Vegetatiekartering Paalveen en Schaveren - Giesen & Geurts

giesen.geurts.nl

Vegetatiekartering Paalveen en Schaveren - Giesen & Geurts

Vegetatiekartering van het

Staatsbosbeheerobject Epe 2002

Paalveen en Schaveren

Opdrachtgever

Staatsbosbeheer

Regio Gelderland

Arnhem


Vegetatiekartering van het

Staatsbosbeheerobject Epe

2002

Het Paalveen en de heide bij Schaveren

Opdrachtgever

Staatsbosbeheer

Regio gelderland

Arnhem


Dankwoord

Voor de uitvoering van dit project zijn wij dank verschuldigd aan verschillende personen.

Allereerst P. van den Tweel en J. Rouwenhorst, Staatsbosbeheer, Regio Gelderland, voor

het verlenen van de opdracht. K. van Dort (Forestfun) voor de determinatie van de mossen.

R. Schröder (Staring Advies) voor de hulp bij het veldwerk en de GIS bewerkingen,

F. van Wijngeeren (Staatsbosbeheer, District Achterhoek) voor de hulp bij de aanlevering

van gegevens, L. Leeflang voor hulp bij de GIS invoer en A. Stortelder voor zijn adviezen

bij de ordening van de opnamen en syntaxonomie en het kritisch redigeren van het conceptrapport.

© 2003. Giesen & Geurts, Ulft.

De inhoud van dit rapport (in het geheel of in delen) mag zonder schriftelijke toestemming

van Giesen & Geurts niet door fotocopie, druk, internet of andere middelen worden

gereproduceerd of gepubliceerd.

Citaten zijn alleen toegestaan met volledige bronvermelding:

Giesen & Geurts, 2003. Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002.

Het Paalveen en de heide bij Schaveren. Giesen & Geurts, Ulft.


Inhoud

Samenvatting

1 Inleiding .................................................................................................................................................1

Doelstelling ............................................................................................................................................................1

Opzet ....................................................................................................................................................................2

2 Methode .................................................................................................................................................3

2.1 De vegetatiekartering ..................................................................................................................................3

Algemeen ....................................................................................................................................................3

Werkwijze ...................................................................................................................................................3

Onderbouwing van de typen .......................................................................................................................3

Opzet en naamgeving van de typologie ......................................................................................................4

Weergave op kaarten...................................................................................................................................4

2.2 GIS bewerkingen ........................................................................................................................................5

2.3 Vegetatieopnamen .......................................................................................................................................5

Ordening van de vegetatieopnamen ...........................................................................................................5

Volgorde van de soorten in de tabel............................................................................................................5

Syntaxonomie .............................................................................................................................................6

2.4 Determinatie ...............................................................................................................................................6

2.5 Kartering van aandachtsoorten ...................................................................................................................6

2.6 Betrouwbaarheid .........................................................................................................................................7

Vegetatiekartering .......................................................................................................................................7

Aandachtsoorten .........................................................................................................................................7

3 Gebiedsbeschrijving ..........................................................................................................9

Ligging en historie .................................................................................................................................................9

Bodem ....................................................................................................................................................................9

Hydrologie en reliëf .............................................................................................................................................10

4 Vegetatietypologie ...............................................................................................................11

4.1 Bos en struweel .........................................................................................................................................11

4.2 Heide .........................................................................................................................................................14

Droge heide ..............................................................................................................................................14

Vochtige heide ..........................................................................................................................................16

4.3 Ven ............................................................................................................................................................20

5 Aandachtsoorten ...................................................................................................................23

Groep1 Soorten van arme tot matig voedselarme standplaatsen met regenwaterinvloed ...................................23

Groep 2 Soorten van standplaatsen met grondwaterinvloed ...............................................................................25

Groep 3 Soorten van goed ontwikkelde bosbodems ............................................................................................25

6 Vegetatieontwikkeling ..................................................................................................27

Paalveen ...............................................................................................................................................................27

Schaveren .............................................................................................................................................................27

7 Ecologische interpretatie ........................................................................................31

7.1 Paalveen ....................................................................................................................................................31

Verbossing ................................................................................................................................................35

7.2 Schaveren .................................................................................................................................................35

Verbossing ................................................................................................................................................36

Literatuur .........................................................................................................................................37

Bijlagen .................................................................................................................................................39


Figuren

1.1 De ligging van Paalveen en Schaveren ..................................................................................................................2

3.1 Fragment van de Historische Atlas van Gelderland uit 1911 met het Paalveen ....................................................9

3.2 Fragment van de Historische Atlas van Gelderland uit 1907 met Schaveren ......................................................10

4.1 De heide van Schaveren .......................................................................................................................................12

4.2 De heide van Schaveren met de Gemeenschap van Struikhei en Bronsmos .......................................................14

4.3 De Gemeenschap van Gewone dophei en Bruine snavelbies ..............................................................................17

4.4 De Gemeenschap van Gewone dophei en Veenpluis, var. met Struikhei ............................................................18

4.5 De Gemeenschap van Gewone dophei en Veenpluis, var. met veenmos .............................................................19

4.6 Venbegroeiing met de Gemeenschap van Knolrus en Geoord veenmos .............................................................20

5.1 De verspreiding soorten van zure en droog-vochtige standplaatsen (groep 1b) in Schaveren ............................24

5.2 De verspreiding soorten van zure en natte standplaatsen (groep 1c) in het Paalveen .........................................25

5.3 De verspreiding soorten van zure en droge standplaatsen (groep 1d) in Schaveren ...........................................25

5.4 De verspreiding soorten van goed ontwikkelde bosbodem (groep 3) in Schaveren ............................................25

5.5 De verspreiding soorten van goed ontwikkelde bosbodem (groep 3) in het Paalveen ........................................26

5.6 De verspreiding van diverse aandachtsoorten in het Paalveen ............................................................................26

5.7 De verspreiding van diverse aandachtsoorten in Schaveren ...............................................................................26

6.1 Successie- en ontwikkelingschema van de gemeenschappen in het Paalveen ....................................................28

6.2 Successie- en ontwikkelingschema van de gemeenschappen in Schaveren ........................................................29

7.1 Vegetatiekaart van het Paalveen (object Epe) in 2002 .........................................................................................32

7.2 Vegetatiekaart van Schaveren (object Epe) in 2002 ............................................................................................33

7.3 Verbossing in het Paalveen in 2002 met berken van 1-4 meter hoog ..................................................................34

7.4 Verbossing in Schaveren in 2002 met bomen en struiken van meer dan 1,5 tot 2 meter hoog ...........................35

Tabellen

4.1 Overzicht van de onderscheiden vegetatietypen ..................................................................................................11

5.1 Verdeling van de aandachtsoorten over ecologische groepen met hun status .....................................................24

Bijlagen

1 Tabel met vegetatieopnamen ...............................................................................................................................40

2 Tabel met aandachtsoorten...................................................................................................................................42

3 Vlakkenkaart Paalveen en Schaveren ..................................................................................................................43

4 Ligging van de vegetatieopnamen in het object Epe (Paalveen en Schaveren)...................................................44


Samenvatting

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002

Giesen & Geurts

In opdracht van Staatsbosbeheer Regio Gelderland is in 2002 een vegetatiekartering

uitgevoerd van het Staatsbosbeheerobject Epe met terreinen in het

Paalveen en Schaveren.

Het Paalveen bestaat uit een natte heidevegetatie met gemeenschappen uit

de Oxycocco-Sphagnetea en de Scheuchzerietea in een laagte die afwatert op

de Paalbeek. De laagte is omringd door bos.

Het aspect van de begroeiing in het Paalveen wordt bepaald door Wilde

gagel. De structuur is opgebouwd uit horsten met Struikhei en slenken met

Gewone dophei, Veenpluis, Bruine snavelbies, Kleine zonnedauw, Knolrus

en Waterveenmos. Op qua hoogteligging intermediaire plaatsen groeit ook

Blauwe zegge. In een ven komt het Sphagnetum cuspidato-obesi typicum voor,

met soorten als Geoord veenmos, Bruine snavelbies, Gewone dophei, Knolrus

en hier en daar wat Pitrus en Gewone waterbies.

Schaveren bestaat uit droge heidevegetatie met gemeenschappen uit de

Calluno-Ulicetea op stuifduinen. De droge heide is omringd door bos. De

droge heide is plaatselijk verbost en vergrast, maar bij grote delen is dat niet

het geval; op open plaatsen in de heide komen korstmossen voor. Het bos is

open en behoort tot het Hyperico pulchri-Melampyretum pratensis. De zoomvegetatie

kan worden uitgebreid door kapbeheer.

