Kijk op waterlijken - Nederlands Forensisch Instituut

nederlandsforensischinstituut.nl

Kijk op waterlijken - Nederlands Forensisch Instituut

Het politievakblad

Jaargang 4 - 27 september 2008 - 19

Blauw

Opsporing

Een omgekeerde

zaak

Bomexperts

doen het samen

Lichaam te water

Onttrekkingen

opgespoord

Q080_Blauw19.indd 1 19-09-2008 10:47:47


Forensisch medisch

Kijk op waterlijken

Bij de vondst van een waterlijk dienen zich onder

andere de vragen aan wat de doodsoorzaak is

geweest en hoelang het lichaam in het water heeft

gelegen. Maar bij een uitwendige schouw is over

deze zaken niet veel met zekerheid te zeggen.

“ Eigenlijk heb je bij een uitwendige schouw niet

zoveel signalen tot je beschikking”, vertelt forensisch

arts Bernice Oude Grotebevelsborg van het

Nederlands Forensisch Instituut. “Je hebt natuurlijk wel die

klassieke verhalen van een bekende alcoholist die tussen wal

en schip is gevallen met de gulp open. Als er ook geen uitwendig

letsel is, wordt in zo’n geval meestal geen gerechtelijke

sectie meer verricht.”

Bij waterlijken is zelden sprake van een natuurlijke dood. “Het

gebeurt bijna nooit dat iemand een natuurlijke dood sterft in

het water. Bijvoorbeeld dat de persoon een hart infarct krijgt

terwijl hij in het water ligt. Dat is maar een fractie van het

aantal waterlijken. Overlijden door verdrinking en koude zijn

voorbeelden van een niet-natuurlijke dood. Het gaat dan om

geweld van buitenaf, net als een schotwond of ander letsel.

Kernvraag is of sprake is van een misdrijf: wanneer is het

Een indicatie van levend te water raken is dat vreemde voorwerpen, zoals

waterplanten, in de handen zijn terug te vinden.

Tekst: Justine Kaasjager

Foto’s: NFI

Infographics: Rogier Daemen

overlijden verdacht? De omstandigheden zijn daarbij doorslaggevend.”

Wat zijn indicaties dat iemand door

verdrinking om het leven is gekomen of

levend te water is geraakt?

“Je kunt eigenlijk nooit met zekerheid vaststellen of iemand

verdronken is of niet, maar er is wel een aantal indicaties voor

verdrinking. Schuim dat uit de neus en/of mond komt is zo’n

indicatie. Dat schuim bestaat uit een mix van water, lucht, de

bedekkende laag van de longen en slijm. Dit verschijnsel kan

echter ook optreden bij onder meer een schedeltrauma of bij

longoedeem. Als een lijk al wat langer in het water ligt, spoelt

dat schuim bovendien weer weg. In circa vijftien tot twintig

procent van de gevallen zie je dergelijk schuim uit de neus

en/of mond. Als je een lijk uit het water haalt en je drukt een

keer op de borst, komt soms alsnog wat schuim naar boven

uit de luchtpijp.

Een andere indicatie van levend te water raken is dat vreemde

voorwerpen in de handen zijn terug te vinden, zoals waterplanten.

Dat kan alleen als acute lijkstijfheid is opgetreden in

het water. Normaal gesproken is een lichaam na overlijden

eerst slap en later treedt lijkstijfheid op. Acute lijkstijfheid kan

optreden tijdens een extreme krachtsinspanning, zoals bijvoorbeeld

een epileptische aanval. Zo’n geval heb ik onderzocht.

Tactisch onderzoek wees uit dat de betreffende man leed aan

epilepsie en die dag langs de sloot fietste waarin hij werd

gevonden. Ook was hij niet zo trouw met het innemen van

zijn medicijnen. Hij heeft kennelijk een aanval gekregen en is

in de sloot beland. Doordat acute lijkstijfheid optrad, bleven

er planten in zijn handen geklemd.”

Wat is ‘droge verdrinking’?

