In<br />

het voorgaan<strong>de</strong> werd samengevat wat Renner zelf, betrekkelijk kort voor z't heengaan, schreef over z'n contacten met het<br />

uitgeverijbedrijf en over het leggen van <strong>de</strong> basis voor <strong>de</strong> beroemd gewor<strong>de</strong>n Futura-letter. Dit twee<strong>de</strong> en laatste artikel om-<br />

vat, groten<strong>de</strong>els ook ontleend aan Renners eigen beschrijv<strong>in</strong>g, nog iets na<strong>de</strong>rs over <strong>de</strong> Futura en over <strong>de</strong> totstandkom<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> beroem<strong>de</strong> Meisterschule te Mi.<strong>in</strong>chen. En ter afsluit<strong>in</strong>g volgen dan nog verschei<strong>de</strong>ne aanhal<strong>in</strong>gen, welke een beeld<br />

kunnen geven van Renners opvatt<strong>in</strong>gen over <strong>de</strong> 'mo<strong>de</strong>rne' typograf,e. Op <strong>de</strong>ze wijze hopen wij, bij het vele wat Paul<br />

Renner <strong>in</strong>z'nwerkzaam leven voor <strong>de</strong> grafische wereld heeft opgeleverd, nog na z'n dood aan velen <strong>in</strong> <strong>de</strong> grafische beroepen<br />

waar<strong>de</strong>volle gedachten van hem te hebben overgedragen.<br />

De naam Fututa heeft <strong>de</strong> letter door Ftitz<br />

\Wichert, <strong>de</strong> directeur van <strong>de</strong> Frankfurter<br />

Kunstschule, gektcgcn. $/at hij met dit woord<br />

bedoeld heeft, blijkt uit een paar z<strong>in</strong>nen die hij<br />

over <strong>de</strong> letteÍ schreeftoen het succes eÍ van nog<br />

niet te vooÍzien was: 'Alleen <strong>in</strong> <strong>de</strong> nieuwe lettcr<br />

van Paul Renner zie ik het wotdcn<strong>de</strong> - als <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> bourvkunst van <strong>de</strong> tockomst - uit geestelijke<br />

noodzakelijkheid gevotmd. Als geheel bezien<br />

is <strong>de</strong>ze lettcr <strong>de</strong> ccrste die werkelijk <strong>de</strong> nieu'wc<br />

levens<strong>in</strong>steil<strong>in</strong>g uitdrukt. Op zichzelf is hij,<br />

zond.er ann leesbaatheid of vloeiend verloop <strong>in</strong><br />

te boeten, pittig en fijn. De kern van het type<br />

is dat het abstract is, hetgeen wil zeggen: met<br />

uiterst teÍuggehoudcn <strong>in</strong>dividuele expressie<br />

het nieuwe dienen vcrkondigt.'<br />

Maar ik ben wat op <strong>de</strong> tijd vooruit gelopen,<br />

want pas <strong>in</strong> r9z7 kwam <strong>de</strong> Futura op <strong>de</strong> markt,<br />

Toch rvas <strong>de</strong> letter teeds <strong>in</strong> r9z5 <strong>in</strong> Frankfurt,<br />

<strong>de</strong> stad van <strong>de</strong> lettergietets, <strong>in</strong> alle stÍaten te<br />

zien en werd <strong>in</strong> <strong>de</strong> kr<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> boekhan<strong>de</strong>l<br />

verbteid. Dat kwam zo: Ik moest <strong>in</strong> februari<br />

voor twee gtote drukketijen te Keulen en<br />

MÈnchen-Gladbach een cursus hou<strong>de</strong>n en was<br />

ook voor lez<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> an<strong>de</strong>re Rijnlandse ste<strong>de</strong>n<br />

uitgenodigd. Omdat ik niet wist hoeveel tijd<br />

het gfaveren van een boekletter kost, nam ik<br />

zon<strong>de</strong>r er bij te <strong>de</strong>nken lichtbeel<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />

eerste gravee<strong>í</strong>ptoeven mee en toon<strong>de</strong> dc<br />

weteld hoe ik aan àeze nieuwe lettetvorm ge-<br />

komen was. Een t'tree<strong>de</strong> ootzaak: Op zekere<br />

dag vroeg $Tichert me of ik een klas vzn zijn<br />

Frankfuttet kunstschool wil<strong>de</strong> overnemen.<br />

Pasen 19z6 zou <strong>de</strong> typografische opleid<strong>in</strong>g vrij<br />

komen, waaÍvan hij mij <strong>de</strong> leid<strong>in</strong>g wil<strong>de</strong> op-<br />

dragen. Kiimpel <strong>in</strong> Mt<strong>in</strong>chen raad<strong>de</strong> mij aan<br />

het te accepteren, want hij wist dat hij niet lang<br />

28<br />

meer zou leven. Toen ik <strong>in</strong> Frankfurt <strong>in</strong> functie<br />

v/as, moest ik voor het stadsbouwbureau <strong>de</strong><br />

alfabetten van <strong>de</strong> Futura opnieuw tekenen. Zc<br />

wer<strong>de</strong>n vetveclvoudigd, om aan schil<strong>de</strong>rs als<br />

voorbeeld te dienen bij het vetwerken van<br />

letteÍs waar dan ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> stad. Zo kwzm het<br />

dat sommige drukletters, die op dc FutuÍa ge-<br />

<strong>in</strong>spireetd waÍen, nog voor <strong>de</strong> letter op <strong>de</strong><br />

markt kwamen. Omdat Hartmann er op stond<br />

dat <strong>de</strong> letter <strong>de</strong> meest volkomen uitbalancer<strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong> alle on<strong>de</strong>t<strong>de</strong>len moest hebben, heeft hij<br />

f<strong>in</strong>anciële offers gebracht als wellicht nooit<br />

voor ecn an<strong>de</strong>re letter het geval is geweest;<br />

toch heeft hij tenslotte <strong>de</strong> race gcwonnen.<br />

Nu wil ik nog vertellen hoe het tot vestig<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> Mcistetschulc is gekomen. In <strong>de</strong> herfst<br />

v^n Í92j werd aldaar een opÍocp geplaatst<br />

voor het ditecteurschap aan <strong>de</strong> Ste<strong>de</strong>lilke<br />

Nijvetheidsschool. In dit gebouw waren be-<br />

halve dc af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen voor tu<strong>in</strong>licdcn en sme<strong>de</strong>n<br />

ook die van <strong>de</strong> grafici on<strong>de</strong>rgebtacht. Uit<br />

kt<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> Mi<strong>in</strong>chener dtukkets ontv<strong>in</strong>g<br />

ik brieven met <strong>de</strong> opwekk<strong>in</strong>g, pog<strong>in</strong>gen te<br />

doen om <strong>de</strong>ze functie te krijgen. Maar ik had<br />

het <strong>in</strong> Frankfort echt naat mijn z<strong>in</strong> en voel<strong>de</strong><br />

er we<strong>in</strong>ig voor mijn werk aan <strong>de</strong> zo <strong>in</strong>teÍessante<br />

kunstschool voor <strong>de</strong> ondankbate en zware taak<br />

aan een nijverheidsschool te verwisselen. Kort<br />

voor Kerstmis ontv<strong>in</strong>g ik echter een brief van<br />

dric kantjes van <strong>de</strong> Mi<strong>in</strong>chener <strong>in</strong>specteur van<br />

het on<strong>de</strong>twijs Baier. Hij bood me <strong>de</strong> functic,<br />

waat ik geen moeite voor had gedaan, met<br />

zulke ernstige en goedc woor<strong>de</strong>n aan, dat ik<br />

het gevoel had: hier wordt ie een taak opgedtagen<br />

welke je niet weigeren mag. Ik draai<strong>de</strong><br />

mezelÍ àaarbrj geen rad voor <strong>de</strong> ogen en wist<br />

hoe moeiliik het zou ziln <strong>de</strong>ze te volbrengen,<br />

Tocn ik <strong>in</strong> <strong>de</strong> I(erstvakantie <strong>de</strong> btiefschrijver<br />

leet<strong>de</strong> kennen, verdween mijn laatste weer-<br />

stand, Met zulk een hartelijke en menselijke<br />

achtergrond kon men het allicht proberen.<br />

In februari r9z6 hield ik voot het Frankfurter<br />

Gra6sche Gezelschap een voordracht. Het was<br />

gewoonte dat men na <strong>de</strong> vootdracht nog een<br />

gezellig samenzijn had. Mi<strong>in</strong> tafelgenoot was<br />

<strong>de</strong> ou<strong>de</strong> heer Mahlau. Hij vroeg mij of ik<br />

familie was van <strong>de</strong> voorzitter van <strong>de</strong> Rijks-<br />

verzeker<strong>in</strong>gskamer> waarmee hij als voorzitter<br />

van <strong>de</strong> Boekdrukketsgemeenschap teeds jaren-<br />

lang nauw samenwerkte. Dat was mijn broer<br />

en daardoor was <strong>de</strong> toon van het gesprek ditect<br />

levendiger en vertrouwelijker. Ik vettel<strong>de</strong> hcm<br />

van dc moeilijkhe<strong>de</strong>n welke een klas voor<br />

typograÍie aan een kunstschool on<strong>de</strong>rv<strong>in</strong>dt,<br />

Moet men eigenlijk leerl<strong>in</strong>gen zetten en druk-<br />

ken leren, die dit betoep toch nooit willen<br />

uitoefenen? En .wannecr zettctsleerl<strong>in</strong>gen <strong>de</strong><br />

kunstschool bezoeken, zullen ze dan bereid zijn<br />

later weet tc gaan zetten? Hoe vaak is het niet<br />

gebeutd dat een ditecteur een begaaf<strong>de</strong> zettet<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> gelegcnheid stel<strong>de</strong> een kunstnijverheids-<br />

school te bezoeken, waatbij <strong>de</strong> zettet d^n<br />

na<strong>de</strong>rhand geen z<strong>in</strong> meer had aan <strong>de</strong> zetkast tc<br />

g^ n st^ ni hij voelt zich dan zo m^ Í tot<br />

typografisch vormer geroepen. Is het eigenlijk<br />

niet <strong>de</strong> kanket <strong>in</strong> <strong>de</strong> typografre, dat juist <strong>de</strong><br />

begaafdste zetters bij <strong>de</strong> bok weg raken? Hoe<br />

gÍ^^g men ie<strong>de</strong>r zijn promotie gunt, toch be-<br />

staat er op <strong>de</strong> wereld gecn an<strong>de</strong>re kunst waarbij<br />

<strong>de</strong> besten reeds <strong>in</strong> hun jonge jaten zo van hct<br />

pad van <strong>de</strong> werkelijke uitoefen<strong>in</strong>g van hun<br />

beroep kunnen afraken. rVe besptaken alle<br />

mogelijkhe<strong>de</strong>n van vorm<strong>in</strong>g en hogere op-


Hamburg Homburg<br />

Aan <strong>de</strong> verschi<strong>in</strong><strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Futura g<strong>in</strong>gen hecl wat expeÍimenten voraf, waarbii on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re <strong>de</strong> afwiiken<strong>de</strong> letters (l<strong>in</strong>ks) al spoedig niet houdbaar blekcn<br />

leid<strong>in</strong>g. De heer Mahlau vertel<strong>de</strong> mij, dat <strong>de</strong><br />

Verenig<strong>in</strong>g van Duitse Boekdrukkers op een<br />

bijeenkomst te Kon<strong>in</strong>gsbergen grote sommen<br />

geld beschikbaar had gesteld voor het oprich-<br />

ten van een school voor <strong>de</strong> patroonsopleid<strong>in</strong>g.<br />

De Leipziger boekdrukkets had<strong>de</strong>n opdtacht<br />

gekregen hieraan vorm te geven en te on<strong>de</strong>r-<br />

zoeken of het loon<strong>de</strong> het Màserscher Techni-<br />

cum uit te btei<strong>de</strong>n, dan wel dat een geheel<br />

nieuwe school gesticht zou moeten wor<strong>de</strong>n.<br />

Ook <strong>in</strong> Berliln <strong>de</strong>ed men <strong>de</strong> nodige moeite om<br />

<strong>de</strong> school daar te kriigen. Mii trof <strong>de</strong>ze me<strong>de</strong>-<br />

<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g als een bliksemstraal. rVanneer twee<br />

ste<strong>de</strong>n moeite doen dan heeft ook een <strong>de</strong>t<strong>de</strong><br />

kans. Deze school móet naar Mt<strong>in</strong>chen, g<strong>in</strong>g<br />

het door me heen. Naast <strong>de</strong> leerl<strong>in</strong>genopleid<strong>in</strong>g<br />

aan <strong>de</strong> Mi<strong>in</strong>chener school moest er met <strong>de</strong> be-<br />

schikbare mid<strong>de</strong>len ook nog een hogere op-<br />

leid<strong>in</strong>g komen. Alleen <strong>in</strong> Mi<strong>in</strong>chen zou<strong>de</strong>n <strong>de</strong><br />

ionge directeutszonen kunnen leren dat er nog<br />

een hoget doel is dan <strong>de</strong> rentabiliteit van hun<br />

bedriifen dat vere<strong>de</strong>ld werk meer betekent dan<br />

goe<strong>de</strong> smaak alleen. Een schi<strong>in</strong>baat toeval had<br />

mij weer op <strong>de</strong> weg gebracht, die het lot voor<br />

mij bestemd had. Nu wist ik wat me <strong>in</strong><br />

Mi<strong>in</strong>chen te doen stond. Met Pasen begon ik<br />

mijn nieuwe werkkr<strong>in</strong>g en op <strong>de</strong> re mei werd<br />

ik feesteliik b<strong>in</strong>nengehaald. Na een bewogen<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g, waarbii Àlexan<strong>de</strong>r Ol<strong>de</strong>nbourg<br />

Mt<strong>in</strong>chens zaak voot <strong>de</strong> directeuren ver<strong>de</strong>dig-<br />

<strong>de</strong>, en een opw<strong>in</strong>dcnd jaat waaÁn mijn vakan-<br />

tie er bii <strong>in</strong>schoot, werd op <strong>de</strong> re februari r9z6<br />

<strong>de</strong> Meisterschule voor Duitslands boekdruk-<br />

kers toch <strong>in</strong> Mi<strong>in</strong>chen geopend, Deze heeft<br />

on<strong>de</strong>r mi<strong>in</strong> leid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> zeven iaren, waar<strong>in</strong><br />

mijn eigen werk moest blijven rusten, een<br />

rveteldnaam vefworven. lk gafhaat een on<strong>de</strong>r-<br />

wiisvorm welke nog onveren<strong>de</strong>rd doorwerkt.<br />

Dat ik toch op zekere dag weer tot <strong>de</strong> schil<strong>de</strong>r-<br />

kunst terugkeer<strong>de</strong>, is één van <strong>de</strong> won<strong>de</strong>dijke<br />

wend<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> het leven van een kunstenaar.<br />

Tot slot laten wij dan nog enige aanhal<strong>in</strong>gen<br />

volgen, welke Renners visie op <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne<br />

typognfre weergeven, Kernachtig en scherp<br />

wist hii <strong>de</strong> problemen te stellen. Over <strong>de</strong> be-<br />

langriike relatie rvelke tussen het esthetische,<br />

het functionele en het ambachteliike <strong>in</strong> <strong>de</strong> typogta6e<br />

bestaat, zegt hii <strong>in</strong> zijn boek 'Mechani-<br />

sierte Gtaphik' het volgen<strong>de</strong>:<br />

'Technicus en<br />

kunstenaar zou men moeten zijn als men aan<br />

alle technische en esthetische eisen van mecha-<br />

nisch tot stand gebrachte grafiek zou willen<br />

voldoen. De typograaf moet steeds <strong>de</strong> tot stand<br />

te brengen eenheid voor ogen hou<strong>de</strong>n van twee<br />

uit geheel an<strong>de</strong>re gedachtesferen stammen<strong>de</strong><br />

begtippen. De door die tweeheid gegroei<strong>de</strong><br />

tegenstell<strong>in</strong>gen tussen kunst en techniek, welke<br />

zich <strong>in</strong> onze tijd steeds meeÍ op <strong>de</strong> voorgrond<br />

dr<strong>in</strong>gen, bestaan daar<strong>in</strong> dat <strong>de</strong> visie van <strong>de</strong><br />

technicus op het gebruik van typogtafische<br />

mid<strong>de</strong>len uit geheel an<strong>de</strong>re <strong>de</strong>nkbeel<strong>de</strong>n en<br />

grondslagen is gegroeid dan die van <strong>de</strong> kunste-<br />

naar, welke laatste vaak <strong>de</strong> typografische vorm-<br />

gev<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> speelruimte van zijn kunstz<strong>in</strong>nige<br />

<strong>in</strong>tuitie tracht te maken. Reeds bii <strong>de</strong> vorm<strong>in</strong>g<br />

van eeÍr drukletter is <strong>de</strong> kunstenaar gebon<strong>de</strong>n<br />

aan <strong>de</strong> onverbid<strong>de</strong>lijke wetten van <strong>de</strong> letter-<br />

gieterii. Om een harmonisch geheel te bereiken<br />

moet <strong>de</strong> lichtvleugelige kunstenaat wel eens<br />

gekottwiekt wor<strong>de</strong>n. Precies zo is het <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

praktiik van <strong>de</strong> typografre, waat het et om gaat<br />

dat een door <strong>de</strong> kunstenaar geschapen elemen-<br />

taire vorm en <strong>de</strong> praktiik zich bii elkaar weten<br />

aan te passen.'<br />

Deze rvisselwerk<strong>in</strong>g had voortdurend Renners<br />

Stofomslag van hèt vakboek van Renner<br />

belangstell<strong>in</strong>g. Zi<strong>in</strong>grote <strong>in</strong>vloed begon <strong>in</strong> een<br />

tijd dat <strong>de</strong> typografic een speelbal van <strong>de</strong>cora-<br />

tief geknutsel mct balken, vietkanten en <strong>de</strong>rge-<br />

lijke dteig<strong>de</strong> tc wor<strong>de</strong>n. De Futura bood <strong>de</strong><br />

mogelijkheid het ccnvoudigste ontwerp <strong>in</strong> al<br />

zi<strong>in</strong> soberheid een spann<strong>in</strong>g tc geven welke<br />

stvlistisch gezien volkomcn van onze tiid is.<br />

De voorbereid<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> Futura hebben<br />

weliswaar ook een neig<strong>in</strong>g naar het experimen-<br />

tele te zien gegeven, maar <strong>de</strong> uitbalancer<strong>in</strong>g<br />

was uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk zeer gaaÍ. Toen is wel gebleken<br />

dat <strong>de</strong> grondvorm van <strong>de</strong> letter nauwelijks te<br />

variëren is. Het is daarom een enormc prestatie<br />

dat toch het'mo<strong>de</strong>rne', <strong>de</strong> geest van onze tiid,<br />

zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> letter manifesteert. Paul Renner zei:<br />

'Hct mo<strong>de</strong>rne is een i<strong>de</strong>e, het is een one<strong>in</strong>dige<br />

cn nimmer geheel te volbrengen opgave. \We<br />

zoeken het doorgaans op een te smalle basis,<br />

waardoor we kans lopen enerziids over te<br />

hellen naar het conventionele, an<strong>de</strong>rzijds naar<br />

het mo<strong>de</strong>rnisme, dat is het gekke overdreven<br />

mo<strong>de</strong>rne. Er is eigenlijk geen tussen <strong>de</strong> klippen<br />

door zeilen, want het mo<strong>de</strong>rne komt niet tot<br />

stand doot compromissen tussen mo<strong>de</strong>rn en<br />

conventioneel. Het mo<strong>de</strong>rne moet niet geheel<br />

nieuw zi<strong>in</strong>, niet volkomen an<strong>de</strong>ts dan het ou<strong>de</strong>.<br />

20<br />

I


T<br />

pout Reaa.t Dlc Kunst <strong>de</strong>r Ïypogrophlc<br />

@<br />

Frênzêl & Eng€lbrcch6r 'Gcbrou(hÍgrophil. V.rlo9 Sctl<strong>in</strong> SW<br />

Een titelpag<strong>in</strong>a <strong>in</strong> toch wel zeer zuivere typografische stijl<br />

Het moet, als het nieuw wil zi<strong>in</strong>, betet zi<strong>in</strong> dan<br />

het ou<strong>de</strong> wes. ri<strong>í</strong>at ons <strong>in</strong> het ou<strong>de</strong> goed<br />

schi<strong>in</strong>t, zodat v/e het niet zou<strong>de</strong>n kunnen ver-<br />

geten, dat is niet onmo<strong>de</strong>rn, ook al is het nog<br />

zo oud. Iets beter maken is niet <strong>in</strong> <strong>de</strong> eetste<br />

plaats mooier maken. Ook onmo<strong>de</strong>me d<strong>in</strong>gen<br />

kunnen mooi zi<strong>in</strong>. Niet mo<strong>de</strong>rn ziirr ze px als<br />

een vemuftiger en doelmatiger vorm het ou<strong>de</strong><br />

beter tot ziio recht zou doen komen.'<br />

Paul Renner is <strong>de</strong> grote man gewot<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />

asymmetrische vorÁgev<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> typogtafie.<br />

Een wetkwiize welke tot op he<strong>de</strong>n aan waar<strong>de</strong><br />

niets heeft <strong>in</strong>geboet. Ofschoon Renner na zijn<br />

werkzaamheid aan <strong>de</strong> Meisterschule wat buiten<br />

het terre<strong>in</strong> van <strong>de</strong> typografie is geraakt, toch<br />

bleven zi<strong>in</strong> doelstell<strong>in</strong>gen, welke hii geduten<strong>de</strong><br />

<strong>de</strong> iaren van grote produktiviteit <strong>in</strong> zi<strong>in</strong> handboeken<br />

vastleg<strong>de</strong>, een richtsnoer. Renner koos<br />

zo positief richt<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> asymmetrische zet-<br />

wiize, dat van enige twijfel geen sprake was.<br />

Hii bezwoer <strong>de</strong> zetters, niet aan <strong>de</strong> nieuw ont-<br />

<strong>de</strong>kte waat<strong>de</strong>n voorbii te gaan: 'Men moet,<br />

ook als het meer hoofdbrekens en meer wetk<br />

kost, steeds opnieuw probeten tot nieuwe frisse<br />

oploss<strong>in</strong>gen te komen. Alleen een stiil welke<br />

t0<br />

eenvoud en beschei<strong>de</strong>nheid <strong>in</strong> zichzelf draagt,<br />

kan daattoe dienen, Er wordt dootgaans te<br />

veel kunst <strong>in</strong> <strong>de</strong> typografie bedreven. \$<strong>í</strong>erkelijk<br />

goe<strong>de</strong> typografie wordt gekenmerkt door maat<br />

hou<strong>de</strong>n.'<br />

'De ptoblemen wot<strong>de</strong>n niet uitgevon<strong>de</strong>n, ze<br />

zi<strong>in</strong> er en ze wot<strong>de</strong>n vroeger of later ont<strong>de</strong>kt.<br />

Ie<strong>de</strong>r die aan <strong>de</strong> still a^rr oÍ'tze tijd wil mee-<br />

werken, moet die problemen proberen op te<br />

lossen. Een stiil ontstaat niet door kunstenaats-<br />

grillen of op bevel van een dictator, doch uit<br />

een complex van moeiliikhe<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> ene<br />

genetatie van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>te ovemeemt. Pfoblemen<br />

zi<strong>in</strong> geduldig en ze zi<strong>in</strong> er niet op gebrand op-<br />

gelost te wot<strong>de</strong>n. Als een geneÍatie er zich aart<br />

onttrekt, dan wachten ze op <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong>. De<br />

geschie<strong>de</strong>nis vethaalt echter alleen rpaar het<br />

wel gebeurt en <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> boek-<br />

vorm<strong>in</strong>g verhaalt ons slechts van <strong>de</strong> pioniets<br />

die met succes gewerkt hebben. Terecht, want<br />

zii hebben werkeliik iets van belang gepres-<br />

teetd.' Zo sptak Renner tij<strong>de</strong>ns een voordtacht<br />

ovet het mo<strong>de</strong>rne boek, gehou<strong>de</strong>n voor uit-<br />

gevers en boekhan<strong>de</strong>laren <strong>in</strong> L<strong>in</strong>dall, <strong>in</strong> 1946.<br />

Tw<strong>in</strong>tig jaar eer<strong>de</strong>r, toen al <strong>de</strong>ze gedachten,<br />

nu toch m<strong>in</strong> of meeralgemeenaanvaard,nieuw<br />

waren, schreef hii evenwel reeds:'De nieuwe<br />

typografie veroor<strong>de</strong>elt het formalisme, omdat<br />

terwille van <strong>de</strong> ftaaie vorm het geheel geweld<br />

wordt aangedaan'. Dat <strong>de</strong> nieuwe typografie<br />

daatbii zelf vaak <strong>in</strong> nog veel etger formalisme<br />

is vervallen en nog vervalt, is niet te loochenen.<br />

In <strong>de</strong> gehele toegepaste kunst is echter thans<br />

een streven merkbaar om afstand te doen van<br />

het pronken met kunst. Dat ligt <strong>in</strong> <strong>de</strong> geest van<br />

<strong>de</strong> tijd. Omka<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g en mid<strong>de</strong>nas kunnen, doot<br />

een meesterhand toegepast, onvergelijkelilk<br />

mooi zijn, maar niemand zal ontkennen dat <strong>de</strong><br />

mid<strong>de</strong>nas tot een star typogra6sch schema was<br />

gewor<strong>de</strong>n, w^ata.artr het doel en <strong>de</strong> z<strong>in</strong> van het<br />

drukwerk te vaak ten offer vielen.<br />

'Men moet niet van elk bedrukt papiertie een<br />

kunstwerk willen maken. De nieuwe typografie<br />

zoekt voor <strong>de</strong> grote massa drukwerk, dat zon-<br />

<strong>de</strong>r lange over<strong>de</strong>nk<strong>in</strong>g snel gezet moet kunnen<br />

wor<strong>de</strong>n, niet een werkwifze welke voldoet aan<br />

<strong>de</strong> hoogste kunstz<strong>in</strong>nige eisen, maar wel aan <strong>de</strong><br />

praktische en technische. De typogtafie van<br />

<strong>de</strong>ze tiid probeet zich vtii te maken van <strong>de</strong><br />

vooropgezette dogmatische kunstregels, waar-<br />

bii echter toch <strong>de</strong> tijdloze kunstz<strong>in</strong>nige wetten<br />

met matigheid primitief aanwezig zi<strong>in</strong>. Het is<br />

begriipelijk dat men <strong>in</strong> <strong>de</strong> ptaktiik, met zulke<br />

gedachten en formulet<strong>in</strong>gen gewapend, bij het<br />

oplossen vlrr op zichzelf staan<strong>de</strong> wetkstukken<br />

niet veel beg<strong>in</strong>nen kan. Of hiermee <strong>de</strong> weg ge-<br />

wezen is, hoe <strong>de</strong> eigentijdse typografie te vet-<br />

werkeliiken? Het is niet mogeliik, want elke<br />

nieuwe opgave stelt rveer nieuwe eisen. Ten-<br />

slotte is alle on<strong>de</strong>rwiis op het terte<strong>in</strong> van <strong>de</strong><br />

kunst óf <strong>de</strong> men<strong>in</strong>g van een op zichzelf staand<br />

<strong>in</strong>dividu àf men probeert <strong>de</strong> altijd gel<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />

vormproblemen naar voren te brengen. Hier<br />

ligt <strong>de</strong> kern van <strong>de</strong> zaak. Het doen aanvoelen<br />

van <strong>de</strong> stiil kan slechts als on<strong>de</strong>rgtond dienen<br />

voor het uitvoeren van welke opdracht ook.'<br />

Rennet laat hiet zo dui<strong>de</strong>lilk bliiken, dat het<br />

mo<strong>de</strong>tne voor hem geen teugelloos paard is,<br />

dat door <strong>de</strong> beril<strong>de</strong>r tot wil<strong>de</strong> iacht opgevoerd<br />

kan wor<strong>de</strong>n, maar een gtoeien en wor<strong>de</strong>n van<br />

<strong>in</strong>houdsvolle voÍmen, welkc <strong>in</strong> harmonie zijn<br />

met onze tifd. Een bestu<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van Renners<br />

votmgev<strong>in</strong>g en van an<strong>de</strong>ren die zi<strong>in</strong> geest<br />

aangevoeld hebben, kan tot ver<strong>de</strong>te opheff<strong>in</strong>g<br />

van ons mooie typografische ambacht lei<strong>de</strong>n.


ROLAND PARVA<br />

F.!<strong>í</strong>.VÀN DAMME / AMSTERDAM<br />

Wer<strong>de</strong>n voorheen kle<strong>in</strong>e offsetmach<strong>in</strong>es <strong>in</strong> <strong>de</strong> drukkerijen<br />

als een aanvull<strong>in</strong>g op het mach<strong>in</strong>epark beschouwd, terwijl<br />

<strong>de</strong> grote één- en tweekleurenpersen <strong>de</strong> produktiemach<strong>in</strong>es<br />

waren, tegenwoordig nemen <strong>de</strong> eerstbedoel<strong>de</strong> een heel wat<br />

belangrijker plaats <strong>in</strong>. Zelfs zijn er drukkerijen welke uitsluitend<br />

met kle<strong>in</strong>e mach<strong>in</strong>es werken. Dit v<strong>in</strong>dt voornameliik<br />

zijn oorzaak <strong>in</strong> het feit dat <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>es na <strong>de</strong> oodog meer<br />

en meer zijn geperfectioneerd, waardoor kortere <strong>in</strong>richttii<strong>de</strong>n<br />

kon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n bereikt en - wat van groot belang is -<br />

het aantal druks per uur vrij sterk werd opgevoerd. Door<br />

korte <strong>in</strong>richttij<strong>de</strong>n en snelhe<strong>de</strong>n van Tooo en meer vellen per<br />

uur werd het mogelijk op offsetmach<strong>in</strong>es van kle<strong>in</strong> fotmaat<br />

toch grote oplagen <strong>in</strong> recordtij<strong>de</strong>n afte drukken.<br />

De Roland Pawa van Faber & Schleicher te Offenbach am<br />

Ma<strong>in</strong>, <strong>in</strong> ons land geen onbeken<strong>de</strong>, maakt <strong>de</strong> laatste jaren<br />

veel opgang. Op <strong>de</strong> gehou<strong>de</strong>n algrafische efÊciency-tentoon-<br />

stell<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> LA werd ons gelegenheid gebo<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>r<br />

<strong>de</strong>skundige leid<strong>in</strong>g kennis te nemen van <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e.<br />

De Roland Parva nu wordt <strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong> formaten ge-<br />

bouwd, w^ tva'n <strong>de</strong> meest gangbarc <strong>in</strong> ons land zijn:<br />

Parva 0 papie{orrnaat to X 70 cm max.snelheid Tooo vel/uur<br />

Parva I ,, J6 X 81 ,, ,, ,, 65oo ,, ,,<br />

Parva II ,, 6tx86 r, ,, ,, JJoo r, ,,<br />

Yan <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>es heeft <strong>de</strong> PanaI nog weer <strong>de</strong> voorkeur.<br />

Men garan<strong>de</strong>ert dat <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e bij gunstige omstandig-<br />

he<strong>de</strong>n prima kleurenwerk oplevert metzeer hoge snelhe<strong>de</strong>n,<br />

tr


-<br />

Een schema dat nog iets meer van <strong>de</strong> Roland Parva laat zicn<br />

ja tot topsnelheid. De Parva II is van forma^t groïer, m ar<br />

draait met <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> omvang van cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs rooo vel per uur<br />

m<strong>in</strong><strong>de</strong>r. Dit v<strong>in</strong>dt z'n oorzaak <strong>in</strong> <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>ere kanalen van <strong>de</strong><br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs, waardoor een vertrag<strong>in</strong>g moest plaats hebben voor<br />

<strong>de</strong> beweg<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> zwaaien<strong>de</strong> voorgrijper. De cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />

hebben schu<strong>in</strong>e vertand<strong>in</strong>g, welke tan<strong>de</strong>n, naar ons werd<br />

meege<strong>de</strong>eld, gestoken en geslepen zijn. De onbekle<strong>de</strong> druk-<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is vast, <strong>de</strong> rubbercil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is verstelbaar ten opzichte<br />

van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r en <strong>de</strong> plaatcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is verstelbaar ten<br />

opzichte van <strong>de</strong> rubbercil<strong>in</strong><strong>de</strong>r.Deze gang van zaken is af-<br />

wijkend van an<strong>de</strong>re tvpen mach<strong>in</strong>es, waarbij plaat- en druk-<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r vast zi<strong>in</strong> en dus alleen <strong>de</strong> rubbercil<strong>in</strong><strong>de</strong>r verstelbaar<br />

is ten opzichte van bei<strong>de</strong> an<strong>de</strong>re. Het voor<strong>de</strong>el van het eerst<br />

aangedui<strong>de</strong> s].sreem is, dat, als bij pasverschillen <strong>de</strong> omvang<br />

van <strong>de</strong> plaatcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r moet wor<strong>de</strong>n veran<strong>de</strong>rd, men rustig <strong>de</strong><br />

spann<strong>in</strong>g tussen plaat- en rubbercil<strong>in</strong><strong>de</strong>r verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rt ofver-<br />

meer<strong>de</strong>rt, al nazr gelang er bijgelegd of weggehaald is. Bij<br />

an<strong>de</strong>re tvpen moet het rubber losgemaakt wor<strong>de</strong>n, om daar<br />

het on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> plaat weggehaal<strong>de</strong> of bijgeleg<strong>de</strong> vel bij te leg-<br />

gen resp. ï/eg te halen, hetgeen meer tijd kost en bovendien<br />

nog veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g brengt <strong>in</strong> <strong>de</strong> spann<strong>in</strong>g tussen rubber- en<br />

drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r. De plaatdikte kan variëren van o,t tot o,8 mm.<br />

De cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs ztjnzodanig gesteld, dat, wanneer <strong>de</strong> spann<strong>in</strong>g<br />

tussen rubber- en drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r moet wor<strong>de</strong>n veran<strong>de</strong>rd. <strong>de</strong><br />

stand tussen plaat- en rubbercil<strong>in</strong><strong>de</strong>r onveran<strong>de</strong>rd blijft. De<br />

drukspann<strong>in</strong>g tussen <strong>de</strong> plaat- en rubbercil<strong>in</strong><strong>de</strong>r bedraagt<br />

o,r mm, tussen rubber- en drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r bedraagt <strong>de</strong>ze van<br />

o,r tot o,r t mm. De lager<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs is zo zuiver en<br />

stabiel, dat <strong>de</strong> pers bij o,oy mm m<strong>in</strong><strong>de</strong>r spann<strong>in</strong>gnietmeer<br />

uitdrukt. Het afstellen van <strong>de</strong> afwikkel<strong>in</strong>g moet daarom<br />

nauwgezet gebeuren.<br />

Om snel <strong>in</strong>richten van <strong>de</strong> plaat te bevor<strong>de</strong>ren, wor<strong>de</strong>n<br />

gaaties geponst aan bei<strong>de</strong> hoeken van <strong>de</strong> knijperkant. Van<br />

uit het hart van <strong>de</strong>ze gaatjes moet <strong>de</strong> kopiïst zijn werk <strong>in</strong>-<br />

<strong>de</strong>len, terwijl <strong>de</strong> offsetdrukker het hart van <strong>de</strong> gaatjes moet<br />

pasleggen op <strong>de</strong> daarvoor aanwezrge kruisen op <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r.<br />