Aandachtsoorten geven aan dat in het Paalveen sprake is van grondwaterinvloed.

Zowel in het Paalveen als in Schaveren zijn beschermde en Rode

Lijstsoorten gevonden.

De vegetatie in het Paalveen kan zich ontwikkelen tot soortenrijkere gemeenschappen,

hoewel de huidige toestand ook goed is te noemen.

In Schaveren zou voor een deel van de vegetatie het beheer nog kunnen

worden verbeterd. Dit betreft vooral de vergrassing en verbossing. De aanwezige

zoomgemeenschap zou met het juiste beheer kunnen worden uitgebreid.


1

Inleiding

Giesen & Geurts

In opdracht van Staatsbosbeheer, Regio Gelderland, is in 2002 door ons

een vegetatiekartering uitgevoerd van het object Epe, met de deelobjecten

Paalveen en Schaveren (resp. vak 1a, a2, a3, b, b2, b3 en 201a,

b, c, d, e, f). In fig. 1.1 is een overzicht gegeven van de ligging van de

terreinen.

Doelstelling

De vegetatiekartering vormt de basis voor het opstellen van een beheerplan

met de daaraan verbonden keuzen van doelstellingen in een

bepaald terrein. Tevens kunnen aan de hand van een vegetatiekartering

knelpunten zoals verdroging, verzuring, eutrofiëring enz., worden opgespoord.

Naast de vegetatiekartering is een soortkartering uitgevoerd. De

aandachtsoorten van het betreffende terrein zijn in overleg met de opdrachtgever

geselecteerd. Het zijn soorten die ofwel karakteristiek zijn

voor een bepaald milieu ofwel een positieve of negatieve ontwikkeling

in de vegetatie aangeven. Hiertoe behoren tevens enkele zeldzame

soorten.

In dit rapport worden o.a. de volgende onderdelen beschreven:

• de lokale typologie van de vegetatie, gebaseerd op tabellen

• de vegetatiekaart, waarop de ruimtelijke verscheidenheid in de

vegetatie tot uitdrukking komt (schaal 1:5.000)

• de soortkartering: de verspreiding van een aantal karakteristieke

plantensoorten (= aandachtsoorten) over de terreinen

• de ontwikkelingsmogelijkheden van de vegetatie, uitgaande van het

huidige beheer

• de ecologische gebiedsbeschrijving

De lokale vegetatietypologie wordt gerelateerd aan het landelijke classificatiesysteem

van Schaminée et al. (1995a, 1995b, 1996 en 1998) en

Stortelder et al. (1999) (De vegetatie van Nederland). Bij de classificatie

van de moerasbossen is gebruik gemaakt van Stortelder et al. (1998)

en Wolf et al (2001) (Bosecosystemen van Nederland 1 en 2). Bij de

bespreking van de lokale typologie is de voor het beheer relevante

informatie zoveel mogelijk benadrukt. Bij de ecologische gebiedbeschrijving

wordt ingegaan op de specifieke omstandigheden van het

terrein, waarbij ook beheeraspecten en ontwikkelingsmogelijkheden

aan de orde komen.

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 1


Giesen & Geurts

Opzet

In hoofdstuk 2 wordt in het kort de karteermethode beschreven. In

hoofdstuk 3 wordt een globale karakterisering van het object gegeven,

waarbij tevens wordt ingegaan op een aantal relevante abiotische factoren.

Hoofdstuk 4 geeft een beschrijving van de afzonderlijke vegetatietypen.

Korte beschrijvingen van de betekenis en de ecologie van de

aandachtsoorten worden in hoofdstuk 5 gegeven. In hoofdstuk 6 wordt

de successie van de bossen en struwelen, van de graslanden en van de

moerassen aan de hand van een successieschema toegelicht. De ecologische

beschrijving, interpretatie en het ontwikkelingsperspectief van

de vegetatie per terrein zijn opgenomen in hoofdstuk 7.

Paalveen

Schaveren

Fig. 1.1 Ligging van de onderzochte terreinen.

2 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


2

Methode

2.1 De vegetatiekartering

Giesen & Geurts

Algemeen

De basisvegetatiekartering is uitgevoerd volgens de richtlijnen van

Staatsbosbeheer. De vegetatiekartering is vlakdekkend uitgevoerd, op

schaal 1:5.000. Tegelijk met de vegetatiekartering is per terrein een

soortkartering uitgevoerd. De lokale vegetatietypologie, die gebaseerd

is op recente gegevens uit het betreffende terrein, is geïdentificeerd met

het landelijk classificatiesysteem van Schaminée et al. (1995b, 1996)

en Stortelder et al. (1998). Bij de classificatie van de moerasbossen

is gebruik gemaakt van Stortelder et al. (1999) (Bosecosystemen van

Nederland 1).

Werkwijze

Het veldwerk werd uitgevoerd in augustus 2002. De karteringsprocedure

is als volgt: aan de hand van eerdere karteringsgegevens is eerst

een voorlopige typologie opgesteld. Na vaststelling van de voorlopige

typologie werd in overleg met de opdrachtgever de kartering gestart.

De verwerking van het opnamemateriaal tot vegetatietabellen gebeurt

zowel tijdens als na de veldkartering. Tijdens de kartering wordt steeds

teruggekoppeld naar het veld, waardoor typen op grond van hun

soortensamenstelling samengevoegd of gesplitst kunnen worden. Een

bijstelling van de vegetatietypologie kan ook plaatsvinden omdat de

optimale ontwikkeling van een plantengemeenschap verspreid is over

het groeiseizoen en aan het begin van het seizoen nog niet alle soorten

kunnen worden waargenomen. Aan het eind van de kartering worden

de definitieve vegetatietypen vastgesteld en de vegetatietabellen in hun

definitieve vorm gerangschikt. Daarna wordt van elke opnamelocatie

gecontroleerd of de code die is toegekend bij de kartering, overeenkomt

met de code in de vegetatietabel.

Onderbouwing van de typen

De vegetatietypen zijn onderbouwd met vegetatieopnamen (tabel 2.1

en bijlage 1). Aan de hand van de plantensociologische tabel wordt

een beeld verkregen van de floristische variatie in de verschillende

vegetatie-eenheden en van de verschillen tussen de vegetatietypen in

het terrein. Sommige typen wordt in de tabellen door een beperkt aantal

opnamen vertegenwoordigd, omdat ze op een zeer klein aantal locaties

voorkomen (soms zelfs maar op één plaats). De onderbouwing van de

typen is verder gebaseerd op literatuurkennis en veldervaring.

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 3


Giesen & Geurts

Tabel 2.1. Aantal opnamen en typen. Er zijn alleen typen zonder toevoegingen

geteld.

Typen opnamen

Bos 2 3

Struweel 1 1

Droge heide 2 4

Vochtige heide 4 13

Ven 1 1

Opzet en naamgeving van de typologie

Waar de ecologie van de onderscheiden vegetatie-eenheden voldoende

bekend is, kan meestal op grond van het voorkomen van bepaalde

gemeenschappen een uitspraak worden gedaan over de ter plekke

heersende milieuomstandigheden. Een vegetatiekartering is daarom

behalve voor de kennis van de verspreiding van plantengemeenschappen,

ook van groot belang voor het inzicht in processen als verzuring,

verdroging en verschraling (Schaminée et al., 1995a). Door een goede

omschrijving en afbakening van de individuele vegetatietypen wordt de

kartering tevens herhaalbaar, waardoor een bepaald terrein geëvalueerd

kan worden. Van belang is tevens dat de onderscheiden vegetatietypen

in ontwikkelingsreeksen worden geplaatst, zodat voorspellingen ten

behoeve van. het beheer gemaakt kunnen worden. De bestaande vegetatiekaart

kan hierdoor direct worden gebruikt voor het opstellen of

aanpassen van een beheerplan.

Om de vegetatie van een bepaalde regio in nationaal of zelfs internationaal

verband te kunnen beoordelen, is het tevens noodzakelijk dat

de typologie aansluit bij een landelijk systeem (Vegetatie van Nederland).

Weergave op de kaarten

De uiteindelijke vegetatiekaart die in dit rapport is opgenomen, is

getekend op schaal 1:5.000. Bij het maken van de veldkaarten en de

uiteindelijke vegetatiekaart is gebruik werd gemaakt van luchtfoto’s

(schaal 1:5.000).