“In de literatuur heet dat dry drowning. De overledene lijkt te

zijn verdronken, zonder dat er tekenen zijn dat de persoon

water heeft ingeademd. Dat kan voorkomen bij een plotse en

6 Blauw - Opsporing 27 september 2008 - nummer 19

Q080_Blauw19.indd 6 19-09-2008 10:47:58


Lichamen liggen meestal voorover in het water, doordat de regio’s met lucht en vet makkelijker blijven drijven. Knieën, voorhoofd en neus kunnen dan langs de

bodem schaven, waardoor typische beschadigingen ontstaan.

directe koude-inwerking op de hals, keel of huid. Je kunt

hierdoor acuut overlijden terwijl je in het water terechtkomt.

Een verklaring voor dit mechanisme lijkt acute prikkeling van

een bepaalde hersenzenuw, de nervus vagus, door koude. Dat

leidt tot een reflexmatige hartstilstand.”

Welke factoren beïnvloeden een

verdrinkingsdood?

“Door de inname van alcohol gaan je onderhuidse bloedvaten

meer openstaan, waardoor je bevattelijker bent voor kou. Dus

je overlijdt dan niet alleen omdat je reflexen vertraagd zijn door

de alcohol, maar ook omdat je makkelijker onderkoeld raakt.

Je koelt ook sneller af in het water als je wild gaat spartelen.

Als je continu hetzelfde water om je heen hebt, stijgt de temperatuur

van dat water. Als je daarentegen blijft bewegen, is er

een continue toevoer van nieuw koud water om je heen, wat

het afkoelen versnelt. Bovendien gaan door het bewegen de

bloedvaten in je spieren openstaan, waardoor je gemakkelijker

warmte verliest. Blijf je daarentegen stil en ineengedoken zitten,

dan geef je minder warmte af waardoor je het veel langer

kunt volhouden. In het algemeen is het zo dat verlies van

lichaamswarmte zich twee tot drie keer zo snel voltrekt in

water als in lucht. Daarnaast is de watertemperatuur van belang

voor de overlevingsduur (zie kader).

Bij het actief inhaleren van water, ga je in zoet water eerder

dood dan in zout water. Dat heeft er puur mee te maken dat

zoet water minder elektrolyten bevat zoals natrium en kalium.

Hierdoor wijkt zoet water sterker af van de lichaamsvloeistoffen

dan zout water. Er ontstaat dus eerder een disbalans en

door osmose neemt het bloedvolume fors toe. Het gevolg is

een zeer ernstige hartritmestoornis. Verdrinking treedt in zoet

water op binnen vier à vijf minuten. In zout water in acht tot

twaalf minuten.”

Watertemperatuur Overlevingsduur

< 1,5 °C < 45 minuten

1,5 – 4,5 °C < 1,5 uur

4,5 – 10 °C < 3 uur

10 – 15,5 °C < 6 uur

Welke letsels en kenmerken zijn typisch

voor een waterlijk?

“Bijvoorbeeld letsel dat door scheepsschroeven is aangebracht.

Daarin zie je vaak een repeterend patroon van boogvormig

letsel. Er is geen weefselreactie. Deze verwondingen komen

vaak voor aan het hoofd en de romp. Andere typische beschadigingen

ontstaan door de drijfhouding van het lichaam. De

longen en de billen zijn de regio’s met lucht en vet en die

blijven makkelijker drijven. Het lichaam buigt bovendien

makkelijker voorover dan achterover. Vandaar dat lichamen

meestal voorover drijven met armen en benen naar beneden.

Knieën, voorhoofd en neus schaven dan langs de bodem of

botsen tegen schepen of kade aan.

Een rimpeling van de huid, de zogenaamde wasvrouwenhuid,

kan ontstaan vanaf een half uur nadat iemand in het water is

beland. Op welk moment dit optreedt, hangt ook af van de

Blauw - Opsporing 27 september 2008 - nummer 19 7

Q080_Blauw19.indd 7 19-09-2008 10:48:02

>>


Forensisch medisch

watertemperatuur. In koud water duurt het wat langer dan in

warmer water. De algemene regel is: hoe heter hoe sneller.