Bovendien zt<strong>in</strong> <strong>in</strong> het cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rkanaal millimeter-schaalver-<br />

<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen aangebracht, waarop af te lezen is hoeveel men <strong>de</strong><br />

plaat van l<strong>in</strong>ks naar rechts en/of <strong>in</strong> en uit <strong>de</strong> knijp stelt. De<br />

rubberspanners zijn uitgerust met wormwielen, hetgeen een<br />

verbeter<strong>in</strong>g betekent ten opzichte van die met tandwiel en<br />

pal. Een fijne schaalver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g om <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rstand afte lezen<br />

is aanwezig. Voor <strong>de</strong> voeten van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rknijpers,<br />

die normaal een vast <strong>de</strong>el uitmaken van het cil<strong>in</strong><strong>de</strong>dichaam.<br />

)2<br />

is bij <strong>de</strong> Roland Parva een aparte lijst of l<strong>in</strong>iaal aangebracht.<br />

Zrjn <strong>de</strong> voeten na jaret te ver uitgehold, dan behoeft men<br />

alleen maar <strong>de</strong>ze lijst te <strong>de</strong>monteren en bij te werken. Dit zal<br />

beslist heel wat gemakkelijker en goedkoper zifn dan het<br />

<strong>de</strong>monteren van <strong>de</strong> gehele cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r.<br />

Het verfwerk bestaat, buiten <strong>de</strong> grote verfcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, <strong>de</strong> bak-<br />

en <strong>de</strong> likrol, uit vier opdraagrollen met drie verschillen<strong>de</strong><br />

diameters, een drietal stalen disttibutierollen, vijf over-<br />

brengrollen, twee verwrijfrollen en drie verzwaarrollen. Het<br />

is eigenlijk vanzelfsprekend, dat bij <strong>de</strong> Roland Parva het op<br />

en neer gaan automatisch geschiedt, terwijl ook <strong>de</strong> mogelijk-<br />

heid om <strong>de</strong>ze han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g te blokkeren ^anwezig is. Het was-<br />

^ppa'r^^t wordt op een gemakkelijk te bedienen plaats on<strong>de</strong>r<br />

<strong>de</strong> verfbak aangebracht.<br />

Het vochtwerk heeft normaal zijn twee vochttollen, een<br />

verchroom<strong>de</strong> koperen rol en <strong>de</strong> lik- en bakrol. llet ver-<br />

chromen van <strong>de</strong> koperen rol is geen uitzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g meer.<br />

Integen<strong>de</strong>el, praktisch elke nieuw gebouw<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e is er<br />

mee uitgerust. Vocht- en verfgev<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n getegeld met<br />

tandjes<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g.<br />

Het <strong>in</strong>legapparaat 'Mabeg' was oorspronkelijk ook een<br />

produkt van Faber & Schleicher en wel direct na <strong>de</strong> twee<strong>de</strong><br />

wereldoorlog. Het Spiess-zuigapparaat van voorheen was<br />

niet meer te verkrijgen en men heeft het toen nagebouwd,<br />

verbeterd en aangepast aan <strong>de</strong> Rolandmach<strong>in</strong>es. De aan-<br />

drijv<strong>in</strong>g van het app^r^ t geschiedt door mid<strong>de</strong>l van een<br />

cardan-as. De kett<strong>in</strong>g is hiermee van <strong>de</strong> baan, hetgeen zeker<br />

geen na<strong>de</strong>el betekent. Standaarduitvoer<strong>in</strong>g is, dat <strong>de</strong> stapel<br />

omhoog en omlaag gedraaid moet wor<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> hand,<br />

hoewel ook met motor geleverd kan wor<strong>de</strong>n als men er <strong>de</strong><br />

voorkeur aan mocht geven.<br />

Alvorens <strong>de</strong> twee opneemzuigers op het vel komen, wor<strong>de</strong>n<br />

<strong>de</strong> vellen losgeblazen door twee luchtsproeiers (eventueel<br />

voor karton te vervangen door buisjes), \Íra^Ína ten over-<br />

vloe<strong>de</strong> vier separeerborstels, twee verticale en tv/ee horizon-<br />

tale, er voor zorgen dat tij<strong>de</strong>ns het omhoog brengen van het<br />

vel bij eventueel kleven <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> vellen radicaal wor<strong>de</strong>n<br />

geschei<strong>de</strong>n. Verzwaarblokjes op <strong>de</strong> twee hoeken achteraan<br />

<strong>de</strong> stapel verh<strong>in</strong><strong>de</strong>ren het te ver omhoog blazen van <strong>de</strong><br />

Het zijaanlegmechanisme<br />

van <strong>de</strong> Parva-offsctmach<strong>in</strong>e<br />

-T


vellen door <strong>de</strong> luchtsproeiers. \i<strong>í</strong>anneer het vel omhoog<br />

gebracht is en gekiept, door eigen vacuum van <strong>de</strong> zuigers,<br />

brengt <strong>de</strong> blaasvoet, welke tevens dienst doet als stapel-<br />

hoogteregelaar, er lucht on<strong>de</strong>r. Om <strong>de</strong> lucht on<strong>de</strong>r het ge-<br />

hele vel te versprei<strong>de</strong>n en het meeslepen van een twee<strong>de</strong> vel<br />

te voorkomen, is bij <strong>de</strong> opneemzuigers een verstelbare<br />

vellenrem aangebracht. Deze houdt het vel vlak voor <strong>de</strong><br />

zuigers omlaag, tot plm. o, t cm boven <strong>de</strong> stapel, zodat prak-<br />

tisch alle blaaslucht benut wordt om het vel geheel los te<br />

maken van <strong>de</strong> stapel en daarme<strong>de</strong> <strong>de</strong> transportzuigers ge-<br />

legenheid te geven het vel op een luchtkussen gemakkelijk<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> transportwielen te brengen. Met <strong>de</strong>ze vellenrem<br />

biedt het Mabeg-apparaat meer mogelijkhe<strong>de</strong>n dan <strong>de</strong> vroe-<br />

gere tvpen van zuigapparaten, Direct na <strong>de</strong> transportwielen<br />

passeert het vel het elektrische controle-apparaat voor twee<br />

vel, waarna <strong>de</strong> transportwieltjes op het <strong>in</strong>legblad het vel<br />

ver<strong>de</strong>r transporteren. Deze wieltjes kunnen op simpele wijze<br />

wor<strong>de</strong>n gesteld v^n zwa r tot licht en zelfs helemaal vrij van<br />

<strong>de</strong> transportband. Het ^ppa'Ía t is uitgerust met zuigven-<br />

tielen welke zeer frjn te regelen zi<strong>in</strong> op <strong>de</strong> zuigkop. De grove<br />

reguler<strong>in</strong>g - en dat wordt nogal eens vergeten - moet bii <strong>de</strong><br />

pompen geschie<strong>de</strong>n.<br />

Een extra beveilig<strong>in</strong>g is aangebracht op het <strong>in</strong>legblad, om<br />

obstakels, welke zich tussen het papier bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n of zich<br />

vormen, te verh<strong>in</strong><strong>de</strong>ren <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e te bereiken. Een op<br />

hoogte te stellen l<strong>in</strong>iaal, over <strong>de</strong> gehele breedte van het <strong>in</strong>-<br />

legblad, zet door mid<strong>de</strong>l van een elektrisch contact onmid-<br />

<strong>de</strong>llijk <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e stil wanneer <strong>de</strong>ze l<strong>in</strong>iaal door een obsta-<br />

kel maar even omhoog gedrukt wordt. Men zou dit met<br />

recht <strong>de</strong> veiligheidspoort kunnen noemen.<br />

De vooraanleg, welke zich boven het <strong>in</strong>legblad bev<strong>in</strong>dt, be-<br />

staat uit vier <strong>in</strong>dividueel verstelbare nokken, welke centraal<br />

omhoog en omlaag gesteld kunnen wor<strong>de</strong>n. De stilstaan<strong>de</strong><br />

zijaanleg of schuif heeft als bewegend on<strong>de</strong>rstuk een ver-<br />

wisselbaar segment. Verwisselen kan noodzakelijk zif n voor<br />

zwaar papter of karton, waartoe een speciaal geruwd exem-<br />

plaar aanwezis is. Voor het terugspr<strong>in</strong>gen van het vel uit <strong>de</strong><br />

vooraanleg zijn <strong>de</strong> zgn. stop- of staartborstels aanwezig, ter-<br />

wiil afslagpennen er voor zorgen dat het apparaat en <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e uitgeschakeld wor<strong>de</strong>n wanneer een vel niet of niet<br />

voldoen<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> nokken komt; <strong>de</strong> vooraanleg wordt dan<br />

tevens geblokkeerd, terwijl <strong>de</strong> kniipers van <strong>de</strong> voorgrijper<br />

open blijven.<br />

De voorgrijper voert zijn zwaaien<strong>de</strong> beweg<strong>in</strong>g uit boven<br />

het <strong>in</strong>legblad. Daardoor is het noodzakeliik dat bij veran<strong>de</strong>-<br />

r<strong>in</strong>g <strong>in</strong> dikte van papier of karton <strong>de</strong> voeties van <strong>de</strong> kniipers<br />

hoger of lager gesteld wor<strong>de</strong>n, hetgeen centraal gebeurt.<br />

Een gemakkelijk af te lezen schaalver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g vereenvoudigt<br />

<strong>de</strong>ze han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g. De knijpers van <strong>de</strong> voorgrifper zijn vrij een-<br />

voudig te stellen. Een staalbandje van o,r mm dik moet dan<br />

tussen aanslag en stuitnok geplaatst wor<strong>de</strong>n; voor <strong>de</strong> druk-<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rknijpers is hiervoor een dikte van o,r; mm nodig.<br />

De Roland Parva heeft een kett<strong>in</strong>guitleg met drie knijper-<br />

systemen en uitlegtrommel, De laatste heeft <strong>in</strong> plaats van<br />

ijzeren zgn. bakelieten gelei<strong>de</strong>wielen. Deze zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> eerste<br />

plaats m<strong>in</strong><strong>de</strong>r gevaarlijk als er eens brokken mochten komen<br />

De Roland Parva, van dc uitlcgziidc uit gczicn<br />

en <strong>in</strong> <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> plaats gaan zij statische elektriciteit tegen,<br />

wat mogelijkerwif s het smetten ook nog iets verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rt. De<br />

knijpers zijn verend, evenals die van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r en <strong>de</strong><br />

voorgrijper. Het excentriek voor het openen van <strong>de</strong> uitleg-<br />

kniipers is tij<strong>de</strong>ns het draaien te verstellen, hetgeen tiids-<br />

bespar<strong>in</strong>g betekent. De zuigrol, welke ook bij <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e<br />

niet ontbreekt, heeft <strong>de</strong> mogeliikheid tot uitschakel<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> buitenste zuigmon<strong>de</strong>n, <strong>in</strong>geval van kle<strong>in</strong> formaat.<br />

Tot <strong>de</strong> standaarduitvoer<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Roland Parva behoort<br />

ook een praktische Tl-verlicht<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> uitleg. Het auto-<br />

matisch zakken van <strong>de</strong> uitlegstapel is gemakkelijk te regelen,<br />

terwijl het omhoog draaien met <strong>de</strong> hand, door aanwezigheid<br />

van twee overbreng<strong>in</strong>gen, <strong>in</strong> een moment is gebeurd. In <strong>de</strong><br />

bescherm<strong>in</strong>g boven <strong>de</strong> uitleg is <strong>de</strong> mogelijkheid geschapen<br />

om <strong>de</strong> kanten van nieuwe platen voor te buigen.<br />

De smer<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e geschiedt voor <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rassen<br />

en die van <strong>de</strong> voorgrijper vol-automatisch, terwijl het verf-<br />

werk en an<strong>de</strong>re essentiële <strong>de</strong>len half-automatisch gesmeerd<br />

wor<strong>de</strong>n. Het excentriek van <strong>de</strong> voorgrifper heeft een aparte<br />

verzorg<strong>in</strong>g; dit loopt namelijk <strong>in</strong> een oliebad, waardoor<br />

sliftage door wegvreten praktisch geen kans meer krijgt.<br />

Het <strong>in</strong>legapparaat heeft enige verzamelsmeeÍpunten, het-<br />

geen <strong>de</strong> smeertiid aanzienliik bekort.<br />

Remmen van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e geschiedt zeer gemakkelijk en snel<br />

op <strong>de</strong> motor. Hier geen last meer van doorbran<strong>de</strong>n<strong>de</strong> rem-<br />

spoelen. In<strong>de</strong>rdaad een verbeter<strong>in</strong>g. De tachometeÍ om <strong>de</strong><br />

druksnelheid af te lezen is gemonteerd mid<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> aan-<br />

drijfas van het <strong>in</strong>legapparaat. llanneer <strong>de</strong> pomp van het<br />

^ppa'r^ t uitvalt, is het mogelijk hiervoor <strong>de</strong> pomp van <strong>de</strong><br />

uitleg te benutten.<br />

De plaatsruimte tenslotte, welke <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e <strong>in</strong>neemt, is<br />

z,3o x 3,Jo m. Ziedaar het totale beeld van <strong>de</strong> Roland Parva.<br />

tt


J<br />

Een vergeten ambachtelijk. arbeid<br />

I,.VAN DI]K / AMSTF,RDÀM<br />

In <strong>de</strong>ze na-oodogse perio<strong>de</strong>, waar<strong>in</strong> men dagelijks leest over<br />

<strong>in</strong>dustrialisatie en <strong>de</strong> daarmee verbon<strong>de</strong>n problemen, is het<br />

goed om een vergeten ambacht weer eens <strong>in</strong> het licht te<br />

plaatsen. Het gaat hier om het ciseleren, een kunst welke<br />

steeds meer op <strong>de</strong> achtergrond wordt gedrongen, wat toch<br />

eigenlijk bijzon<strong>de</strong>r spiftige kanten heeft. Waarom wordt<br />

dit ciseleren eigenlijk zo we<strong>in</strong>ig meer gedaan? Het snee-<br />

vergul<strong>de</strong>n handhaaft zich tenslotte nog steeds <strong>in</strong> <strong>de</strong> b<strong>in</strong><strong>de</strong>rij.<br />

Waarom dan ook niet eens <strong>de</strong> vergul<strong>de</strong> sne<strong>de</strong> een nog<br />

mooier aanzien gegeven door mid<strong>de</strong>l van ciseleren? Tijd<br />

en kosten zullen hier wel <strong>in</strong> het spel zijn, maar soms is het<br />

toch waarlijk wel eens gerechtvaardigd om aan bezwaren<br />

als <strong>de</strong>ze voorbij te g ^n.<br />

Ciseleren is niet an<strong>de</strong>rs dan het aanbrengen van figuren <strong>in</strong><br />

bepaal<strong>de</strong> vormen op <strong>de</strong> vergul<strong>de</strong> sne<strong>de</strong>. Dit is een al eeuwen<br />

ou<strong>de</strong> versier<strong>in</strong>gsmetho<strong>de</strong>. Voordat men <strong>de</strong> boeksne<strong>de</strong> van<br />

een goudlaag g<strong>in</strong>g voorzien, omstreeks rtoo, was er al een<br />

sneeversier<strong>in</strong>g door mid<strong>de</strong>l van verf. Bijbelse figuren en<br />

an<strong>de</strong>re motieven beeld<strong>de</strong> men met verf uit op <strong>de</strong> sne<strong>de</strong>. Na<br />

<strong>de</strong>'ont<strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g' dat er een goudlaag op <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> aangebracht<br />

kon wor<strong>de</strong>n, g<strong>in</strong>g men ook <strong>de</strong> vergul<strong>de</strong> boeksne<strong>de</strong> met<br />

<strong>de</strong>rgelijke figuren versieren. Zoals een kunstschil<strong>de</strong>r zijn<br />

talenten ten toon spreid<strong>de</strong> op het l<strong>in</strong>nen doek, zo uitte <strong>de</strong><br />

kunstboekb<strong>in</strong><strong>de</strong>r zich op <strong>de</strong> vergul<strong>de</strong> sne<strong>de</strong>. Een goed<br />

voorbeeld daarvan treffen we nog aan ir <strong>de</strong> universiteits-<br />

bibliotheek te Amsterdam. Daar v<strong>in</strong>dt men een statenbijbel,<br />

vermoe<strong>de</strong>lijk gebon<strong>de</strong>n door Albertus Magnus <strong>in</strong> r664. De<br />

ftaa<strong>í</strong>eband buiten beschouw<strong>in</strong>g latend, treft ons bijzon<strong>de</strong>r<br />

<strong>de</strong> mooie sneeversier<strong>in</strong>gstechniek. Het is een vergul<strong>de</strong><br />

sne<strong>de</strong> met geciseleer<strong>de</strong> rand en met <strong>de</strong> stift geciseleer<strong>de</strong><br />

bloemen en diervormen, zoals pauwen, een<strong>de</strong>n, koni<strong>in</strong>en<br />

en ooievaars, <strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong> kleuren beschil<strong>de</strong>rd, on<strong>de</strong>r<br />

an<strong>de</strong>re rood, geel, blauw, groen, oranje, paars, wit en zwztt.<br />

Helaas wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong>rgelijke kunstwerken <strong>in</strong> onze dagen niet<br />

meer tot stand gebracht, het geschiedt thans wat eenvoudiger.<br />

De afbeeld<strong>in</strong>gen geven verschillen<strong>de</strong> geciseleer<strong>de</strong> goud-<br />

sne<strong>de</strong>n weer. De sne<strong>de</strong> op afbeeld<strong>in</strong>g r is met drie ponsies<br />

(stempeltfes) vervaardigd. Het slangenlijntje mid<strong>de</strong>n over<br />

<strong>de</strong> sne<strong>de</strong> is er <strong>in</strong> geslagen met het halve boogje dat uiterst<br />

l<strong>in</strong>ks staat op afbeeld<strong>in</strong>g z. Dit houdt dus <strong>in</strong>, dat met dit<br />

boogie negentien maal om en om <strong>de</strong> figuur <strong>in</strong>geslagen is,<br />

alleen dan nog maar aan <strong>de</strong> kopsne<strong>de</strong>. Grote nauwkeurig-<br />

heid was vereist om goe<strong>de</strong> aansluit<strong>in</strong>gen te verkrijgen.<br />

Afbeeld<strong>in</strong>g , toont een ge<strong>de</strong>eltelijk mat geslagen sne<strong>de</strong>.<br />

Het mat slaan geschied<strong>de</strong> met het ponsje, twee<strong>de</strong> van rechts<br />

van afbeeld<strong>in</strong>g 4. On<strong>de</strong>r voortdurend slaan met <strong>de</strong> ciseleer-<br />

hamer wordt het ponsje heen en weer geschoven. Hierdoor<br />

ontstaat een rullig mat ge<strong>de</strong>elte, waarbij <strong>de</strong> glimmen<strong>de</strong><br />

figuren verhoogd komen te liggen. Dit ge<strong>de</strong>eltelijk mat<br />

slaan, matteren, geeft aan <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> een verrassend fraai effect.<br />

Het boek'De drie musketiers', van afbeeld<strong>in</strong>g 4, heeft op<br />

elke sne<strong>de</strong> een zwaard <strong>in</strong> vier kleuren, namelijk zwart, blauw,<br />

rood en gdjs. Deze figuur werd eerst getekend op kalkeer-<br />

papier, over <strong>de</strong> boeksne<strong>de</strong> gespannen en met een stift op <strong>de</strong><br />

Afbeeld<strong>in</strong>g r : Een aardige geciseleer<strong>de</strong> figuratie A<strong>í</strong>beeld<strong>in</strong>g z: Bij het ciselercn toegepasre stempeltjcs<br />

t8


Afbeeld<strong>in</strong>g 3 : De sne<strong>de</strong> is voor een groot <strong>de</strong>el 'mat' geslagen<br />

sne<strong>de</strong> doorgedrukt. Deze stift, bestaan<strong>de</strong> uit een houten heft<br />

en een stalen pen, is te zieÍ op afbeeld<strong>in</strong>g 5. Hierna wordt<br />

het goud, dat b<strong>in</strong>nen <strong>de</strong> contouren van het zw^aÍà nog aan-<br />

wezig is, met een mesie weggekrabd. Vervolgens wor<strong>de</strong>n<br />

met uiterst dunne penselen <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> kleuren verfop<br />

<strong>de</strong> betreffen<strong>de</strong> plaatsen aangebracht. Op <strong>de</strong> juiste dikte aan-<br />

gemaakte plakkaatverf is goed voor dit doel.<br />

Aardige voorbeel<strong>de</strong>n van ciseleren geven he<strong>de</strong>n ten dage<br />

nog <strong>de</strong> Staphorster bijbels. Vooral bij het overb<strong>in</strong><strong>de</strong>n van<br />

<strong>de</strong>ze bijbels voorz<strong>í</strong>et men <strong>de</strong> vergul<strong>de</strong> sne<strong>de</strong> nog van diverse<br />

figuren. Opgemerkt dient echter te wor<strong>de</strong>n, dat <strong>de</strong>ze figuren<br />

als geheel <strong>in</strong>geslagen wor<strong>de</strong>n, dus elke figuur met mzar één<br />

stempel. Het goe<strong>de</strong> ciseleren omvat uiteraard ook het maken<br />

van figuren met behulp van streepies, boogjes, rondies en<br />

sterreties, zoals bij het handvergul<strong>de</strong>n nog wel voorkomt.<br />

Afbeeld<strong>in</strong>g 5 ten slotte vertoont nog een paar stempelties of<br />

ponsies, <strong>de</strong> stift en <strong>de</strong> ciseleerhamer. De hamer heeft een<br />

bre<strong>de</strong> kop, omdat tii<strong>de</strong>ns het ciseleren niet gekeken kan<br />

wor<strong>de</strong>n of er goed op het staaqe u/ordt geslagen. De blik<br />

moet gericht zi<strong>in</strong> op <strong>de</strong> plaats waar het figuurtje <strong>in</strong>geslagen<br />

vordt. Vanzelfsprekend mag niet hard geslagen wor<strong>de</strong>n,<br />

want dit zou een te diepe moet <strong>in</strong> het papier veroorzaken.<br />

Ciseleren is <strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad een bijna vergeten ambachtelijke ar-<br />

beid, welke toch <strong>de</strong> moeite waard is om juist <strong>in</strong> onze tijd van<br />

mechanisatie even opnieuw on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> aandacht gebracht te<br />

wor<strong>de</strong>n. !<strong>í</strong>ellicht v<strong>in</strong>dt een aantal collega's nog <strong>de</strong> weg om<br />

voor zichzelf <strong>de</strong> vreug<strong>de</strong> van dit handwerk na<strong>de</strong>rbij te halen.<br />

Afbeeld<strong>in</strong>g 4:<br />

Ciseleerwerk met eenvoudige<br />

toepass<strong>in</strong>g van kleut<br />

Afbeeld<strong>in</strong>g ;: Enige gereedschappen rvelke<br />

bij het ciseleren rvor<strong>de</strong>n gebruikt<br />

t9


F---<br />

Van bier en daa,r en oaeral , , ,<br />

TEBEN<br />

UND<br />

DENKEN<br />

Vorhagsreihe im Bund fiir Volksbildung<br />

Montag..<br />

9. Mai, :o Uhr, im Jugendheim<br />

Pfarrcr Karl Jakobi sóil<strong>de</strong>ri "Leben und<br />

Denken. <strong>de</strong>s go8en Menschenfreun<strong>de</strong>s<br />

ATBERT SCHWAITZER<br />

B I LI ETTE N E N PROG RAM MA'S<br />

Een sterke her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g leeft bij <strong>de</strong> schrijver <strong>de</strong>zes nog<br />

am <strong>de</strong> uitgebrei<strong>de</strong> letterproeven, met allerlei zeer<br />

goed verzorg<strong>de</strong> voorbeel<strong>de</strong>n van toepass<strong>in</strong>g, welke<br />

vóór <strong>de</strong> oorlog door <strong>de</strong> lettergieteriien wet<strong>de</strong>n<br />

uitgegeven. Zo langzamerhand is evenwel<strong>de</strong> activiteit<br />

van <strong>de</strong> gieterijen weer op een <strong>de</strong>rgeliik hoog niveau<br />

gekomen, g€tuige hetgeen <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste jaren wetd<br />

uitgebracht. In ons bezit kwam nu weer een mapje<br />

vm Stempel ÁG (vertegenwoordigd door Mahez),<br />

waar<strong>in</strong> een serie uitstekend verzorg<strong>de</strong> mo<strong>de</strong>llen van<br />

affiches en programma's is vervat, uiteraard met<br />

gebruikmak<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> lettertypen van <strong>de</strong>ze firma.<br />

Met lettertypen als <strong>de</strong> Sist<strong>in</strong>a, Palat<strong>in</strong>o en Palat<strong>in</strong>o-<br />

cursief wor<strong>de</strong>n zeet fraaie resultaten bereikt, doch<br />

ook met typen als o.a. Montan, halfvette en magere<br />

Neuzeit-Grotesk en <strong>de</strong> ons wat m<strong>in</strong><strong>de</strong>r bekoren<strong>de</strong><br />

Babac zrln geslaag<strong>de</strong> affiche-voorbeel<strong>de</strong>n bereikt.<br />

Ook on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> programma's voor diverse doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />

zijn zeer effectvolle. Hierboven één van <strong>de</strong> affiches.<br />

HEBTUWÈLTUD?<br />

Van het vorig <strong>nummer</strong> bleeF overstaan een korte<br />

vermeld<strong>in</strong>g met betrekk<strong>in</strong>g tot Proost Prikkels zo8.<br />

Dat is erg spijtig geweest, bijna een onbeleefdheid<br />

tegenover <strong>de</strong> samenstellers, want het was een zeer<br />

geslaagd <strong>nummer</strong>. Deze Prikkels zo8 was bedoeld als<br />

een spiegelbeeld van <strong>de</strong> uitgave'Geen tijd'van <strong>de</strong><br />

journalist H. J. Hofland. De titel en d€ vlot ge-<br />

schreven tekst vestig<strong>de</strong>n daarbii <strong>de</strong> <strong>in</strong>druk dat zc het<br />

omgekeer<strong>de</strong> wil<strong>de</strong>n dui<strong>de</strong>liik maken, doch uit-<br />

e<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk werd hetzelf<strong>de</strong> doel nagestreefd, namelijk<br />

aan met veel werk bezette lie<strong>de</strong>n een nuchtere kijk te<br />

geven op hun chronisch gebrek aan tild. Het was<br />

alles weer bijzon<strong>de</strong>r aaÍdig getracteerd. \J<strong>í</strong>e hebben<br />

40<br />

niet <strong>de</strong> <strong>in</strong>druk dat <strong>de</strong> vele gegeven adviezen en<br />

suggesties (om wèl tild te hebben) tot een ernstige<br />

dal<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> produktiviteit <strong>in</strong> <strong>de</strong> grafische on<strong>de</strong>r-<br />

nem<strong>in</strong>gen hebben geleid. Mag dm ook uit <strong>de</strong> erva-<br />

r<strong>in</strong>genvan <strong>de</strong> laatste tiidvaststam dat niet elke Proost-<br />

vliegeropgaat(!),<strong>de</strong>ze heefthet heuszeergmd gedaan.<br />

Proost Prikkeltjes zo9 is samengesteld <strong>in</strong> <strong>de</strong> trant<br />

van k<strong>in</strong><strong>de</strong>rteken<strong>in</strong>gen en daarop aansluiten<strong>de</strong>'op-<br />

stellen', o.a. een kostelijk geval over <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis<br />

van het papier. Maarten Krábbé werkte er aan mee.<br />

Met <strong>de</strong> jongste vrucht van veel arbeid is het helaas<br />

niet zo goed afgelopen. Het zou<strong>de</strong>n Prolympisehe<br />

Prikkels zijn gewor<strong>de</strong>n, gewiid dus aan <strong>de</strong> Olym-<br />

pische Spelen, maar het beken<strong>de</strong> NOC-besluit heeft<br />

dit alles overbodig gemaakt. Toch schaar<strong>de</strong> ook <strong>de</strong><br />

redactie van Prikkels zich achter het genomen besluit,<br />

accepteer<strong>de</strong> sportief <strong>de</strong> gevolgen en besloot cr <strong>in</strong><br />

november dan ook ver<strong>de</strong>r het zwijgen toe te doen.<br />

KLEUR EN KLEURWEERGAYE<br />

VAN TL.LAMPEN<br />

De buisvormige fluorescentielampen of Tl-lampen<br />

hebben <strong>in</strong> <strong>de</strong> verlicht<strong>in</strong>gstechniek een amtal nieuwe<br />

problemen am <strong>de</strong> or<strong>de</strong> gesteld, problemen welke bii<br />

<strong>de</strong> gloeilampen niet actueel of onoplosbaar waren.<br />

On<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>te geldt dit met betrekk<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> kleur<br />

en <strong>de</strong> kleurweergave vm TlJampen. Door geschikte<br />

keuze van <strong>de</strong> fosforen - dat zi<strong>in</strong> <strong>de</strong> fluoresceren<strong>de</strong><br />

stoffen op <strong>de</strong> b<strong>in</strong>nenwand van <strong>de</strong> Tl-lampen, welke<br />

<strong>de</strong> ultta-violette stral<strong>in</strong>g vm <strong>de</strong> lagedruk-kwikdampontlad<strong>in</strong>g<br />

bimen <strong>de</strong> lamp <strong>in</strong> zichtbar licht ometten -<br />

heeft men een berekkeliik grotc vrijheid <strong>in</strong> het<br />

bepalen vm <strong>de</strong> kleur vm het geproduceer<strong>de</strong> licht.<br />

Deze kleur bepaalt men het best door haat uit te<br />

drukken <strong>in</strong> cen kleurtemperatuur (dit is <strong>de</strong> tempera-<br />

tuur van een gloeiend zwart lichmm, dat licht van<br />

<strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> kleur uitstraalt). Ten behocve vm <strong>de</strong> ver-<br />

schillen<strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>gm vm <strong>de</strong> Tl-lampen heeft men<br />

dtie verschillen<strong>de</strong> standaarduitvoer<strong>in</strong>gen gemaakt,<br />

namelijk 'kml daglicht' (kleurtemperatuur Trooo C)<br />

waarvm <strong>de</strong> kleur overeenkomt met gemid<strong>de</strong>ld dag-<br />

licht,'warmwit' (kleurtemperatuur lzooo C) waarvm<br />

<strong>de</strong> kleur overeenkomt met gloeilampenlicht, en 'wit'<br />

(kleurtemperatuur 45ooo C). Deze lmtste soort TL-<br />

lampen km zowel <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met daglichtals met<br />

glmilampenlicht wor<strong>de</strong>n gebruikt, Bij <strong>de</strong>ze lamp-<br />

typen heeft men vooral naar het gÍootst mogeliike<br />

lichtren<strong>de</strong>ment gestreefd. Bii <strong>de</strong> zgn.<br />

'<strong>de</strong><br />

luxe'-<br />

lampen, met ongeveer <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> kleurtemperatuÍen,<br />

staat een zo goed mogeliike kleumeergave op <strong>de</strong><br />

voorgrond. fn restaurants, varenhuizen en <strong>de</strong>rgelijke<br />

en ok als huiskamerverlicht<strong>in</strong>g hebben <strong>de</strong> 'warmwit<br />

<strong>de</strong> luxe'-lampen reeds bewezen dat ze ten volle aan <strong>de</strong><br />

verwacht<strong>in</strong>gen vol<strong>de</strong>n. De verbeter<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> kleur-<br />

weergave is echter gcpaard gegun met een iets<br />

m<strong>in</strong><strong>de</strong>r hoog lichtren<strong>de</strong>ment.<br />

Deze voorgaan<strong>de</strong> beschei<strong>de</strong>n aaovull<strong>in</strong>g van het<br />

<strong>in</strong>zicht met betrekk<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> Tl-veÍlicht<strong>in</strong>g werd<br />

ontleend aan het augustus<strong>nummer</strong> van het Philips<br />

Technisch Tiidschrift.<br />

't<br />

Kan nog eens nuttig zijnl<br />

VIERENTWINTIG EN EE,N<br />

Ja, <strong>de</strong> viifentw<strong>in</strong>tigste is geopend! En het is een<br />

vreug<strong>de</strong> om er <strong>in</strong> ditblad ook wat meer van te zeggen,<br />

met het doel uiteraard om zo veel mogelijk vak-<br />

genoten er tG te bewegen op <strong>de</strong>ze vijfentw<strong>in</strong>tigste te<br />

gaan zien wat alles belangrijk was op <strong>de</strong> vierentw<strong>in</strong>tig<br />

voorgaan<strong>de</strong>! Om e<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk eens dui<strong>de</strong>lijker te zijn:<br />

met die vierentw<strong>in</strong>tig wor<strong>de</strong>n bedoeld <strong>de</strong> tentoon-<br />

stell<strong>in</strong>gen vm boekillustrators en <strong>de</strong>tgelijke lie<strong>de</strong>n,<br />

welke s<strong>in</strong>ds 1948 <strong>in</strong> <strong>de</strong> toonzaal van Corvey's Papier-<br />

groothan<strong>de</strong>l te Amsterdam wer<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n, De<br />

vijfentw<strong>in</strong>tigste, waar dus het werk van <strong>de</strong> hele reeks<br />

grafische kunstenaars wordt getoond, kon nu <strong>in</strong> het<br />

Ste<strong>de</strong>lijk Museum te Amsterdam wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n<br />

en duurt nog voort tot 16 <strong>de</strong>cember a.s.<br />

Het <strong>oktober</strong><strong>nummer</strong> van Het Mo<strong>de</strong>lvoor <strong>de</strong> Uitgever<br />

geeft na<strong>de</strong>re biizon<strong>de</strong>rhe<strong>de</strong>n over <strong>de</strong>ze samenvatten<strong>de</strong><br />

tentoonstell<strong>in</strong>g. Daatbij wordt <strong>de</strong> stell<strong>in</strong>g geponeerd<br />

dat <strong>de</strong> boekillustratie één van <strong>de</strong> meest levendige<br />

kunstuit<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong>ze tiid vormt en een kunstuit<strong>in</strong>g<br />

is welke <strong>in</strong> direct contact staat met het volle leven.<br />

Men raakt daarbij aan <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van vrije kunst<br />

naar gebon<strong>de</strong>n kunst en we volgen even <strong>de</strong> tekst:<br />

'Het is voor het boek en zijn omslag, dat <strong>de</strong> gebon<strong>de</strong>n<br />

kunstenaar een dienen<strong>de</strong> taak op zich genomen heeft<br />

en zi<strong>in</strong> werk als een ambacht is gaan opvatten, zoals<br />

<strong>de</strong> aÍtisan uit vroeger tild, die, niet belast met <strong>de</strong><br />

geëxalteerdheid van onze eeuw, eÍ voldoen<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />

vond nuttig te zi,n. Hie<strong>í</strong> heeft <strong>de</strong> kunstenaar, die<br />

voordien misschien <strong>de</strong> kant van <strong>de</strong> vriie kunst zou<br />

zi<strong>in</strong> opgegaan, <strong>de</strong> richt<strong>in</strong>g gekozen welke o.a. ook<br />

het onlangs uitgebrachte Íapport over <strong>de</strong> sociale<br />

positie <strong>de</strong>r beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunstenaars wees als een op-