Bij het opstellen van de legenda zijn, op basis van de fysiognomie

en de levensvormen van de planten, de volgende hoofdgroepen van

vegetatietypen onderscheiden:

B Bosgemeenschappen

S Struweelgemeenschappen

H Heidegemeenschappen

V Vengemeenschap

De code voor de legenda-eenheden is opgebouwd uit een hoofdletter,

die verwijst naar een hoofdgroep die vooral door de vegetatiestructuur

wordt bepaald, gevolgd door een cijfer. Met dit cijfer wordt verwezen

naar het vegetatietype dat binnen een hoofdgroep, op basis van

verschillen in floristische samenstelling, van andere vegetatietypen

wordt onderscheiden. Het cijfer correspondeert met de volgorde in de

vegetatietabellen. Daarnaast is achter het vegetatietype soms een letter

toegevoegd om aan te geven dat in een vegetatie-eenheid een bepaalde

variant voorkomt.

4 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


Giesen & Geurts

Complexen van vegetatie-eenheden zijn aangegeven door een ‘/’

tussen de codes van de verschillende eenheden te plaatsen. Achter de

codes wordt de verhouding in oppervlakte van de vegetatie-eenheden

genoteerd. De gemeenschap met het grootste aandeel bepaalt gewoonlijk

de kleur van het complex op de vegetatiekaart.

2.2 GIS bewerkingen

De in het veld verzamelde gegevens zijn gedigitaliseerd met de Arc-

View extensie ‘Digitale Standaard’ van Staatsbosbeheer (2001).

2.3 Vegetatieopnamen

De vegetatieopnamen zijn gemaakt volgens de methode van de Frans-

Zwitserse school. Deze methode gaat uit van opnamen in een min of

meer homogene begroeiing, waarbij de soortensamenstelling wordt

genoteerd. De abundantie (= aantal exemplaren) en de bedekking wordt

geschat volgens de aangepaste schaal van Braun-Blanquet (Barkman

et al., 1964):

Omdat de opnamegegevens zijn verwerkt met behulp van een computer,

zijn de Braun-Blanquet codes uit de eerste kolom omgezet in een

ordinale schaal van 1 t/m 9 (Van der Maarel, 1979).

De vegetatieopnamen zijn op een standaardformulier ingevuld.

Behalve soorten met hun bedekkingen zijn ook andere gegevens genoteerd,

zoals:

> datum.

> auteur.

> locatie.

> afmeting van het proefvlak.

> aanwezigheid strooisellaag.

> gegevens over de vegetatiestructuur zoals de hoogte en de bedekking

van de verschillende vegetatielagen: boom- struik-, kruid- en

moslaag.

Ordening van de vegetatieopnamen

De vegetatieopnamen zijn ingevoerd met het computerprogramma

TURBOWIN (Hennekens, 1999). Vervolgens zijn de opnamen met

behulp van het classificatieprogramma TWINSPAN (Hill, 1979) hiërarchisch

gegroepeerd op basis van soortensamenstelling en bedekking. In

de TWINSPAN-tabel worden op basis van literatuur veelal handmatig

wijzigingen in de clustersamenstelling en de soortvolgorde aangebracht.

Voor het herschikken van opnamen in de TWINSPAN tabel

werd gebruik gemaakt van het ‘elektronisch tabellenbord’ MEGATAB

(Hennekens, 1998).

Volgorde van de soorten in de tabel

De plantensoorten worden in de vegetatietabel (zie bijlage A) in een bepaalde

volgorde geplaatst. Op aanwijzing van Staatsbosbeheer zijn de

soorten gerangschikt per klasse. Differentiërende soorten komen in een

bepaald vegetatietype meer, of met veel hogere bedekkingen voor dan

in andere vegetatietypen waarmee ze vergeleken worden. Verder zijn

er constante soorten, die niet differentiëren maar in meer dan 60% van

de opnamen van de vegetatietypen in kwestie voorkomen. Vervolgens

komen de zwak differentiërende soorten, die met minder dan presentieklasse

3 in een cluster voorkomen en waarvoor geldt dat het verschil in

presentieklassen met andere clusters minder dan 2 klassen bedraagt. In

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 5


Giesen & Geurts

clusters met weinig vegetatieopnamen hebben soorten al snel een hoge

presentie, hiermee is rekening gehouden bij de onderlinge vergelijking

van clusters.

Syntaxonomie (classificatie van plantengemeenschappen)

Lokale vegetatietypen worden geïdentificeerd volgens het

syntaxonomische systeem van de ‘Vegetatie van Nederland’.

In plantengemeenschappen die door extreme milieufactoren slecht

zijn ontwikkeld, of waar door storing degradatie heeft plaatsgevonden,

zijn soorten met specifieke milieueisen afwezig of verdwenen. Over

het algemeen zijn dit de kensoorten van de lagere classificatieniveaus:

de associaties. Kensoorten van een verbond, orde of klasse hebben

meestal een grotere tolerantie: na milieuveranderingen kunnen deze

plantensoorten zich vaak nog wel handhaven. Wil men zo’n onvolledig

ontwikkelde gemeenschap toch binnen de landelijke typologie

plaatsen, dan kan de methode van Kopecky & Hejny (1978) worden

gevolgd. Binnen de vegetatie wordt gekeken naar de laagste vegetatieeenheid

waarvan voldoende kensoorten zijn aangetroffen, bijvoorbeeld

van een verbond. De gemeenschap wordt dan tot deze plantensociologische

eenheid gerekend. Om aan te geven dat het om een onvolledig

ontwikkelde gemeenschap gaat wordt het een rompgemeenschap (RG)

genoemd (Schaminée et al., 1995a); tussen rechte haken wordt aangegeven

tot welke plantensociologische eenheid de rompvegetatie wordt

gerekend.

2.4 Determinatie

Bij de determinatie van de hogere planten is gebruik gemaakt van de

Flora van Nederland (Van der Meijden et al., 1996). De wetenschappelijke

naamgeving van de hogere flora is gebaseerd op de 22 e druk van

de Heukels’ Flora van Nederland (Van der Meijden et al., 1996). Voor

de determinatie van de blad- en levermossen is gebruik gemaakt van de

expertise van ir. K. van Dort.

2.5 Kartering van aandachtsoorten

De kartering van aandachtsoorten heeft tegelijk met de vegetatiekartering

plaatsgevonden. Tijdens de voorbereiding is in overleg met de opdrachtgever

een aantal aandachtsoorten geselecteerd. Bij deze selectie

is van de volgende criteria uitgegaan:

• de soort is indicatief voor een waardevol milieutype, b.v. relatief

schrale graslanden

• de soort is indicatief voor een ontwikkelingsfase (successiestadium)

van een plantengemeenschap

• de soort is indicatief voor één specifieke milieufactor, b.v. kwel of

eutrofiëring

• de soort is zeldzaam tot zeer zeldzaam of staat in de Rode Lijst

De aandachtsoorten, gerangschikt naar biotoop, zijn opgenomen in

hoofdstuk 5. De verspreiding van de aandachtsoorten met behulp van

verspreidingskaartjes weergegeven. De aandachtsoorten zijn binnen

een vegetatie-eenheid gekarteerd. Bij de kartering is met een code het

aantal individuen van een soort aangegeven (schaal van het Staatsbosbeheer),

gecombineerd met de schaal van Tansley, b.v. 4f of 5a.

6 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


Giesen & Geurts

Schaal van het Staatsbosbeheer Schaal van Tansley

1 = 1 - 3 individuen r (rare) = zeldzaam voorkomend

2 = 4 - 10 individuen s (scarse)= spaarzaam voorkomend

3 = 11 - 100 individuen o (occasional)= hier en daar voorkomend

4 = 101 - 1.000 individuen f (frequent)= regelmatig voorkomend

5 = meer dan 1.000 individuen a (abundant)= talrijk voorkomend

2.6 Betrouwbaarheid

Door verschillende oorzaken kunnen bij de vegetatie- en

soortkartering onnauwkeurigheden ontstaan. Op beide wordt

hieronder een korte toelichting gegeven.

Vegetatiekartering

Tijdens de vegetatiekartering vindt generalisatie plaats. Dit gaat gepaard

met verlies van informatie, hetgeen echter onvermijdelijk is bij het maken

van een leesbare en bruikbare vegetatiekaart. Onnauwkeurigheden

in de begrenzing van vegetatietypen kunnen ontstaan door oriëntatieproblemen

in het veld, bijvoorbeeld in grote eenvormige percelen of in

bepaalde vegetatietypen die geleidelijk in elkaar overgaan.

Bij het probleem van de geleidelijke overgangen tussen vegetatietypen

is bij het trekken van vegetatiegrenzen steeds consequent

uitgegaan van de typologie. De grens is dáár gelegd waar kenmerkende

soorten van de beide vegetatietypen elkaar in evenwicht

houden. De onderzoekers hebben tijdens de kartering nauw samengewerkt,

zodat de beoordeling over de begrenzing van bepaalde

vegetatietypen goed op elkaar is afgestemd.