Dat is eigenlijk met alle postmortale verschijnselen zo.

Wasvrouwenhuid treedt eerst op aan de binnenzijde van de

handen en vingers, vervolgens op de handruggen, voetzolen

(na drie dagen) en uiteindelijk ook op de knieën en ellebogen.

Een typisch kenmerk van een waterlijk dat al een aantal

weken tot maanden in het water ligt, is lijkenwas. Dit is een

wittige, gelige substantie in het lichaam dat zich op plaatsen

ontwikkelt met veel vetweefsel. Dat heeft te maken met een

atypische vorm van ontbinding, die plaatsvindt onder anaërobe

(zuurstofarme) omstandigheden, bijvoorbeeld in water. Je ziet

dit verschijnsel ook optreden bij lichamen die in een hermetisch

afgesloten lijkkist liggen.

Letsel aan een waterlijk kan eveneens ontstaan door diervraat,

bijvoorbeeld door aasetende vissen. De wondmarge is dan

gekarteld en onderscheidt zich van een schaafwond doordat

de overgang van huid naar onderliggende weefsels tamelijk

scherp gemarkeerd is. Het gaat niet geleidelijk de diepte in,

maar vrij abrupt. Bovendien vertoont diervraat geen vitale

kenmerken.”

Is een inschatting te maken hoe lang

een lichaam in het water heeft gelegen?

“Er zijn ruwweg drie stadia te onderscheiden: een paar dagen,

enkele weken en enkele maanden. De globale richtlijnen die

bij een gematigd klimaat gehanteerd kunnen worden, zijn die

van forensisch patholoog Bernard Knigt, in ‘Knight’s Forensic

Pathology’ (zie infographic, red).”

Hoe lang duurt het voor een waterlijk

komt bovendrijven?

“Dat hangt samen met de mate van ontbinding, met gasvorming

en met kleding. De gasvorming maakt dat het lichaam

opzwelt en naar boven komt drijven. Kleding kan daarentegen

zorgen voor verzwaring, waardoor het langer duurt voor een

De typische ‘wasvrouwenhuid’ ontstaat na enkele uren; uiteindelijk laat de huid los.

Er zijn globale richtlijnen voor de inschatting hoe lang een lichaam in het water heeft gelegen.

lichaam boven komt. Het primaire rottingsproces komt niet

door het water, maar door de darmflora. Dus niet zozeer door

bacteriën van buiten, maar van in het lichaam. Het ontbindingsproces

gaat dus niet sneller of langzamer in vies water. Globaal

kan je zeggen dat een lichaam in de zomer na twee dagen

komt bovendrijven. In het late voorjaar en vroege najaar is dat

tussen de drie en vijf dagen. In het vroege voorjaar en het late

najaar ligt dat tussen de tien en veertien dagen.”

Factoren die Factoren die

ontbinding versnellen ontbinding vertragen

Hoge temperatuur Lage temperatuur

Zoet water Zout water

Stilstaand water Stromend water

Blootstelling aan lucht Onder water

Hoe kun je zien of wonden aangebracht

zijn voor of na het te water raken?

“Hier gelden eigenlijk dezelfde indicaties boven water als

onder water. Vóór overlijden zie je in principe altijd een

weefselreactie ten gevolge van letsel. Dit zijn onder andere

bloeduitstortingen, roodheid en tekenen van wondgenezing.

Dat zijn allemaal zaken die je niet ziet als het letsel is ontstaan

8 Blauw - Opsporing 27 september 2008 - nummer 19

Q080_Blauw19.indd 8 19-09-2008 10:48:04


gen.

net voor, tijdens of na het overlijden. De impact van water

maakt wel dat eventueel bloed wordt weggespoeld. Het

letsel bij lijken boven water vertoont dezelfde patronen als

bij waterlijken.

Het rottingsproces van een lijk dat onder water ligt, gaat

niet zo snel als aan land. Dat komt omdat er geen zuurstof

bij kan komen. Op het moment dat zo’n lijk boven water

komt, ontwikkelt het ontbindingsproces zich explosief.