L-_<br />

loss<strong>in</strong>g uit <strong>de</strong> moeilijkhe<strong>de</strong>n s,aar<strong>in</strong> <strong>de</strong> vrije kunste-<br />

naar zich bev<strong>in</strong>dt. De gebon<strong>de</strong>n kunstenaars hebben<br />

zich dienstbaar gemaakt aan <strong>de</strong> maatschappij en zich<br />

daardoor <strong>in</strong> hun zogezeg<strong>de</strong> gebon<strong>de</strong>nhcid meer<br />

vrijheid vcrschaft dan mcnig vrij kunstenaar heeft<br />

die <strong>in</strong> leven gehou<strong>de</strong>n moct wor<strong>de</strong>n door rijkson<strong>de</strong>r_<br />

sreunng,<br />

De kunstcritici, die over <strong>de</strong> meest on<strong>de</strong>rmaatse<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g van vrije kunst kolommen weten vol<br />

te schrijven, geven er - bchou<strong>de</strong>ns een cnkele uit_<br />

zon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g - bliik van, <strong>de</strong> verschuiv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> vtije<br />

naar <strong>de</strong> gebon<strong>de</strong>n kunst nog niet te hebb€n waar_<br />

genomen. Zij achten het voorlopig nog bene<strong>de</strong>n zich,<br />

zich met <strong>de</strong> boekillustratie <strong>in</strong> te laten.<br />

On<strong>de</strong>rtusscn is het boek het medium bij uitnemencl-<br />

heid om het gevoel voor kunst te verbÍei<strong>de</strong>n en te<br />

ontwikkelcn cn als men hct geillustreerdc bock van<br />

nu met dat van een ticn of vijftien iaar gele<strong>de</strong>n<br />

vergelijkt, komt men tot <strong>de</strong> slotsom dat er <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>r_<br />

land vele talentvolle tekenaars aan het wcrk zijn die<br />

op hun gebicd wat te zeggcn hebben.'<br />

Voor dcgenen on<strong>de</strong>r onze lezers, die nog we<strong>in</strong>ig of<br />

<strong>in</strong> het gehcel geen bewuste aandacht aan dit gebied<br />

van <strong>de</strong> gralische kunst schonken (en dat zi<strong>in</strong> er helaas<br />

velen!) ligt een geheel rijk opcn. Deze tentoonstell<strong>in</strong>s<br />

kan hun zeer veel moois en lcerzaams bieclcn.<br />

STRAALVLI EGTUIGEN EN ROLLEN<br />

Àls we aannemen dat een straalvliegtuig thans<br />

duizend kilometer per uur vliegt, gaat dit hon<strong>de</strong>rd<br />

maal zo snel als met <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> postkoets. Als evenwel<br />

thans drukmach<strong>in</strong>es vierduizend druks leveren<br />

(Íotatiepersen gaan t<strong>í</strong>ouwens nog veel sneller!), is<br />

dat niet m<strong>in</strong><strong>de</strong>r dan tweehon<strong>de</strong>rd maal zo snel als<br />

<strong>de</strong> ou<strong>de</strong> handpers met misschien tw<strong>in</strong>tig druks per<br />

uur. I\faar cven zorgvuldig als <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> drukkers met<br />

tampons hun <strong>in</strong>kt opbrachtcn, moeten thans <strong>de</strong> zo<br />

snel roteren<strong>de</strong> drukrollen het doen voor onze<br />

mo<strong>de</strong>rne mach<strong>in</strong>es. Is het won<strong>de</strong>r dat op dit terre<strong>in</strong><br />

heel wat moeilijkhe<strong>de</strong>n verscholen lagen. Het heeft<br />

bijvoorbceld heel lang gcduurd voordar aan rubber <strong>de</strong><br />

eigenschappen kon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n gegeven om voor<br />

drukrollen te dienen. Het materiaal wordt nu <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

juiste vermeng<strong>in</strong>g gebracht, grondig doorkneed en<br />

aan vellcn om <strong>de</strong> rollenspillcn gewikkeld cn dan volgt<br />

een proces van afdraaien, afsliipen en polijsten. Na<br />

dcze bewcrk<strong>in</strong>gen wordt nog ecn geduchte controle<br />

toegepast op alle mogelijke hoedanighc<strong>de</strong>n. De<br />

bekeo<strong>de</strong> Àrtcxrollen v,or<strong>de</strong>n gemaakt van <strong>de</strong> kunst-<br />

stof \/ulkollan, dat een zccr gesloten oppervlak<br />

vertoont en bijzon<strong>de</strong>re eigenschappen met bctrekk<strong>in</strong>g<br />

tot veerkracht en kleefkracht oplevert. Bestendigheid<br />

tegen tempcratuurwissel<strong>in</strong>gcn, vochtigheid cn droge<br />

lucht rvordt aan <strong>de</strong>ze rubbcrrollen <strong>in</strong> hogc mate<br />

toegeschrcvcn. Rollenspillcn tenslotte moeten een<br />

hoge graad van zuiverheid hebbcn, rvant andcrs<br />

<strong>de</strong>ugt ecn drukrol met dc bcste bekled<strong>in</strong>g nog niet.<br />

\\'aar we dcze opmerk<strong>in</strong>gcn uit hebben <strong>í</strong>{clicht? Uit<br />

een goed vcrzorg<strong>de</strong> brochure ,Goc<strong>de</strong> rollen - bctere<br />

drukresultatcn' van Mahez ovcr Felix Bóttchcr_rollen.<br />

EXPORT.CATALOG U S VAN DE<br />

BAUERSCHE GIESSEREI<br />

Aan <strong>de</strong> <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>gen, welke <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> lettcr-<br />

gieteÍiien zich <strong>de</strong> laatste tiid getroosten om m<strong>in</strong> of<br />

meer'luxe'lcttertypen aan <strong>de</strong> markt te brengen, kan<br />

men bemerken dat het gralische bedrijfsleven zich<br />

over het algemeen weer heeft voorzien van nicuwe<br />

basisJettertypen en wat daarbii behoort. Ook <strong>de</strong><br />

wijze waarop <strong>de</strong> verkoop van lettermterialen


f<br />

A<br />

o BCDEFGHIJKLMN<br />

PARSTUVV/XYZNCE<br />

abc<strong>de</strong>fgh klmnopqrstuvwxyz<br />

E à é ï ó t fi fl trffi ffl r23 4s67 8 I 0<br />

&€ $ ? !.,;:- - )) .e) I >i'<br />

rJ<br />

O I]<br />

L()rPS I O<br />

Er zijn eigenschappen die <strong>de</strong> Colunrbia tot een typische basisletter stempelen.<br />

De letter is geschikt voor alle papiersoorten, stevig en open, goed te drukken.<br />

HU KAN DE PLAATS INNEMEN VAN MENIGE SMOUTLETTER<br />

(irrps r:<br />

Er zijn eigenschappen die <strong>de</strong> Columbia tot een typische basisletter<br />

stempelen. De letter is geschikt voor alle papiersoorten, stevig en<br />

GOED OM TE DRUKKEN. HIT KAN DE PLAATS INNEMEN<br />

Corps r z cursief<br />

Er zijn eigenschappen die <strong>de</strong> Columbia tot een typische basisletter<br />

stempelen. De letter is geschiktuoor alle papiersoorten,steuigen open,<br />

OPEN, GOED OM TE DRUI(KEN. HIT I(AN DE PLAATS<br />

C()rDS ró ret<br />

omdat juist <strong>de</strong> drulc<br />

EEN GOEDE IS BIJ<br />

Corps 48 cursief vet<br />

open <strong>de</strong>coratieae<br />

COMBIÏ,{ATIE<br />

t)<br />

't-<br />

-T<br />

llct lijkt ecn wat hachelijkc ondcrncnr<strong>in</strong>g onr<br />

ccn nicuwe lcttcr te bcsptckcn, dic op hct<br />

ecrstc gczicht cnkele wccrstandcn opwckt.<br />

Dc hcr<strong>in</strong>ncr<strong>in</strong>g aan dc Clteltenltam ligt voor <strong>de</strong><br />

hancl cn dic hcr<strong>in</strong>ncr<strong>in</strong>g is nict vln a<strong>í</strong>lnÍacnarne<br />

aard. Vat hcbbcn wc <strong>de</strong> Flollandsc Nlcdiacval,<br />

Lutetia, Vciss Antiqua en andcrc 'gcvocligc'<br />

lettertypcn gcprezen, dic dc hardc, nuchtcrc<br />

Sákulum cn Chcltenham kwamcn vcÍvangen.<br />

En toch .,. ook <strong>de</strong>ze mediacvals wcrdcn v,rccr<br />

achtcrhaald door<br />

'eigentijdsc'<br />

lcttcrs, Dczc<br />

lcttcrs, dic na dc oorlog stcrk op dc voorgrond<br />

tra<strong>de</strong>n, zijn bijvoorbccld dc Romulus, Spcc-<br />

trum, Timcs cn Gcorgian. Allc Ncdcrlands-<br />

Engclsc typcn, waarbij <strong>in</strong> dc romc<strong>in</strong>sc vorm<br />

ecn strakhcid cn rust wcrdcn bcrcikt, dic vol-<br />

docn aan dc tvpografischc opvatt<strong>in</strong>gcn van vclc<br />

bockvctzorgcrs van onzc tijd. IIct zijn cchtcr<br />

nict typischc smoutseÍies, m ^Í zc hcbbcn door<br />

hun vorm cn samenstcll<strong>in</strong>g ccn mccr bcpcrktc<br />

gcbruiksmogcli j khcid.<br />

rVannccr nu dc Lcttergictcrij 'Amstcrdam', dic<br />

dczcr dagcn <strong>de</strong> Cohnil:ia uitbracht, bij haar<br />

toclicht<strong>in</strong>g zcgt: 'Dc Columbia-farnilic is vet-<br />

vaardigd omdat dc LA van oordccl was, dat cr<br />

cen lacune bcstond <strong>in</strong> dc bcschikbarc rccks van<br />

boeklettcrfarnilics, niet allccn <strong>in</strong> haar eigcn<br />

gietpfogÍamma, maar <strong>in</strong> hct algcrnccn <strong>de</strong><br />

zctmach<strong>in</strong>cs <strong>in</strong>bcgrcpcn', dan bcn ik hct daarmcdc<br />

slcchts ccns voor zovcr dit hct 'cigcn'<br />

gictprogramma bctrcft. Dc bclangrijkc grocp<br />

door mij gcnocm<strong>de</strong> lcttcrs is hicr irnmcrs<br />

buitcn bcschouw<strong>in</strong>g gelatcn? En toch zal <strong>de</strong>zc<br />

Columbia wcl ccn plaats vcrovcren, daar hct<br />

ccn uitgcbrcidc smoutlcttcÍfamilic blilkt tc zijn,<br />

tcvcns op Intcrtype-matrijzen vcrkrijgbaar <strong>in</strong><br />

dc corpscn 6, 8, 9, to, r r cn 12.<br />

Dc lcttcr wcrd gctckend door dc Amcrikaansc<br />

kunstcnaar \Taltcr NÍcKav, <strong>in</strong>middcls <strong>in</strong> het<br />

bcg<strong>in</strong> van dit jaar hclaas ovcrlcdcn, Hij tckcndc<br />

ccn nuchtcrc, nict <strong>de</strong>coraticvc lcttcr, die vclc<br />

aantrckkclijkhcdcn hccft cn vclc vcrgclijk<strong>in</strong>gcn<br />

oproept. Dc romc<strong>in</strong> rocpt dc Chcltcnham hct<br />

stcrkst <strong>in</strong> hcr<strong>in</strong>ncr<strong>in</strong>g, waarbij dan <strong>de</strong> a cn f<br />

opvallcn. Dc ff is bcslist mislukt. I licrbij is ccn<br />

gicttcchnischc mocilijkhcid zo stcrk gcacccn-<br />

tuccrd, dat cr ccn gchccl afwijkcnd bccld ont-<br />

stond. Dc cursicf cn vet firct cursicf gcvcn cen<br />

zclfstandigcr bccld tc zicn, mct zccr ^ ngc-<br />

namc vormcn. Dc f en j kunncn nict gehccl<br />

bcvrcdigcn.<br />

Er zijn cchtcr cigcnschappcn, dic dc Columbia<br />

'tot ccn typischc basislcttcr stcmpclcn'. Dc<br />

lcttur is geschikt voor allc papicrsoortcn, stcvig<br />

cn opcn om tc drukken. I{ij kan dc plaats <strong>in</strong>-<br />

ncmcn van mcnige andcrc advcrtcntic- cn<br />

smoutlcttcr. Dc Columbia past dan ook <strong>in</strong> het<br />

strcvcn naar mecr eenheid op dc zctterij, d.w.z.<br />

een bascrcn van het ter zctterij gerccd tc<br />

makcn wcrk op ccn zo gct<strong>in</strong>g mogclijk aantal<br />

geschiktc lcttettypen. M. H, Croenendaal


CILINDER.<br />

DRUKAUTOMATEN<br />

Abso I u ut s metv rije I u cht u itl e g<br />

Hoorzuiver register<br />

Uitmuntend <strong>in</strong>ktwerk<br />

RH EN US.SLR<br />

64x96 cm / 3(X)0 druks per uur<br />

ALLEE NVERTEG E NWOORDIG ER<br />

YOOR NEDERLAND EN INDONESIË<br />

S E LE KTA.S<br />

5ó x 80 cm / 4fi10 druks per uur<br />

MONARCH<br />

80 x I l2 cm / 2500 druks per uur<br />

stoffel - i nl egopPo ro ot zo n d e r bo n<strong>de</strong>n<br />

Uiterst stobiele constructie<br />

Stroombesporen<strong>de</strong> oond rijv i ng<br />

Geslepen ci I i n d e r, w a o r doo r w ei ni g toesteltijd<br />

Centrole smer<strong>in</strong>g<br />

Rege/bcre d ruksponn<strong>in</strong>g


ellooo<br />

toch is het beter na ie<strong>de</strong>re oplaag of ie<strong>de</strong>r oplaagie<br />

<strong>de</strong> gehele legger tevernieuwen en niet alleen maar<br />

een ge<strong>de</strong>elte er van. Ook na een kle<strong>in</strong>e oplaag is<br />

zeffs het karton - ook al is dat niet zichtbazr -<br />

blijvend vervormd. De elasticiteit is er uit en <strong>de</strong><br />

hardheid geheel an<strong>de</strong>rs gewor<strong>de</strong>n. Neem daarom<br />

steeds nieuwe Proost leggers voor uw Hei<strong>de</strong>lber-<br />

ger <strong>de</strong>gels. Verkrijgbaar <strong>in</strong>: zacht-normaal -hard,<br />

verpakt <strong>in</strong> dozen van 100 stuks. Prijs f 45.- per doos<br />

Proost Papier<br />

Proost en Brandt nv Rusland 2ó Amsterdam<br />

LINOTYPE ZETMACHINE wateen produktief<br />

COMET<br />

's werelds beste zetmach<strong>in</strong>e<br />

voor automatisch zetten<br />

en voor handbedien<strong>in</strong>g<br />

Een groot aantal<br />

re<strong>í</strong>erentie-ad ressen<br />

v<strong>in</strong>dt u bij<br />

en hoe eenvoudig<br />

te bedienen...<br />

Reeksen van vernieuw<strong>in</strong>gent


-<br />

HPI-Kromekote<br />

HOOGGLANZEND EENZ|lDtc<br />

GESTREKEN PAPIER EN -KARTON<br />

Thans ook op magazijn:<br />

parelgrijs, azuurblauw, groen en rose<br />

op 70 x lfil cm, 250 grs/m2,<br />

ivoorkleur<br />

op ó5 x 100 cm,250 grs/m2<br />

Wit en ivoorkleurig<br />

ook <strong>in</strong> on<strong>de</strong>re formoten en gewichten<br />

iI.V. DE HÍIILAIID$CHE PAPIER INDUSTRIE<br />

*<br />

v/h E. <strong>de</strong> VRIES & Co.<br />

Pri nsen gracht 4T)-480, Amsterdam<br />

ïelefoon 30204 (4 lijnen)


&<br />

Op welk t/dstip, , ,<br />

wordt het voor een mo<strong>de</strong>rne zettetij voor<strong>de</strong>lig om over haar eigen'lettergieterij' te beschikken<br />

met onuitputtelijke voorra<strong>de</strong>n spl<strong>in</strong>ternieuwe letter en an<strong>de</strong>r materiaal <strong>in</strong> een enorme sorter<strong>in</strong>g ?<br />

De praktiik heeft bewezen dat een<br />

'uor.rorvpr,'<br />

supRÁ crETMÁcHrNr haar kostcn <strong>de</strong>kt en voor haar<br />

bezitter nieuwe, w<strong>in</strong>stgeven<strong>de</strong> gebie<strong>de</strong>n opent,<br />

lang voordat zij aan <strong>de</strong> gÍcns van haar wekeliiks<br />

bcrcikbare produktic toe is.<br />

Hct is allang nict meer zo dat <strong>de</strong> supRA GrET-<br />

MÁcHrNE alleen <strong>in</strong> grotere krantenbedrijven, boekcn<br />

han<strong>de</strong>lsdrukkerijcn <strong>de</strong> produktiekosten omlaag<br />

drukt en nieuu'e wegen wijst voor tiidbesparendc<br />

wcrkmetho<strong>de</strong>n.<br />

Als u voldoen<strong>de</strong> vierk hebt om dcze mach<strong>in</strong>e drie<br />

dagcn per wcek te bezetten, behocft u niet meer<br />

te aarzelen. Dan is <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e cen prima belegg<strong>in</strong>g.<br />

0<br />

,,ScIottÍelsn" Iunsldlulpaplet<br />

Of u tot dc aanschaff<strong>in</strong>g besluit hangt voor cen<br />

bclangriik <strong>de</strong>el er van af hoc zw^^Í n <strong>de</strong> grootstc<br />

last die op uw zetterii drukt, laat v'egen, Dczc<br />

zware last bestaat uit <strong>de</strong> voortdurendc vervang<strong>in</strong>g<br />

van uw voorradcn smoutlcttcr, li<strong>in</strong>en, <strong>in</strong>terl<strong>in</strong>ics,<br />

rcglcttcn, holwit en al het an<strong>de</strong>re materiaal, die<br />

mcn nict lang kan handhavcn <strong>in</strong> ccn bedriif waar<br />

men cr prijs op stelt dat cr door vakmensen gccrr<br />

tiid tordt verdaan met het zocken cn trekken van<br />

materiaal, onnodig toestellen cn an<strong>de</strong>re lapmiddclcn<br />

die overbodig wor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> komst van dc<br />

SUPRA GIETMACHINE.<br />

Allc <strong>in</strong>licht<strong>in</strong>gen over dcze arbeidbesparcndc cn<br />

produktievcrhogen<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e verstrekt gaarnc<br />

THE MONOTYPE CORPORATION LIMITED<br />

Keiqersgracltt 14: / ÀNISTERDÀl\{-C I Telefoon 47606<br />

,rscheufelen" kunsÍdruk yoor beter werk<br />

a<br />

a<br />

a<br />

a<br />

a<br />

a<br />

gesloten en goed gesot<strong>in</strong>eerd oppervlok<br />

uitsteken<strong>de</strong> drog<strong>in</strong>g<br />

plukvrii<br />

geschikt voor meerkleurendruk<br />

hel<strong>de</strong>re kleur<br />

constonte kwoliteit<br />

Wii leveren dit popier<br />

ook vernlrbqsr<br />

en geschikt voor gou<strong>de</strong>n<br />

bronsdruk,<br />

dach verzoeken U dit<br />

bij Uw bestell<strong>in</strong>g<br />

op te geyen.<br />

Kon<strong>in</strong>klijke Papierfabrieken Van Gel<strong>de</strong>r Zonen N,V.<br />

Amsterdom Rotterdom - Arnhem - Bredo<br />

Mooslricht - Utrecht<br />

s Grovenhoge Gron<strong>in</strong>gen


t /\ r- r r r rL I\ I. r \J VV L,<br />

A MSTER,D A M<br />

KORTT BERICI|TTi|<br />

uranse troepen on<strong>de</strong>r aanvoerlng<br />

ven genereal Duras<br />

ziJn glsterocïltend<br />

plun<strong>de</strong>rend en bran<strong>de</strong>nd<br />

<strong>de</strong> Pal<strong>í</strong>s blnnengetrokken.<br />

Dtt betekent, dat Frankrijk<br />

zlctr nu eh<strong>de</strong>lijk ln steat<br />

van oorlog met het Dultse<br />

RlJk bevlndt. Lo<strong>de</strong>wiJk :(fV<br />

vhdt bet blijkbaar Dlet<br />

meer <strong>de</strong> moelte waard een<br />

offlclëIe oorlogsverklarlng<br />

t€ Sfuren.<br />

ZUne Hooghcld <strong>de</strong> Prlns<br />

za) zlcb. nog <strong>de</strong>ze week<br />

offlcleel tot <strong>de</strong> Staten <strong>de</strong>r<br />

Provtnclën wen<strong>de</strong>n met<br />

het verzoek om <strong>de</strong> trroepen<br />

dle hlJ slnds enlge tijd ln<br />

26 SEPTEMBER 1688<br />

f{asleep van Edi ctvan f{antes<br />

Te aeel Franse Wpiermakers l.*yryLy4rylPryt!<br />

'Wll ilenltcn er niet aon nnr f Enge-<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> Zaanstreek?<br />

()m ite armbesturen yan <strong>de</strong> Waalse Kerken hter te lan<strong>de</strong> te<br />

ontlnsten, heeft <strong>de</strong> Syno<strong>de</strong> van die Kerk aan al haar diakonieën<br />

een rondschriiven gezon<strong>de</strong>n. Daarln wordt hun aangera<strong>de</strong>n<br />

<strong>de</strong> F'ranse papierarbeiilers die zich om steun tot het armbestuur<br />

zoutlen wentlen, te verwijzen naar <strong>de</strong> heer Paul Dupp<strong>in</strong> te Lon<strong>de</strong>n.<br />

Deze heer heeft <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> lilaalse Kerk te Ion<strong>de</strong>n<br />

verzekerd, dat alle gez<strong>in</strong>nen van uit Frankr{ik gevluchte papiermakers<br />

aan werk te zrrllen helpen, elk naar zijn kunnen.<br />

AANPAS SE N<br />

IY/ie het vrolijke teÍereel langs <strong>de</strong><br />

Vl Zaan ga<strong>de</strong>slaat, waar tussen vleren<br />

vijÍhon<strong>de</strong>rd molens vrolijk drarien<br />

en cuizen<strong>de</strong>n bedrllvlge gez<strong>in</strong>nen aan<br />

<strong>de</strong> kost helpen, kan dch moelliJk Yoorstellen<br />

dat da^ar werkloosheld zou heers€n.<br />

'In <strong>de</strong> structurele betekenis van<br />

het ['oord is dosrvan <strong>de</strong>n ook geen<br />

sprake,' vemeker<strong>de</strong> ons <strong>de</strong> beken<strong>de</strong><br />

Hollandse papierhan<strong>de</strong>laar Vfurcent, die<br />

zelf twee Ja^ar gele<strong>de</strong>n utt Frankrijk <strong>de</strong><br />

wiik moest nemen, De ZaaJxse papierlndustrie<br />

moet z<strong>í</strong>ch alleen oan <strong>de</strong> plotsel<strong>in</strong>ge<br />

toevloed van personeel a^anpassen<br />

en ziJ zal clit, ge<strong>de</strong>n <strong>de</strong> huidige<br />

hoogconJunctuur en <strong>de</strong> algemene vraag<br />

naar papler, zeker doen, aldus <strong>de</strong> heer<br />

V<strong>in</strong>cent.<br />

'[J moet be<strong>de</strong>nken,'zel hiJ ons, 'toen<br />

Inalewijk XfV drle jaar gele<strong>de</strong>n<br />

door <strong>de</strong> opheÍf<strong>in</strong>g van het Edlct van<br />

Nantes <strong>de</strong> godsdlenstwiiheld ln<br />

Frankriik vernletlg<strong>de</strong>, heelt hli tcvens<br />

het beste stuk van ziln papierlndustrle<br />

vernietigd. In het paplercentrum<br />

Angoulême werkten bflzon-<br />

Een DroIUk tatereel met Zaonse '7.olena<br />

<strong>de</strong>r veel protestantsc orbcl<strong>de</strong>rs.<br />

Zella ln <strong>de</strong> moleDs dle dc Jezuïetenpet€rs<br />

da&r hail<strong>de</strong>n, wos het personeel<br />

proteetant. Mlln broer ult Amstcrdam<br />

cu lk zeE Ílnanclerrlel<br />

iloar ook vler molens, raar w[ zotenaamd<br />

Eollrnds ptpler, met lfollanilse<br />

watermerken, yervaarillg<strong>de</strong>n.<br />

Dit is nu alles verle<strong>de</strong>n t[d, maar <strong>de</strong><br />

protestantse werklie<strong>de</strong>n 4ln gevlucht<br />

en hun vakkennis bev<strong>in</strong>dt zdch nu hier.<br />

aan <strong>de</strong> Za^Bn.<br />

n.|..|<br />

rJLe goele Loaewllrt<br />

Cornelis Mul<strong>de</strong>r (45), olieslager te<br />

Zaandsm en lld van <strong>de</strong> vroedschap,<br />

heeft voorgesteld varr gemeentewege<br />

een standbeeld van Io<strong>de</strong>wljk )Cw op te<br />

rlchteïr, TVle beeft er meer tot <strong>de</strong> bloel<br />

van <strong>de</strong> Zaa,'lse pafrler<strong>in</strong>dustrie bijgedragen<br />

dan hlt?'was zijn argumentatie.<br />

'Eerst Joegen z{ln legers ln 1672 <strong>de</strong><br />

Gel<strong>de</strong>rse papiermokers naar <strong>de</strong> vellige<br />

Zaanstreek; nu Jaagt h{ door <strong>de</strong> <strong>in</strong>trekk<strong>in</strong>g<br />

van het Edlct van Nantes <strong>de</strong><br />

hugenootse papierarbei<strong>de</strong>rs naar Hol-<br />

Iend.'<br />

lanil te goorr: aldnls Ptene LebeoU<br />

papienna*er (k@tset) rlt Aflgoulème<br />

en c<strong>in</strong>i,J mJcele maandcn<br />

werlczaam op & molen ,De Witte<br />

Hengs? te Westzaan. 'We krrynen<br />

llet ,rwt dz Holland,se ,nolenaors<br />

i:, uel oirr,iten,' oerkloard.e hiJ aan een<br />

i oan onzê aerslaggeoers. ''Wlj eten<br />

i zeus ,net <strong>de</strong> molenaar<br />

'<br />

aan talel.<br />

Alleen eist ilo beleelilheid, attt uii<br />

. knechts onta lepels neerleggen, ak<br />

, ilp ba,a.s alot al@t. En irie heelt bl$k-<br />

, baat zdn oTluroaste torre.'ilat-hti<br />

,. met & gloeiendc pap ol Elà,ar is, &<br />

I \ uij @ij nog blnzen, blezen, Zo krijgen lDij olj ,tiet fliet i<br />

\ oeel naar biflnefl: Onae oerslagge- J<br />

I Det hooÍd,e sartgelijke klaahten I<br />

I ooer orlze ,nplennorc oolc eldcrs. It \.<br />

ly:%<br />

G EHEIMZIlIlIIG E<br />

UITUITDIlIG<br />

Ja,n Klaasz., een bekwaam papiermaker<br />

te Wormer, die hooÍdzakelijk met<br />

Íamlliele<strong>de</strong>n werkt, Iaat s<strong>in</strong>ds korÈ<br />

geen bezoekers meer ln zijn molen toe<br />

en heeft een nieuwe schutt<strong>in</strong>g om ziJn<br />

erf opgetrokken. ZUn produkt is <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

laatste maan<strong>de</strong>n opvallend veel beter<br />

van kwallteit gewor<strong>de</strong>n. Er wordt beweerd,<br />

dat een v&n zjjn zoons een<br />

werktulg heeft geconstrueerd om <strong>de</strong><br />

lompen fl<strong>in</strong>er stuk te maken, dan door<br />

<strong>de</strong> stamp<strong>in</strong>stallatie kan geschie<strong>de</strong>n.<br />

Men spreekt van een cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r met messen.<br />

Als dit alles zo ls, zs,l het wel niet<br />

lang geheim blijven en dat kan alleen<br />

maar ln het belang van <strong>de</strong> Zaanstreek<br />

en van oDs Va<strong>de</strong>rland zl<strong>in</strong>.<br />

Nil fuiqen<strong>de</strong>n sntrten papier en karton aan Geaoon tot Heel Bifryn<strong>de</strong>r bii GI{B<br />

<strong>de</strong> hevenste<strong>de</strong>n hee<strong>í</strong>t geconcentreerd.<br />

tegên <strong>de</strong><br />

Kontng<br />

mogen<br />

ven Engeland t€<br />

gebrulken. Dezer<br />

dageD. Irebben actrtereenvolgens<br />

<strong>de</strong> Engelse en <strong>de</strong><br />

Frense g.ezj'Írt blj <strong>de</strong><br />

Stêcen-Generaal geïnÍormeerd<br />

v/&t <strong>de</strong>ze troepen<br />

te betekenen<br />

ls een publlek<br />

had<strong>de</strong>n.<br />

getreh,<br />

Het<br />

dat<br />

<strong>de</strong> PrhB dagelijks nieuwe<br />

verzoeken uit Engeland<br />

ontvangt, om over te komen<br />

met een leger. De haet<br />

legen Jacobus II schijnt<br />

daar nu algemeen te zijn.<br />

Waarschijnlijk za'l fret<br />

Wtllem<br />

kosten,<br />

III wehlg moelte<br />

zijn verafsclruv/<strong>de</strong><br />

schoonva<strong>de</strong>r en dlens on<strong>de</strong>rgesctroven<br />

troonopvolger<br />

weg te Jagen en <strong>de</strong> protestantse<br />

religie ln Engeland<br />

te hendhoven.<br />

G. H. BUHRMANN'S PAPIERGROOTHANDEL N V<br />

Ansterdam Arnhem Den Haag E<strong>in</strong>dhoven Gron<strong>in</strong>gen Leeuwar<strong>de</strong>n Maastricht Rotterdam Utrecht Zutphen<br />

I<br />

d<br />

ta<br />

I<br />

tl<br />

U


I<br />

'57<br />

Jonuori ...<br />

Mag onze handdruk erbij<br />

en drukken moor!<br />

voor een héél goed nieuw jaar ?<br />

INIÍT<br />

Waarom ver<strong>de</strong>r zoeken, als U<br />

aha*kz.n mza/v!<br />

N.V. Rudolph illeij er's Druk<strong>in</strong>ktf abriek<br />

BROUWERSGRACHT I 52.I54<br />

AMSTERDAM.C.<br />

TELEFOON 47152-42897<br />

'fu*t'loa<br />

*<br />

,)^'/"/^*W<br />

NY. (,LI Cfi éFA B RIE IZ, I)T RE(.HT U<br />

ï,0/!\ /v\E (T.f i * VA N SANT! N<br />

0uDE á RA(JtI 213 - Í 8L.1267 6 -2 0 40 B. UTRECiIT<br />

Nu kiikt U wel<br />

tegen <strong>de</strong> prijs van 45 cent<br />

per legger op,<br />

maar vergeet U niet, dat ook een zelf gemaakte<br />

legger getd.ikost. Bovendien wordt zo'n legger veel<br />

langer gebruikt dan verantwoord is. Uw letters<br />

kosten ook geld! Gebruik daarom Proost leggers<br />

voor Uw Hei<strong>de</strong>lberger <strong>de</strong>gels. Zu<strong>in</strong>ig, handig en<br />

voor<strong>de</strong>lig. Verkrijgbaar <strong>in</strong>: zacht - normaal - hard,<br />

verpakt <strong>in</strong> dozen van 100 stuks. Prijs f 45,- per doos<br />

Proost Papier<br />

Proost en Brandt nv Rusland 2ó Amsterdam-C


Ook bij ons weer één:<br />

<strong>de</strong> enorme verkoop van<br />

<strong>de</strong> POLYGRAPH-<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaten<br />

<strong>in</strong> 195ó overtrof die van<br />

1955 verre!<br />

WAARDOOR?<br />

Doordat <strong>de</strong> ORIGINELE<br />

Leipziger Polygraphs<br />

niet te evenaren<br />

of te imiteren zijn!<br />

Het gaat hier nameliik om <strong>de</strong><br />

MEEST ECONOMISCHE persen<br />

die <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze klasse bestaan<br />

MI<br />

Mtl<br />

Ook voor u is het <strong>de</strong> moeite<br />

waard, <strong>in</strong>dien u nog geen Polygraph<br />

mocht hebben, u eens<br />

papierformaat 40 x 56 cm<br />

papierÍormaat 50 x 65 cm<br />

3 letterrollen, 4 schuifbanen, hoogstapelapparaat<br />

door ons te laten voorlichten<br />

ln Melbourne<br />

wer<strong>de</strong>n vele records gebroken !<br />

Indien gewenst ook leverbaar met een vernuftig geconstrueerd rollenwasapparaat met ruiterrol en<br />

een 'Weko' poe<strong>de</strong>rverstuiver. Als standaard-uitvoer<strong>in</strong>g een verstelbare borstel over <strong>de</strong> gehele cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r,<br />

vormverlicht<strong>in</strong>g, drukknopschakelaars voor <strong>de</strong> pomp- en mach<strong>in</strong>emotoren, gemerkte ramen, enz.<br />

Drukkerij Mercurius te Ámsterdom bestel<strong>de</strong> 3 POLYGRAPHs no<br />

Drukkerij Mercurius te Wormerveer bestel<strong>de</strong> hoor 3e POLYGRAPH<br />

Drukker4 Steens te Schiedom bestel<strong>de</strong> op éénmool 3 POLYGRAPHs, enz. enz.<br />

Ceelen<br />

Kruislaan 182-403 / Amsterdam-Oost / telefoon 50735-5ó090


I<br />

i<br />

I<br />

Roland Ollsetpersen<br />

Faber & $chleicher AG orFErrBAGn/M.<br />

Technisch aangepast aan<br />

<strong>de</strong> hoogste eisen van<br />

<strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse ofrsetdruk<br />

lI.v. LETTEnGIETERIJ ,,AMSTEnDAM" Voonf,. lf. TETTEnODD<br />

Amsterdan . Botterdam -'s.Grevenlage<br />

Zowel <strong>de</strong> spann<strong>in</strong>g tussen<br />

z<strong>in</strong>k- en rubbercyl<strong>in</strong><strong>de</strong>r als<br />

die tussen rubber- en<br />

tegendrukcyl<strong>in</strong><strong>de</strong>r is<br />

afzon<strong>de</strong>rlijk <strong>in</strong>stelbaar,<br />

snel - zuiver - aÍleesbaart<br />

Volautomatische smer<strong>in</strong>g van<br />

cyl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs en voorgrijperas<br />

Centrale handsmer<strong>in</strong>g van<br />

an<strong>de</strong>re vitale mach<strong>in</strong>e<strong>de</strong>len.<br />

a


! N Lr $ $ $ ls N li Li li Li Li Li Li Íi Ii<br />

$tHN<br />

IN t


J<br />

JohannisbeÍger stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers'Mon arch'<br />

l l. J. \' lr lt S l'11 li (; I l / t|I' l{ lr (. l l'l'<br />

Vrij kort na <strong>de</strong> oorlog hebben velen <strong>de</strong> gedachte gehad dat<br />

het met <strong>de</strong> stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers wel gedaan zu zijn. Men gaf<br />

aan <strong>de</strong> tweetoerenpers <strong>de</strong> grootste kansen. Nu weer geruime<br />

tijd nadien zijn echter zeker <strong>de</strong> kansen voor <strong>de</strong> stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r-<br />

pers groter gebleken dan aanvankelijk werd gedacht. Steeds<br />

meer doet <strong>de</strong> stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers - <strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong> formaten,<br />

bouwwijzen, snelhe<strong>de</strong>n en prestaties - vzn zrch spreken, In<br />

kle<strong>in</strong>e lan<strong>de</strong>n als het onze blijken velen nogal wat waar-<br />