Aandachtsoorten

Gedetailleerde gegevens over de groeiplaats van de meeste aandachtsoorten

waren voor de uitvoering van deze kartering niet van recente

datum bekend. De aandachtsoorten zijn genoteerd bij het doorkruisen

van het terrein. De locaties zijn ingetekend op kaart.

Bij het doorkruisen van een terrein zullen echter groeiplaatsen

van soorten niet zijn opgemerkt; minder opvallende soorten zijn

mogelijk onderschat.

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 7


Giesen & Geurts

8 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


3

Fig. 3.1.

Fragment van de

Historische Atlas

van Gelderland

(Wiberdink, 1989)

uit 1911 met het

Paalveen (in blauw).

Drassige plaatsen

zijn in en bij het

Paalveen op de

kaart aangegeven

en de Paalbeek

ontspringt hier.

Gebiedsbeschrijving

Giesen & Geurts

Ligging en historie

In fig. 1.1 is de ligging van de twee deelobjecten Paalveen en Schaveren

weergegeven. Paalveen en Schaveren liggen tussen Tongeren en Wissel,

juist op de oostflank van het Veluwemassief. Paalveen op ligt net

onder 20 m+NAP en Schaveren ligt op ongeveer 20 m+NAP.

Omstreeks 1900 (Wieberdink, 1989) bestond Paalveen voor een

deel uit bos en het andere deel uit moeras met struweel (fig. 3.1).

Sinds die tijd is een deel van het bos verdwenen. In Paalveen ontspringt

de Paalbeek als overloop van de laagte.

Omstreeks 1900 bestond Schaveren uit droge heide, met hier en

daar struweel (fig. 3.2). Op de historische kaart worden grintgroeves

vermeld. De struktuur van het wegennet is opvallend; er zijn veel

kruisende wegen; een in deze streek veel voorkomend patroon.

Bodem

De bodem van Paalveen bestaat uit veen en die van Schaveren uit fijn

zand.

beek

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 9


Giesen & Geurts

Fig. 3.2.

Fragment van de Historische Atlas van Gelderland (Wiberdink, 1989) uit 1907 met Schaveren.

Het reliëf is dusdanig dat van duinen gesproken kan worden.

Hydrologie en reliëf

Paalveen heeft waarschijnlijk een lokaal hydrologisch systeem met

stagnerend water. Gezien de vele beekjes die op de oostflank van de

Veluwe ontspringen (o.a. Paalbeek, Tongerensche beek en Smallertsche

beek), is hier en daar sprake van opwellend grondwater. In het Paalveen

ontspringt de Paalbeek, waarin de Vlasbeek uitmondt. Samen met de

Tongerensche beek vormen ze laten de Klaarbeek. Paalveen ligt in een

komvormige laagte met afvoer.

Schaveren ligt in een omgeving met vele, wat hoger gelegen,

kopjes en ook in het deelobject zelf is het reliëf dusdanig dat van

duinen kan worden gesproken.

10 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


4

Vegetatietypologie

Giesen & Geurts

In Paalveen en Schaveren samen zijn 10 lokale vegetatietypen onderscheiden.

Paalveen bestaat voor het grootste deel uit nat struweel met

Wilde gagel en er omheen droog of vochtig Berken-Eikenbos. Het

Gagelstruweel is laag, met horsten en slenken. In het oostelijke deel

ligt een ven.

Schaveren bestaat voor een deel uit vergraste, droge heide met

daaromheen droog Berken-Eikenbos.

Tabel 4.1 geeft een overzicht van de onderscheiden vegetatietypen.

In bijlage 1 is de tabel met vegetatieopnamen weergegeven.

4.1 Bos en struweel

B1 Gemeenschap van Zomereik, Bochtige smele en Hengel

Kenmerken

Het bos heeft een open structuur en bestaat voornamelijk uit Zomereik,

met in de struiklaag Amerikaans krentenboompje, Wilde lijsterbes en

Sporkenhout. In de kruidlaag groeit vooral Bochtige smele en Hengel.

Naast deze soorten worden plaatselijk ook Grove den, Berk, Blauwe

bosbes, Struikhei, Braam, Hulst, Pijpenstrootje, Wilde kamperfoelie en

Brede stekelvaren gevonden.

Tabel 4.1. Overzicht van de onderscheiden vegetatietypen.

Locaal vegetatietype

SBB-

TYPE

Syntaxon

H1 Gemeenschap van Struikheide en Bronsmos 418 Genisto angelicae-Callunetum typicum 20Aa1

H2 Gemeenschap van Struikheide en Bochtige smele 418 Genisto angelicae-Callunetum typicum 20Aa1

H2k Gemeenschap van Struikheide en Bochtige smele, var. met korstmossen 418 Genisto angelicae-Callunetum typicum 20Aa1

H2b Gemeenschap van Struikheide en Bochtige smele, var. met Blauwe bosbes 418 Genisto angelicae-Callunetum typicum 20Aa1

H3 Gemeenschap van Struikheide en Gewone dophei 232 RG Molinia caerulea-[Oxycocco-Sphagnetea] 11RG02

H4 Gemeenschap van Wilde gagel en Pijpenstrootje 758 RG Myrica gale-[Betulion pubescentis] 40RG01

H5 Gemeenschap van Gewone dophei en Bruine snavelbies 213 Lycopodio-Rhynchosporetum 11Aa1

H6s Gemeenschap van Gewone dophei en Veenpluis, var. met Struikhei 214 Ericetum tetralicis 11Aa2

H6b Gemeenschap van Gewone dophei en Veenpluis, var. met Blauwe zegge 214 Ericetum tetralicis 11Aa2

H6v Gemeenschap van Gewone dophei en Veenpluis, var. met veenmos 204 RG Sphagnetum cuspidato-[Scheuchzerietea] 10RG01

V1 Gemeenschap van Knolrus en Geoord veenmos 195 Sphagnetum cuspidato-obesi typicum 10Aa1

S1 Gemeenschap van Geoorde wilg en veenmos 684 Salicetum auritae 36Aa1

B1 Gemeenschap van Zomereik, Bochtige smele en Hengel 403 Hyperico pulchri-Melampyretum pratensis 18Aa01

B2 Gemeenschap van Zomereik en Pijpenstrootje 789 Betulo-Quercetum roboris molinietosum 42Aa1d

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 11


Giesen & Geurts

Fig. 4.1.

De heide van Schaveren. Op de voorgrond links de Gemeenschap van Struikhei en Bronsmos

(H1) en rechts de Gemeenschap van Struikhei en Bochtige smele (H2). Het bos op de achtergrond

behoort tot de Gemeenschap van Zomereik, Bochtige smele en Hengel (B1).

Ecologie

Het betreft een open bos, met verspreid veel zoomplanten. Het bos

groeit op voedselarm stuif- en dekzand. De humuslaag is verder

ontwikkeld dan op de heide. De zuurgraad van de bodem is laag. De

gemeenschap wordt in Schaveren rondom een vergraste droge heide

gevonden.

Syntaxonomie

Door de aanwezigheid van Hengel en hier en daar Stijf havikskruid,

kan de gemeenschap worden opgevat als de Associatie van Hengel

en Gladde witbol (Hyperico pulchri-Melampyretum pratensis). De

gemeenschap is verarmd doordat voor deze associatie de boomlaag te

dicht is.

Successie en beheer

De gemeenschap komt voor op de overgang van Berken-Eikenbos en

gemeenschappen uit de Klasse der droge heide en kan ontstaan door

verbossing van droge heide op plaatsen met een dunne strooisellaag. In

de onderhavige situatie is waarschijnlijk droge heide verbost, waardoor

een min of meer vlakvormende bedekking met de associatie van Hengel

en Gladde witbol is ontstaan. Verdere successie (sluiting van de boomlaag)

van het parkachtige bos leidt tot achteruitgang of verdwijnen van

de typische zoomplanten.

Om deze gemeenschap soortenrijker te maken is het open maken

van de boomlaag noodzakelijk. De vervilting met Bochtige smele op

12 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


Giesen & Geurts

de overgang naar de heide kan het beste worden bestreden door maaien

en/of plaggen.

B2 Gemeenschap van Zomereik en Pijpenstrootje

Kenmerken

In de boomlaag komen Zomereik en Ruwe berk voor en in de struiklaag

vooral Wilde lijsterbes en Sporkenhout, maar ook soorten als Zomereik,

Ruwe berk en Amerikaanse vogelkers. Wat minder vaak wordt

Hulst en Wilde kamperfoelie gevonden. De meeste houtige gewassen

worden ook in de kruidlaag gevonden. In de kruidlaag domineert Pijpenstrootje,

met hier en daar Blauwe bosbes, Brede en Smalle stekelvaren,

Gewone braam, Rankende helmbloem, Hulst, Bochtige smele,

Dalkruid en Jeneverbes.