Dan zie je het lichaam gewoon groen worden, bij wijze

van spreken. Hoe langer je dus wacht met het uitwendig

onderzoek, hoe meer typische kenmerken van bijvoorbeeld

letsels verloren gaan. Eigenlijk kun je een waterlijk

beter in het water laten liggen tot de schouw plaatsvindt,

zeker als je de schouw over de nacht heen wilt tillen. De

beste manier om een waterlijk te bewaren is in het water.

Rottingsbacteriën hebben zich al wel verspreid door het

lichaam, maar door de omstandigheden onder water, kunnen

zij zich nog niet heel snel vermenig vuldigen. Zodra

het lichaam boven water komt, slaan ze hun slag.” ■

Justine.kaasjager@politieacademie.nl

Voor meer informatie:

PKN > Forensische opsporing > FO-maatwerkplus

> FO stoffelijk overschot

■ Column

Straf

Vorig jaar september, zaterdagmorgen om

half negen, stond ik als leider van het team

van mijn zoon op een voetbalveld in

Rotterdam-Schiebroek. Ik baalde dat de

wedstrijd ondanks de erbarmelijke staat van het veld op dit

achterlijk vroege tijdstip gewoon doorging. Ik had natuurlijk ook

op tijd naar bed kunnen gaan.

Plotseling stond Mark voor mijn neus. Mark is een gouden

collega en een prima rechercheur, die ik al jaren ken. Hij was

altijd vrolijk en stond positief in het leven. Maar nu leek de

vrolijkheid uit zijn ogen verdwenen. Nadat we er achter waren

gekomen dat onze zoons tegen elkaar moesten voetballen,

vroeg hij mij of ik het al had gehoord van zijn dochter. Dat had

ik niet. Ik wist dat zij twaalf jaar oud moest zijn, want behalve

dezelfde naam had ze ook dezelfde leeftijd als mijn eigen

dochter. Mark begon zijn verhaal.

Zijn ex-vriendin, de moeder van zijn twee kinderen, had drie

jaar geleden een nieuwe vriend opgedaan. Mark, behept met

het politie-instinct, moest vanaf het begin niets van hem

hebben. De ex vond dat Mark spoken zag en gooide het op

jaloezie. Ze benadrukte dat haar vriendje zo leuk was met de

kinderen. Kortgeleden was gebleken hoe leuk hij met de

kinderen was. Het meisje was van haar negende tot haar

twaalfde misbruikt door de stiefvader. Hij had zelf voor het

bewijs gezorgd door zijn misselijkmakende activiteiten met het

meisje op video vast te leggen. De man was kortgeleden aangehouden

en zat nu in voorlopige hechtenis. Hij had bekend

dat hij seks had gehad met het meisje vanaf haar negende

jaar. Dit was echter nooit tegen haar wil gebeurd. Hij had

eigenlijk een soort van verkering met haar gehad...

Mark leek mijn gedachten te raden. Hij had overwogen om de

smeerlap wat aan te doen. Maar hoe moest het dan verder

met zijn twee kinderen, als hij in de gevangenis zou zitten?

Onlangs is de kinderverkrachter veroordeeld. Het vonnis luidde

vier jaar gevangenisstraf, waarvan één jaar voorwaardelijk.

Verder het verbod om ooit nog in contact te komen met het

meisje. Een kleine rekensom leert dat hij volgend jaar op zoek

kan naar een nieuw slachtoffer. De man vond de straf echter

nog te hoog, want hij heeft het lef gehad om in hoger beroep

te gaan. De lijdensweg voor Mark en zijn dochter duurt voort.

De straffen in Nederland, ik weet het niet…

Mark is niet de echte naam van de gouden collega.

Raymond Kolsteren

Rechercheur in Rotterdam-Rijnmond

Raymond.kolsteren@rijnmond.politie.nl

Blauw - Opsporing 27 september 2008 - nummer 19 9

Q080_Blauw19.indd 9 19-09-2008 10:48:12

>>

More magazines by this user
Similar magazines