<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g voor dit t1-pe mach<strong>in</strong>e te hebben. De tweetoerenpers,<br />

hoe voortreffeliik <strong>de</strong>ze veelal is, schijnt hier toch niet altijd<br />

op haar plaats te zi<strong>in</strong>. De <strong>in</strong> het algemeen voorkomen<strong>de</strong> niet<br />

zo grote oplagen en zich vaak voordoen<strong>de</strong> formaatveran<strong>de</strong>-<br />

r<strong>in</strong>gen spreken daarbij stellig een woordje mee. Gezien dit<br />

ui<strong>tgang</strong>spunt is het o.i. goed, eens aandacht te schenken aan<br />

een ou<strong>de</strong> beken<strong>de</strong>, voorzover het althans <strong>de</strong> naam betreft.<br />

De keuze is gevallen op een hypermo<strong>de</strong>rn t1'pe Johannisberger<br />

en wel <strong>de</strong> stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers 'Monarch', een mo<strong>de</strong>l dat<br />

nog maar kort aan <strong>de</strong> markt is.<br />

Uiler\k en bouw uan <strong>de</strong> ruaclt<strong>in</strong>e<br />

De eerste <strong>in</strong>druk die men van <strong>de</strong> 'Monarch' krijgt is, dat het<br />

een zw^Íe robuste mach<strong>in</strong>e is en dus tot veel <strong>in</strong> staat. Toch<br />

is het ook weer niet zo àat alle aandacht aan het uiterlijk<br />

werd besteed en aldus <strong>de</strong> gebruikswaar<strong>de</strong>, hier <strong>in</strong> het bij-<br />

zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> toegankelif kheid, werd opgeofferd. Het uiterlijk<br />

l)e -lhannisbcrgct stopcil<strong>in</strong>clcrpers'l\Íonarch' k)ont ecn ftaaic en stahielc hous', rvclke vcrtrou\\'cn <strong>in</strong>boczcnrt<br />

t1<br />

van <strong>de</strong> 'Monarch' doet bijzon<strong>de</strong>r prettig aan: hoogte, breedte<br />

en lengte zijn weloverwogen; <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e is waarlijk fraai<br />

opgebouwd, met l<strong>in</strong>ks en rechts treeplanken voorzien van<br />

leun<strong>in</strong>gen. Mogen afmet<strong>in</strong>gen geen hoofdzaak zijn, ze zrjn<br />

zeker niet een te verwaarlozen factor: vaak komt het voor<br />

dat lengte en breedte, <strong>in</strong> verbancl met <strong>de</strong> plaatsruimte, bij <strong>de</strong><br />

koop een beslissen<strong>de</strong> rol spelen. We stellen vast dat bij een<br />

papierformaat van 8oXrr2 cm <strong>de</strong> voor <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e be-<br />

nodig<strong>de</strong> plaatsruimte van z8o X 44o cm zeker meevalt. Men<br />

blif kt bii <strong>de</strong> fabriek wel alles <strong>in</strong> het werk te hebben gesteld<br />

om <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e zo kompres mogelijk te bouwen; heel dik-<br />

wijls w<strong>in</strong>t een mach<strong>in</strong>e daardoor ook aan kracht, al mag het<br />

voor <strong>de</strong> van tijd tot tiid nodige schoonmaakbeurten wel<br />

eens bezwaarliik zi<strong>in</strong>.<br />

Zoals reeds werd opgemerkt, is <strong>de</strong> 'Monarch' opvallend<br />

zwaar gebouwd. Hoewel men tegenwoordig met balans ook<br />

veel weet te bereiken, is bekend dat een zwaar gebouw<strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e als regel meer vertrouwen <strong>in</strong>boezemt waar het gaat<br />

om <strong>de</strong> vraag of ook <strong>de</strong> zwaarste vormen kunnen wor<strong>de</strong>n<br />

verwerkt. Bij <strong>de</strong> verwijztng naar <strong>de</strong> zware bouw werd <strong>in</strong> het<br />

bijzon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> drukplaaton<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g bedoeld, welke bij <strong>de</strong><br />

'Monarch' bestaat uit een viertal rollenbanen met elk een<br />

groot aantal kle<strong>in</strong>e stalen rollen, welke juist on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> druk-<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r dicht bii elkaar liggen. Zodoen<strong>de</strong> geven ze aan <strong>de</strong><br />

drukplaat en daarme<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> drukken<strong>de</strong> vorm <strong>de</strong> grootste<br />

weerstand. Dat hierdoor m<strong>in</strong>-<br />

<strong>de</strong>r toestel nodig is, met als<br />

gevolg daarvan een zuiver<strong>de</strong>r<br />

druk, spreekt wel voor zichzelf ;<br />

ook wordt et <strong>in</strong> niet onbelang-<br />

rifke mate tijd mee gewonnen.<br />

Het grondgestel, waar<strong>in</strong> dus <strong>de</strong><br />

rollenbanen zijn aangebracht,<br />

bestaat uit één stuk. Op kle<strong>in</strong>e<br />

afstan<strong>de</strong>n zijn uiterst krachtige<br />

ribben aangebracht. Het ge-<br />

wicht bedraagt plm. 4ooo kg.<br />

Bij een ver<strong>de</strong>re <strong>in</strong>spectie valt<br />

ook het krachtige aandrijfwiel<br />

voor <strong>de</strong> vormplaat op. Dit en<br />

ook nog <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re met <strong>de</strong><br />

aandrijv<strong>in</strong>g verband hou<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />

wielen hebben een schu<strong>in</strong>e ver-<br />

tand<strong>in</strong>g, hetgeen stellig bii-<br />

draagt tot een rustige en snelle<br />

gang. De vliegwiel- en aandrijf-<br />

I


Een zu'are drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, vaar<strong>in</strong> een krachtige as nog <strong>in</strong> hct biizondcr opvalt<br />

as en ook die voor <strong>de</strong>-beweg<strong>in</strong>gi-van <strong>de</strong> vormplaat zijn rn<br />

robuste, conische, versïelbare rollagers opgesloten.<br />

Steeds meer wordt bii <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne mach<strong>in</strong>ebouw aandacht<br />

aan <strong>de</strong> smer<strong>in</strong>g besteed. Dit natuudijk omdat door <strong>de</strong> hoge<br />

produktie <strong>de</strong> noodzaak <strong>de</strong>s te groter is dat alle draaien<strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>len voldoen<strong>de</strong> en Íegelmatig wor<strong>de</strong>n gesmeeÍd. Kort ge-<br />

àegd is <strong>de</strong> 'Monarch' ook ten à nz'el van <strong>de</strong> smer<strong>in</strong>g zeer<br />

economisch, namelijk door een centrale druksmer<strong>in</strong>g. Alle<br />

belangrijke en moeilijk te bereiken smeerpunten kan men<br />

één- of tweemaal per dag snel en goed van olie voorzien. De<br />

an<strong>de</strong>re smeerplaatsen zijn absoluut stofdicht afgesloten. De<br />

tandwielaandrijv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> drukplaat ligt <strong>in</strong> een oliebad op-<br />

gesloten. Bij <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e is men dan ook <strong>in</strong> een oogwenk<br />

met <strong>de</strong> smer<strong>in</strong>g gereed.<br />

Voor <strong>de</strong> elektrische aandrijv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze nieuwste Johannisberger<br />

heeft men een stroomcollectormotor toegepast van<br />

6,5 kw, met een constante regel<strong>in</strong>g van 8oo-z5oo exem-<br />

plaren per uur. Hierbij moet wor<strong>de</strong>n opgemerkt dat <strong>de</strong><br />

motor tevens <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e Íemt. Elk stoten van vooral<br />

mechanische remmen - voor geen mach<strong>in</strong>e bevor<strong>de</strong>rlijk -<br />

komt zodoen<strong>de</strong> te vervallen. Ook d,eze appatatttur is <strong>in</strong> een<br />

stofdichte kast opgesloten.<br />

D rukci l<strong>in</strong><strong>de</strong>r, gr /pers, aa n leg e nq.<br />

Tot het bereiken van een scherpe afdruk is het ongetwijfeld<br />

nodig dat <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r van een drukpers aan <strong>de</strong> hoogste te<br />

stellen eisen beantwoordt. Bezien we dit na<strong>de</strong>r aan <strong>de</strong><br />

'Monarch', dan valt het eerst op <strong>de</strong> zeer krachtige, ja impo-<br />

neren<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>ras. Hoewel niet zichtbaar, valt er zeker niet<br />

aan te twijfelen dat ook <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r wel zo zwaar getbt<br />

zalzijt, dat elk meegeven ook aanzelfs <strong>de</strong> zwaarste illustratie-<br />

drukvorm uitgesloten moet zijn. Het gewicht van rooo kg<br />

betekent zeker veel, vooral waar zoals hier <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r zeer<br />

krachtig gelagerd is. Ver<strong>de</strong>r spreekt het welhaast vanzelf dat<br />

bij een zo mo<strong>de</strong>rne mach<strong>in</strong>e <strong>de</strong> veertien grijpers aIIe afzon-<br />

<strong>de</strong>rlijk verend geconstrueerd zijn. Bij <strong>de</strong> grootste vellen en<br />

eventueel wat dunnere papiersoorten kan gebruik worclen<br />

gemaakt van <strong>de</strong> zes cil<strong>in</strong><strong>de</strong>raanleggen. De vellen wor<strong>de</strong>n<br />

dan volledig gesteund en ook dit draagt tot een uitstekend<br />

register bij. Niet alleen voor <strong>de</strong> zojuist beschreven gevallen<br />

heeft dit grote aantal aanleggen nut, niet m<strong>in</strong><strong>de</strong>r is dit het<br />

geval bij wisselen<strong>de</strong> formaten. Zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gs verstellen is uit-<br />

gesloten. Een en an<strong>de</strong>r betekent tijdw<strong>in</strong>st. Door mid<strong>de</strong>l van<br />

een millimeterver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g is elke aanleg precies op gelijke<br />

hoogte af te stellen. Voor een snel registermaken is dat ook<br />

al van belang.<br />

Ten e<strong>in</strong><strong>de</strong> ook bij <strong>de</strong> grootste snelhe<strong>de</strong>n een zuiver register<br />

te verzekeren en slijtage aan het voor <strong>de</strong> stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers nu<br />

eenmaal uiterst gevoelige gaffelmechanisme zo ger<strong>in</strong>g moge-<br />

lijk te maken, heeft men een betrouwbare en krachtige<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rrem toegepast. Dit mechanisme blijkt - door cle<br />

steeds hogere eisen voor wat betreft druksnelheid en pas-<br />

zuiverheid, welke vanzelfsprekend ook meer en meer aan <strong>de</strong><br />

stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers wor<strong>de</strong>n gesteld - van <strong>de</strong> grootste betekenis<br />

te zijn. Ook aan <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rborstel is <strong>de</strong> nodige aandacht<br />

geschonken. Hoe ger<strong>in</strong>g het nut van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rborstel som-<br />

migen lijkt, <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk is <strong>de</strong>ze toch onmisbaar. Het vel<br />

wordt mooi vlak en strak tegen <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r gehou<strong>de</strong>n;<br />

pas- en registerverschillen, plooien en vegen helpt <strong>de</strong> borstel<br />

bestrij<strong>de</strong>n. Deze cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rborstel heeft men zo geconstrueerd<br />

dat slechts het vel v'ordt aangeraakt. Grijpers en stangen,<br />

welke mogelijk wat vet zijn, komen niet met <strong>de</strong> borstel <strong>in</strong><br />

1t<br />

l


7<br />

aanrak<strong>in</strong>g. ()ok slijtage aan <strong>de</strong> borstel wordt zo veel moge-<br />

lijk tegengegaan. S()ms wor<strong>de</strong>n v/el, bii fijn illustratiewerk,<br />

<strong>de</strong> vellen blank doorgedraaid met $,at vaster aangestel<strong>de</strong><br />

borstel, ten e<strong>in</strong>cle het vel vrij te maken van bij goecl illustratie-<br />

werk h<strong>in</strong>clerlijk stoÍ'. Bij karton en stlrs papier bewijst <strong>de</strong><br />

borstel eveneens vaak goe<strong>de</strong> diensten. De fabriek heeft<br />

trouwens ook gelei<strong>de</strong>rollen tegen <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r toege-<br />

past, welke af en aan zijn te stellen; ook bij karton kunnen<br />

<strong>de</strong>ze geleiclerollen bij het bestrij<strong>de</strong>n van vegen en <strong>de</strong>rgelijke<br />

tot goed resultaat lei<strong>de</strong>n.<br />

Steeds meer wordt door <strong>de</strong> persenfabrieken ernstig reken<strong>in</strong>g<br />

met <strong>de</strong> leggerdikte gehou<strong>de</strong>n. Zo ook bij <strong>de</strong> 'Monarch',<br />

namelijk <strong>in</strong> ciie z<strong>in</strong> dat men zo veel mogelijk bij uiteen-<br />

lopen<strong>de</strong> vormen toch <strong>de</strong> leggerdikte gelijk kan hou<strong>de</strong>n. Het<br />

dr<strong>in</strong>gt gelukkig steeds meer tot <strong>de</strong> drukkers door, dat het<br />

alleen met een zuivere leggerdikte mogelijk is een scherpe<br />

afdruk te verkrijgen <strong>in</strong> vlotte voor<strong>tgang</strong> en zon<strong>de</strong>r stag-<br />

naties. Ten e<strong>in</strong><strong>de</strong> een zt;ere en door <strong>de</strong> fabriek vastgestel<strong>de</strong><br />

leggerdikte ook bij elke vorm te behouclen, heeft men bij <strong>de</strong><br />

'Monarch' een drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rstell<strong>in</strong>g aangebracht. Met <strong>de</strong>ze<br />

constructie is het op eenvoudige wijze mogelijk, al naar<br />

gelang <strong>de</strong> vorm, hetzij licht of zwaar, <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r daarop af<br />

te stellen. Bij <strong>de</strong> lichtste en zwaarste vorm is het dan vrijwel<br />

steeds mogelijk rrret een gelijke leggerciikte te werken.<br />

Inktuerk en ro//entyas<strong>in</strong>ricltt<strong>in</strong>g<br />

Het <strong>in</strong>ktwerk van <strong>de</strong> Johannisbergers u/as steeds goed te<br />

noemen, maar toch heeft <strong>de</strong> leid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> fabriek gemeencl<br />

bij <strong>de</strong> laatste nieuwe mach<strong>in</strong>es, als 'Selecta-S' en 'Rhenus' en<br />

nu het gro()tste mo<strong>de</strong>l 'N{onarch', bijzon<strong>de</strong>re aandacht aan<br />

het <strong>in</strong>ktwerk te moeten beste<strong>de</strong>n. Het is overigens genoeg-<br />

zaam bekend, dat <strong>de</strong> kwaiiteit van een pers ten zeerste<br />

samenhangt met <strong>de</strong> aard en hoeclanigheid, dus <strong>de</strong> kwaliteit,<br />

van het <strong>in</strong>ktwerk. Het <strong>in</strong>ktwerk van <strong>de</strong> 'Monarch' bestaat<br />

uit drie vormrollen, drie distributierollen en een Iikrol. Alle<br />

l)ir dctail sccft ccn <strong>in</strong>clruk van dc aard van hct <strong>in</strong>kts'ctk<br />

I6<br />

rollen hebben <strong>de</strong> respectabele diameter van 90 mm en ze zijn<br />

on<strong>de</strong>d<strong>in</strong>g verwisselbaar. Ver<strong>de</strong>r bestaat het <strong>in</strong>ktwerk uit<br />

een viertal heen en weer gaan<strong>de</strong> stalen cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs, welke ver-<br />

stelbaar ztjntot 40 mm. Vermel<strong>de</strong>nswaard is daarbij, dat <strong>de</strong><br />

cloor <strong>de</strong> likrol af te nemen <strong>in</strong>ktfilm op maximaal 9o mm kan<br />

komen. Dit is voortreffelijk en vormt ongetwijfeld een<br />

goe<strong>de</strong> grondslag tot perfecte <strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g. De <strong>in</strong>ktbak heeft<br />

een groot aantal kle<strong>in</strong>e dwangschroeven. Het daarbij be-<br />

horen<strong>de</strong> buigzame <strong>in</strong>ktmes maakt het mogelijk op kle<strong>in</strong>e<br />

afstan<strong>de</strong>n <strong>de</strong> <strong>in</strong>kttoevoer naar <strong>de</strong> vorm te regelen. Ook is <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>ktbak omklapbaar en zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gs te verschuiven. Àan <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>ktbak is een tweetal <strong>de</strong>ksels aangebracht, wa rv^n het ene<br />

(schijnbaar overbodige) over het <strong>in</strong>ktwerk gelegd wordt om<br />

er bij het gereedmaken van <strong>de</strong> vorm <strong>de</strong> legger, het toestel enz.<br />

op te leggen. Zeker mag niet wor<strong>de</strong>n vergeten, dat <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt-<br />

toevoer met <strong>de</strong> a n- en afstell<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r gelijke<br />

tred houdt. De likrol is ook tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> produktie van <strong>de</strong> pers<br />

als distributierol om te schakelen. I{ort samenEevat: een<br />

welhaast volmaakt <strong>in</strong>ktwerk.<br />

Aan het voorgaan<strong>de</strong> voegen v/e t()e dat <strong>de</strong> 'Monarch' ook<br />

over een goe<strong>de</strong> rollenwas<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g beschikt. In een zeer<br />

kort tijdsbestek is het gehele <strong>in</strong>ktwerk gewassen. Een en<br />

an<strong>de</strong>r belemmert <strong>in</strong> geen enkel opzicht <strong>de</strong> toegankelijkheicl<br />

van <strong>de</strong> vorm. Het valt op hoe gemakkelijk bij <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e<br />

<strong>de</strong> vorm en ook <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r te bereiken zijn. Voor wat<br />

clit eerste betreft, is zeker ook cle buisverlicht<strong>in</strong>g on<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>ktbak nuttig.<br />

I n/egappa raa I e n il Í /eglt e cha n i s ue<br />

Het <strong>in</strong>legappz-ta t .van <strong>de</strong> Johannisbergers en dus ook van<br />

<strong>de</strong> 'Monarch'is van zodznige constructie, dat niet het m<strong>in</strong>st<br />

aan <strong>de</strong> <strong>de</strong>ug<strong>de</strong>lijkheid getwijfeld mag wor<strong>de</strong>n. Opvallend is<br />

<strong>de</strong> eenvoudige bedien<strong>in</strong>g. Bij pas- en illustratiewerk is het<br />

<strong>in</strong>legapparaat volkomen betrouwbaar. Bedrijfszeker werkt<br />

ook <strong>de</strong> zljaanleg. Er zrjn slechts we<strong>in</strong>ige ogenblikken nodig<br />

om van het ene op het an<strong>de</strong>re formaat over te gaan; dit<br />

geldt eveneens voor <strong>de</strong> papierdikten. De blaas- en zuiglucht<br />

wordt door een compressor geleverd en is dus niet afhanke-<br />

lijk van <strong>de</strong> snelheid van <strong>de</strong> pers. Ook uit dien hoof<strong>de</strong> be-<br />

hoeft er we<strong>in</strong>ig versteld te wor<strong>de</strong>n. Bij cle ger<strong>in</strong>gste snelheid<br />

kan ook zwa r te verwerken papier of karton wor<strong>de</strong>n mee-<br />

genomen. Ten e<strong>in</strong><strong>de</strong> stilstand van <strong>de</strong> tegenwoordig kostbare<br />

peÍsen tot een m<strong>in</strong>imum te beperken, kan een voorstapel-<br />

tafel wor<strong>de</strong>n gebruikt. De produktie kan hierme<strong>de</strong> belang-<br />

rijk worclen verhoogd, doordat tij<strong>de</strong>ns het drukken reeds<br />

<strong>de</strong> twee<strong>de</strong> tafel van nieuw papier kan wor<strong>de</strong>n voorzien.<br />

Hoe belangrijk het <strong>in</strong>legapparaat voor zuiver vrerk en een<br />

regelmatige produktie ook is, zonàer een betrouwbaar wer-<br />

kend uitlegmechanisme is <strong>de</strong> pers eigenlif k nog maar half<br />

bruikbaar. Daarvan doordrongen zijn<strong>de</strong> heeft <strong>de</strong> Johannisbergerfabriek<br />

alles gedaan om ook het uitlegmechanisme zo<br />

volkomen mogelijk te doen zijn. Het beg<strong>in</strong>t met grijpers<br />

welke het vel van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r overnemen. Bij het ver<strong>de</strong>re<br />

transport wordt het vel door krachtige en bij te regelen<br />

blaaslucht smetvrij naar bre<strong>de</strong> transportban<strong>de</strong>n gebracht.<br />

Zijn àe vellen op <strong>de</strong>ze ban<strong>de</strong>n gekomen, dan wor<strong>de</strong>n ze als


I Ict uitgelegdc vcl is genrakkclijk ondcr controlc te houdcn (ook is hicr het anrisrnctappariat re zicnJ<br />

het ware door zuigwielen gebon<strong>de</strong>n en aldus betrouwbaar<br />

naar <strong>de</strong> vellenwagen geleid. Met grote Íust wordt het vel<br />

vervolgens op <strong>de</strong> uitlegtafel gebracht. Het rustig neerkomen<br />

van <strong>de</strong> vellen op <strong>de</strong> uitlegtafel is ook een gevolg van <strong>de</strong><br />

perfect $/erken<strong>de</strong> blaasconstructie. Gunstige factoren voor<br />

een smetvÍiie uitleg zijn hierdoor gebo<strong>de</strong>n. De uitlegtafel<br />

lian tot op een diepte van 7to mm zakken; driezijclig wer-<br />

ken<strong>de</strong> gelijkhou<strong>de</strong>rs zorgen voor gelijk hou<strong>de</strong>n.<br />

Ook bij <strong>de</strong> maximale snelheid - ztoo clruks per uur - is het<br />

passen betrouwbaar. De'Monarch' heeft een snelheidsmeter,<br />

waaÍdoor regelmatige controle mogelijk is.<br />

Op vele plaatsen heeft <strong>de</strong> 'Monarch' stopknoppen door<br />

welke <strong>de</strong> motorrem <strong>in</strong> v'erk<strong>in</strong>g treedt. Niet g ^rne zou<strong>de</strong>n<br />

wij dit onvermeld laten, omdat <strong>de</strong> veiligheid hierdoor zeer<br />

wordt gediend. Bij <strong>de</strong> tegenwootdig zo kostbare mach<strong>in</strong>es<br />

is dit ook als een belangrijk punt aan te merken.<br />

De e<strong>in</strong>dconclusie van ie<strong>de</strong>re <strong>in</strong>si<strong>de</strong>r over <strong>de</strong>ze pers moet<br />

beslist zijn dat <strong>de</strong> 'Monarch' ook als grote stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers<br />

z'nplaats <strong>in</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g waard is. Deze plaats<br />

eist <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e daarom beslist voor zich op, omclat volledig<br />

wordt voldaan aan hoge procluktiviteits- en kwaliteitseisen.<br />

Dui<strong>de</strong>liik is <strong>in</strong> dit schem te volgen <strong>de</strong> gmg vm het vel<br />

mach<strong>in</strong>e eo als het wate '<strong>de</strong> doot <strong>de</strong><br />

ligg<strong>in</strong>g eÍ van op lucht' bii <strong>de</strong> uitvoer<br />

a


-<br />

Dertig illustrators <strong>in</strong> een expositie<br />

De expositie 'Vierentw<strong>in</strong>tig en een. . .', welke onlangs <strong>in</strong> het Ste<strong>de</strong>lijk Museum<br />

te Amsterdam werk toon<strong>de</strong> van <strong>de</strong>rtig illustrators van boeken en <strong>de</strong>rgelijke, ligt<br />

al <strong>in</strong> het 'verle<strong>de</strong>n'. Corvey mag met genoegen terugzien op <strong>de</strong>ze samenvatt<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> voorgaan<strong>de</strong> exposities! Geen aanleid<strong>in</strong>g zou ook hebben bestaan om op <strong>de</strong>ze<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g terug te komen, als niet mevrouw Bakker-Heft<strong>in</strong>g, wethou<strong>de</strong>r<br />

voor kunstzaken te Den Haag, bij <strong>de</strong>ze gelegenheid enige voor <strong>de</strong> illustratie-kunst<br />

en illustratie-toepass<strong>in</strong>g <strong>in</strong>teressante gezichtspunten zou hebben kenbaar gemaakt.<br />

'Waar het <strong>in</strong> <strong>de</strong> grafische '<strong>in</strong>dustrie' nog wel eens ontbreekt aan juist begrip voor<br />

<strong>de</strong> functie van <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> boekillustratie, volgt hier <strong>in</strong> hoofdlijnen <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>houd van het gesprokene, Enige illustraties vormen een dankbare aanvull<strong>in</strong>g.<br />

'De illustratie neemt een biizon<strong>de</strong>re plaats<br />

<strong>in</strong> op het terre<strong>in</strong> van <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunst. Ze<br />

moet zich voegen naar een an<strong>de</strong>re kunst.<br />

Dat is op zichzelf niet zo biizon<strong>de</strong>t, vootal<br />

niet <strong>in</strong> een tiid als <strong>de</strong> onze, nu <strong>de</strong> neig<strong>in</strong>g<br />

tot samengaan van verschillen<strong>de</strong> kunst-<br />

vormen, het meeweÍken aan gebouwen,<br />

schepen en ple<strong>in</strong>en, tot het voÍmen van een<br />

monumentaal geheel, zo veel meer begtip<br />

v<strong>in</strong>dt en door kunstenaaÍs en publiek wordt<br />

gezocht. De illustratie moet zich voegen<br />

naar een gedachtenweteld die maar vooÍ<br />

een <strong>de</strong>el <strong>de</strong> hare is. Daarbil mag ze niet haat<br />

zelfstandigheid vetliezen, wat ook niet zal<br />

gebeuren als ze een even hoge kwaliteit<br />

bereikt als - <strong>in</strong> verhoud<strong>in</strong>g - het geschrift<br />

dat ze begeleidt, Door <strong>de</strong>ze verschillen<strong>de</strong><br />

gedachtenwerel<strong>de</strong>n echter is <strong>de</strong> kans op<br />

een verschillen<strong>de</strong> voorstell<strong>in</strong>g bii <strong>de</strong> toe-<br />

schouwers, <strong>in</strong> dit geval dus: <strong>de</strong> lezers,<br />

<strong>de</strong>s te groter.<br />

ÉIoe visueler ik reageer - en dus hoe meer<br />

ik aan <strong>de</strong> boekverlucht<strong>in</strong>g zal hebben - hoe<br />

meer bestaat er kans dat ik me bil het lezen<br />

van een boek, een gedicht, een eigen beeld<br />

vorm van personeÍr en situaties, die dan<br />

natuurliik niet kloppen met het beeld dat<br />

<strong>de</strong> vetluchter zich heeft gevotmd. IIoe ver-<br />

wetkt <strong>de</strong> beschouwer dat? Kiikt hii bif het<br />

opnemen van een boek eerst naar <strong>de</strong> be-<br />

gelei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> teken<strong>in</strong>gen en leest hif daarna?<br />

Laath.ii zich beïnvloe<strong>de</strong>n ofis hif gevoelig<br />

genoeg voor <strong>de</strong> zelfstandige uit<strong>in</strong>g van een<br />

kunstenaar, dat h.ii zichzelf on<strong>de</strong>rgeschikt<br />

kan maken en van te voten al wil aanvaar-<br />

<strong>de</strong>n wat hem wordt gepresenteetd? Verriikt<br />

Ià<br />

zelfs, zeer algemeen gesproken, om <strong>de</strong>ze<br />

re<strong>de</strong>nen <strong>de</strong> aÍbeeld<strong>in</strong>g <strong>de</strong> tekst? Allemaal<br />

problemen die zich vootdoen aan <strong>de</strong> teke-<br />

Ílaar, en soms - bii overleg tussen bei<strong>de</strong>n -<br />

aan <strong>de</strong> schrijver, maar zeket ook aan <strong>de</strong> uit-<br />

gevet, die <strong>in</strong> <strong>de</strong> meeste gevallen uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk<br />

<strong>de</strong> keuze van <strong>de</strong> samenwerk<strong>in</strong>g bepaalt.<br />

Alleteetst het verschil <strong>in</strong> <strong>de</strong> eigen voorstel-<br />

l<strong>in</strong>g. We zien dat op velerlei gebied, al zien<br />

we <strong>in</strong> an<strong>de</strong>re voorbeel<strong>de</strong>n <strong>de</strong> d<strong>in</strong>gen ook<br />

niet tegeliik. Het kan zi<strong>in</strong>, dat ik een land-<br />

schap van Cézanne meer ga waar<strong>de</strong>ten als<br />

ik <strong>in</strong> <strong>de</strong> buurt van Aix heb rondgetoerd en<br />

een soortgeliik licht heb zien vallen op <strong>de</strong><br />

glooien<strong>de</strong> hell<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> Provence; het<br />

kan zi<strong>in</strong>, dat ik <strong>de</strong> natuur zelf daar <strong>in</strong>tenser<br />

beleefnadat ik Cézanne heb gezien; het kan<br />

ook zi<strong>in</strong>, dat ik me <strong>in</strong> Cézanne's werkwiize<br />

zozeet kan <strong>in</strong>leven dat.ik Aix en <strong>de</strong> Pro-<br />

vence daar helemaal niet bif nodig heb en<br />

een stuk visie beleef op een eigen manier.<br />

IIet kan gebeuten, dat ik een boek lees en<br />

het daarna verfilmd zie. Wanneer die film<br />

een even gtoot kunstwerk is gewor<strong>de</strong>n als<br />

het boek <strong>in</strong> zi<strong>in</strong> soott was - <strong>de</strong> toeschouwer<br />

moet dus voot dit beeldverhaal evenzeer<br />

openstaan als voor een literair produkt -<br />

dan doet het et we<strong>in</strong>ig toe wat ik me oor-<br />

spronkelijk heb voorgesteld. De laatste<br />

kunstenaar zal me overtuigen van zijn visie<br />

en me nieuwe gezichtspunten tonen. Om-<br />

gekeerd kan het zi<strong>in</strong>, dat <strong>de</strong> film me niet<br />

loslaat als ik later het boek on<strong>de</strong>r ogen<br />

kriig. Het gevaar is gtoot dat <strong>de</strong> film, <strong>in</strong>dien<br />

<strong>de</strong>ze het on<strong>de</strong>rwerp van een boek wil weer-<br />

geven, een catastrofe woÍdt omdat het beeld<br />

Illusftatie van Lotte Rut<strong>in</strong>g<br />

te zeeÍ een eigen weg gaat; we <strong>de</strong>nken aan<br />

Stendhals'Le touge et le noir', en ik noem<br />

dit nog speciaal, omdat er een goe<strong>de</strong> regis-<br />

seur en goe<strong>de</strong> spelers gekozen waren. Ook<br />

het omgekeer<strong>de</strong> kan het geval zi<strong>in</strong>: het<br />

oorspronkelijke Tsjechische boek'Les en-<br />

fants du Paradis' is een onleesbaat saai<br />

relaas; bii <strong>de</strong> op <strong>de</strong> voet gevolg<strong>de</strong> <strong>in</strong>trigue<br />

is toch een prachtige film ontstaan. De uit-<br />

gebeel<strong>de</strong> gedachte heeft ziln <strong>in</strong>spirator<br />

overtÍoefd,<br />

De boekillustrator heeft <strong>in</strong> hoge mate met<br />

soortgeliike rvisselwerk<strong>in</strong>gen te maken.<br />

Maar als hii <strong>de</strong> tekst, waa<strong>í</strong>^aÍr hii zich altiid<br />

dienstbaar moet maken, kan aanvoelen en<br />

daar toch een zelfstandig kunstwerk tegen-<br />

over kan stellen, dat <strong>in</strong> kwaliteit niet voor<br />

het geschrevene on<strong>de</strong>r hoeft te doen, dan is<br />

zijn werk ook extta dankbaar. Dan is <strong>de</strong><br />

we<strong>de</strong>rkerige on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> twee<br />

facetten alleen maar een verriik<strong>in</strong>g en <strong>de</strong><br />

consument ziet ziir: vreug<strong>de</strong> méér dan al-<br />

leen maar verdubbeld.<br />

IIet eetste samenbrengen van <strong>de</strong> twee<br />

leven<strong>de</strong> elementen - schrijver en illustrator<br />

- is uiterst belangrijk. In <strong>de</strong> geest moeten<br />

<strong>de</strong> twee samenzweer<strong>de</strong>rs het etgens eens<br />

zi<strong>in</strong>. Zelfs buiten onze eigen (kunstz<strong>in</strong>nig<br />

genomen) vetwar<strong>de</strong> tiid heeft men daar<br />

reken<strong>in</strong>g mee moeten hou<strong>de</strong>n, Mif dat <strong>in</strong>-<br />

<strong>de</strong>nken<strong>de</strong>, zou ik nooit Bau<strong>de</strong>laire door<br />

Ingtes hebben laten illustÍeren of Zola door<br />

Derk<strong>in</strong><strong>de</strong>ren; wel Flaubert door Manet of<br />

Mallatmeé door Redon. On<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>g alle-<br />

maal tijdgenoten <strong>in</strong> een zogenaamd votm-<br />

gelijke tild. Maar behalve <strong>in</strong> <strong>de</strong> evi<strong>de</strong>nte


gevallen moet men ook bii <strong>de</strong> subtiele voor-<br />

zichtig zi<strong>in</strong> en er reken<strong>in</strong>g mee hou<strong>de</strong>n dat<br />

een kunstenaat, hoe breed georiënteetd hii<br />

is, toch zi<strong>in</strong> eigen type houdt.<br />

Er zijn overigens nog zoveel an<strong>de</strong>re geval-<br />

len te noemen. Losse teken<strong>in</strong>gen kunnen<br />

een zo illustratief kataktet hebben en daar-<br />

bii een zekere teeks votmen, dat een schril-<br />

ver ofuitgever zich geïnspireerd voelt er een<br />

tekst bij te schriiven of te laten schtiiven.<br />

Bij k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboeken of bif <strong>de</strong> tegenwootdig zo<br />

populaite geteken<strong>de</strong> grap kan <strong>de</strong> illustratie,<br />

waarop <strong>de</strong> gedachtengang werd gebouwd,<br />

verÍeweg <strong>de</strong> belangriikste plaats <strong>in</strong>nemen.<br />

Bii een reeks foto's van superieut gehalte<br />

kan een tekst gevtaagd wot<strong>de</strong>n<br />

'ter<br />

on<strong>de</strong>r-<br />

steun<strong>in</strong>g', welke meer v/armte aan het<br />

voorgestel<strong>de</strong> geeft en <strong>de</strong> z<strong>in</strong> et van vethoogt.<br />