Ecologie

Vochtig bos met drogere delen. Sporkenhout en Pijpenstrootje zijn

vochtindicatoren. De aanwezigheid van Dalkruid duidt op een ontwikkelde

bosbodem. Door de zure omstandigheden (Wilde kamperfoelie,

Rankende helmbloem) heeft zich een gedeeltelijk verteerde strooisellaag

ontwikkeld. Dalkruid groeit in de losse strooisellaag, zodat in

ieder geval plaatselijk een F- en H-horizont aanwezig zal zijn; daaronder

wordt een Ah-horizont gevonden die uitspoelt naar de minerale

ondergrond (podzol). Het grondwater komt nooit aan maaiveld. De

gemeenschap groeit in het Paalveen op de randen van de laagte met

natte heide.

Syntaxonomie

Door de aanwezigheid van Zomereik, Ruwe berk en Pijpenstrootje kan

deze gemeenschap opgevat worden als de vochtige variant van het Berken-Eikenbos

(Betulo-Quercetum roboris molinietosum), met overgang

naar het Fago-Quercetum (Dalkruid).

Successie en beheer

Deze gemeenschap is ontstaan door verbossing van natte heide en kan

worden opgevat als pionierbos. Successie kan Beuken-Eikenbos (Fago-

Quercetum) opleveren; de aanwezigheid van Dalkruid en Sporkenhout

is hiervoor een indicatie.

Gezien de voormalig aanwezige natte heide en de aanwezigheid

van Jeneverbes, kan het beheer het best gericht worden op de vrijstelling

van de aanwezige Jeneverbessen d.m.v. het kappen van alle andere

houtige gewassen, waarbij het materiaal wordt afgevoerd.

S1 Gemeenschap van Geoorde wilg en veenmos

Kenmerken

Een struweel met vooral Geoorde en Grauwe wilg, maar ook Berk en

Sporkenhout. In de boomlaag komen enkele Zomereiken voor. In de

kruidlaag groeit wilde Gagel, Pijpenstrootje, Fioringras, Pitrus, Gestreepte

witbol en Zwarte zegge. Er komen vijf soorten veenmos voor:

Sphagnum palustre, S. fallax (=recurvum v. brevifolium), S. sqaurrosum,

S. denticulatum en S. cuspidatum.

Ecologie

Mesotroof wilgenbroekstruweel met enkele soorten die op verrijking

duiden (Pitrus en Fioringras). Zwarte zegge en de veenmossen duiden

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 13


Giesen & Geurts

op zure omstandigheden en de veenmossen laten zien dat de regenwaterinvloed

groot is.

Syntaxonomie

Door de aanwezigheid van Geoorde en Grauwe wilg, Sporkenhout,

Wilde gagel en Pijpenstrootje, kan de gemeenschap opgevat worden als

de Associatie van Geoorde wilg (Salicetum auritae).

Successie en beheer

De gemeenschap groeit op de overgang van voedselarme veenbegroeiing

(Oxycocco-Sphagnetea) en meer voedselrijkere bossen. Onder de

huidige omstandigheden ontwikkelt deze gemeenschap zich in de

richting van Berkenbroekbos.

Eéns per 10-15 jaar afzetten (incl. afvoeren) van de bomen en struiken

kan de omstandigheden voedselarmer maken, waarbij het aandeel

van de hoogveensoorten (Oxycocco-Sphagnetea) verder zal toenemen.

4.2 Heide

Droge Heide

H1 gemeenschap van Struikhei en Bronsmos

Kenmerken

Soortenarme heide met Struikhei en mossoorten. Er is opslag van

Zomereik, die in clusters groeit. Verder komen voor: Bochtige smele,

Rankende helmbloem, Gewone braam en Gewoon rendiermos. In de

moslaag komt de voor droge heide typische soortencombinatie voor:

Bronsmos, Heide-klauwtjesmos en Gewoon gaffeltandmos.

Fig. 4.2.

De heide van Schaveren met de Gemeenschap van Struikhei en Bronsmos (H1). Op open

plaatsen groeit Bronsmos, Heide-klauwtjesmos en Gewoon gaffeltandmos.

14 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


Giesen & Geurts

Ecologie

Deze heide groeit op droge, voedselarme zandgrond, waar geen invloed

is van het grondwater. Op de open plaatsen groeien mossen. Gewone

braam en Rankende helmbloem duiden op de invloed van stikstof door

vertering van strooisel. De gemeenschap groeit alleen in Schaveren.

Syntaxonomie

Door de hoge bedekking van Struikhei en de aanwezigheid van de drie

‘heidemossen’, kan deze gemeenschap betiteld worden als de Associatie

van Struikhei en Stekelbrem (Genisto angelicae-Callunetum typicum).

Door opslag van eiken is de gemeenschap verarmd.

Successie en beheer

Door successie zal de heide vergrassen, de opslag toenemen en de

rompgemeenschap met Bochtige smele ontstaan. Verdere successie zal

leiden tot Berken-Eikenbos.

Door het kappen van de bomen, eventueel met behoud van enkele

overstaanders, kan de heide worden hersteld. Periodiek plaggen dringt

de grassen en de opslag terug en verhoogt de soortenrijkdom van de

heide. Plaatselijk plaggen tot open zand geeft mogelijkheden voor de

vestiging van een pioniervegetatie van heischraal grasland (o.a. korstmossen,

mossen, Vogelpoot en Buntgras).

H2 Gemeenschap van Struikhei en Bochtige smele

H2k variant met korstmossen

H2b variant met Blauwe bosbes

Kenmerken

Soortenrijke heide met Struikhei en hoge bedekking van Bochtige

smele. Op de foto in fig 4.1 is deze gemeenschap te zien.

Er zijn twee varianten onderscheiden: H2k met korstmossen (Gewoon

rendiermos en Bruin bekermos) en H2b met Blauwe bosbes. Verder

komen hier en daar Fijn schapengras, Stijf havikskruid, Gewoon

reukgras, Schapenzuring en Pilzegge voor.

Ecologie

Het betreft droge heide, die gezien de hoge bedekking van Bochtige

smele niet wordt beheerd. De aanwezigheid van Fijn schapengras, Stijf

havikskruid en Gewoon reukgras duiden op min of meer voedselarme

omstandigheden. Type H2k met korstmossen is droger dan type H2b

met Blauwe bosbes. De verbossing is hoog aan de randen (groter dan

75%). De gemeenschap groeit alleen in Schaveren.

Syntaxonomie

Door de aanwezigheid van Struikhei, Bronsmos, Heide-klauwtjesmos

en Gewoon gaffeltandmos is deze gemeenschap op te vatten als de associatie

van Struikhei en Stekelbrem (Genisto angelicae-Callunetum

typicum).

Successie en beheer

De plaatselijke aanwezigheid van Blauwe bosbes doet vermoeden dat

de successie is ingezet naar de Associatie van Struikhei en Bosbes (Vaccinio-Callunetum).

Uiteindelijk kan Berken-Eikenbos met bosbes ontstaan.

Ontwikkeling van het humusprofiel bevordert de Bosbessoorten.

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 15


Giesen & Geurts

Door het kappen van de opslag kan de heide worden hersteld. Periodiek

plaggen en/of beweiden dringt de grassen en de opslag terug en verhoogt

de soortenrijkdom van de heide.

Vochtige heide

H3 Gemeenschap van Struikhei en Gewone dophei

Kenmerken

Gemeenschap met dwergstruiken (Struikhei en Gewone dophei), Wilde

gagel en een hoge bedekking van Pijpenstrootje.

Ecologie

De gemeenschap komt alleen voor in het Paalveen, in een langgerekte

strook tussen bos (B2) en een complex van natte heidetypen (H5 en

H6). De aanwezigheid van Gewone dophei en Wilde gagel duidt op

vochtige omstandigheden. Door verdroging en achtereenvolgens mineralisatie

van veen, is de voedselrijkdom toegenomen. Hierdoor en door

drogere omstandigheden, is Pijpenstrootje gaan domineren.

Syntaxonomie

Door de constante aanwezigheid van Gewone dophei met hoge

bedekkingen, kan deze gemeenschap worden opgevat als een rompgemeenschap

van de Klasse der hoogveenbulten en natte heide met

Pijpenstrootje als dominante soort (RG Molinia caerulea-[Oxycocco-

Sphagnetea]=11R02 in Schamineé e.a., 1994).