We weten dan soms bi<strong>in</strong>a niet meer waaÍ<br />

het literaire beg<strong>in</strong>t, het illustratieve op-<br />

houdt en omgekeetd. Van een <strong>de</strong>rgeliik<br />

geheel is <strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>g natuurliik uiterst<br />

belangriik, zoals dat gelukkig ook steeds<br />

meer gevoeld wordt voor elk lezenswaardig<br />

boek. Steeds meer gevoeld en toegepast,<br />

hetzii door <strong>de</strong> illustrator die zelf boekver-<br />

zorger is, hetzii doot twee aparte krachten.<br />

Het is wel mogelijk dat <strong>de</strong> illustrator een<br />

ger<strong>in</strong>ger aantal octaven bespeelt. Laat hii<br />

geen ogenblik <strong>de</strong>nken datzi<strong>in</strong> geluid daar-<br />

door iets m<strong>in</strong><strong>de</strong>r harmonisch of zelfs m<strong>in</strong>-<br />

<strong>de</strong>r groots zou behoeven te kl<strong>in</strong>ken. In vele<br />

gevallen woÍdt hii, soms tii<strong>de</strong>liik, <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze<br />

hoek gedrongen, al was het maar om zake-<br />

liike te<strong>de</strong>nen. Laat hij zich al weer niet bezorgd<br />

maken. Deze - soms gedwongen -<br />

specialiser<strong>in</strong>g kan mogeliikhe<strong>de</strong>n naar<br />

voren roepen die an<strong>de</strong>ten onbekend bleven<br />

en hem bovendien <strong>de</strong> bevredig<strong>in</strong>g geven<br />

dat zi<strong>in</strong> werk on<strong>de</strong>t een veel gtoter aantal<br />

mensen verspreid wordt. Hoe meer hii toch<br />

an<strong>de</strong>ren <strong>in</strong> zi<strong>in</strong> werk kan laten <strong>de</strong>len, hoe<br />

liever hem dit werk zal zi<strong>in</strong>. Die behoefte<br />

bestaat <strong>in</strong> het zogenaam<strong>de</strong> grote formaat<br />

evenzeer. Behalve dat <strong>de</strong> meeste kunste-<br />

naars, al is het maar vooÍ een <strong>de</strong>el van hun<br />

leven, graag'groot werken', is't vedangen<br />

om samen te scheppen tot een monumen-<br />

taal geheel, stellig me<strong>de</strong> om <strong>de</strong> versprei-<br />

d<strong>in</strong>gsmogeliikheid, zo begriipelijk. Dit<br />

samenwerken op grotef en kle<strong>in</strong>er schaal,<br />

bei<strong>de</strong> even belangriik, vertoont haast een<br />

tegenstell<strong>in</strong>g, misschien een onontbeerliik<br />

tegenwicht tegenover <strong>de</strong> huidige weten-<br />

schap. De goe<strong>de</strong> huisarts ergert zich nog<br />

steeds ovet <strong>de</strong> kl<strong>in</strong>ieken waaÍ men zich,<br />

via viiÍhon<strong>de</strong>rd bed<strong>de</strong>n, slechts bezighoudt<br />

met zeer speciale hartafwiik<strong>in</strong>gen;'Mo<strong>de</strong>m<br />

Times'van Chapl<strong>in</strong> heeft ons kort gele<strong>de</strong>n<br />

weef gewezen op <strong>de</strong> afstomp<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> acht<br />

uten achter elkaat aan te draaien schroef.<br />

Terwiil <strong>de</strong> eerste specialisatie zeker nog een<br />

groot nut kan afwerpen, mits steeds weer<br />

bii een algeheel on<strong>de</strong>rzoek toegepast, vol-<br />

trekt <strong>de</strong> technische eenvormigheid door dit<br />

uit elkaar trekken zich alleen maar uit<br />

utiliteits- (lees: gel<strong>de</strong>lijke) overweg<strong>in</strong>gen.<br />

Al met al is het van het grootste belang, dat<br />

<strong>de</strong>ze zo gevarieer<strong>de</strong> en dankbaÍe kunst-<br />

vorm, waatbij oorspronkeliike, verfi<strong>in</strong><strong>de</strong>,<br />

grandioze en geestige grafieken te voor-<br />

schijn komen, on<strong>de</strong>t een apart hoofdstuk<br />

kunnen wot<strong>de</strong>n tentoongesteld.'<br />

En het besluit luid<strong>de</strong>:<br />

Illustratic van Frans Lammcrs<br />

'ÉIet is eeÍr gÍote<br />

verdienste van Corvey, dat zij <strong>in</strong> <strong>de</strong> eigen<br />

toonzaal een belangrijke reeks van voor-<br />

aaÍrstaan<strong>de</strong> kunstenaars op dit gebied ge-<br />

legenheid heeft gegeven hun wetk <strong>in</strong><br />

verschillen<strong>de</strong> vormen te laten ziefl, Deze<br />

viifentw<strong>in</strong>tigste tentoonstell<strong>in</strong>g, <strong>in</strong> zoveel<br />

ruimer verband, mag <strong>de</strong> <strong>in</strong>itiatiefnemers<br />

met trots vervullen. Gaarne hopen we dat<br />

het publiek steeds meer zal zien welk een<br />

enorm gewicht <strong>de</strong>ze - toch zo gemakkelijk<br />

te griipen - belangriike kunstvorm heeft.'<br />

lllustratie van Fiep Vestend,rrp<br />

I'


AART VAN DOBBE,NBIJRGH<br />

K.A. KOK / NOORD\7IJ K AAN ZEE<br />

Toen we na iaren \r/eer eens bij Aart van Dobbenburgh<br />

kwamen, had<strong>de</strong>n we niet het ger<strong>in</strong>gste voornemen een be-<br />

schouw<strong>in</strong>g aan hem en zijn werk te gaan wij<strong>de</strong>n. Maar zijn<br />

iongste litho's (met name Sonja, doch ook zijn landschappen)<br />

hebben ons er toe gedrongen. In éen van <strong>de</strong> lanen tussen<br />

Haarlem en Zandvoort leeft <strong>de</strong>ze mens, die zo bij uitstek<br />

vermag an<strong>de</strong>re mensen door zijn werk en <strong>in</strong> het gesprek te<br />

boeien en te ontroeren. Zijn litho's hebben eigenlijk heel<br />

we<strong>in</strong>ig woor<strong>de</strong>n nodig, wantzlj hebben een klare, eigen taal.<br />

De leven<strong>de</strong> bezieler van <strong>de</strong> do<strong>de</strong>, zware brokken steen is<br />

evenwel <strong>in</strong> zijn woor<strong>de</strong>n even belangrijk als <strong>in</strong> zijn sublieme<br />

prenten. Van Dobbenburgh is één <strong>de</strong>r we<strong>in</strong>igen die visio-<br />

nair, fel en scherp, <strong>de</strong> fouten van eigen tijd on<strong>de</strong>rkent en . . .<br />

hekelen kan. Wij laten hem daartoe maar eens zelf zan het<br />

woord, <strong>in</strong> een ontboezem<strong>in</strong>g welke ontstond toen hij een<br />

bekroond'experiment-op-steen' on<strong>de</strong>r ogen kreeg, dat hij<br />

als een beledig<strong>in</strong>g van ql<strong>in</strong> kunst en levensovertuig<strong>in</strong>g<br />

voel<strong>de</strong> (pag<strong>in</strong>a z9).<br />

Degenen on<strong>de</strong>r onze vakgenoten die Van Dobbenburgh nog<br />

niet ken<strong>de</strong>n, kunnen zich hem na het lezen van <strong>de</strong>ze uit<strong>in</strong>g<br />

rvellicht ongeveer vooïstellen: fel zich uitend en tegeliiker-<br />

tijd uiterst gevoelig. Een man die <strong>in</strong> een snelle, diepe ont-<br />

roer<strong>in</strong>g hevig kan vloeken en die u temid<strong>de</strong>n van een<br />

(meestal heftig) betoog bij uw stropdas pakt en u'ja' laat<br />

knikken, zelfs als u 'nee' wil<strong>de</strong> antwoor<strong>de</strong>n. Maar tevens<br />

iemand die altijd - <strong>in</strong> een gesprek of <strong>in</strong> zi<strong>in</strong> werk - werkelijk<br />

w^t te zeggen heeft, ook al mocht u het soms niet met hem<br />

eens zijn. S<strong>í</strong>at Van Dobbenburgh bestrijdt zijn <strong>de</strong> nat-<br />

schil<strong>de</strong>rs, <strong>de</strong> would-be kunstenaars, die abstract werken op-<br />

dat zlj hun gebrek aan vakmanschap en techniek kunnen<br />

verbergen. Maar bovenal hekelt hij <strong>de</strong> mensen uit het pu-<br />

bliek, <strong>de</strong> kunstcritici, die <strong>de</strong>ze'kunst'uit snobistische ofuit<br />

an<strong>de</strong>re overweg<strong>in</strong>gen aanmoedigen en er nog zwijmelen<strong>de</strong><br />

stukjes aan wij<strong>de</strong>n ook. Laat men zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> grafische <strong>in</strong>dus-<br />

trie (met z'n vele contactpunten <strong>in</strong> <strong>de</strong> wereld van kunst en<br />

kunstenaars) toch bewust wor<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> d<strong>in</strong>gen waar het<br />

hier om gaat! Kunstenaars, echte kunstenaars, zijn door <strong>de</strong><br />

eeuwen heen begenadig<strong>de</strong>, fijn-registreren<strong>de</strong>'<strong>in</strong>strumenten'<br />

geweest, die hun tijdgenoten <strong>in</strong> waarnem<strong>in</strong>g vaak ver voor-<br />

uit waren. Met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n: <strong>in</strong> <strong>de</strong> kunstenaar leeft ge-<br />

concentreetd wat et <strong>in</strong> zijn tijd leeft of gaat leven. S<strong>í</strong>e nemen<br />

a n d^t er on<strong>de</strong>r onze mo<strong>de</strong>rne, abstracte kunstenaars ook<br />

wel knappe, serieuze vaklie<strong>de</strong>n zijn. \<strong>í</strong>elnu, <strong>in</strong>dien <strong>de</strong>ze<br />

mensen abstract en voor ons onbegrijpelijk gaan werken<br />

(het doet er niet toe of zij dit beel<strong>de</strong>nd ofliterair doen), dan<br />

geven zij, <strong>in</strong> geconcentreer<strong>de</strong> vorm, niet an<strong>de</strong>rs weer dan<br />

wat er chaotisch is <strong>in</strong> <strong>de</strong> grote mensengemeenschap v/aarvan<br />

ook zij een onverbrekelijk <strong>de</strong>el zijn. In hun vrerk v<strong>in</strong><strong>de</strong>n wij<br />

terug wat er <strong>in</strong> velen onzet zo vaak aatwezig is: materialisme,<br />

oppervlakkigheid, chaos, onkun<strong>de</strong>, gebrek aan zelfkritiek<br />

en gebrek aan grootse levensvisie, een gemis aan<br />

<strong>in</strong>nerlijke rust en <strong>in</strong>nedijk leven. Vooral ook beel<strong>de</strong>n zij uit<br />

het steeds ver<strong>de</strong>r vedoren g an v^n onze b<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen met het<br />

grote geheel van <strong>de</strong> schepp<strong>in</strong>g.<br />

Als abstracte schil<strong>de</strong>rs (gebleken is, dat een groot percentage<br />

van hen niet <strong>in</strong> staat is een portret of zelfportret te tekenen !)<br />

of brabbeldichters opgang maken, rs dat onqe schuld, want<br />

wli


: .:.<br />

' . ri.:ij]<br />

.<br />

dr:<br />

;.i1 ,.;*.:.,<br />

'i. ::É.ir<br />

r:,i ,'tj:<br />

I'<br />

;Í, {a<br />

i?<br />

.ï<br />

l.i :<br />

,;,!:<br />

,<br />

..:l<br />

,<br />

/,',,<br />

,t , ,, . :. .,<br />

,: ,<br />

.,.<br />

0':+<br />

. , ...., (<br />

a


=-<br />

zichzelf grondig belacheliik maken, door op brute wiize <strong>de</strong><br />

keerzij<strong>de</strong> van herbetoog<strong>de</strong> te laten zien. Juist dit gecompliceer<strong>de</strong>,<br />

schi<strong>in</strong>baar tegenstriidige, maakt hem zo echt als <strong>de</strong><br />

natuur ze\f: hii don<strong>de</strong>rt en kabbelt, huilt en lacht, precies als<br />

een snel opkomend en weer verdwi<strong>in</strong>end 2omer-onv/eer.<br />

Hoewel Van Dobbenburgh zelf 'begriipelijk' werk maakt,<br />

staat hij overigens volstrekt niet afwiizgnd tegenover het<br />

metafysische, het bovenz<strong>in</strong>neliike element <strong>in</strong> <strong>de</strong> kunst.<br />

Integen<strong>de</strong>el, zon<strong>de</strong>r het niet-geziene, het mystisch-occulte, is<br />

volgens hem geen kunstr:it<strong>in</strong>g mogeliik. Luister m ^t A ^t<br />

\J<strong>í</strong>e constateer<strong>de</strong>n reeds dat men het werk van onze grootste<br />

leven<strong>de</strong> lithograaf zwiigend genieten moet, omdat het voor<br />

zichzelf spreekt. Toch kan een kle<strong>in</strong>e toelicht<strong>in</strong>g verhel<strong>de</strong>rend<br />

werken. Wanneer wii 'Sonia'bezien, moeten we weten<br />

dat het hier om een figuur uit het werk'Schuld en boete'van<br />

<strong>de</strong> grote Russische schriiver Dostoiefski gaat. Sonia is het<br />

meisie dat zichzelf te koop aanbiedt, om voor het gez<strong>in</strong> te<br />

zorgen waartoe zij behoort. Zij ontmoet Raskolnikof, <strong>de</strong><br />

man die een dubbele moord op zi<strong>in</strong> geweten heeft en met wie<br />

zij tenslotte naar Siberië trekt als hii verbannen wordt, om-<br />

Luister even naar hetgeen prof. dr. Meijer on<strong>de</strong>r meer over<br />

Van Dobbenburghs recente landschappen zegt:<br />

'In<br />

r91r maakte Van Dobbenburgh kennis met het verhalen<strong>de</strong><br />

werk van <strong>de</strong> <strong>in</strong> ons land niet overmatig beken<strong>de</strong> dichter<br />

Adalbert Stifter. De vertell<strong>in</strong>gen en romans, die <strong>de</strong>ze zoon<br />

van het Boheemse \<strong>í</strong>oud omstreeks het mid<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />

vorige eeuw schreef, behoren tot het Puurste en verhevenste<br />

dat ooit op het gebied van <strong>de</strong> vertelkunst werd gewrocht.<br />

Stifters wereld is er een van volmaakte sereniteit; er heerst<br />

<strong>de</strong> stilte van rimpelloos water, dat zich spiegelt <strong>in</strong> het mil<strong>de</strong><br />

avondlicht. Zi<strong>in</strong> werk is gedragen door <strong>de</strong> vaste overtuig<strong>in</strong>g<br />

dat'<strong>de</strong> zachte krachten w<strong>in</strong>nen <strong>in</strong> het end', dat gelaten<br />

zachtmoedigheid uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk zegeviet over toorn en hartstocht.<br />

De grote v/et van al het bestaan<strong>de</strong> v<strong>in</strong>dt hij werkzaam<br />

iuist <strong>in</strong> het onopvallen<strong>de</strong> gebeuren <strong>in</strong> <strong>de</strong> natuur: meer<br />

nog <strong>in</strong> het gedurige ruisen van het water en <strong>de</strong> w<strong>in</strong>d en <strong>in</strong><br />

het gestadige groeien van het koten dan <strong>in</strong> het plotsel<strong>in</strong>ge<br />

geweld van storm en onu/eer en aardbev<strong>in</strong>g. Met <strong>in</strong>nige<br />

aandacht kan hii zich verdiepen <strong>in</strong> het zogenaamd onbelangrijke,<br />

<strong>in</strong> het kle<strong>in</strong>e leven van <strong>de</strong> d<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> <strong>de</strong> natuur, m ar<br />

steeds zo dat het functioneert <strong>in</strong> een grote en wetmatige<br />

kosmische samenhang. Een grotesk misverstand heeft gewild<br />

dat tijdgenoten en nageslacht lange tijd van <strong>de</strong>ze correlatie<br />

niets begrepen en <strong>in</strong> Stifter een peuterige m<strong>in</strong>iaturist<br />

22<br />

zijn eigen woor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het boekie 'Grafische Kunst'(1916)<br />

over <strong>de</strong> gtote negentien<strong>de</strong>-eeuwse Franse lithograaf Odilon<br />

Redon, die veel'onbegrijpeliik' wetk maakte: 'Redon g<strong>in</strong>g<br />

niet uit van <strong>de</strong> werkeliikheid, hij heeft een an<strong>de</strong>te wereld<br />

gezienen gerealiseerd. Men heeft Redon een psychopaat genoemd,<br />

maar volgens een psychiater (die een voetballer als<br />

maatstaf van geestelijke gezondheid stelt) zijn immers alle<br />

kunstenaars abnormaal. Ibsen zei: 'Wat is, dat is niet, maar<br />

wat niet is, dat is.' Odilon Redon leef<strong>de</strong> <strong>in</strong> een wereld die<br />

niet is en toch bestaat. Hii was een visionair en wiisgeer.'<br />

DE LITHO 'SON IA'<br />

dat zij ondanks alles van hem houdt. Trefiend heeft pater<br />

De Greeve van <strong>de</strong>ze litho gezegd: 'Van Dobbenburgh<br />

tekent Sonia met <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n gevouv/en op <strong>de</strong> borst, terwiil<br />

zij als <strong>in</strong> verbaz<strong>in</strong>g door het mysterie van het leven, lief<strong>de</strong><br />

en zon<strong>de</strong> heenziet.' rJ<strong>í</strong>ii zou<strong>de</strong>n er aan toe willen voegen dat<br />

Aart van Dobbenburgh <strong>in</strong> zijn Dostoiefski-portretten een<br />

hoogtepunt heeft bereikt, dat hii waarschijnliik niet meer<br />

overtrefien kan. Het is misschien daardoor, dat hij <strong>in</strong> zi<strong>in</strong><br />

jongste werk op an<strong>de</strong>re on<strong>de</strong>rwerpen en an<strong>de</strong>re technieken<br />

is overgegaan.<br />

DE LANDSCHAPPEN<br />

meen<strong>de</strong>n te moeten zien. Men zag slechts het glad<strong>de</strong> oPPervlak<br />

en bevroed<strong>de</strong> niet welke tragisch-onstuimige krachten<br />

daaron<strong>de</strong>r woed<strong>de</strong>n. In een van z<strong>í</strong><strong>in</strong> verhalen beschrijft<br />

Stifter een uitzon<strong>de</strong>diik natuurgebeuren. In het bergland<br />

volgt op strenge votst dooi met zware regen, die op <strong>de</strong> nog<br />

kou<strong>de</strong> aar<strong>de</strong> bevriest, <strong>de</strong> hele natuur met een bleekglanzen<strong>de</strong><br />

glazuudaag en weldra met een loodzvraar Pantser van<br />

ijs be<strong>de</strong>kkend, Zwarc bomen bezwiiken on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> last van<br />

het ijs; het bergwoud kreunt en kraakt door het geweld van<br />

scheurend hout en vallen<strong>de</strong> iismassa's. Dit visioen van kosmisch<br />

geweld wordt nu echter geëvoceerd zon<strong>de</strong>r een enkel<br />

luid of hevig woord, <strong>in</strong> uiterst ge<strong>de</strong>mPte toon en met <strong>de</strong><br />

schier bovenmenselijke gelatenheid van een die ook <strong>de</strong><br />

catastrofe als uitwetk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> zachte wet beleeft.<br />

Het is als hoogst z<strong>in</strong>vol te begriipen, dat Van Dobbenburgh<br />

door <strong>de</strong> sereniteit en grootsheid van Stifters natuurvisioenen<br />

diep ontroerd moest wor<strong>de</strong>n. Hier was van meet af aan een<br />

sterke aff<strong>in</strong>iteit <strong>in</strong> het spel. In Van Dobbenburghs verbeeld<strong>in</strong>gen<br />

van bloemen en ionge vogels, korenaren en mensenhan<strong>de</strong>n,<br />

<strong>in</strong> heel zijn <strong>in</strong>nige aandacht voor <strong>de</strong> 'kle<strong>in</strong>e' d<strong>in</strong>gen,<br />

heerste reeds lang diezelf<strong>de</strong> Pure stilte, die evenals bii Stifter<br />

op het duistere en dreigen<strong>de</strong> bevochten was. De ontmoet<strong>in</strong>g<br />

met Stifter gaf gestalte aan een droombeeld, dat - teeds lang


Z*z /+ ,t.,,<br />

I<br />

.:.ï. *{:J t'<br />

-,t.lil<br />

ilv4,à) D-44*L-D.(<br />

, . , pure stilte over het landschap, het licht als een zege bevochten op het duistere en dreigendc: <strong>de</strong> steen met zwarte tusche !<br />

2J


naar vorm zoekend - <strong>in</strong> <strong>de</strong> kunstenaar leef<strong>de</strong> en dat hij <strong>in</strong><br />

gedachten' het vreem<strong>de</strong> landschap' noem<strong>de</strong>. Vegetatieve en<br />

geologische formatie vloeien raadselachtig <strong>in</strong> elkaar over;<br />

het zal niemand gelukken een dui<strong>de</strong>liike grens tussen gewas<br />

en gesteente te ont<strong>de</strong>kken, Deze betover<strong>in</strong>g wordt niet be-<br />

reikt door ontstoffelijk<strong>in</strong>g, maar <strong>in</strong>tegen<strong>de</strong>el door een<br />

hoogst subtiele en gevarieer<strong>de</strong> stofsuggestie, van mos en<br />

kaal hout en verweerd gesteente, Een kunstenaar àie zo<br />

soevere<strong>in</strong> het werkelijke beheerst, heeft recht op het visioen!<br />

De nieuwe <strong>in</strong>houd, die vorm wil<strong>de</strong> krijgen, vroeg ook naar<br />

een nieuwe technische vormgev<strong>in</strong>g, In tegenstell<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong><br />

Het was moeilijk een keuze te maken uit <strong>de</strong> meer dan ;oo<br />

litho's die Van Dobbenburgh tot nu te schiep. Doelbewust<br />

zijn echter ook <strong>de</strong> drie 'staten' van <strong>de</strong> prent met <strong>de</strong> schelpen<br />

uitgezocht. In <strong>de</strong> eerste plaats om te laten zien dat ook Van<br />

Dobbenburgh een rusteloze zoeker en een experimenteel<br />

kunstenaar is <strong>in</strong> <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> z<strong>in</strong> van het woord en een man die<br />

niet vastloopt <strong>in</strong> bepaal<strong>de</strong> maniertjes en techniekjes. In <strong>de</strong><br />

twee<strong>de</strong> plaats om dui<strong>de</strong>lijk te maken dat het leven (resp. <strong>de</strong><br />

schepp<strong>in</strong>g of <strong>de</strong> natuur zoais u wilt) eigenlijk steeds varian-<br />

26<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> lithografie gebruikelijke werkwijze is <strong>de</strong> ontstane<br />

reeks van landschappen niet uit het wit, maar uit het zwart<br />

ontstaan. Ui<strong>tgang</strong>spunt was het zw^rte vlak, namelijk <strong>de</strong><br />

met een egaal dunne laag zwafte tusche be<strong>de</strong>kte lithografi-<br />

sche steen; het wit werd er met een mesje uitgeschaafd. Zo-<br />

doen<strong>de</strong> werd het wit als het ware actief gewonnen op het<br />

zwart, niet zoals an<strong>de</strong>rs passief uitgespaard; het licht werd<br />

als zege bevochten op het donker. Ik houd het voor meer<br />

dan goedkope symboliek, <strong>in</strong>dien men <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze werkwijze <strong>de</strong><br />

zuivere afspiegel<strong>in</strong>g van het <strong>in</strong>nerlijk wezen van Van<br />

Dobbenburghs kunst ontwaart !'<br />

DRIE 'STATEN' UTT ÉÉN<br />

ten geeft op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> grote god<strong>de</strong>liike wetten: dat een paar<br />

schelpen i<strong>de</strong>ntiek zi<strong>in</strong> aan een ruig landschap, <strong>in</strong> elk geval<br />

transformeerbaat zijn, <strong>in</strong> elkaar kunnen overgroeien. In <strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>r<strong>de</strong> plaats om het vakmanschap van <strong>de</strong> maker van <strong>de</strong>ze<br />

prenten te <strong>de</strong>monstreren: hele partijen zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> schelpen-<br />

litho met een simpel scheermesje weggehaald, zon<strong>de</strong>r dat <strong>de</strong><br />

korn van <strong>de</strong> steen daarbij verloren g<strong>in</strong>g, waarna opnieuw met<br />

het krijt, krabnaald en mes <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze partijen getekend werd.<br />

En zulks niet eenmaal, m ar telkens nog eens en nog eens.


I<strong>í</strong>anneer na weken van geduldig en moeiza.am werken een<br />

steen voltooid is, wotdt <strong>de</strong>ze àf direct gedrukt àf hij wordt<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> gom gezet en <strong>de</strong>snoods eenhalfiaat bewaard. Van<br />

een met mes en naald doorwerkte steen drukt Van Dobbenburgh<br />

vrijwel nooit meer dan hon<strong>de</strong>rd exemplaren. Een<br />

zuivere krijtsteen kan een veel groter oplaag produceren,<br />

maar Van Dobbenburgh schaaft vrijwel steeds <strong>in</strong> zijn werk.<br />

Een twee<strong>de</strong> oplaag wordt dus nagenoeg nooit gemaakt, ook<br />

al omdat <strong>de</strong> licht etsen<strong>de</strong> werk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> zure af<strong>de</strong>kgom <strong>de</strong><br />

steen schraler maakt: <strong>de</strong> donkere partiien wor<strong>de</strong>n donker<strong>de</strong>r<br />

en <strong>de</strong> fijne gijze partljen lichter. Het contrast wordt dan<br />

verhoogd en dat heeft <strong>de</strong> maker niet bedoeld. Een ou<strong>de</strong><br />

handpersdrukker maakt <strong>de</strong>ze afdrukken, <strong>in</strong> een kle<strong>in</strong>e ruimte<br />

naast het eigenlijke atelier. De verfis zo taai (streng zou<strong>de</strong>n<br />

we moeten zeggen), dat er bij wijze van spreken een paard<br />

voor nodig is om <strong>de</strong>ze uit <strong>de</strong> bus te trekken.<br />

Slechts echt Ch<strong>in</strong>ees papier (uit Hongkong) wordt voor <strong>de</strong><br />

oplage gebruikt. Dit mag tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> druk niet te vochtig zijn,<br />

want an<strong>de</strong>rs gaat het plukken door <strong>de</strong> stÍenge verf. Er zt<strong>in</strong><br />

trouwens diverse beroepsgeheimen bij, die Van Dobbenburgh<br />

en zijn drukker u niet vertellen zullen. Dit is nog het<br />

echte ou<strong>de</strong> steendrukkersambacht, waatbij geen pH-meter<br />

of elektronische registercontrole te pas komen. Maar hoe<br />

fl,zrai zi<strong>in</strong> <strong>de</strong> resultaten: het zwart dat <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> drukker van<br />

<strong>de</strong> steen weet te halen is (vooral bij <strong>de</strong> landschappen die uit<br />

zw^rte tusche geschaafd wer<strong>de</strong>n) ongelooflijk diep en <strong>in</strong>tens.<br />

De allerfilnste t<strong>in</strong>ten komen vlekkeloos over. rVie <strong>de</strong> steen<br />

met zo'n afdruk vergelijkt, geeft volmondig toe àat <strong>de</strong>ze<br />

reproduktie i<strong>de</strong>aal is: er staat niets meer en niets m<strong>in</strong><strong>de</strong>r op<br />

dan op <strong>de</strong> steen zelf. Men gaat zich zelfs afvngen of <strong>de</strong>ze<br />

afdrukken niet <strong>in</strong> feite orig<strong>in</strong>elen zijn. Toch houdt bij nauwkeurige<br />

vergelijk<strong>in</strong>g <strong>de</strong> oorspronkelijke steen <strong>de</strong> eerste<br />

plaats: het leven<strong>de</strong> warmget<strong>in</strong>te oppervlak van <strong>de</strong> gele<br />

steen is ondanks alles e<strong>de</strong>ler dan het beste papier. Maar dat<br />

is dan ook het enige waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> reproduktie on<strong>de</strong>r het<br />

orig<strong>in</strong>eel staat. Eens te meer wer<strong>de</strong>n we bij Van Dobbenburgh<br />

doordrongen van <strong>de</strong> volmaaktheid die Senefel<strong>de</strong>r<br />

reeds <strong>in</strong> r8oo <strong>in</strong> dit reproduktieprocédé gelegd heeft: er<br />

viel <strong>in</strong> wezen niets meer te verbeteren voor het nageslacht!<br />

28<br />

Het noodlot v'il nu eenmaal dat een bre<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n<strong>de</strong> rivier<br />

ook ondieper wordt en dat kwantiteit en kwaliteit twee<br />

vijandige begrippen zijn. Op grafisch-technisch terre<strong>in</strong> is <strong>de</strong><br />

verzoen<strong>in</strong>g tussen <strong>de</strong>ze twee nog niet <strong>in</strong> zicht. Alom streeft<br />

men naar hoger reproduktieve kwaliteiten. Wie bijvoorbeeld<br />

<strong>de</strong> snotken<strong>de</strong> radioadvertenties leest, kan zelfs vernemen<br />

dat men beter thuis kan blijven dan <strong>de</strong> cotcettzaal<br />

bezoeken. Ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> grafische <strong>in</strong>dustrie wordt koortsachtig<br />

gezocht naar het nog betere en nog 'echtere'. Verfijn<strong>de</strong><br />

filter- en maskertechnieken voor schil<strong>de</strong>rijreprodukties;<br />

contactrasters voor zstafi-wit foto's. Maar het gaat er mee<br />

als met <strong>de</strong> hyperbool en zljn assen: nooit zullen zlj elkaat<br />

snij<strong>de</strong>n, al na<strong>de</strong>ren zij elkaat steeds dichter. Ook <strong>de</strong> reprodukties<br />

<strong>in</strong> dit tiidschrift staan ten achter bij <strong>de</strong> fonkelen<strong>de</strong><br />

drukken van <strong>de</strong> steen. Het kruislijnenraster <strong>in</strong>terfereert met<br />

het kornraster van <strong>de</strong> steen; papier en <strong>in</strong>kt zijn van m<strong>in</strong><strong>de</strong>re<br />

kwaliteit, respectieveliik van m<strong>in</strong><strong>de</strong>re <strong>de</strong>kk<strong>in</strong>gskracht dan bij<br />

<strong>de</strong> oorspronkelijke afdruk. Laten we toch niet al te trots'il/or<strong>de</strong>n<br />

op ons technisch kunnen. Vergeet nooit even aan uw<br />

eigen ogen te <strong>de</strong>nken wanneer u vol bewon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g voor een<br />

reusachtige mo<strong>de</strong>rne reproduktiecamera staat: het apparaat is<br />

maar een onbeholpen, uiterst grove imitatie van <strong>de</strong> natuur.<br />

Be<strong>de</strong>nk dat onze ogen perfecte kle<strong>in</strong>beeldcamera's zijn, àie<br />

miljoenen korrelloze beel<strong>de</strong>n leveren, zon<strong>de</strong>r ontwikkelen<br />

en 6xeren, <strong>in</strong> <strong>de</strong> allerfijnste kleurnuances. Onthoud dat het<br />

oog tevens opnamecamera en projector is en dat het visuele<br />

geheugen soms scherper afdrukken kan bewaren dan het<br />

beste fototoestel leveren kan. Hetzelf<strong>de</strong> geldt voor onze<br />

reproduktietechnieken: vergroot het mooiste kleurendrukwerk<br />

eens viiftigmaal en u schrikt van uw eigen vak. Zodra<br />

het drukwerk wordt vervangen door bijvoorbeeld een poot<br />

van een vlieg, gaat <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re, echte wereld voor u open en<br />

krijgt u het gezicht op <strong>de</strong> juiste proporties tussen natuur en<br />

techniek ureer terug.<br />

Er is een onmetelijke afstand tussen echt en bijna-echt,<br />

tussen orig<strong>in</strong>eel en reproduktie, tussen mens en imitatiemens.<br />

Wij allen hebben <strong>de</strong> taak, juist wij gtafrci, <strong>de</strong>ze kloof<br />

te versmallen. Moge dit attikel met <strong>de</strong> reprodukties van<br />

Van Dobbenburghs werk iets bijdragen <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze dcht<strong>in</strong>g.