Successie en beheer

Door successie zal deze gemeenschap geheel verbossen tot Berken-Eikenbos.

De eerste aanzet hiertoe is al gegeven.

Verwijderen van de opslag en van pollen Pijpenstrootje (plaggen in

combinatie met vernatting) is de enige remedie om het hoogveenkarakter

te herstellen. Waar Gagel voorkomt ontstaat hier de rompgemeenschap

(RG Myrica gale-[Oxycocco-Sphagnetea].

H4 Gemeenschap van Wilde gagel en Pijpenstrootje

Kenmerken

Gagelbegroeiing in het Paalveen, met Zomereik, Ruwe en Zachte berk,

Grove den en Zwarte els in de boomlaag, waarvan de kroon niet is

gesloten. In de struiklaag heeft Sporkenhout een hoge bedekking en

daarnaast komt nog Ruwe en Zachte berk in de struiklaag voor. Naast

Wilde Gagel komt in de kruidlaag Pijpenstrootje tot hoge bedekking. In

lagere bedekking en minder frequent worden ook gevonden: Galigaan,

Gewone dophei, Riet, Rankende helmbloem en Smalle stekelvaren.

Een enkele keer komt Geoord veenmos voor.

Ecologie

Het betreft Berkenbroekbos dat door verdroging en aanvoer van

nutriënten gedegenereerd is. Er zijn nog wel vochtigindicatoren aanwezig

(Sporkenhout, Gewone dophei en Wilde gagel). Galigaan is hier

de meest belangwekkende soort en duidt op aanvoer van mineraalhoudend

grondwater. De gemeenschap is karakteristiek voor randen van

hoogveen, op plaatsen waar de invloed van zuur regenwater en van

grondwater elkaar afwisselen. Mogelijk kan ook aanvoer van nutriënten

plaatsvinden vanuit de naastgelegen agrarische grond. Door de lage calciumbezetting

van het absorptiecomplex, kan aangevoerd fosfaat niet

worden gebonden. Hierdoor kan verruiging van de vegetatie optreden.

16 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


Giesen & Geurts

Syntaxonomie

De hoge bedekking van Wilde gagel en van Pijpenstrootje en Berken

bepalen dat deze gemeenschap gerekend kan worden tot de rompgemeenschap

met Wilde gagel van de Klasse der Berkenbroekbossen (RG

Myrica gale-[Betulion pubescentis]; 40R01 in Stortelder e.a., 1999).

Successie en beheer

Verdere verdroging van de standplaats van deze gemeenschap leidt tot

toename van Pijpenstrootje en daardoor de omzetting naar de rompgemeenschap

met Pijpenstrootje en vervolgens naar Berken-Eikenbos

(Betulo-Quercetum molinietosum).

H5 Gemeenschap van Gewone dophei en Bruine snavelbies.

Kenmerken

Dwergstruikengemeenschap met Gewone dophei en Wilde gagel (fig.

4.3). Daarnaast groeien in de kruidlaag soorten van natte standplaatsen,

zoals Veenpluis, Bruine en Witte snavelbies, Kleine zonnendauw en

Geoord veenmos, maar ook Galigaan en Riet. Alleen in de kruidlaag

Fig. 4.3. De Gemeenschap van Gewone dophei en Bruine snavelbies (H5) in het Paalveen.

Op de achtergrond de Gemeenschap van Wilde gagel en Pijpenstrootje (H4) met Zomereik,

Berk, Grove den en Zwarte els in de boomlaag.

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 17


Giesen & Geurts

Fig. 4.4. De Gemeenschap van Gewone dophei en Veenpluis, variant met Struikhei (H6s) in

het Paalveen. Vegetatie op horsten met Wilde gagel, Struikhei en Heideklauwtjesmos.

groeien sporadisch Ruwe berk en Grove den. Pijpenstrootje komt niet

als constante soort voor en de bedekking is niet hoog.

Ecologie

Natte slenk met deels een kale bodem. In de winter staan de standplaatsen

onder water, terwijl ze in de zomer oppervlakkig kunnen uitdrogen.

Plaatselijke aanwezigheid van Riet en Galigaan en Gagel duiden op

invloed van het grondwater, dat in combinatie met de regenwatercomponent

tot deze specifieke vegetatie leidt. De gemeenschap groeit op

een langgerekt deel van het Paalveen.

Syntaxonomie

Door het voorkomen van Bruine en Witte snavelbies en Kleine zonnendauw,

kan worden geconcludeerd dat we te maken hebben met de

Associatie van Moeraswolfsklauw en Snavelbies (Lycopodio-Rhynchosporetum).

Witte snavelbies en Veenpluis zijn soorten van de Klasse de

Hoogveenslenken (Scheuchzerietea).

Successie en beheer

Deze gemeenschap ontstaat door afplaggen van natte heide. Het is niet

duidelijk wanneer dit in het Paalveen voor het laatst is gebeurd. Door

regelmatig te plaggen of de vegetatie open te maken, zoals vroeger in

karrensporen, kan deze gemeenschap langdurig worden gehandhaafd.

18 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


Giesen & Geurts

Fig. 4.5. De Gemeenschap van Gewone dophei en Veenpluis, variant met veenmos (H6v) in

het Paalveen. Vegetatie in slenken met o.a. Kleine zonnedauw, Knolrus en Waterveenmos.

H6s Gemeenschap van Gewone dophei en Veenpluis,

variant met Struikhei

H6b Gemeenschap van Gewone dophei en Veenpluis,

variant met Blauwe zegge

H6v Gemeenschap van Gewone dophei en Veenpluis,

variant met veenmos

Kenmerken

Vegetatie van horsten en slenken. Op de horsten van Pijpenstrootje

groeien Struikhei en Heideklauwtjesmos (H6s). In de slenken groeien

Veenpluis, Gewone dophei, Kleine zonnendauw, Knolrus en Waterveenmos

(H6v). Op open plaatsen (zonder Pijpenstrootje), die wat

betreft hoogte liggen tussen de horsten en de slenken, groeit Blauwe

zegge (H6b). In alle varianten komt Wilde gagel voor; in de slenken

bereikt deze soort de laagste bedekking.

Ecologie

De horsten zijn droog en de slenken voeren ook in de zomer water (tijdens

de kartering in juni). De slenken zijn schaars begroeid.

Syntaxonomie

De variant met Struikhei (H6s) kan worden gerekend tot de Associatie

van Gewone dophei (Ericetum tetralicis). Struikhei en Heideklauwtjesmos

zijn elementen van droge heide (Calluno-Ulicetea).

Bij de variant met Blauwe zegge (H6b) hebben we ook te maken

met de Associatie van Gewone dophei (Ericetum tetralicis). De aanwezigheid

van Blauwe zegge in H6b versterkt de opvatting dat we te

maken hebben met het Ericion tetralicis i.p.v. het Oxycocco-Ericion.

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 19


Giesen & Geurts

De variant met veenmos (Sphagnum cuspidatum; H6v) is op te vatten

als een rompgemeenschap van de Klasse der hoogveenslenken met Waterveenmos

(RG Sphagnum cuspidatum-[Scheuchzerietea]; 10RG01.

Er zijn geen kensoorten van de Associatie van Waterveenmos aanwezig,

daarom wordt voor een rompgemeenschap gekozen. Wel lijkt een

volgend successiestadium bereikt te zijn, gezien de aanwezigheid van

Veenpluis (zie ook Schaminée e.a., 1995).

Successie en beheer

De gemeenschap, die tussen pollen Pijpenstrootje groeit, zal zich verder

ontwikkelen tot de Associatie van veenmos en Snavelbies (indien de

voedselrijkdom niet te hoog wordt en de hydrologische toestand wordt

gehandhaafd c.q. verbeterd).

4.3 Ven

V1 Gemeenschap van Knolrus en Geoord veenmos

Kenmerken

Soortenarme venvegetatie met Knolrus, Geoord veenmos, Waterbies

en Pitrus. Op de oevers komen de Gemeenschap van Gewone dophei

en Bruine snavelbies (H5) en van Gewone dophei en Veenpluis variant

met Blauwe zegge (H6b) voor.

Fig 4.6.

Venbegroeiing met de Gemeenschap van Knolrus en Geoord veenmos (V1) in het Paalveen.

In complex met deze gemeenschap komen ook de Gemeenschap van Gewone dophei

en Bruine snavelbies (H5) en de Gemeenschap van Gewone dophei en Veenpluis, var met

Blauwe zegge (H6b) voor.

20 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


Giesen & Geurts

Ecologie

Het gaat hier om een zuur ven (Knolrus, veenmos) met een organische

bodem. Het venwater is enigszins geëutrofieerd, hetgeen geïndiceerd

wordt door de aanwezigheid van Pitrus.