De ROLAND REKORD tweeklellren<br />

F. \\. \/.\ \ l) ..\ \I lÍ Il I -\ .\I S',t'Ii t{ I) .\ \I<br />

Uitedijk maakt <strong>de</strong> tweekleuren Rolmd Rekord, waaraan <strong>de</strong>ze besprek<strong>in</strong>g is gewijd, zeker ook een heel goe<strong>de</strong> <strong>in</strong>druk<br />

De <strong>in</strong> het vorige <strong>nummer</strong> besproken Roland Parva heefi ook<br />

nog een grote zus, <strong>de</strong> tweekleuren Rolancl Rekorcl, en een<br />

kle<strong>in</strong>e zus, rle Roland Favorit. Het komt ons voor velen<br />

<strong>in</strong>teressant voor, ook aan cleze bei<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es een bespre-<br />

k<strong>in</strong>g te wijclen, zij het dan <strong>in</strong> hoofdzaak met betrekk<strong>in</strong>g tot<br />

die <strong>de</strong>len rvelke <strong>in</strong> afwijk<strong>in</strong>g zijn n.ret clie '"'an <strong>de</strong> Rolancl<br />

Pan'a, waarvan reeds een en ancler u'erci gezegd.<br />

De tweekleuren Roland Rekord, met een formaat van<br />

65'l 96,5 cm en een r-naximum clruksr-relheid van Tooo vel<br />

per uur, beslaat een oppervlakte van t,j jxz,67 m. De<br />

mach<strong>in</strong>e is voorzien van het Mabeg-<strong>in</strong>leg^pp^r^ t, met als<br />

stanclaarduitvoer<strong>in</strong>g motorisch doen rijzen en zakken van<br />

cle stapel. l.lvenals bij <strong>de</strong> Pan,a is c>ok bij cle Rekr>rcl cle<br />

veili gheiclsl<strong>in</strong>iaal aangebracht.<br />

Bij het <strong>in</strong>leggen u'ordt gebruik gemaakt van een','óórpas-<br />

<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g. Deze bestaat uit een bewegen<strong>de</strong> vooraanleg<br />

welke het na<strong>de</strong>ren<strong>de</strong> vel opvangt, waarna het vel zeer rustig<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> nokken van <strong>de</strong> eigenliike vooraanleg wordt gebracht.<br />

Een en an<strong>de</strong>r is r-roodzakelijk or.nclat cle cil<strong>in</strong>cleromvang<br />

kle<strong>in</strong> is gehr>r"rclen, gelijk aan clie r.an cle Pan'a-cilir.rrlers,<br />

Jl<br />

rvaardoor ook het kanaal smal is geu'or<strong>de</strong>n. De vellen n"roe-<br />

ten elkaar dus snel opvolgen, $'aartoe het staÍlèlen op het<br />

<strong>in</strong>legblad ver<strong>de</strong>r is doorgevoercl en <strong>de</strong> vellen zo ver oncler<br />

elkaar worclen aangevoerd, dat normaal het twee<strong>de</strong> vel al op<br />

<strong>de</strong> plaats van <strong>de</strong> vooraanleg zou ztjn, als <strong>de</strong>ze nog niet <strong>in</strong> zijn<br />

stancl is teruggekon-ren. De bewegencle r'ooraanleg heeft clus<br />

als taak : het vel af te remmen totclat cle eiuenlijke vooraanleg<br />

klaar is om het te ontvangen. De kle<strong>in</strong>e cii<strong>in</strong><strong>de</strong>romvang met<br />

<strong>de</strong> smalle kanalen is mogelijk geworclen, doordat men <strong>de</strong> as<br />

van <strong>de</strong> voorgrijper excentrisch heeft gelagercl, hetgeen nog<br />

het voor<strong>de</strong>el heeft clat een veel soepeler gang is bereikt.<br />

De Rekord heeft één drukcil<strong>in</strong>cler voor cle beicle kleuren,<br />

terwijl het tweecle druksvsteem zich als van


druip- oi circtrlatiesrlcr<strong>in</strong>g. Noodzakelijkerwijs tnoest daar-<br />

\.oor oo1< cle goecl gesloten beschern"rkast rvorclen aange-<br />

bracht. De tar-rclrvjelen r.an cle cil<strong>in</strong>clers zijn echter b<strong>in</strong>nen<br />

l-ret frame gehouclen.<br />

ln tegenstell<strong>in</strong>s nret cle Pan-a, bij r','ellie cle r4rclraagrollen<br />

van verf- en vocl.rtu'erk <strong>in</strong> glijlagers Lrpen, lopen cleze bij cle<br />

Rekorcl op koeeilagers. Ze kunnen zeer sernakkelijk vrn<br />

bujten cle beschermkast u'orclen gestelcl.<br />

Zou'el <strong>in</strong> dc gevaarlijke <strong>in</strong>valshoek van cle rubbet- en clc<br />

phrtcil<strong>in</strong>rler lrrr hct À-rverk als boven <strong>de</strong> plaatcil<strong>in</strong>cler varr<br />

het B-rverk is cle hanclber.eilig<strong>in</strong>gsl<strong>in</strong>iaal aangebracl.rt, als bij<br />

cle Pan,a. Bi j aanraken zu'aait cle l<strong>in</strong>iaal om en cle mach<strong>in</strong>e stopt.<br />

De vochtgev<strong>in</strong>g is tancllor)s. Do()r het uit- of <strong>in</strong>clraaien van<br />

een stalen stiit n-ret schaalverclel<strong>in</strong>g geeft men meer of m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

verf en voclrt. .,\lleesbaat js hoe sroot cle af te ger,en lik is.<br />

\\'anneer men <strong>in</strong> <strong>de</strong> rverkruimte tussen uitleg en t-nach<strong>in</strong>e <strong>de</strong><br />

druk op rle uitlegstapel controleert, kijkt men tevens ()p<br />

een l<strong>in</strong>iaal met nunmeÍs rvelke corresponcleren met cle nunr-<br />

nreÍs op cle verflrakken. Een vlotte afstell<strong>in</strong>g u'orclt cloor clit<br />

bulpnriclclel zeer <strong>in</strong> tle hancl geu,erkt.<br />

Dr>r>r n-ridclel van twee vellengrijpers en blaaslucl'rt u'orclt I'ret<br />

vel na afremnen cloor <strong>de</strong> zuigrol zeer precies op cle uitleg-<br />

stapel gelegd. l-let uithalen van een controleclrr-rk kan <strong>in</strong> vol-<br />

strekte rtrst geschieclen,<br />

doorclat bij het neerklappen van cle<br />

uelijkhoucler cle nieuu' aankomencle vellerr opge rrangen<br />

w'orclen ()P twee vork]es. ()r-rclanks cle grote snelheicl is het<br />

cian eenvouclig een clruk on<strong>de</strong>ruit te trekken, rvaarna cle ge-<br />

lijkhou<strong>de</strong>rs opgeklapt rvorclen en <strong>de</strong> norn-rale toestand u'eer<br />

<strong>in</strong>treeclt. De stapeluitleg Íust ()p tu'ee gren<strong>de</strong>lsteunen, welke<br />

zij rvaarts woÍ<strong>de</strong>n u.eggezrvaaid als<br />

cle stapel op <strong>de</strong> groncl rust. Het<br />

tritrij<strong>de</strong>n en <strong>in</strong>hangen van respec-<br />

tievelijk cle r.olle en lese stapeitafel<br />

liost bij cleze constructie maar heel<br />

t'e<strong>in</strong>ig tijtl. Niet tlirect nieuu r, ','r<br />

Itolancl-macl-r<strong>in</strong>es, maar toch zeker<br />

verr-nelclensu'aarcl, is het feit dat<br />

.r^ ^r^^.^;l;-.r^- ..^- het lJ uerk<br />

tijclens het clraaien verstelbaar is,<br />

nerlelijl< r.an uit cle nulstand r nrnr<br />

naer rechts en l<strong>in</strong>ks en eyenz()<br />

<strong>in</strong> en uir cle lm kle<strong>in</strong>e pas-<br />

verscl'rillen tr,rssen beicle kler-rren<br />

tijcle ns l-ret clrukken te corrigeren.<br />

Ten sl()tte noll iets oYer het r-rit-<br />

schuif-barc gecleelte r>ncleraan, nret<br />

I'rct r'ocht- en verfwerk B. Voor<br />

het r-rithalcn van cle rollen n-roet clit<br />

ceheel achtertrit geschoven $,or-<br />

<strong>de</strong>n. Tevens rvil men het na al1oop<br />

van <strong>de</strong> werktiid een we<strong>in</strong>ig rr.r<strong>in</strong>rte<br />

geven tot cle volgencle morgen. De<br />

rlen<strong>in</strong>g worclt u'el geopperd dat dit on<strong>de</strong>rstel aan abnormale<br />

slijtage onclerhevig is. Deze gedachte verd terugge\\'ezen.<br />

Ten eerste omdat <strong>de</strong> uitschuifbeweg<strong>in</strong>g l>eslist niet veel ge-<br />

r-rraakt behoeft te u'ncler normale om-<br />

standigheclen slijtage zeker niet eercler zal optreclen dan bij<br />

anclere belangrijke clelen, a1s bijvoorbeeld <strong>de</strong> cil<strong>in</strong>cierlagers.<br />

Van gedachten u'isselend rx-er clit laatste punt u.erd opge-<br />

merkt: 'Ja, die lekke(re) spons \.lrn jullie, offsetdrukkers, is<br />

voor <strong>de</strong> rnach<strong>in</strong>es een groot kv.aadl \\,'aarom gaan jr"rllie<br />

daar niet wat zorgvuldiger nree om?' Inclerdaaci, n-rijne<br />

heren, er rvordt nogal eens rot'aai mee oi-ngespÍongen. IIaar<br />

het is niet altijd gerrakkelijli orn, als nren drooglpen krijgt<br />

en rren dus ','lot vocht moet bijgeven, <strong>de</strong> spons <strong>in</strong> beclu.ans<br />

te houcien, 7ou Ilaber c\ Schleicher er niet iets op kunnen<br />

v<strong>in</strong>clen on-r clit eur.el te yoork()men? Bijr.oorbeeld door<br />

b,rven <strong>de</strong> r',rchtrollen een slroeist<strong>í</strong>rng te nronteren nret ge-<br />

r-rur-nmercle clrukknoppen, ook coÍÍesponclerend n-ret die<br />

boven cle uitleg, zociat bij drooglopen alleen één of meer<br />

knopjes m()eten u,or<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gedrukt, waaÍna op cle betre<strong>í</strong>iencle<br />

plaats een zekere l-roeveelheicl water op cie \'()chtrollen ge-<br />

spÍoeicl rvorclt en niet er naastt \\'e houclen ons aanbevolen.<br />

))


Van trtier en daar en oaera,l , , ,<br />

MEER RENDABEL VERVAARDIGEN<br />

VAN FORMULIERENSETS<br />

Het gereed maken van afzon<strong>de</strong>rliike formulieren-<br />

stellen met tussengelegd carbonpapier voor een-<br />

malig gebruik vraagt <strong>in</strong> <strong>de</strong> tot op he<strong>de</strong>n algemeen<br />

toegepaste werkmetho<strong>de</strong>n veel tijd, veel uitvoctcnd<br />

personeel en veel werkruimte. Hct drukken geschiedt<br />

aan vellen op cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen; <strong>de</strong> orig<strong>in</strong>elen en kopieën<br />

wor<strong>de</strong>n dan ofwel tegelijk met het carbon verzameld,<br />

ofwel het carbon wordtachteraf<strong>in</strong> <strong>de</strong> gereedgemaakte<br />

sets <strong>in</strong>gelegd. De zl zo sterke en nog toenemen<strong>de</strong><br />

vraag naar <strong>de</strong>rgelijke formulierensets <strong>de</strong>ed reeds lang<br />

<strong>de</strong> behoefte bestaan aan een meer rendabele ver-<br />

vaardig<strong>in</strong>gswijze, maar veel wordt nog zo afgedzan.<br />

De beken<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>efabriek Goebel te Darmstadt<br />

beweegt zich op dit terre<strong>in</strong> en heeft voor dit doel een<br />

nieuwe geheel automatische mach<strong>in</strong>e geconstrueerd,<br />

Met <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e, <strong>de</strong> Goebel Collator, is het <strong>de</strong><br />

vervaardigers van <strong>de</strong>rgelijke sets mogelijk om <strong>in</strong><br />

tijd van een uur, al naar <strong>de</strong> aard van <strong>de</strong> sets en <strong>de</strong><br />

kwaliteit van <strong>de</strong> toegepaste papier- en carbonsoorten,<br />

zo ongeveer tussen 6ooo en rSooo formulierensets<br />

te verzamelen, te lijmen en kant en klaar uit <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e te voorschijn te laten komen.<br />

De Goebel Collator werkt van rollen en niet van<br />

vellen. Het bedrukken van <strong>de</strong> rollen voor orig<strong>in</strong>elen<br />

en kopieën geschiedt op variabele dan wel voor vaste<br />

formaten <strong>in</strong>gestel<strong>de</strong> rotatie-foÍmulierenmach<strong>in</strong>es,<br />

welke naast het bedrukken en eventueel perforeren<br />

of <strong>nummer</strong>en tevens een rmdpons<strong>in</strong>g voor het later<br />

doen registcren van <strong>de</strong> formulieren aanbrengen.<br />

\<strong>í</strong>elnu, <strong>de</strong>ze bedrukte rollen rvor<strong>de</strong>n, evenals <strong>de</strong><br />

noodzakelijke carbonrollen, op <strong>de</strong> Collator aan-<br />

gebracht. Er kunnen bij <strong>de</strong> Goebel Collator, al naar<br />

wens, twee tot twaalf afrolstations wor<strong>de</strong>n toegepast<br />

en elk van <strong>de</strong>ze stations heeft een bedrukte papierrol<br />

en een rol carbonpapier (zon<strong>de</strong>r ponsgaten). De van<br />

een register-ponsrand en van althans één langs-<br />

perforatie voorziene formulierenbaan en <strong>de</strong> carbon-<br />

baan passeren <strong>de</strong> lijm<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g cn lopcn tezamen met<br />

eventuele voorgaan<strong>de</strong> banen op een registerge<strong>de</strong>elte,<br />

vaa! een staalband met registerpennen <strong>de</strong> opeen-<br />

volgen<strong>de</strong> ge<strong>de</strong>elten van <strong>de</strong> sets haarzuiver samen-<br />

voegt en waar ook <strong>de</strong> aanliim<strong>in</strong>g geschiedt. Achter-<br />

eenvolgens lopen zo <strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len van zo'n for-<br />

mulierenset tezamen, wor<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> zijkmten<br />

besnedcn en passeren nog <strong>de</strong> Íoteren<strong>de</strong> dwarssnijdcr<br />

welke op dc juiste maat afsnijdt. Daarna volgt het<br />

uitleggen en <strong>de</strong> formulierensets liggen verzendklaar<br />

op <strong>de</strong> stapel.<br />

)1<br />

B<strong>in</strong>nen <strong>de</strong> beperk<strong>in</strong>gcn, opgelegd door dc rvcrk-<br />

breedte van papier- en carbonrollen (maximaal 4o cm<br />

breedte) is cen zeer grote maatvcrschei<strong>de</strong>nhcid van<br />

formulieren mogelijk, welke tot stand komt door<br />

o.a. verwissel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> dwarssniicil<strong>in</strong><strong>de</strong>r.<br />

Divcrse hulpapparatcn, o.a. voor <strong>nummer</strong>en cn voo(<br />

zigzag-vouwen, kunnen aan <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>c tvor<strong>de</strong>n<br />

gebouwd.<br />

llet is dui<strong>de</strong>lijk dat <strong>de</strong>ze wijze van verzamelen, ge-<br />

comb<strong>in</strong>eerd met vooÍaf op Íotatiemach<strong>in</strong>es drukken<br />

van <strong>de</strong> formulieren, een grote bespar<strong>in</strong>g uitmaakt<br />

ten opzichte van <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> metho<strong>de</strong> om <strong>de</strong>rgelijke<br />

formulierensets te maken. Het ligt ook voor <strong>de</strong> hand<br />

dat <strong>de</strong> te verwachten oplagen er ook naar moeten zijn<br />

om op dit systeem van rotatie-fofmulietenmach<strong>in</strong>e en<br />

verZamelmach<strong>in</strong>e over te gaan.<br />

HANDLEIDING YOOR MONOTYPE.<br />

TOETSEN BORDBEWERKERS<br />

Elke daglvoldgi we - althans als we daarvoot enig<br />

oog hebben - geplaatst voor vetrassen<strong>de</strong> kanten van<br />

<strong>de</strong> technische ontwikkcl<strong>in</strong>g <strong>in</strong> onze tiid. Het menselijk<br />

vernuft leidt naar steeds ver<strong>de</strong>rgaan<strong>de</strong> doelen. Ook <strong>in</strong><br />

het grafische bedrilf gaat <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van druk-<br />

persen, voorbereid<strong>in</strong>gsapparaten, meet- en controle-<br />

apparaten enz, aI maar voort. Een enige weken<br />

gele<strong>de</strong>n uitgekomen boekwerk voett bilvoorbeeld<br />

onze gedachten naar een on<strong>de</strong>rwerp dat <strong>in</strong> hogc mate<br />

bociend is, nameliik <strong>de</strong> Monotype-constructies. Van<br />

welk een ontzagwekken<strong>de</strong> technische verÍijn<strong>in</strong>g zijn<br />

toch <strong>de</strong>ze tmtsenbor<strong>de</strong>n en gietmach<strong>in</strong>es.<br />

Hct bedcl<strong>de</strong> boekwcrk, dat kort gele<strong>de</strong>n uitkwam,<br />

<strong>de</strong>'Handleid<strong>in</strong>g voor Monotype-toetsenbordbewer-<br />

kers'. voorziet <strong>in</strong> ons land zeker <strong>in</strong> cen lcemte, De<br />

rceds vele jaten <strong>in</strong> gebruik zijn<strong>de</strong> leerstof voor <strong>de</strong><br />

zgn. r'ervolgopleid<strong>in</strong>gen op dit terre<strong>in</strong> kan met<br />

betrekk<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> aanwiiz<strong>in</strong>gen voot het zetren geen<br />

bevredig<strong>in</strong>g meer schenken. Het schi<strong>in</strong>t nogal moei-<br />

lijk te ziln geweest om met <strong>de</strong> vernieuw<strong>in</strong>g daarvan<br />

op <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> weg te komen. Deze nu door <strong>de</strong> (altijd<br />

actieve) Ne<strong>de</strong>rlandse'sectie' van dc Monotype<br />

Corporation Ltd. uitgegeven handleid<strong>in</strong>g werd ge-<br />

basccrd op een Engelse uitgave en het werk vertoont<br />

daarvan <strong>in</strong> <strong>de</strong> tekst wel eens <strong>de</strong> sporcn, doch dat is<br />

o.i. nogal onbelangriik. De talrijke voorbcel<strong>de</strong>n zijn<br />

aan <strong>de</strong> oorspronkelijke uitgave ontleend en meestal<br />

<strong>in</strong> het Engels, maar ook dat vormt o.i. geen bezwaar,<br />

want het gaat om dc zetwiize en niet om <strong>de</strong> tekst.<br />

Ve<strong>in</strong>ig z<strong>in</strong> heeft het, op te sommen wat <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze<br />

handleid<strong>in</strong>g wordt behan<strong>de</strong>ld. Tweehon<strong>de</strong>rd pag<strong>in</strong>a's<br />

nuttige aanwijz<strong>in</strong>gen geven een beeld van nagcnoeg<br />

alles wat men mct hct Monotype-toetscnbord kan<br />

docn en <strong>de</strong> manicr waarop men zulks het best doct.<br />

Ecn uitstekend studicwcrk voor praktisch wcrken is<br />

ter bcschikk<strong>in</strong>g van dc Monotype-bewcrkers <strong>in</strong> ons<br />

land gekomen: gezellen, leermeesters en lecrl<strong>in</strong>gen<br />

kunnen er allen nuttige aanwijz<strong>in</strong>gen uit vcrkrijgen.<br />

Laat vooral geen Monotype-bewerker mcncn dat<br />

zulks niet voor hem geldt: <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste jarcn zijn tal<br />

van nieuwe rverkwijzcn cn vereenvoudig<strong>in</strong>gcn van<br />

hct rvcrk gcvondcn, waarvan dc toepass<strong>in</strong>g op hct<br />

cigcn wcrk nog niet I'crd bestudccrd,<br />

I)c'l Iandlcid<strong>in</strong>g voor NÍonotypc-toetsenbordbcrvcr-<br />

kers' kost f ro.- en is dat bcdrag meer dan u'aard,<br />

ook al v<strong>in</strong><strong>de</strong>n rve het spijtig dat <strong>de</strong> verzorg<strong>in</strong>g van hct<br />

hock nicr nrccr'verfijnd'kon zijn, <strong>in</strong> otereenstcnr-<br />

nr<strong>in</strong>g mct <strong>de</strong> hogc stand<strong>in</strong>g van dc firma dic hct<br />

uitp;af. De Monotype Corporation Ltd. tc Amsterdam<br />

zendt hct werk op bestell<strong>in</strong>g gaarne toe.<br />

GHB VERTOONT FILMS<br />

Over het algcmeen gaat <strong>de</strong> belangstell<strong>in</strong>g van het<br />

grote publiek meer uit naar een avond met een film-<br />

voorstell<strong>in</strong>g dan alleen maar een <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>gsavond, hoe<br />

gocd ccn <strong>in</strong>lei<strong>de</strong>r ook zijn on<strong>de</strong>rrvcrp mag beheersen<br />

en hoc nuttig alles mag zi<strong>in</strong> rvat hij <strong>in</strong> het mid<strong>de</strong>n tc<br />

brengen heeft. Film is nu ccnmaal een uitermatc<br />

aantrekkeliik'medium' <strong>in</strong> het leven van talloze<br />

mensen, zoals ook wel blijkt uit hct ciifer van om cn<br />

nabij <strong>de</strong> 3 y millioen bioscoopbezoekers per dag <strong>in</strong> ons<br />

wereldje. Ook films over technische on<strong>de</strong>rwerpen<br />

genieten een goe<strong>de</strong> belangstell<strong>in</strong>g. Goe<strong>de</strong> vakfilms<br />

zi)n echter voor onze bedrijfstakken maar dun ge-<br />

zaaid. E,ên firma <strong>in</strong> onze kr<strong>in</strong>g ziet evenwel elk iaar<br />

kans een aantal grafische films uit het buitenland ter<br />

beschikk<strong>in</strong>g te kriigen en dat is G. H. Biihrmann's<br />

Papiergroothan<strong>de</strong>l NV. Enige weken gele<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n<br />

zowaat op óén avond vijf gtafische films vertoond:<br />

een historische Êlm (over het leven van Christoffel<br />

Planti<strong>in</strong>), een film over <strong>de</strong> bouw van boekdruk-<br />

mach<strong>in</strong>es, een druk<strong>in</strong>ktfabricagefilm, een film over<br />

boekverzorg<strong>in</strong>g en ten slotte een exemplaar <strong>in</strong> kleuren<br />

over dc fabricage van papier. Deze serie 6lms wordt<br />

<strong>in</strong> mecr plaatsen vertoond en is nog voor belang-<br />

stellen<strong>de</strong> groepen grafici beschikbaar. Als <strong>de</strong> ver-<br />

ton<strong>in</strong>g <strong>in</strong> uw voonplaats wordt aangekondigd, zorg<br />

er dan bii te zi<strong>in</strong> I<br />

ENCYCLOPEDIE VOOR FOTOGRAFIE<br />

EN CINEMATOGRAFIE<br />

Op het terre<strong>in</strong> van <strong>de</strong> fotograÍie, <strong>de</strong> film en wat<br />

daarmee nog meer samenhangt, heeft <strong>in</strong> een betrekke-<br />

lijk kort tijdsbestek een enorme onrwikkel<strong>in</strong>g plaats<br />

gehad. Publikaties <strong>in</strong> velerlei vorm zijn <strong>in</strong> het ka<strong>de</strong>r<br />

van <strong>de</strong>ze ontwikkel<strong>in</strong>g verschenen, van zeer populaire<br />

tot zccr wctenschappelijke, als regel echter slechts


cen <strong>de</strong>el en vaak maar ecn kle<strong>in</strong> dccl van dit terre<strong>in</strong><br />

belichtend. \ï'aar evens'el fotograÍie en film zo ver<br />

<strong>in</strong> onze samenlev<strong>in</strong>g verweven zijn geraakt en <strong>de</strong><br />

mate van <strong>in</strong>zicht van dc er bij betrokkcnen dus zeer<br />

uiteenloopt, is steeds mcer <strong>de</strong> mogelijkheid ontstaan<br />

om een samenvattcnd wcrk uit tc gevcn, waaruit alle<br />

mogelijke <strong>in</strong>formatics kunnen wor<strong>de</strong>n geput. De<br />

specialisten op hct terrc<strong>in</strong> van <strong>de</strong>rgclijke wcrken<br />

- Elsevier - hebben <strong>de</strong>ze mogelijkheid gezien en<br />

uitgeu'erkt. In <strong>de</strong> eerste helft van dit jaar zal ver-<br />

schijnen <strong>de</strong> \\'<strong>in</strong>kler Pr<strong>in</strong>s-Encyclopedie voor <strong>de</strong><br />

Fotografie en <strong>de</strong> C<strong>in</strong>ematografie. De hoofdredactie<br />

van dit grote werk, dat plm. 8oo pag<strong>in</strong>a's druks zal<br />

gaan omvatten, bcrust bij <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> <strong>de</strong>skundigen<br />

P. Heyse en A. S, H. Craaybeckx; ongeveer vijftig<br />

me<strong>de</strong>v'erkers <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland en Beleië verlenen me<strong>de</strong>-<br />

werk<strong>in</strong>g aan <strong>de</strong> samenstell<strong>in</strong>g.<br />

Een <strong>in</strong> <strong>de</strong> uitgave voorkomend compendium van<br />

ruim roo pag<strong>in</strong>a's zal een aantal hoofdstukken be-<br />

vatten over algemene on<strong>de</strong>rwerpen als : fotogÍafie en<br />

cultuur, filmesthetiek, foto- en filmgeschic<strong>de</strong>nis, een<br />

<strong>in</strong> beeld gebrachte leergang <strong>in</strong> fotografie cn film<br />

(zou'el voor zwart-wit als voor hct kleurenwerk),<br />

tabellen, voorschriften cn recepten, alsme<strong>de</strong> gegevens<br />

over vakopleid<strong>in</strong>g, tentoonstell<strong>in</strong>gen, wedstrii<strong>de</strong>n,<br />

tiidschriften en litcratuur. Het alfabetisch ge<strong>de</strong>elte<br />

beslaat plm. 6oo pag<strong>in</strong>a's, bevattend duizen<strong>de</strong>n<br />

trefwoor<strong>de</strong>n wclke betrekk<strong>in</strong>g hebben op speciliek<br />

fotografischc en c<strong>in</strong>ematografische on<strong>de</strong>rwerpen,<br />

evenals op toepass<strong>in</strong>gen als architectuurfotografie,<br />

PoltÍetfotografic, !epo!tage, reprografic, astronomische<br />

fotografic, rnicro- en macrofotografic, foto-<br />

grammetrie, fotosculptuur en stereofotografic,<br />

De verv'acht<strong>in</strong>g bestaat dat <strong>de</strong>ze encyclopcdie aan<br />

amateur en vakman een overzicht zal gcven zowel<br />

van het totale gebied als <strong>de</strong> praktischc <strong>in</strong>formatie<br />

welke zii nodig hcbben. Fotografischc procédés,<br />

lichtgevoeligc matcrialen, chemicaliën, apparaten en<br />

<strong>in</strong>strumentcn, hulpmid<strong>de</strong>len en technicken (met<br />

<strong>in</strong>begrip van dc projectietechniek) rvordcn door<br />

<strong>de</strong>skundigen v


-<br />

@<br />

Een ,,puntgave" punt is<br />

het punt, waar<br />

bij autotypieën alles<br />

om draait. Het is<br />

bovendien een<br />

punt, waarover U zich<br />

bij ons geen zorgen<br />

behoe<strong>í</strong>t te maken.<br />

oE REPR'DU'TTE co,.,PÀGr{r'<br />

R0TïER0AM - CEilTUUREtÀil 72 - TEt. 82865<br />

Een vokboek von grote woor<strong>de</strong>!<br />

Druk<strong>in</strong>kten<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> praktiik<br />

Deze populoi r gesch reven verhon<strong>de</strong>li ng<br />

over tol von <strong>in</strong>ktvroogstukken,<br />

gebon<strong>de</strong>n <strong>in</strong> frooie blouw-l<strong>in</strong>nen bond<br />

rnet goudstempe/,<br />

is verkrijgboor voor slechts<br />

Í 4.50<br />

Schri<strong>í</strong>telijke bestell<strong>in</strong>gen te richten aan het secretariaat van<br />

<strong>de</strong> Commissie ter Bevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Vakstudie, Kon<strong>in</strong>g<strong>in</strong>-<br />

neweg 20, Amsterdam-Zuid, on<strong>de</strong>r gel ijktijdige storti ng van<br />

het vermel<strong>de</strong> kostenbedrag op giroreken<strong>in</strong>g nr.72462, ten<br />

name yan <strong>de</strong>Algemene Ne<strong>de</strong>rlandse Grafische Bond,A'dam<br />

o<br />

'a<br />

= .9<br />

I<br />

Kentuhet CM G<br />

REGISTERRAAM<br />

Weet u welke<br />

norighe<strong>de</strong>n en onkosten<br />

het CMG-registerroom<br />

u bespoort?.<br />

Wil geven gaarne een <strong>de</strong>monstratie en zullen<br />

u tonen hoe eenvoudig en snel <strong>de</strong> kleuren-<br />

elementen van uw vorm passend zijn te krijgen.<br />

Door een kle<strong>in</strong>e <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g bespaart u zich<br />

een kapitaalt,je aan mach<strong>in</strong>estilstand.<br />

W<strong>in</strong>kler Fallert & Co h.v.<br />

Pr<strong>í</strong>nsengrocht546 - Amsterdom - Telefoon 35893-37247<br />

Stuurt u ons <strong>de</strong>ze coupon even toe +<br />

Wij verzoeken u ons over het CMc-registerroom<br />

no<strong>de</strong>re <strong>in</strong>licht<strong>in</strong>gen te verschoffen:<br />

FIRMA<br />

STRAAT<br />

PLAATS<br />

? I


-<br />

N.V. DRUKINKTFABRIEK<br />

Farbionco<br />

FABRIEK VAN KWALITEITS.<br />

DRUKINKTEN<br />

wensthoor<br />

reloties<br />

veel geluk<br />

en voorspoed <strong>in</strong><br />

t957<br />

l,GZ GELRIA BA}I |(<br />

,|(<br />

AMSTERDAM-C / N.Z. KOLK t9-21<br />

Voorrodrg <strong>in</strong> en <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> lleuren:<br />

belgc,<br />

9ÍOen,<br />

gouageel,<br />

blouw,<br />

cllÍocngocl on<br />

ro3c.<br />

Eilpossen<strong>de</strong> gekleur<strong>de</strong> en wille enveloppen<br />

CLICTI E'S<br />

TOIO-LIT]JO'S<br />

YooF han<strong>de</strong>l en <strong>í</strong>ndustnie O<br />

doorstaat <strong>de</strong> toets<br />

van ie<strong>de</strong>re kritiek<br />

Uitmunlen<strong>de</strong> kwoliteit, voor<strong>de</strong>lige priis en<br />

gedisl<strong>in</strong>geerd cochet moken VGZ ,,Gelrio Bonk,,<br />

tot een gewild bonkpost voor hon<strong>de</strong>l en <strong>in</strong>dustrie.<br />

Regelmotig doorzicht, hor<strong>de</strong> lilm<strong>in</strong>g en hel<strong>de</strong>re<br />

kleuren drogen door het hónne toe bii.<br />

Bovendien ligt VGZ ,,Gelrio Bonk" vlok - een<br />

belongriik punt.<br />

Kon<strong>in</strong>ktiike Popierfobrieken Van Gglclgn Zonell N.V.<br />

Amsterdom - Rotterdom<br />

.


o<br />

o<br />

o<br />

o<br />

o<br />

o<br />

MODERNE<br />

LINOTYPE<br />

ofzwaoiboor front<br />

ofzw o a i b o o r toetsenbo r d<br />

feilloze distributie<br />

ongeëvenoord messenblok<br />

thf*<br />

zetmach<strong>in</strong>es<br />

universele, stobiel geconstrueer<strong>de</strong> uitstoter<br />

mo<strong>de</strong>rne mogozijn-uitlaot<br />

Het zijn slechts enkele <strong>de</strong>r vele L<strong>in</strong>otype voor<strong>de</strong>len<br />

die <strong>de</strong> L<strong>in</strong>otype-gebruiker een grote voorsprong verzekeren<br />

HPI-Kromekote<br />

HOOGGLANZEND EENZUDTG<br />

GESTREKEN PAPIER EN -KARTON<br />

uit voorraad:<br />

rosê - groen. azuurblauw - parelgrijs<br />

* 70 x 100 cm / 250 grams<br />

ivóorkleurig<br />

* 65 x 100 cm / 250 grams<br />

wit en ivoorkleurig<br />

ook <strong>in</strong> on<strong>de</strong>re formoten en gewichten<br />

N.V. DE H(ILTA}ID$CHE PAPIER IIIDU$TRIE<br />

oon <strong>de</strong> spits !<br />

Vraagt <strong>de</strong>monstratie en/o<strong>í</strong> offerte<br />

HAN DELMAATSCHAPPU VOOR GRAFTSCH E MACH I N ES N.V.<br />

PRINS HENDRIKKADE 34 - AMSTEROAM.C. . TELEFOON 46644.46744.34390<br />

*<br />

v/h E. <strong>de</strong> VRIES & Co.<br />

Pri nsen gracht 477-480, Amsterdam<br />

ïelefoon 30204 (4 lijnen)


.<br />

o<br />

o<br />

-<br />

o<br />

o<br />

o<br />

o<br />

o<br />

VOCHTROLLEN-<br />

BEKLEDING<br />

VE LOU RS-S LAN G<br />

(Ned. octrooi nr. 75.348)<br />

HYDRONIT.SLANG<br />

MOLTON-SLANG<br />

WOLVRIES-SLANG<br />

FI RMA GOSMAN & KRAAN<br />

AMSTERDAM.C.<br />

Postbus nr.735 | Telefoon 45581<br />

HOUTVRU<br />

NATU U RKARTON<br />

t80-2t5-250-300<br />

groms<br />

ó5 x lfl) cm<br />

50x óScm<br />

/Vlonstcrs goorne<br />

op aonvroog<br />

A.E.RUYS&Cots<br />

PAPIERGROOTHANDEL<br />

HAARLEM Kl. Houtwcs 1ó<br />

Tclcfoon K 2500-13950<br />

Bijkantoor AMSTERDAM<br />

Keizcrsgr. 704 Tcl. 31 381 .35289


4<br />

Nieuwewegen <strong>in</strong> <strong>de</strong> diepdruk<br />

RE<br />

MEERKLEUREN<br />

DIEPDRU<br />

KROTATIE<br />

van rol op rol<br />

van rol op vel<br />

van rol op vouw<br />

Mach <strong>in</strong>e voor overd ragen<br />

van pigmentpapier en proefpers<br />

voor diepd rukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs


-l- /Lr- rr,r-L I\ t I'\J YY J<br />

PAR, IJS 17 NOVEMBER I7I9<br />

WELDRA PAPIER UIT HÍIUT?<br />

Bewogen Reaumur onthult<br />

uernuft r)an d,e uesp<br />

Op '<br />

PAR, IJS 17 NOVEMBER, 1719<br />

een persconferentie <strong>in</strong> het gebouw van <strong>de</strong> Aka<strong>de</strong>mie van We-<br />

tenschappen heeft een van onze befaamdste natuuron<strong>de</strong>rzoekers,<br />

<strong>de</strong> heer Réaumur, een uiteenzett<strong>in</strong>g gegeven over <strong>de</strong> geruchtmahen<strong>de</strong><br />

memorie die hij eergisteren <strong>in</strong> dat geleer<strong>de</strong> <strong>in</strong>stituut heeft<br />

voorgelezen. Er was een zekere bewogenheid <strong>in</strong> zijn stem, toen hij<br />

zei: 'Ik weet dat <strong>de</strong> overpe<strong>in</strong>z<strong>in</strong>gen van een kamergeleer<strong>de</strong> meestal<br />

niet <strong>de</strong> belangstell<strong>in</strong>g van het grote publiek verdienen. Zo zal het<br />

u wel onverschillig laten, dat ik altijtt al bepaal<strong>de</strong> men<strong>in</strong>gen heb<br />

gehad over <strong>de</strong> onmiskenbare <strong>in</strong>telligentie van <strong>in</strong>secten. Misschien<br />

zullen wij van <strong>de</strong> methoilen van die <strong>in</strong>secten echter nog iets kunnen<br />

leren. Misschien zullen rvij weldra papier uit hout maken, zoals<br />

<strong>de</strong> wespen <strong>in</strong> onze kolonie Canada,. En voor papier zal d,e pers zich<br />

toch wel <strong>in</strong>teresseren.'<br />

n<br />

Papieren nest<br />

,'"..rrggl ..fUi* l<br />

WERELD VERRAST<br />

(Van een meCewerker)<br />

J)enè Antoirle Ferchault <strong>de</strong> Rèau-<br />

L\mur is thans 36 iaar. Reeds<br />

s<strong>in</strong>ds zijn 25e 'iaar is hij lid, oan ile<br />

Konmklijke Aka<strong>de</strong>mie aan Wetenschappen.<br />

Telkens ueer hee<strong>í</strong>t hii<br />

d.e geleer<strong>de</strong> uereld net nieltue<br />

oondsten aerrast. Zo ont<strong>de</strong>kte hii <strong>de</strong><br />

samenstell<strong>in</strong>g oan <strong>de</strong> sp<strong>in</strong>n euebben,<br />

bestu<strong>de</strong>er<strong>de</strong> <strong>de</strong> elektriciteit uan <strong>de</strong><br />

sid<strong>de</strong>rrog en publiceer<strong>de</strong> een uit-<br />

Doertge oerhan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g oaer <strong>de</strong> ooortbeueg<strong>in</strong>g<br />

aan <strong>de</strong> zeester. Hij ontd.ekte,<br />

d,at d.e turkoois eigenlAk ile<br />

<strong>í</strong>ossiele tand Dan een s<strong>in</strong>ds lang<br />

uitgestorDen dier h. Ook d.e meetkrrnd.e<br />

en <strong>de</strong> natuurkund.e hebben<br />

zijn belanqsteU<strong>in</strong>q. Hij <strong>in</strong>teresseert<br />

zich aooral uoor d.e met<strong>in</strong>g oan temperaturen.<br />

S<strong>in</strong>d,s d.e Aka<strong>de</strong>mie hem<br />

belastte met een algemene beschriia<strong>in</strong>g<br />

uan alle aakken en ambachten,<br />

<strong>de</strong>ed hij ook menige ont<strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g op<br />

het gebied. Ddn <strong>de</strong> toegepaste uetenschap.<br />

Zo aereenuoudig<strong>de</strong> hij het<br />

tout\slagersuiel en mddkte een recept<br />

om glans aan kunstparels te<br />

uerlenen -<br />

l\ifet een uitvoerige biologische ver-<br />

-L[ han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g over <strong>de</strong> wesp en zijn<br />

eigenschappen, kalmeer<strong>de</strong> <strong>de</strong> heer<br />

Réaumur daarop <strong>de</strong> verwon<strong>de</strong>r<strong>de</strong> verslaggevers.<br />