Syntaxonomie

Door de aanwezigheid van Geoord veenmos en de organische bodem,

wordt deze gemeenschap gerekend tot de Waterveenmos-associatie

(Sphagnetum cuspidato-obesi typicum). Knolrus en Waterbies zijn aspecten

van het Oeverkruidverbond, maar komen ook voor in de Klasse

der hoogveenslenken. Pitrus is een klassevreemde soort maar overheerst

(nog) niet.

Successie en beheer

Onder voedselarme omstandigheden kan deze gemeenschap soortenrijker

worden en zich verder ontwikkelen tot de Associatie van veenmos

en Snavelbies (Sphagno-Rhynchosporetum). De verlanding van deze

vennen begint bij een rompgemeenschap met Waterveenmos.

Het beheer dient gericht te zijn op een adequaat waterbeheer en het

openhouden van het ven, door b.v. eens per 10 jaar te baggeren en het

materiaal af te voeren.

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 21


Giesen & Geurts

22 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


5

Giesen & Geurts

Aandachtsoorten

In de objecten Paalveen en Schaveren zijn, naast Rode Lijst en Beschermde

soorten, aandachtsoorten gekozen die indicatief zijn voor de

specifieke milieuomstandigheden van de terreinen. Verder zijn soorten

gekozen die verstoring indiceren. In Paalveen heersen vooral natte,

voedselarme en zure omstandigheden, terwijl Schaveren wordt gekenmerkt

door droge, voedselarme en zure omstandigheden.

De gekarteerde aandachtsoorten zijn in vier hoofdgroepen verdeeld:

1 Soorten van arme tot matig voedselarme standplaatsen met

regenwaterinvloed

1a soorten die op vochtige en basenrijke standplaatsen groeien

1b soorten die op zure en droog-vochtige standplaatsen groeien

1c soorten die op zure en natte standplaatsen groeien

1d soorten die zure en droge standplaatsen groeien

2 Soorten van standplaatsen met grondwaterinvloed

3 Soorten van goed ontwikkelde bosbodems

In bijlage 2 en 3 is de verspreiding met de Tansley-code en de Staatsbosbeheercode

voor de aantallen van deze soorten afzonderlijk weergegeven.

In tabel 5.1 wordt de verdeling van de soorten over bovenstaande

groepen gegeven met hun status.

Groep 1 soorten van arme tot matig voedselarme standplaatsen

met regenwaterinvloed

Groep 1a Een soort van vochtige en basenrijke standplaatsen

Blauwe zegge geeft aan dat sprake is van tamelijk natte, zuur tot neutrale

omstandigheden. De voedselrijkdom is laag, vooral weinig fosfaat.

In fig. 5.6 wordt de verspreiding van Blauwe zegge weergegeven.

In Paalveen komt Blauwe zegge voor op natte plaatsen. In de

slenken komt de soort niet voor omdat daar sprake is van voedselarme,

basenarme en zure omstandigheden (fig. 5.6).

Groep1b Soorten van zure en droog-vochtige standplaatsen

Soorten van voedselarme, kalkarme tot kalkloze standplaatsen

Uit deze soortgroep komt in Paalveen alleen Blauwe bosbes (fig.

5.6) voor, aan de rand van het gebied in vochtig Berken-Eikenbos

(B2) en in verdroogd Berkenbroek (H4).

In Schaveren groeien de soorten uit deze groep op wat vochtigere

standplaatsen in open bos met Hengel (B1) en in, met Bochtige

smele, vergraste heide (H2). De aanwezigheid van Blauwe bosbes

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 23


Giesen & Geurts

Tabel 5.1.

Verdeling van de gekarteerde aandachtsoorten over ecologische groepen met hun status. De

groepen worden in de tekst omschreven.

1

Soortengroep

2 3 4 Status

a b c d

Anthoxantum odoratum Gewoon reukgras

Carex nigra Zwarte zegge

Carex panicea Blauwe zegge

Carex pilulifera Pilzegge

Ceratocapnos claviculata Rankende helmbloem

Cladium mariscus RL 3 Galigaan

Drosera intermedia Beschermd Kleine zonnendauw

Dryopteris carthusiana Smalle stekelvaren

Dryopteris dilatata Brede stekelvaren

Eleocharis palustris Gewone waterbies

Erica tetralix Gewone dophei

Eriophorum angustifolium Veenpluis

Festuca ovina RL 1 Genaald schapengras

Festuca rubra Rood zwenkgras

Ilex aquifolium Hulst

Juncus tenuis Tengere rus

Juniperus communis Beschermd Jeneverbes

Lamiastrum galeobdolon 'Florentinum' Bonte gele dovenetel

Lonicera periclymenum Wilde kamperfoelie

Luzula multiflora subsp. Congesta Dichtbloemige veldbies

Maianthemum bifolium Dalkruid

Molinia caerulea Pijpenstrootje

Phragmites australis Riet

Polygonatum multiflorum Gewone salomonszegel

Rhynchospora alba Witte snavelbies

Rhynchospora fusca RL 3 Bruine snavelbies

Rubus fruticosus Gewone braam

Rumex acetosella Schapenzuring

Vaccinium myrtillus Blauwe bosbes

duidt op een meer ontwikkeld humusprofiel dan van heide. De soorten

uit deze groep worden hoofdzakelijk gevonden in Schaveren

(fig. 5.1).

Groep 1c Soorten van zure en natte standplaatsen

Standplaatsen die door regenwater worden gevoed, met gedurende

langere tijd water aan het maaiveld.

Gewone dophei komt in Schaveren op één plaats voor: in het bos

op een vergraven deel langs een zandweg (fig. 5.7). In Paalveen groeien

soorten uit deze groep in de slenken van de natte heide (H5 en H6). De

groeiplaatsen zijn spaarzaam begroeid door de hoge waterstand. Veenmos

is indicatief voor de hoge zuurgraad Zwarte zegge groeit alleen in

een wilgenstruweel met veenmos (S1).

De verspreiding van de soorten uit deze groep in het Paalveen wordt

weergegeven in fig. 5.2 en van Gewone dophei in Schaveren in fig.

5.7.

Groep 1d Soorten van zure en droge standplaatsen

De meeste soorten indiceren dat de standplaatsen kalkarm en uitgeloogd

zijn. Hierdoor is de zuurgraad laag (lage pH). De voedselarmoede

is kenmerkend voor de soorten uit deze groep.

Fig. 5.1. De verspreiding van

soorten van zure en droog-vochtige

standplaatsen (groep 1b) in

Schaveren.

24 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


Fig. 5.2. De verspreiding

van soorten van zure en natte

standplaatsen (groep 1c) in het

Paalveen.

Fig. 5.3. De verspreiding van

soorten van zure en droge standplaatsen

(groep 1d) in Schaveren.

Fig. 5.4. De verspreiding van

soorten van goed ontwikkelde

bosbodem (groep 3) in Schaveren.

Giesen & Geurts

Jeneverbes groeit alleen in het Paalveen, op drogere plaatsen in

bos (B2); een deel van de jeneverbesstruiken is afgestorven door lichtgebrek

(verbossing). Jeneverbes komt ook voor op drogere plaatsen

in verdroogd Berkenbroek (H4; zie fig. 5.6). De overige soorten uit

deze groep groeien alleen in Schaveren op open plaatsen in droge en

vergraste heide (H2) en langs zandpaden.

De verspreiding van de soorten uit deze groep in Schaveren is te

zien in fig. 5.3 en in het Paalveen in fig. 5.6.

Groep 2 Soorten van standplaatsen met grondwaterinvloed

Pijpenstrootje indiceert de invloed van grondwater (Schaveren; fig.

5.7). Op zulke plekken groeit ook Blauwe bosbes en Hengel.

Galigaan groeit aan de westrand van het Paalveen in verdroogd Berkenbroek

(H4) en in natte hei (H5). De aanwezigheid indiceert grondwaterinvloed

met calciumrijk water. Op dezelfde plaats groeit ook Riet.

De aanwezigheid van Gewone waterbies in het ven in Paalveen, toont

aan dat de waterstand dusdanig fluctueert dat delen droogvallen waardoor

het opgehoopte organisch materiaal kan mineraliseren.

Groep 3 Soorten van goed ontwikkelde bosbodems

Soorten die op een wat oudere bosbodem met humuslaag groeien. Het

humusprofiel is hier verder ontwikkeld dan in recente beplantingen.