Tot die eigenschappen behoort<br />

het bouwen van een nest. In<strong>de</strong>r-<br />

|(ORÏE BERICI|TT}I<br />

Ougelvllssen lotnpen<br />

S<strong>in</strong>ds het herstel van <strong>de</strong><br />

vre<strong>de</strong> en <strong>de</strong> normale han<strong>de</strong>lsbetrekk<strong>in</strong>sen<br />

-verschtllen<strong>de</strong> ln Euro-<br />

pa. hebben<br />

Duitse vorsten <strong>de</strong> uitvoerbeDal<strong>in</strong>sen<br />

voor lompen<br />

opnteuÈ verscherpt.'zij<br />

willen. dat <strong>de</strong> afgedre,gen<br />

kled<strong>in</strong>s van hun on<strong>de</strong>rda-<br />

nen<br />

als<br />

<strong>in</strong> het land blijft erl<br />

grondstof voor hun<br />

eieen oaoier<strong>in</strong>dustrle dlent<br />

irr"nlaais'van voor <strong>de</strong> Fl'atrse<br />

-en Hollandse. Vooral <strong>de</strong><br />

Hollandse paplermakers<br />

hebben een grote voorkeur<br />

voor BoheerÀse en Poolse<br />

lomDen. De bevolk<strong>in</strong>q <strong>in</strong><br />

dle bosteliike lan<strong>de</strong>n heeft<br />

<strong>de</strong> gewoorite, haar kledtng<br />

nlet dikwuls te wassen en<br />

zo komen er we<strong>in</strong>lg zeepresten<br />

tusssn <strong>de</strong> veze:s<br />

daad meen<strong>de</strong>n sommige natuurliefhebbers<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> aanwezigen zich tÉ her<strong>in</strong>neren,<br />

dat het materiaal waar het<br />

wespennest van gemaakt is, grote gelijkenis<br />

vertoont met papier. De geleer<strong>de</strong><br />

toon<strong>de</strong> ons hierop een groot leeg<br />

nest van <strong>de</strong> Amerikaanse wesp, dat <strong>in</strong><br />

uiterlijk en samenstell<strong>in</strong>g zozeer op<br />

een oud stuk papier leek, dat alleen<br />

<strong>de</strong> vorm ons weerhield het <strong>in</strong> <strong>de</strong> prullenmand<br />

te gooien, 'Het is vroeger ook<br />

bijna wit geweest,' zei <strong>de</strong> heer lleaumur,<br />

'maar<br />

<strong>de</strong> wespen maken geen<br />

papier om erop te schrijven, maar om<br />

er<strong>in</strong> te wonen. De wesD is het mensetijk<br />

<strong>in</strong>tellect eeuwen voór geweest, mijne<br />

heren.'<br />

PRAKTISCHE BETEKENIS<br />

De praktische betekenis van <strong>de</strong><br />

ont<strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g gaat echter veel ver<strong>de</strong>r<br />

dan <strong>de</strong> dierkundige, Hoe immers<br />

maakt <strong>de</strong> wesp papier? Door <strong>de</strong><br />

grondstoffen te kauwen en daar.<br />

door te ontle<strong>de</strong>n tot een vezelige<br />

substantie, die wordt uitgesmeerd<br />

en be<strong>de</strong>kt rnet een soort lijm. Het<br />

curieuze, volgens tle heer Réaumur,<br />

is nu niet <strong>de</strong> overeenkomst met <strong>de</strong><br />

menselijke papierbereid<strong>in</strong>g, maar<br />

het verschil <strong>in</strong> <strong>de</strong> grondstoÍ. De<br />

wesp gebruikt namelijk bij vocrkeur<br />

hout. Zou<strong>de</strong>n wij mensen dat ook<br />

niet kunnen proberen? Ie<strong>de</strong>r rveet,<br />

hoe schaars <strong>de</strong> lompen voor <strong>de</strong><br />

papierfabricage wortlen.<br />

Holland geett naam aan<br />

nieuwe papiermach<strong>in</strong>e<br />

ln twee papiermolens zn d,e Vogezen etperitnenteren <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnerners met een<br />

L moilern toestel om lornpen terug te brengen tot <strong>de</strong> uezels die gesehikt zijn<br />

Door het nxo,ken Do.n papier.<br />

,"DE HOLI,ANDER''<br />

rFot dusver gebeur<strong>de</strong> het bewerken<br />

I van <strong>de</strong> vezel door <strong>de</strong> natie lompen<br />

<strong>in</strong> kuipen te kloppen met houten hamers,<br />

die mechanisch - door stromend<br />

water - <strong>in</strong> bewegrng wer<strong>de</strong>n gebracht.<br />

Tharx gebruiken <strong>de</strong> molenaars een van<br />

messen voorziene cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, die <strong>in</strong> een<br />

speciaal gemaakt bass<strong>in</strong> ronddraait. De<br />

bewerk<strong>in</strong>g geschiedt zo niet alleen<br />

vlugger, maar ook beter. Deze toeslellen<br />

zijn s<strong>in</strong>ds ongeveer <strong>de</strong>rtig jaar <strong>in</strong><br />

gebruik <strong>in</strong> <strong>de</strong> w<strong>in</strong>dmolens langs <strong>de</strong><br />

Zaan, ee<strong>í</strong> rvater <strong>in</strong> Holland, maar <strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>tails wer<strong>de</strong>n aanvankelijk zeer geheim<br />

gehou<strong>de</strong>n. De Duitsers. die enkele<br />

jaren gele<strong>de</strong>n begonnen zijn <strong>de</strong>ze<br />

toestellen te copiër'en, noemen ze naar<br />

'Hollan<strong>de</strong>rs'<br />

hei land van heikomst<br />

Het is geen ontoepasselijke naam voor'<br />

<strong>de</strong>ze uitv<strong>in</strong>d<strong>in</strong>s.<br />

EEN l,0r*I)D\SE<br />

BESTSDI,I,ER<br />

De uitgerer ll'illiilnr'l'il.vlor,<br />

die s<strong>in</strong>ds april van dlt<br />

Jaar al meer dan 1500 poni.l<br />

verdlend heeft aan het<br />

eerste <strong>de</strong>el van llobillsUn<br />

Crusoe, door <strong>de</strong> 60-Jarlle<br />

Daniel Defoe, legt nu <strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>r<strong>de</strong> druk van hèt twee<strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>el ter Derse. Een Fransr)<br />

vertallns' ls <strong>in</strong> voorberei -<br />

d<strong>in</strong>g<br />

A'ti duiqendm sllrteil papier eil ,karÍzil ratt Ceylztt tat Í{ee/ I}ijryn<strong>de</strong>r bij C H Il<br />

G. H. BUHRMANN'S PAPIERGROOTHANDEL N V<br />

Amsterdam Arnhem Den Haag E<strong>in</strong>dhoven Gron<strong>in</strong>gen Leeuwar<strong>de</strong>n Maastricht Rotterdam Uttecht Zutphen


té té


Er bovenop!<br />

MET DRUKINKT<br />

VAN<br />

RUDOLPH MEUER!<br />

@INITT<br />

&,o?*,I?,t1' maalv!<br />

il.Y. [udolph Meijer's Druk<strong>in</strong>ktfabriek<br />

BROUWERSGRACHT I52.I<strong>í</strong><br />

AMSTERDAM.C.<br />

TELEFOON 47152-42897<br />

NY. CLI A+EFAB Rt€lZ " UT QECHÍ u<br />

R0/v1 /v1E (T$ i * VA N SANïE N<br />

OUDE 4RA(HT 2 13. T€1.1 26? 6.20 40 B. UTPEG{T<br />

HPI-Kromekote<br />

HOOGGLANZEND EENZlJDIG<br />

GESTREKEN PAPIER EN -KARTON<br />

uit voorraad:<br />

ivoor (chamois) - azuurblauw - groên -<br />

citroengeel - parelgrijs - rose<br />

+ 70 x 100 cm / 250 grams<br />

wit en ivoor (chomois) ook voorrodig<br />

op on<strong>de</strong>re<br />

formoten<br />

en <strong>in</strong> an<strong>de</strong>rc gewichten<br />

II.V. ÍlE H(ITLAIIII$CHE PAPIER I}IDU$TRIE<br />

*<br />

v/h E. <strong>de</strong> VRIES & Co.<br />

Pr<strong>in</strong>sengracht 472-480, Amsterdam<br />

Telefoon 30204 (4 lijnen)


Z6 zien we<br />

d" grafische wereld<br />

van morg€h...<br />

Onvergetelijke dagen aan het Meer van Genève<br />

graphic<br />

Van I tot l6 juni a.s. wacht u <strong>in</strong> <strong>de</strong> hoogst mo<strong>de</strong>rne tentoonstell<strong>in</strong>gshallen<br />

te Lausanne een bijzon<strong>de</strong>r <strong>in</strong>teressant'uitzicht' op <strong>de</strong> voorui<strong>tgang</strong>,<br />

op tal van reeds tot stand gekomen en nog te verwachten verbeter<strong>in</strong>gen,<br />

ontwikkel<strong>in</strong>gen en verschuiv<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> <strong>de</strong> wereld van druk en papier.<br />

Vierhon<strong>de</strong>rd exposeren<strong>de</strong> firma's uit twaalf verschillen<strong>de</strong> lan<strong>de</strong>n tonen<br />

op een tentoonstell<strong>in</strong>gsterre<strong>in</strong> van 40.000 m2, <strong>in</strong> tw<strong>in</strong>tig hallen,<br />

het nieuwste voor wat betre<strong>í</strong>t mach<strong>in</strong>es en materialen, papier, karton,<br />

<strong>in</strong>kten en an<strong>de</strong>re produkten voor <strong>de</strong> grafische <strong>in</strong>dustrieën.<br />

Met G RAPH lC 57 zal voor <strong>de</strong> eerste maal <strong>de</strong> grote bileenkomst<br />

van <strong>de</strong> groten <strong>in</strong> <strong>de</strong> grafische wereld plaats hebben<br />

aan <strong>de</strong> oevers van het Meer van Genève, één van Europa's mooiste oor<strong>de</strong>n<br />

Maak toch vooral gebruik van <strong>de</strong>ze uitzon<strong>de</strong>rlijke gelegenheid<br />

om het nuttige met het aangename te verb<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />

Schrijf nog vandaag aan Graphic 57, Lausanne (Zwitserland)<br />

Onvergetelijke dagen zon<strong>de</strong>r zorgen<br />

- dank zij <strong>de</strong> voor tentoonstell<strong>in</strong>gsbezoekers<br />

mogelijk gemaakte verblijfsrege-<br />

I i ngen (waari n hotel kosten, vrij plaatsel ij k<br />

vervoer en nog an<strong>de</strong>re gunstige factoren)<br />

Internationale tentoonstell<strong>in</strong>g yoor <strong>de</strong> grafische en aanyerwante <strong>in</strong>dustrieën - Lausanne


Proost leggers<br />

voor uw Hei<strong>de</strong>lberger <strong>de</strong>gels<br />

hebben <strong>de</strong> juiste dikte en hardheid.<br />

Proost leggers - kant en klaar<br />

voor't grijpen - verkriigbaar <strong>in</strong>:<br />

hard, normaal en zacht.<br />

Verpakt <strong>in</strong> dozen van 100 stuks,<br />

prijs per doos f 45'-<br />

Proosl en Brandl nv<br />

Proost Papier<br />

Rusland 2ó, Amsterdam, tel. ó4141<br />

CLIC]JE'S<br />

toïo-LtTlto's<br />

Kiest een KORREX<br />

Korrex proefpersen zijn leverbaar <strong>in</strong> drie formaten<br />

en <strong>in</strong> diverse uitvoer<strong>in</strong>gen. Vele drukkers kwamen<br />

reeds tot <strong>de</strong> conclusie dat een Korrex proefpers<br />

een onmisbare schakel <strong>in</strong> het bedrijf is, want <strong>de</strong> Korrex is i<strong>de</strong>aal als<br />

pers voor <strong>de</strong> vormvoorbereid<strong>in</strong>g en<br />

het trekken van goe<strong>de</strong> proeven<br />

Goorne lichten wij u geheel vrijblijvend <strong>in</strong><br />

N.V. MACHINEHANDEL MAH EZ<br />

"'-,''*ADE4I<br />

PROEFPERS<br />

voor een goe<strong>de</strong> drukproef<br />

De Korrex lll (type Frankfurt Kraft) <strong>in</strong> het formaat<br />

80x60 cm wordt gekenmerkt door:<br />

ofwikkel<strong>in</strong>g ols bij <strong>de</strong> produktiemoch<strong>í</strong>nes<br />

compocte bouw en een hoorzuiver rcgister<br />

elektrisch oongedreven <strong>in</strong>ktwerk, bestdan<strong>de</strong> uit<br />

3 opdroogrollen, 2 zij<strong>de</strong>l<strong>í</strong>ngs bewegen<strong>de</strong><br />

v e rw rijf rol I en, grote i n ktc<strong>í</strong> I i n<strong>de</strong>r en i n gebouw d<br />

rollenwosopporoot<br />

elektrisch oongedreven cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r met<br />

grote drukkrocht<br />

- AMSTERDAM-W.. TELEFOON 125252


tlilt<br />

HANDELMAATSCHAPPU VO<br />

O R G RA F IS C H E<br />

PRINS HENDRIKKADE 34 / AMSTERDAM.CENTRUM / TELE FOON 46644 - 46744 -34390<br />

off<br />

Belangrijke kenmerken<br />

van <strong>de</strong>ze constructie zijn:<br />

VERHOOGDE<br />

STABILITEIT<br />

door<br />

korte cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r- en<br />

rol lentappen,<br />

stalen cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />

VE RB ETE RD E<br />

AANDRUVING<br />

coor<br />

buiten het frame<br />

gehou<strong>de</strong>n aandrijv<strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong> stofdichte olie-<br />

Kaste n<br />

GROTERE<br />

BEDRUFS-<br />

ZEKERHEID<br />

door<br />

cont<strong>in</strong>u omloopsmer<strong>in</strong>g,<br />

volkomen glad mach<strong>in</strong>eframe.<br />

zowel aan<br />

buiten- als b<strong>in</strong>nenzij<strong>de</strong><br />

W<br />

MACHINES N.V.<br />

a


W aar komt onze kalen<strong>de</strong>r vand aan?<br />

L t.u BL.\\ SCH / SC rrl riDÀN<br />

\\'ij zijn zo gewend a n (>nze<br />

tijdmet<strong>in</strong>g en tijdreken<strong>in</strong>g, clnt<br />

we bijna hebben vergeten dat er ook een tijd is geweest<br />

waar<strong>in</strong> er nog niet zo'n tijds<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g was. De grafici, die zich<br />

elk iaar opnieuw <strong>in</strong>spannen om cle mooiste kalen<strong>de</strong>rs te ver-<br />

vaardiÍlen, zullen <strong>in</strong> <strong>de</strong> regel wel belangstellend zijn om te<br />

weten h()e wij eigenlijk aan <strong>de</strong>ze <strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g gekomen zijn. I-Iet<br />

Iijkt ons dan ook aardig om een <strong>de</strong>stijds <strong>in</strong> een Duits tiicl-<br />

schrift aangetroffen beschouw<strong>in</strong>g na<strong>de</strong>r te bewerken.<br />

Zelf kunnen wij constateren dat een nieuv'e dag telkens weer<br />

aanvangt zodra het donker verdwijnt. Uen hele dagperiocle<br />

is dus om te beg<strong>in</strong>nen ver<strong>de</strong>eld <strong>in</strong> een lichte en een donkere<br />

tijd. Ver<strong>de</strong>r kunnen wij bemerlien dat telkens weer <strong>in</strong> <strong>de</strong>-<br />

zelf<strong>de</strong> volgor<strong>de</strong> verschijnen: nietrwe nraxn, eelste kwartier,<br />

volle maan en laatste kwartier. ()ok cnstateren we <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

natulrr verschillen<strong>de</strong> aspecten welke we <strong>in</strong><strong>de</strong>len als: lente,<br />

zomeÍ, herfst, w<strong>in</strong>ter. Dit alles is voor ons zo natuurlijk, dat<br />

we daarbij niet lang plegen stil te staan. Voor onze primitieve<br />

r.oorva<strong>de</strong>ren was dit heel an<strong>de</strong>rs. Zij wisten van <strong>de</strong>ze tijd- en<br />

natuurconb<strong>in</strong>aties, t()t uitdrukk<strong>in</strong>g gebracht <strong>in</strong> vaste ter-<br />

men, niets af. Wel hadclen zij opgemerkt dat geduren<strong>de</strong><br />

regelmatig terugkeren<strong>de</strong> perio<strong>de</strong>n <strong>de</strong> volle maan aan het<br />

firmament verscheen. Als ze dan ook een verga<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van<br />

cle stan.rhoof<strong>de</strong>n wil<strong>de</strong>n beleggen, werd daar bijvoorbeeld <strong>de</strong><br />

eerste nacht van <strong>de</strong> I'olle maan vooÍ vastgesteld. le<strong>de</strong>r kon<br />

àan zelf constateren wanneer hij ter verga<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g moest<br />

komen. N{aar daar bleef het niet bij. De volle maannachten<br />

wer<strong>de</strong>n hier en daar regelmatig terugkeren<strong>de</strong> 'heilige nach-<br />

ten', tit<strong>de</strong>ns welke priesters religieuze han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen verricht-<br />

ten. Dientengevolge weer wer<strong>de</strong>n, vooral door priesters, <strong>de</strong><br />

verschillen<strong>de</strong> maanstan<strong>de</strong>n bestu<strong>de</strong>erd. Dit had tot resultaat<br />

tlat zij p groncl r.an <strong>de</strong> en'ar<strong>in</strong>gen een tameliik nauwkeurige<br />

tijdsverclel<strong>in</strong>g kregen, van volle maan t()t volle maan.<br />

De eers/e <strong>in</strong><strong>de</strong>litte<br />

()p <strong>de</strong> cluur ()ntst()nd zocloen<strong>de</strong> cle svnoclische maancl, welke<br />

<strong>in</strong> mo<strong>de</strong>rne tijdvormerr uitgedrukt z9 dagen, rz uren, 44 nri-<br />

nuten en z,9 secon<strong>de</strong>n duur<strong>de</strong>. Het was natuurlijk niet mo-<br />

gelijk om een maand met zulk een tijcisver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g praktisch<br />

toe te passen en het kwam er dan ook Yan dat <strong>de</strong> ene maand<br />

z9 dagen en <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> 3o dagen duur<strong>de</strong>.<br />

Tot omstreeks <strong>de</strong> tijd van cle Islam was naast <strong>de</strong> schenatische<br />

tijds<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g ook nog cle oud-joodse traditie gehandhaafd.<br />

Bij <strong>de</strong>ze laatste begon <strong>de</strong> nieuwe maand als <strong>de</strong> priester van<br />

een bepaal<strong>de</strong> ten.rpel na nieuu'e naan <strong>de</strong> eerste sikkelstreep<br />

van <strong>de</strong> m an z g verschi jnen. Dit gaf al een gr()te regelmaat.<br />

()p vaste tij<strong>de</strong>n von<strong>de</strong>n <strong>de</strong> rituele bifeenkomsten plaats en <strong>in</strong><br />

6<br />

cle tijd tussen twee bijeenkr)msten werd er gewerkt en han<strong>de</strong>l<br />

geclreven. Deze tijds<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g bleef ook regelmatig parallel<br />

lopen met <strong>de</strong> natuur. Bij r.olle maan wist men dat <strong>de</strong> helft<br />

van <strong>de</strong> arbeidsduur achter <strong>de</strong> rug v/as. 7o werd ook bereikt<br />

dat het Pascha, het joodse paasfeest, op <strong>de</strong> kalendarische<br />

r4e Nisan, juist viel op volle maan <strong>in</strong> Nisan.<br />

Doon.'oerirg t'an ln/ lldscltena<br />

Bij <strong>de</strong> zich steeds meer ontwikkelen<strong>de</strong> volken kon <strong>de</strong> toen<br />

lrestaan<strong>de</strong> tijdrnet<strong>in</strong>g niet meer voldoen. Stelt u zich maar<br />

eens v(x)r dat wij het met zo'n simpele tijds<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g zou<strong>de</strong>n<br />

moeten cloen. Dat we zou<strong>de</strong>n moeten afwachten totdat <strong>de</strong><br />

nieuwe maand werd aangekondigd. Dat we niet met zeker-<br />

heid zou<strong>de</strong>n weten of we voor ons maandloon z8 of z9 dagen<br />

zr>u<strong>de</strong>n moeten werken! Neen, al heel spoedig werd <strong>de</strong><br />

noodzaak <strong>in</strong>gezien, dat er een behoorlijke schematische tijds-<br />

<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g zou komen, welke toch met <strong>de</strong> tekenen van <strong>de</strong><br />

natuur zou overeenkomen. Laten wij namelijk cle natuurlijke<br />

Ioop los en baseren we ons op het schema, dan bestaat het<br />

gevaar dat <strong>de</strong> natuurlijke ti jds<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g niet meer parallel blijft<br />

lopen met <strong>de</strong> aangenomen schematische kalen<strong>de</strong>r<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g.<br />

De maandperio<strong>de</strong>n zou<strong>de</strong>n tenslotte ook moeten liloppen op<br />

cle iaarperio<strong>de</strong>n. Een <strong>de</strong>rgelijke oploss<strong>in</strong>g bleek echter ge-<br />

makkelijker geu/enst dan ten uitvoer gelegd.<br />

De Criekse oplos<strong>in</strong>g<br />

De Grieken dachten het gevon<strong>de</strong>n te hebben. Zij ver<strong>de</strong>el<strong>de</strong>n<br />

het zonneja r <strong>in</strong> zes maan<strong>de</strong>n van 29 en zes maan<strong>de</strong>n van<br />

3o dagen, om <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re. Dit waren evenwel slechts jtl d^gen<br />

en het zonnejaar telt rrl/n dag langer. Zij re<strong>de</strong>neer<strong>de</strong>n<br />

nu zo: <strong>in</strong> acht zonflei^.ren tijd zijn dat 9o dagen ofwel drie<br />

maan<strong>de</strong>n van Jo dagen. S<strong>í</strong>elnu, <strong>de</strong>ze drie maan<strong>de</strong>n werclen<br />

periodiek aan <strong>de</strong> omschreven tijd toegevoegd en men was<br />

daarmee b/na zo ver gekomen dat na acht jaar <strong>de</strong> zonne-<br />

per-io<strong>de</strong> weer klopte met <strong>de</strong> maandperio<strong>de</strong>n. Desondanks<br />

moesten er toch nog verschillen<strong>de</strong> specialisten aan te pas<br />

komen, on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>ren <strong>de</strong> geleer<strong>de</strong> Meton. Er bleef daarbij<br />

nog een grote moeilijkheid: het was niet overzichtelijk, <strong>de</strong><br />

gewone man snapte er nog niets van.<br />

l%at <strong>de</strong> Rome<strong>in</strong>en er uai maaktet<br />

De Rorne<strong>in</strong>en had<strong>de</strong>n ook hun tiids<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g. De maan-<br />

perio<strong>de</strong>n w€r<strong>de</strong>n naar hun getallen genoemd, bijvoorbeeld:<br />

Qu<strong>in</strong>tilis (viif<strong>de</strong>), Sèxtilis (zes<strong>de</strong>), enz. Zijtelàen zo lang door<br />

tot ze bemerkten dat <strong>de</strong> voorjaarsdag en -nacht ongeveer<br />

gelijk warcn. Bij <strong>de</strong> cerste sikkelverschi<strong>in</strong><strong>in</strong>g van <strong>de</strong> nieuwe


maan begon dan <strong>de</strong> eerste<br />

naar Mars, <strong>de</strong> god van <strong>de</strong><br />

De <strong>in</strong> het voorgaan<strong>de</strong> vast<br />

calendae. Dit komt, n aÍ m g<br />

calare (Latijn), wat 'uitroepen'<br />

zamerhandvoor ons beken<strong>de</strong> namen<br />

van het eerste kwartier van <strong>de</strong> maan<br />

die van <strong>de</strong> volle maan: idus. De dagtell<strong>in</strong>g ls volgt:<br />

zeven dagen voor idus, nog zes dagen, nog vijf, enz.Daar-<br />

mee bereikte men dat <strong>de</strong> maandlengte enige teken<strong>in</strong>g kreeg.<br />

In pr<strong>in</strong>cipe beston<strong>de</strong>n er bij <strong>de</strong> Rome<strong>in</strong>en ook twaalf maan-<br />

<strong>de</strong>n. Het iaarhaà 114dagen. Elke twee jaar werd een maand<br />

extra van zz dagen bevolen. Het is te begrijpen, dat zich toch<br />

ook bij <strong>de</strong>ze metho<strong>de</strong> u/eer fouten openbaar<strong>de</strong>n.<br />

Aangenomen wordt, dat paus Maximus het recht had zulk<br />

een extra maand <strong>in</strong> te lassen als het nodig was. Dit g<strong>in</strong>g<br />

zon<strong>de</strong>r een bepaald systeem. Àlles was mensenwerk en ook<br />

<strong>in</strong> dit opzicht bleek niet alles even eerlijk toe te gaan. In <strong>de</strong><br />

loop van <strong>de</strong> tijd kwam zwen<strong>de</strong>l voor. Hooggeplaatste per-<br />

sonen probeer<strong>de</strong>n door hun <strong>in</strong>vloed gedaan te krijgen, dat<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> voor hen meest geschikte perio<strong>de</strong> die extra tijd werd<br />

tussengeschoven. Het werd al met al op <strong>de</strong> duur nodig dat<br />

er een totale wijzrg<strong>in</strong>g zou komen.<br />

Het slsteen uan Julias Caesar<br />

De reformator <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze werd: Julius Caesar. HIi en zljn zeer<br />

<strong>de</strong>skundige raadsman, <strong>de</strong> astronoom Sosigenes, hebben het<br />

samen gedaan gekregen om het probleem radicaal op te<br />

lossen. Caesar nam een 165 dagen lang zonnejaar en ver-<br />

<strong>de</strong>el<strong>de</strong> dit <strong>in</strong> twaalf maan<strong>de</strong>n. De eerste maand was 3 r dagen<br />

lang, <strong>de</strong> maand Martius. Dan volg<strong>de</strong> een maand van lo,<br />

dan weer een van 1,r, enz. De laatste maand, Februarius,<br />

kreeg z9 dagen. Het zonnejaar heeft echter 165 dagen en<br />

t/n d"g. Dit werd opgelost door om <strong>de</strong> vier zonnejaren een-<br />

maal <strong>de</strong> maand februari 3o dagen te geven. Om Julius Caesar<br />

te eren voor zijn prachtig werk werd <strong>de</strong> maand Qu<strong>in</strong>tilis<br />

omgedoopt <strong>in</strong> Julius (iuli). Waarschif nliik ook al op m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

goe<strong>de</strong> gron<strong>de</strong>n wetd na enige tif d <strong>in</strong> plaats van om <strong>de</strong> vier<br />

om <strong>de</strong> drie jaar een dag toegevoegd, waardoor natuurlijk<br />

weer een tegenstell<strong>in</strong>g tussen het natuurlijk verloop en het<br />

schema kwam te ontstaan.<br />

Keiqer Augustus<br />

In het iaar 8 na Christus was het keizer Augustus, die op zijn<br />

beurt <strong>in</strong> <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis nog eens or<strong>de</strong>nend <strong>in</strong>greep. Hem<br />

ter ere werd <strong>de</strong> maand Sextilis omgedoopt <strong>in</strong> augustus en<br />

als bijzon<strong>de</strong>re erkenn<strong>in</strong>g gaf men ook <strong>de</strong>ze maand 3 r dagen;<br />

<strong>de</strong> dag werd van februari <strong>in</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>in</strong>g gebracht.<br />

Nu gaat onze iaar<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g al aardig <strong>in</strong> zicht komen. Men<br />

ken<strong>de</strong> <strong>in</strong> dit systeem echter niet <strong>de</strong> week die zeven dagen<br />

t. Nog steeds werd gebruik gemaakt van calendae, nonae<br />

dus. Ook <strong>de</strong> zondag was daar nog niet bij <strong>in</strong>begrepen.<br />

<strong>de</strong> behoefte groter werd aan een ver<strong>de</strong>rgaan<strong>de</strong> <strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

<strong>de</strong> Rome<strong>in</strong>en terug op <strong>de</strong> joodse tijdreken<strong>in</strong>g en<br />

hiervan nog een paar elementen overnemen. De<br />

ng' van <strong>de</strong> zeven dagen ligt dui<strong>de</strong>lijk <strong>in</strong> <strong>de</strong> maan-<br />

, z1i het niet precies, zoals te controleren is als ure<br />

nda opslaan waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> maanstan<strong>de</strong>nzijn opgenomen.<br />

I 7 had daarbif een zekere prioriteit als zijn<strong>de</strong> een<br />

ig'getal en het bleefdan ook gehandhaafd. Reeds <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

bylonische tiid waren <strong>de</strong> zeven perio<strong>de</strong>n er al en het joodse<br />

volk heeft daar <strong>de</strong> sabbatdag als rustdag <strong>in</strong> aangewezen.<br />

De asÍronomie en <strong>de</strong> astrologie er b/<br />

In <strong>de</strong> 'ou<strong>de</strong> tij<strong>de</strong>n' g<strong>in</strong>g men zich ook meer en meer bezig<br />

hou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> astronomie en daarbij met <strong>de</strong> astrologie. Ver-<br />

schillen<strong>de</strong> planeten wer<strong>de</strong>n ont<strong>de</strong>kt, ze kregen namen en<br />

<strong>de</strong>ze namen wer<strong>de</strong>n overgedragen op <strong>de</strong> zeven perio<strong>de</strong>n<br />

(dagen) van <strong>de</strong> week. Dit zljn: Zon, Maan, Mars, Mercurius,<br />

Jupiter, Venus en Saturnus, Zondag en maandag zijn tot op<br />

he<strong>de</strong>n behou<strong>de</strong>n: Mars werd later opzri gezet door <strong>de</strong><br />

Germaanse god Diu, waar d<strong>in</strong>sdag van is afgeleid; Mercu-<br />

rius werd <strong>in</strong> het noor<strong>de</strong>n verdrongen door \7odan (woens-<br />

dag); Jupiter werd <strong>de</strong> Germaan Donar (don<strong>de</strong>rdag); Venus<br />

werd door Freia verdrongen (vrifdag); zaterdag ten slotte<br />

is dan van Saturnus. In an<strong>de</strong>re talen tekent het zich soms<br />

nog dui<strong>de</strong>lif k af . Zte maar het Frans: l\Íercurius - mercredi -<br />

woensdag; Jupiter - jeudi - don<strong>de</strong>rdag; Venus - vendredi -<br />

vrijdag; <strong>in</strong> het Engels: Saturnus- Saturdav-zaterdag.<br />

Op het verband met <strong>de</strong> astrologie wetd reeds gewezen. In<br />

<strong>de</strong>ze alou<strong>de</strong> zlitak van <strong>de</strong> astronomie wer<strong>de</strong>n betekenissen<br />

en gevoelswaar<strong>de</strong>n toegeschreven ^ Í <strong>de</strong> sterrebeel<strong>de</strong>n<br />

welke <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>ne kalen<strong>de</strong>rperio<strong>de</strong>n begelei<strong>de</strong>n. De<br />

tekens van <strong>de</strong> dierenriem zijn <strong>de</strong> grafici wel bekend.<br />

Nog euen terug <strong>in</strong> <strong>de</strong> t/d<br />

We laten echter even <strong>de</strong> rueek<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g rusten en bepalen ons<br />

tot <strong>de</strong> hervorm<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> jaar<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g. Nog steeds was er <strong>de</strong><br />

fout, dat na een kalen<strong>de</strong>riaar enige m<strong>in</strong>uten (45) doorge-<br />

schreven moesten wor<strong>de</strong>n. Verschei<strong>de</strong>ne geleer<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n<br />

aan het werk gezet om <strong>de</strong>ze fout er uit te halen. Concilies<br />

hiel<strong>de</strong>n zich met dit probleem bezig. Nicolaas van Cusa gaf<br />

op het Concilie van Basel reeds richtlijnen <strong>in</strong> dit opzicht. In<br />

r 5oo riep paus Sixtus IV <strong>de</strong> astronoom Regiomontanus naar<br />

Rome, om <strong>in</strong> ove<strong>de</strong>g met hem een ver<strong>de</strong>re oploss<strong>in</strong>g te<br />

zoeken. Deze astronoom echter stierf vroegtijdig en het<br />

duur<strong>de</strong> daarna nog bijna een eeuv alvorens er weer iets<br />

werd gedaan. Op het Concilie van Trente <strong>in</strong> r 5 63 werd afge-<br />

sproken om nu werkelijk eens door te zetten. Het duur<strong>de</strong><br />

toen nog tot r175 voordat <strong>de</strong> mathematicus Antonio Lilius<br />

het werk, ook al weer van zijn broer overgenomen, voor<br />

verwezenlijk<strong>in</strong>g bif zijn opdrachtgevers <strong>in</strong>lever<strong>de</strong>.<br />

j


7<br />

Het was uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk <strong>in</strong> r;82 dat paus Gregorius XIII <strong>de</strong> nog<br />

nodig geachte wijzig<strong>in</strong>gen drastisch g<strong>in</strong>g dootvoeren. Dat<br />

dit <strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad nd<strong>í</strong>cazl <strong>in</strong> zijn werk g<strong>in</strong>g, moge het volgen<strong>de</strong><br />

aantonen. Uitgerekend was dat <strong>in</strong> <strong>de</strong> loop van <strong>de</strong> eeuwen al<br />

tien dagen verschil was ontstaan tussen <strong>de</strong> natuudijke loop<br />

<strong>de</strong>r d<strong>in</strong>gen en <strong>de</strong> kalendarische jaar<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g. In r y 8z liet men<br />

na <strong>de</strong> 4e <strong>oktober</strong> maar direct <strong>de</strong> r 5e <strong>oktober</strong> volgen (iets wat<br />

he<strong>de</strong>n ten dage wel een pikante uitwerk<strong>in</strong>g zou hebben). Om<br />

nu ook ver<strong>de</strong>r dat <strong>in</strong>lopen tegen te gaan, werd meteen be-<br />

sloten om elke hon<strong>de</strong>rd iaar een schrikkeldag te laten vallen.<br />

Het was elke vier jaar, dus bijvoorbeeld <strong>in</strong> t69z en 1696,<br />

maar dan niet <strong>in</strong> r7oo. Vervolgens was er echter nog r/n dag<br />

verschil, maar dit laatste verschil werd punctueel opgelost<br />

door om <strong>de</strong> vier eeuv/en wèl een schrikkeldag <strong>in</strong> te voeren.<br />

Dus wèl een schrikkeldag <strong>in</strong> het jaar r 6oo, <strong>in</strong> zooo, <strong>in</strong> z4oo,<br />

enz. Deze gregoriaanse kalen<strong>de</strong>r<strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g is nog he<strong>de</strong>n ten<br />

dage <strong>in</strong> gebruik.<br />

Het is begrijpelijk, dat bij <strong>de</strong> <strong>in</strong>voer<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze nieuwe<br />

'hervotm<strong>in</strong>g' wel enige tegenwerk<strong>in</strong>g te overw<strong>in</strong>nen viel.<br />

Verschei<strong>de</strong>ne protestantse lan<strong>de</strong>n bijvoorbeeld volg<strong>de</strong>n pas<br />

omstreeks r 7oo, Engeland <strong>in</strong> r 7; 3, Zwe<strong>de</strong>n eerst <strong>in</strong> r 844. De<br />

<strong>de</strong>els mohammedaanse cleels grieks-katholieke lan<strong>de</strong>n nog<br />

veel latet; Griekenland <strong>in</strong> t923, Turkile <strong>in</strong> t927. En cle<br />

zuiver oosteÍse staten hou<strong>de</strong>n er tot op he<strong>de</strong>n nog steeds<br />

<strong>de</strong> mohammedaanse kalen<strong>de</strong>r op na.<br />

Zo zien rrire weer eens dat <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>r, die wij als iets heel<br />

gewoons en iets vanzelfsprekends beschouwen, nog een hele<br />

geschie<strong>de</strong>nis heeft meegemaakt. Ook thans zit men nog niet<br />

stil, is men nog niet geheel tevre<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> g rrgv^<strong>í</strong>zaken.<br />

Velen zien het als een h<strong>in</strong><strong>de</strong>rpaal, dat bijvoorbeeld <strong>de</strong> re<br />

september telkens op een an<strong>de</strong>re dag valt. In r9;o is daat-<br />

ovet zelfs <strong>in</strong> Verenig<strong>de</strong>-Naties-verband beraadslaagd., maar<br />

er is nog geen bevredigen<strong>de</strong> oploss<strong>in</strong>g voor alle problemen<br />

dienaangaan<strong>de</strong> uit het ove<strong>de</strong>g te vootschijn gekomen. Er<br />

zijn trouwens ook nog urel een paar belangrijker zaken te<br />

regelen, welke we g atfle voorrang verlenen.<br />

De hiernaast tcgepaste symbolen voor <strong>de</strong> dierenriemfiguraties wer<strong>de</strong>n ontleend<br />

aan <strong>de</strong> bestaan<strong>de</strong> setie vignetten van <strong>de</strong> Bauersche Giesserei te Frankfurt am Ma<strong>in</strong><br />

D<br />

I<br />

R<br />

\<strong>í</strong>ÀTERMAN ( zz janrari tlm zo Jebrmri)<br />

TVEELINGEN (22 mci tlm 2I jilni)<br />

N<br />

$<strong>í</strong>EEGSCHAAL ( 2i sèptcnb.r ,lm zl oktobcr)


IEMTEKEAlJ<br />

VISSEN ( zt fcbruri Íln 20 mert) RAM (:r naart tlm zo april)<br />

KREEFT (zz janitln zz jnli)<br />

LEEU\<strong>í</strong> (z1jili tln z1 atgrstrs)<br />

STIER (:r april ,ln 2r mci)<br />

MAAGD ( z4 aagrstu tlm z1 sEtcnbcr)<br />

SCHORPIOEN f z 4 <strong>oktober</strong><br />

I m z z nrcmbcr<br />

) SCHUTTER ( z7 nottcnbcr llm zz àcccmber) STEENBOK (27 duenbcr tfn zr jamari)


Het nieuwste systeem van <strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g<br />

I.(..\ \\ l)1.lt Vl,l.l)lr<br />

/ .\IlS'l'Irl{l).\\l<br />

De onlangs gereecl gekomen nieuu.e 'Sr.rper-Oolour'<br />

rotatie-<br />

pers v()()r hoogclrul: van <strong>de</strong> Írrrr-ra Hoe & (lrabtree werd ont-<br />

w()rpen voor niet n-r<strong>in</strong><strong>de</strong>r clan 3o.ooo cil<strong>in</strong>cleron-rwentel<strong>in</strong>gen<br />

per ulrr. Het is een n-rachtige nrach<strong>in</strong>e, u'aarvan or midclel van<br />

een likrol u'ercl cLror FIoe & Crabtree geheel losgelaten, orr<br />

<strong>de</strong>ze plaats te laten maken r'oor <strong>de</strong> fih-r-r<strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g clror<br />

miclclel van cle <strong>in</strong>ktpompbox. De bedoelcle <strong>in</strong>ktbosen bij cle<br />

clruku'erken rvorclen door een voorraac{tank sevoed. Deze<br />

tanks, waarvan cle grootte worclt aangepast bij het verbruik<br />

<strong>in</strong> cle on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g rr,'aar cle r-r-rach<strong>in</strong>e staat ()pgestelcl (r'an<br />

eén tot tien ton <strong>in</strong>houd en zo noclig n'reer), u'orclen met be-<br />

hulp van luchtpor-r-rpen oncler clruk gezet. ()p een contr()le-<br />

nrctcr is tle rllrrli tc ct>ntrolcrcn. Dc l'xrrr.l'ren slaan ruto-<br />

r6<br />

ÀÍbeeld<strong>in</strong>g r: Zeer ver6<strong>in</strong><strong>de</strong> mogeliikhe<strong>de</strong>n<br />

tot regelen van <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g<br />

matisch aan en af en hou<strong>de</strong>n <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt dus voortclurend oncler<br />

cle gewenste druk. r\h'orens <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt uit <strong>de</strong> tank <strong>de</strong> leid<strong>in</strong>gen<br />

lr<strong>in</strong>nenstroomt, p^sseert <strong>de</strong>ze eerst nog een paar zeven. Opzlj<br />

van elke <strong>in</strong>ktbox is een toevoerkraan, waardoor <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt, na<br />

nogmaals gezeefd te ztjn, naar b<strong>in</strong>nen vl,reit. Uiteraard<br />

moeten <strong>de</strong> zeven regelmatig w'or<strong>de</strong>n schoongehou<strong>de</strong>n. Een<br />

vlotter <strong>in</strong> <strong>de</strong> box zorgt eÍ voor dat <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt op peil blijft.<br />

/.akthet peil <strong>in</strong> <strong>de</strong> box, dan gaat cle vlotter mee en er vloeit<br />

meer <strong>in</strong>kt toe; bij stijg<strong>in</strong>g van het <strong>in</strong>ktpeil sluit cle toevoer<br />

autor"natisch af.<br />

lilke box is voorzien van vier rijen van acht schroeven r'()()r<br />

het regelen van cle <strong>in</strong>kttr>evoer, ten behoeve r.an elke pag<strong>in</strong>a<br />

een rij (aflieelcl<strong>in</strong>g r). Als dus een pag<strong>in</strong>a acht kolomnen<br />

heeft, u'orclt met elke schroef <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g \ran een kolon-r<br />

geregelcl. Àan een van <strong>de</strong> zijkanten van cle b,rr zijn vier<br />

schroeven aangebracht, door micl<strong>de</strong>l waarvan telkens een<br />

uehele pag<strong>in</strong>a tegelijk kan wor<strong>de</strong>n afgesloten, bijvoorbeelcl<br />

als een halve of clrieku'art rol v'orult gebruikt. Het verwisse-<br />

len van likrollen l>ij het overgaan ()p een an<strong>de</strong>re breedte, als-<br />

ook het stelien claarvan, is dus geheel komen te vervallen.<br />

De <strong>in</strong>ktpomp <strong>in</strong> cle box wordt aangedreven cloor <strong>de</strong> eerste<br />

<strong>in</strong>ktcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r. De pomp perst <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt door er.enveel buisjes<br />

als er schroeven zijn, clus r.iermaal acht. Deze buisjes hebben<br />

een cloorsne<strong>de</strong> van 6 mm en ze zijn gezamelijk gemonteer(l<br />

<strong>in</strong> cle 'brug'(afbeeld<strong>in</strong>g z). Deze brug wordt met behulp van<br />

een sl<strong>in</strong>ger tegen cle <strong>in</strong>ktcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r gedrukt, waarbif dus het<br />

contact ()ntstaat tussen <strong>de</strong> <strong>in</strong>kttoevoer en <strong>de</strong> or.erbreng<strong>in</strong>g<br />

op cle vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r.<br />

Het als illustratie opgenomen schema kan nog na<strong>de</strong>r cle<br />

u'erk<strong>in</strong>g r.an br>x en brug cluiclelijk maken (afbeeld<strong>in</strong>g 3).<br />

De aanclrijv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> pornp u'ordt met een eenr-ouclige<br />

hanclbeweg<strong>in</strong>g aan- of afgezet.<br />

De afstand tussen brug en <strong>in</strong>ktcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r beciraagt als regel<br />

o,I J mm; <strong>de</strong>ze afstand u'ordt met een voeler gecontroleercl<br />

en zo nodig bijgesteld. Bij <strong>de</strong> nieuwe mach<strong>in</strong>etvpen is ook<br />

cle clekplaat van cle brug te verstellen en gelclt als afstancl<br />

o,r i mm aan <strong>de</strong> beneclenzij<strong>de</strong> en o,r mm aan cle bovenzijcle.<br />

()m cle brug correct af te stellen wordt cleze aangezet en<br />

u.orclt met stelschroef 5 (afbeelcl<strong>in</strong>g 3) r'an cle <strong>in</strong>ktcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r af<br />

of er naar toe beu'ogen. De bor,rten van dit stelblok u'or<strong>de</strong>n<br />

natr-rurlijk eerst iosÍlezet. Zie ook <strong>de</strong> doorsnecleteken<strong>in</strong>g bij<br />

het schema van cle <strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g. Naclat <strong>de</strong> stancl van <strong>de</strong> brug<br />

gemeten is, u,r>rclen cle bouten er on<strong>de</strong>r, r'an het clriehoeki.qe<br />

stelblok, \'astgezet. Vervr>lgens u'orclt het stelbkrkje z daar<br />

n-ret bchulp van stelschroef 3 tegen aan gedraaicl err worclen<br />

clc botrten vrn rlit stelbloli je vastgezet.


\tl,ttl,lrf- l: I !1r \ rJr,le.lrLrL\.rli(rr r,rrt<br />

,le )r1r r<br />

( ,'1,'Lrr<br />

|crr<br />

t<br />

.rl. Lt.lr.tl <strong>in</strong> lrtcl,l


,<br />

x<br />

lm<br />

z<br />

I<br />

tn<br />

v<br />

ltr<br />

De kalen<strong>de</strong>r is weliswaar slechts een van <strong>de</strong> vele drukwerken welke aan onze zorgen wor<strong>de</strong>n toevertrouwd, doch het staat vast<br />

dat vele vakgenoten meer dan gewone aandacht hebben voor <strong>de</strong> nieuw verschijnen<strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rs. Na vorig jaar geen kalen<strong>de</strong>r-<br />

besprek<strong>in</strong>g te hebben gegeven - <strong>in</strong> alle grafische bla<strong>de</strong>n elk jaar weer plichtsgetrouw kalen<strong>de</strong>r na kalen<strong>de</strong>rtie leek ons te veel<br />

van het goe<strong>de</strong>! - werd aanleid<strong>in</strong>g gevon<strong>de</strong>n om dan toch ditmaal maar ryeer eens een uitgebrei<strong>de</strong> serie nieuw verschenen<br />

kalen<strong>de</strong>rs on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> loep te nemen. Dit geschiedt door er ruim veertig afte beel<strong>de</strong>n, voorzien van een kort commentaar, hetgeen<br />

tezamen voor <strong>de</strong> beschouwer/lezer van betekenis kan zijn. Want dit is zeker <strong>in</strong> het obiect kalen<strong>de</strong>r verscholen: <strong>de</strong> zetteri<br />

ontwerperdie een kalen<strong>de</strong>rgaaf weetoptebouwen,weetevenwichttescheppen<strong>in</strong>menigan<strong>de</strong>rdrukwerk;<strong>de</strong>drukkerdieeen<br />

kalen<strong>de</strong>r goed drukt en van goe<strong>de</strong> kleuren voorziet, kan meer; aan <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g welke <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>r als een harmonisch<br />

geheel weet a<strong>í</strong> te leveren, kan ook an<strong>de</strong>r goed werk wor<strong>de</strong>n opgedragen!<br />

%<br />

,]'<br />

. .rrr{ rd<br />

laNvail<br />

ItJt<br />

rondrÍ ó ll<br />

mlrndrl , 14<br />

drn<strong>í</strong>dr8 | 8 lJ<br />

wocnldrg I 9 16<br />

don<strong>de</strong>rdrÍ I lO l,<br />

vrridig :a ll tA<br />

rrtcrd:f J ll 19<br />

20 It<br />

1t 18<br />

ll 19<br />

2l lo<br />

1,1 ll<br />

,t<br />

26<br />

Jv<br />

Jt<br />

ï957<br />

JAN UÀÀl


--<br />

,e<br />

t8<br />

29<br />

3ro<br />

2<br />

' 4 tt<br />

@!r<br />

3,t2<br />

I'<br />

JT<br />

óliz'<br />

1 t9Zr<br />

I 19::<br />

oló;i<br />

t, l7 :9<br />

It 18 2.,<br />

t: lo tó<br />

^trS{!. rg5t<br />

,.rdq 4 11<br />

n4rnd$ 5 12<br />

drn'dq 6 13<br />

qdnd{ 7 14<br />

a""a"aq 1 a 1ó<br />

.iÍdq 2 I 16<br />

ar.dq 3 10 1?<br />

" ":1. :<br />

t3<br />

l4<br />

15<br />

t6<br />

l7<br />

tg<br />

t9<br />

til<br />

EI<br />

z8<br />

2o<br />

?l<br />

1a ?ó<br />

19 26<br />

2Q 27<br />

2l 2A<br />

22 29<br />

23 30<br />

24 3t<br />

ï::<br />

tiï<br />

/il.Í 1,.. l<br />

3<br />

j trt t7<br />

+ r! rt<br />

i t2 19<br />

{. l,l lo<br />

: l-l tl<br />

t li z)<br />

t; 16 ti<br />

t\,ril,h{ rq{7<br />

r.,ri.,i I s It<br />

,,,.,,..r.,i<br />

I g r6<br />

.rrNlq ] to t7<br />

".-.,r,,,+ rÍ rt<br />

,l.{d,!h!<br />

t<br />

<strong>í</strong>l lt,<br />

,,,j,t.,I 6 Il lo<br />

;!,f,,r,i 1 t.+ lr<br />

:.1<br />

ri<br />

l+ Jl<br />

li<br />

1.1<br />

11<br />

li\<br />

l8<br />

:.)<br />

l()<br />

lo<br />

Jr<br />

@<br />

ir.tii<br />

lt.<br />

'il<br />

ji t:::l: : : :i :1 li<br />

È-<br />

l--.rte?<br />

7ÉrrË<br />

Id<br />

lo<br />

r srBu t<br />

1.n..''lwteË6F<br />

ló<br />

3É''Èrr<br />

I v a !t É ta<br />

lrs'",et<br />

t't6r7B<br />

o-atrer<br />

w - ait<br />

.r - t É 2r il<br />

e laÉ9<br />

:aaÉ9.<br />

l-aEtzÉtl<br />

il-arlrtË<br />

o-agre*'<br />

n..rtw-at-9.<br />

o-raarÁ.<br />

Vró16Ét'<br />

att6óD<br />

Ll<br />

, ,FAral<br />

<strong>í</strong>r.ÉtÉl<br />

o ra-Drl<br />

s.oo a<br />

I<br />

o atr -e '<br />

I<br />

v rÉÉn I<br />

2 aÉ&o . .<br />

rFtt<br />

:-aCr'_<br />

t-.6Ón<br />

0-t-ata<br />

ó.1 a r a-È-<br />

6.r--Ëv<br />

a6Saar<br />

! arl-- '<br />

: - t I<br />

fr-t-lrA'<br />

o-alttaF'<br />

taáD<br />

w-tgta&<br />

'<br />

o-ag&t'<br />

v - r -a,<br />

zlaÉAl<br />

- '<br />

'<br />

I LETTERGIETERI, AMSTERDAM: hct<br />

schild vertoont een prettige kleurver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

en het dagbloc is heel dui<strong>de</strong>liik; daarom<br />

wordt <strong>de</strong>ze kalen<strong>de</strong>r door velen gêbruikt.<br />

2 BOSCH: druk <strong>in</strong> groen ên rood, op mat<br />

groen papier; een gaaf opgebouwd gehêel,<br />

waar<strong>in</strong> e€hter op aÍstand <strong>de</strong> dagaanduid<strong>in</strong>gen<br />

iets te veel blijken te dom<strong>in</strong>eren.<br />

3 TRIO: e€n groeno drukkleur op diaposi-<br />

tiêve grondplaten <strong>in</strong> diverse kleuren; <strong>de</strong> kop<br />

maakt een ietwat gêdrongen <strong>in</strong>druk.<br />

,l DE ARBEIDERSPERS: twaal<strong>í</strong> bla<strong>de</strong>n<br />

mêt lettêr<strong>in</strong>g ovêrêenkomstig <strong>de</strong> 3tiil van d.<br />

drukletters en geïllustreerd <strong>in</strong> <strong>de</strong> trant van<br />

<strong>de</strong> levensstijl van onScy€er het jaar 800 a<strong>í</strong>;<br />

alles is rustig ên stiilvol; een kalcn<strong>de</strong>r die <strong>in</strong><br />

't bilzon<strong>de</strong>r voor grafici <strong>in</strong>terêssant i3.<br />

5 VAN SOEST: een heel dui<strong>de</strong>lijk kalenda-<br />

rium, een wel wat krachtige, doch <strong>in</strong> kleur<br />

voldoen<strong>de</strong> 'teruggedru kte' firmanaam, dui<strong>de</strong>-<br />

liike en nog wat versierend werken<strong>de</strong> maandaanduid<strong>in</strong>gen;<br />

conclusie: zeer geslaagd!<br />

ó MOLIER: een verfijnd stuk b<strong>in</strong><strong>de</strong>rsvakwerk;<br />

<strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>r bevat vierwekeliikse peri-<br />

o<strong>de</strong>n, beurtel<strong>in</strong>gs <strong>in</strong> <strong>de</strong> kleuren groen en griis<br />

(waarbij het gedêêlte op groen papier helaae<br />

iets m<strong>in</strong><strong>de</strong>r dui<strong>de</strong>liik uitviel)<br />

7 COSTER: een orig<strong>in</strong>ele oploss<strong>in</strong>g (êlke<br />

twee maan<strong>de</strong>n wordt het geheel <strong>in</strong>gekort) en<br />

bovendien een esthetisch geslaag<strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>r,<br />

gedrukt <strong>in</strong> frisse kleuren rood, geel en blauw.<br />

2t<br />

'


,<br />

9<br />

" """*+..<strong>í</strong> l- * ", Jfu;l<br />

il,1<br />

É,.a<br />

--.ï .i; ";',, 7<br />

4 l. t<br />

@29<br />

* 3 lo<br />

;4lr<br />

'*512<br />

),<br />

,.:i :;,.;.'., r,;ïï;.r:ii:lrï;<br />

{ÀxvÀ&t l0s?<br />

l3 20<br />

,4 8l<br />

t6 2A<br />

r8 s8<br />

17 24<br />

18, r 26<br />

t9 g8<br />

Án',,<br />

:;2$ r,<br />

,, l'" ,<br />

80<br />

8l .<br />

1",,**d.e*.*,--*<br />

,rriF&<br />

ntrêilr/l-rtp6


m<br />

t3<br />

,,,.,<br />

t4<br />

!r!:dE l5<br />

*-,,,,,, ló<br />

,"rlr')", 17<br />

t8<br />

t9<br />

d''<br />

l3<br />

,l<br />

,i<br />

tri<br />

l{,<br />

I<br />

5<br />

r0 l7 :,t Jr<br />

ill8 li<br />

I 2 tt) ](,<br />

lJ 2r) 2:<br />

ri ll lll<br />

t5 lJ 2r)<br />

l<strong>í</strong>r .:J i(l<br />

{3<br />

8 SIGFRIED: een verhoud<strong>in</strong>genspel met<br />

fraai fotomateriaal, afwisselen<strong>de</strong> kleuren-<br />

toepass<strong>in</strong>g en goe<strong>de</strong> kleurenkeus voor achtergron<strong>de</strong>n,<br />

kalendarium en naamregel, een<br />

dui<strong>de</strong>lilk en iuist aangepast kalendarium, een<br />

prachtig kleurig <strong>de</strong>kblad; totaalbêêld: een<br />

uitzon<strong>de</strong>rlijk mooie kalen<strong>de</strong>r, een lust voor<br />

het grafisch oog!<br />

9 DE ,ONG & Co.: een rustige kantoorkalen<strong>de</strong>r<br />

van grote dui<strong>de</strong>liikheid, gedrukt <strong>in</strong><br />

goed afgestêm<strong>de</strong> kleuren.<br />

l0 ELLERMAN HARMS: een kalen<strong>de</strong>r,<br />

afgestemd op het <strong>de</strong>rtien-perio<strong>de</strong>niaar door<br />

wissel<strong>in</strong>g van positief en diapositief om <strong>de</strong><br />

vier weken, <strong>in</strong> zeer goe<strong>de</strong> typograÍie; <strong>de</strong> op-<br />

loss<strong>in</strong>g voor het <strong>de</strong>kblad is heel aardig.<br />

&*i<br />

z<br />

D<br />

w<br />

D<br />

v<br />

z<br />

DRUKKERII<br />

HILVEPSUM<br />

!.<br />

()<br />

,,7<br />

Iu<br />

) ()<br />

i<br />

l0<br />

.l I I<br />

< l)<br />

_t<br />

2<br />

3<br />

4<br />

5<br />

l\\r<br />

\titlr5-<br />

1.1 20 :l<br />

li 2r lli<br />

li 22 29<br />

tó li i()<br />

lr lr il<br />

lfi li<br />

t{) )6<br />

KORïHUI5<br />

6132427<br />

7142128<br />

8152229<br />

91ó?330<br />

10 17 24 31<br />

Íf1825.<br />

121926.<br />

JANUARI 1957<br />

II ZU ID-NEDERLAN DSE DRU KKERIJ:<br />

een aantal k<strong>in</strong><strong>de</strong>rspelen, tot uitdrukk<strong>in</strong>g ge-<br />

bracht door illustratiês-<strong>in</strong>-hout; het kalenda.<br />

rium is gaa<strong>í</strong>, doch geeft <strong>de</strong> <strong>in</strong>druk'ijl'te zi<strong>in</strong>.<br />

12 M E RC U U R: een gave kantoorkalen<strong>de</strong>r,<br />

waar<strong>in</strong> kleur, letter en vormgev<strong>in</strong>g tot eên<br />

goed geheel leid<strong>de</strong>n; <strong>in</strong> <strong>de</strong> kop groen oP grijs.<br />

l3 FA R B I A N CA: zeer fraaie kleurenrepro-<br />

dukties <strong>in</strong> boekdruk; <strong>de</strong> puntig uitlopen<strong>de</strong><br />

groêp van vignet en firmanaam had wellicht<br />

iets beter opgêlost kunnen wor<strong>de</strong>n.<br />

14 KORTH U lS: met nogal eenvoudige<br />

mid<strong>de</strong>len is een goe<strong>de</strong> en dui<strong>de</strong>liike kalen<strong>de</strong>r<br />

gemaakt; <strong>in</strong> plaats van <strong>de</strong> punten zou<strong>de</strong>n<br />

kle<strong>in</strong>e cijfers <strong>de</strong> voorkeur hebben verdiend.<br />

,)l<br />

l2<br />

14


tó :..:.:-":.::.:-'O-::'-r''<br />

.Ketrltutla<br />

,<br />

, .ràllttjtbtlt<br />

loqUraYwxn<br />

I<br />

2<br />

3<br />

4<br />

5<br />

613<br />

714<br />

at5<br />

916<br />

1() 17<br />

lt l8<br />

t2 lg<br />

t1<br />

eo 2v<br />

2r 2A<br />

z2 ?9<br />

?3 3(}<br />

24 3l<br />

25<br />

2A<br />

26<br />

'll" ritr<br />

lr<br />

',<br />

'li<br />

l:<br />

. lr<br />

!tt<br />

tÍ!<br />

itt<br />

1<br />

a<br />

I<br />

t!<br />

tl<br />

t!<br />

l!<br />

ta<br />

ta<br />

t!<br />

lt ,a<br />

la rá<br />

rx<br />

n2l<br />

N,T<br />

!t lx<br />

tl ,s<br />

ln<br />

,t<br />

?t<br />

,l<br />

n<br />

a<br />

Dnr!tut|!!:"Hr1|P".<br />

I<br />

,<br />

I<br />

I l\l tlu r.)5'<br />

: ::<br />

!<br />

'.---*ï<br />

: il )l .lNi<br />

s t] ,l.l .!(,<br />

() l(r .!i<br />

',o<br />

It)<br />

tl<br />

l.!<br />

\,<br />

'lt<br />

a;l<br />

tlj<br />

I<br />

.&l<br />

k"<br />

,7<br />

la<br />

tg<br />

alo<br />

a ll<br />

!la<br />

6la<br />

l8<br />

80<br />

aro<br />

a ll<br />

It l3<br />

ala<br />

714<br />

)l<br />

li<br />

,!(r<br />

!<br />

il<br />

^grtl<br />

'67<br />

l.t al aa<br />

tl<strong>í</strong> aa 80<br />

la a3 ao<br />

ta 24<br />

la<br />

te<br />

aó<br />

p6<br />

ao47<br />

do."'nb.r'5?<br />

l6<br />

ta<br />

lz<br />

1A<br />

l9<br />

?o<br />

3l<br />

ta a0<br />

aa 8(,<br />

3a al<br />

?É<br />

30<br />

a?<br />

aa<br />

l5 VERWEII: aardige illustraties vormen <strong>de</strong><br />

basis; <strong>de</strong> smalle letter van het kalendarium<br />

roept wel enig bezwaar op; <strong>de</strong> naamregel<br />

is wat erg simpel verwerkt.<br />

ló MO N OTYPE: elke maand is op speelse<br />

wijze verwerkt tot een letter<strong>in</strong>gskunstwerkje,<br />

uiteraard yan monotype-lettertypen; een<br />

dui<strong>de</strong>lijk kalen<strong>de</strong>rtle, dat een aardig obiect<br />

voor studie van <strong>de</strong> letter Yormt.<br />

l7 OE HOOP: eenvoudig van opzet, maar<br />

bijzon<strong>de</strong>r goed uitgewerkt: goe<strong>de</strong> letter-<br />

keuze, gave zetwijze, alle elementen goed op<br />

elkaar a<strong>í</strong>gestemd, zelÍs <strong>de</strong> kopbeplakk<strong>in</strong>g;<br />

alleen <strong>de</strong> omka<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g liikt iets te grof.<br />

18 STADSDRUKKERIJ AMSTERDAM:<br />

mooi Íotomateriaal en litho's op het boven-<br />

ge<strong>de</strong>elte, <strong>in</strong> prettige a<strong>í</strong>wissel<strong>in</strong>g; het kalen-<br />

darium is fraai en uiterst dui<strong>de</strong>liik en ook<br />

hier is a<strong>í</strong>wissel<strong>in</strong>g betracht door enige bla<strong>de</strong>n<br />

van een rustige on<strong>de</strong>rgrondkleur te yoorzien;<br />

conclusie: heel mooi en zeer doelmatig!<br />

l9 LAPO RTE & DO SS E: mooie felkleurige<br />

illustraties <strong>in</strong> offset, met daarbil een zeer<br />

goed aangepast, rustig kalendarium.<br />

20 SAMSOM: tweezijdig bedrukte bla<strong>de</strong>n,<br />

verbon<strong>de</strong>n door plastic r<strong>in</strong>gen en opgehangen<br />

aan een plastic driehoekie; een zeer dui<strong>de</strong>liik<br />

kalendarium en ook een esthetisch gaaf ge-<br />

heel, gedrukt <strong>in</strong> lichtblauw, bru<strong>in</strong> en zwart-<br />

2l KAMPERT & HELM: een dui<strong>de</strong>liik<br />

weekbloc met sch riifru imte, geplaatst op een<br />

kleurig schild dat het iaartal'57 verbergt; het<br />

schild toont een mooie toepass<strong>in</strong>g van grijs,<br />

geel, een we<strong>in</strong>ig rood en violet.<br />

22 VERMIJS: aardige illustraties en een op<br />

zichzelf dui<strong>de</strong>liik kalendarium, kleurig, maar<br />

toch... iets te we<strong>in</strong>ig samenhang; <strong>de</strong> oplos-<br />

s<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> firmanaam is zwak.<br />

23 ZEELANDIA<br />

(BAKKER): zeer mooie<br />

illustraties <strong>in</strong> vierkleuren-boekdruk, uitste-<br />

kend verzorgd; het kalendarium, op een kle<strong>in</strong><br />

griis vlakje samengedrongen, is niet bevredi-<br />

gend opgelost.<br />

24 HOOGWERF: een yeertiendaaSse ka.<br />

len<strong>de</strong>r, op keurige wijze opgelost; <strong>de</strong> kleuren<br />

zijn uitstekend gekozen; ook <strong>in</strong> Oud-Beiler-<br />

land wordt goed drukwerk gemaakt!<br />

25 VAN LEER: mooie platen <strong>in</strong> heliotypie;<br />

het kalendarium is niet zo fi<strong>in</strong> aangepast: <strong>de</strong><br />

dagaanduid<strong>in</strong>gen had<strong>de</strong>n het uit een corps<br />

kle<strong>in</strong>er en licht gespatieerd beter gedaan.<br />

2ó VEREENIGDE DRUKKERIJEN: een<br />

keurig kalen<strong>de</strong>rtje <strong>in</strong> rood en zwart, dat laat<br />

zien wat een vakman <strong>in</strong> een kle<strong>in</strong>e drukkerij<br />

met eenvoudige mid<strong>de</strong>len kan bereiken.<br />

27 KLOMP& BOSMAN:een kalen<strong>de</strong>rm<strong>in</strong><br />

of meer <strong>in</strong>'ou<strong>de</strong> stijl', welke door <strong>de</strong> <strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

en verzorg<strong>in</strong>g een goe<strong>de</strong> <strong>in</strong>druk maakt; <strong>de</strong><br />

dagaanduid<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> violet spreken te sterk.<br />

28 MOLIJN (ENSCHEDÉ): een heel gaa<strong>í</strong><br />

en dui<strong>de</strong>liik geheel; <strong>de</strong> illustraties zijn <strong>in</strong><br />

voortreffeliike kleuren gedrukt.


't*hldl<br />

t.w)


-<br />

27 ll'ï,á*ffiÈ:f***iláa**;.;'. :a.,, 28<br />

- n-7',1. ,<br />

z.<strong>í</strong> X 'tr:lrË;i;.<br />

!:iil::i,.:.<br />

l,*.--ffiIi<br />

@<br />

@<br />

o<br />

o @<br />

l(r5;<br />

hl olll. À lrr\\l\\\ lrtil hht lilJt \<br />

r'<br />

(l<br />

,, ï<br />

Í (f<br />

I al<br />

2()<br />

jt l{f<br />

I tl<br />

.-r lJ<br />

ryx<br />

Lj<br />

m<br />

[*<br />

L'*<br />

tx<br />

Ijg<br />

l:t<br />

tl<br />

t;<br />

l(r<br />

t;<br />

tii<br />

l()<br />

::ll 21<br />

2l 2rl<br />

.).) .x)<br />

2:t<br />

tl<br />

2;<br />

.l<strong>í</strong>r<br />

29 V E R M A N D E: heel mooie Íoto's, een uit-<br />

steken<strong>de</strong> druk, doch helaas een we<strong>in</strong>ig be-<br />

vredigend kalendarium er bil.<br />

30 SE N EFELDER; mooie offsetillustraties<br />

en een daarbij op <strong>de</strong>skundige wijze aangepast<br />

kalendarium; tussen <strong>de</strong> donkergrilze cijfers<br />

:il<br />

staan <strong>de</strong> dagaanduid<strong>in</strong>gen'teruggehou<strong>de</strong>n'<br />

<strong>in</strong> lichtgrijs.<br />

3l VOORTVAREN: dui<strong>de</strong>lijk, goed van<br />

vormgev<strong>in</strong>g en kleuren-afwissel<strong>in</strong>g; aardig is<br />

<strong>de</strong> grafische illustratie met daar<strong>in</strong> het wapen<br />

van <strong>de</strong> drukkerij.<br />

32 MARCHAN D. PAAP. STROOKER:<br />

een offsetkalen<strong>de</strong>r met een veelheid van<br />

kleuren, waarbij men er toch <strong>in</strong> geslaagd is<br />

het gehêel èn elke maand <strong>in</strong> een an<strong>de</strong>re kleur<br />

dui<strong>de</strong>lijk te doen zijn.<br />

2ó<br />

lo<br />

tl<br />

,4<br />

l<strong>í</strong><br />

It<br />

la<br />

It<br />

to<br />

ll<br />

33 KODAK (HAVER WEE N I N K): voor-<br />

treffelijk offsetplaatwerk <strong>in</strong> fraaie kleuren;<br />

het kalendarium kan nog, maar <strong>de</strong> geteken<strong>de</strong><br />

maandaanduid<strong>in</strong>gen vallen uit <strong>de</strong> toon.<br />

34 VOLHARDING: knappe illustraties;<br />

een dui<strong>de</strong>lijk kalendarium, dat ietwat star is<br />

gewor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> diapositieve dagaandui-<br />

d<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> zwart en <strong>de</strong> grijze Íonds on<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />

maan<strong>de</strong>n.<br />

35 DICO: een dui<strong>de</strong>liike kantoorkalen<strong>de</strong>r,<br />

welke een geslaag<strong>de</strong> wissel<strong>in</strong>g van druk- en<br />

papierkleuren vertoont; <strong>de</strong> gespatieer<strong>de</strong><br />

regel on<strong>de</strong>raan vraagt te veel <strong>de</strong> aandacht.<br />

3ó CLOECK EN MOEDIGH: een gave<br />

kantoorkalen<strong>de</strong>r, gedrukt <strong>in</strong> welgekozen aÍ-<br />

wisselen<strong>de</strong> kleurenl <strong>de</strong> letter<strong>in</strong>g yan het alles<br />

beheersen<strong>de</strong> kalendarium is mooi.<br />

3l


l?|rq{ ïi<br />

a" c $202t#<br />

,t t la 2r ati<br />

D I a $A2/t, ,l<br />