In Paalveen komen de soorten voor in vochtig Berken-Eikenbos

(B2). Dalkruid duidt op een goede vochtvoorziening en de wortels

groeien in de losse humusbodem; de soort mijdt extreem voedselrijke

en extreem voedselarme plaatsen. Alle soorten uit deze groep in Paalveen

groeien in de randzone.

In Schaveren groeien de soorten uit deze groep voornamelijk in

vochtig Berken-Eikenbos (B2). De aanwezigheid van Gewone salomonszegel

duidt eveneens op oudere bodems met humus, die voedselrijk

en vochtig zijn. Kamperfoelie is kalkmijdend.

In fig. 5.4 en 5.5 is de verspreiding weergegeven.

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 25


Giesen & Geurts

Fig. 5.5.

De verspreiding van

soorten van goed

ontwikkelde bosbodems

(groep 3) in

het Paalveen.

Fig. 5.6.

De verspreiding van diverse aandachtsoorten

in het Paalveen.

1=Blauwe zegge (groep 1a)

2=Blauwe bosbes (groep 1b)

3=Jeneverbes (groep 1d)

4=Galigaan (groep 2)

5=Riet (groep 2+4)

6=Gewone waterbies (groep 2+4)

Fig. 5.7.

De verspreiding van diverse aandachtsoorten

in Schaveren.

Molinia caerulea - Pijpenstrootje;

Erica tertalix - Gewone dophei.

26 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


6

Vegetatieontwikkeling

Giesen & Geurts

In figuur 6.1 (Paalveen) en figuur 6.2. (Schaveren) wordt voor alle

typen een sucessie- en vervangingsschema gegeven. Er wordt aangegeven

welk beheer of ingrepen noodzakelijk zijn voor een bepaalde

ontwikkelingsrichting van de vegetatie.

Paalveen

In het Paalveen is een successiereeks aanwezig van min of meer open

water (Gemeenschap van Knolrus en Geoord veenmos, V1; Sphagnetum

cuspidato-obesi typicum) tot vochtig Berken-Eikenbos (Gemeenschap

van Zomereiken Pijpenstrootje, (B2; Betulo-Quercetum roboris

molinietosum). Het water bestaat uit regenwater en is zuur en voedselarm.

In het open water groeit de Gemeenschap van Knolrus en Geoord

veenmos (V1) op een organische bodem. Door successie gaat deze gemeenschap

over in de Gemeenschap van Gewone dophei en Veenpluis

variant met veenmos (H6v), welke door plaggen/baggeren weer in V1

kan overgaan. Door successie kan uit V1 het Sphagno-Rhynchosporetum

ontstaan.

In het Paalveen is een gedegenereerd hoogveen aanwezig, dat plaatselijk

is ingeklonken en gemineraliseerd. Op deze verdichte plekken

groeit bij voldoende hoge en langdurige inundatie, de Gemeenschap

van Gewone dophei en Bruine snavelbies (H5; Lycopodio-Rhynchosporetum).

De bedekking van Pijpenstrootje is hier niet hoog en de soort

is niet constant aanwezig; een aanwijzing temeer dat deze plaatsen permanent

nat zijn. Door successie kan deze gemeenschap overgaan in de

Gemeenschap van Gewone dophei en Veenpluis, variant met Struikhei

(H6s); Ericetum tetralicis. Bij verdroging of te sterke fluctuatie van de

waterstand ontwikkelt zich H6s tot de gemeenschap van Struikhei en

Gewone dophei (H3; RG Molinia caerulea-[Oxycocco-Sphagnetea]).

De bedekking met Pijpenstrootje neemt door de verdroging toe.

Kwel vanuit het westen leidt tot de Gemeenschap van Wilde gagel

en Pijpenstrootje (H4; RG Myrica gale-[Betulion pubescentis]). Mineralen

zorgen voor de vestiging van Riet en Galigaan.

Verdroging en successie van de gemeenschappen H3 en H4 leidt tot

de Gemeenschap van Zomereik en Pijpenstrootje (B2; Betulo-Quercetum

roboris molinietosum).

Schaveren

Schaveren bestaat uit dek- of stuifzand met kopjes in de vorm van

lage duinen. De hierop groeiende droge heide is plaatselijk nog open

met korstmossen en Genaald schapengras (Gemeenschap van Struik-

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 27


Giesen & Geurts

Fig. 6.1.

Successie- en ontwikkelingschema van de gemeenschappen in het Paalveen.

heide en Bronsmos (H1; Genisto angelicae-Callunetum typicum) en is

ontstaan uit open zandgrond na de vestiging van heischraal grasland.

Vergrassing van deze gemeenschap leidt tot de Gemeenschap van

Struikhei en Bochtige smele (H2; RG Deschampsia flexuosa-[Calluno-

Ulicetea]), met eventueel nog wat korstmossen op restanten van open

stukken of met Blauwe bosbes op wat humeuzeree plaatsen.

Successie van al deze gemeenschappen kan leiden tot de Gemeenschap

van Zomereik, Bochtige smele en hengel (B1; Hyperico pulchrimelampyretum

pratensis). De humuslaag is in B1 verder ontwikkeld

dan op heide en de kroonlaag is niet gesloten. Zonder beheer ontstaat

Berken-Eikenbos en uiteindelijk Beuken-Eikenbos.

28 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


Giesen & Geurts

Fig. 6.2.

Successie- en ontwikkelingschema van de gemeenschappen

in Schaveren.

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 29


Giesen & Geurts

30 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


7

Ecologische interpretatie

Giesen & Geurts

7.1 Paalveen

In fig. 7.1 wordt de vegetatiekaart van het Paalveen weergegeven.

Het Paalveen is een laagte in het landschap op de oostflanken van

het Veluwemassief. Op historische kaarten (Wieberdink, 1989) is te

zien dat dit licht hellende terrein een natuurlijke afwatering heeft.

De Paalbeek ontspringt er, die verderop samen met de Vlasbeek de

Klaarbeek vormt. In het object treedt aan de westzijde zwakke kwel

op. Het Paalveen vormt een bekken waarin regenwater vermengt met

kwelwater stagneert, en van waaruit water overloopt in de Paalbeek. In

het bekken heeft zich in het verleden een hoogveenvegetatie ontwikkeld,

die door verdroging is gedegenereerd. Het veen is ingeklonken;

hierop konden zich gemeenschappen uit de Klasse der hoogveenbulten

natte heide (Oxycocco-Ulicetea) vestigen, in de diepste delen resteren

nog gemeenschappen van de Klasse der hoogveenslenken (Scheuchzerietea).

In het gehele bekken overheersen nu zure, voedselarme, vochtig tot

natte omstandigheden, met veel Wilde gagel.

Op de natste plaatsen groeit op organisch bodem de Gemeenschap

van Knolrus en Geoord veenmos (V1; klasse Scheuchzerietea). In het

ven met deze gemeenschap komt ook Gewone waterbies voor; de waterstand

fluctueert en de organische bodem mineraliseert lokaal. Van de

vrijgekomen voedingstoffen profiteert Gewone waterbies.

Op plaatsen waar minder water blijft staan of die lokaal aan de oppervlakte

uitdrogen, groeit de Gemeenschap van Gewone dophei en

Veenpluis variant met veenmos (H6v; Scheuchzerietea). Deze gemeenschap

groeit tussen pollen Gagel of Pijpenstrootje met de gemeenschap

van Gewone dophei en Veenpluis variant met Struikhei (H6s; Ericetum

tetralicis). De pollen Gagel of Pijpenstrootje komen ca. 30-40 cm boven

de gemeenschap H6v uit. Op intermediaire plaatsen tussen de gemeenschappen

H6v en H6s groeit de Gemeenschap van Gewone dophei en

Veenpluis variant met Blauwe zegge (H6b). Het betreft open plaatsen

zonder of met weinig Pijpenstrootje; veenmos komt weinig voor.

Op de nog drogere plaatsen groeit de Gemeenschap van Struikhei

en Gewone dophei (H3; RG Molinia caerulea-[Oxycocco-Sphagnetea]).

De bedekking van Pijpenstrootje is hoog. Hier is dit een indicatie

dat Pijpenstrootje heeft geprofiteerd van een daling van de waterstand.

Verhoging van de waterstand (b.v. door vasthouden c.q. opstuwen)

en/of verlaging van het maaiveld door afgraven van Pijpenstrootje,

zal nieuwe mogelijkheden scheppen voor gemeenschappen uit de Oxycocco-Sphagnetea.

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 31


Giesen & Geurts

Fig. 7.1.

Vegetatiekaart van het Paalveen (object Epe) in 2002.

32 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


Giesen & Geurts

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 33

Fig. 7.2. Vegetatiekaart van Schaveren (object Epe) in 2002.


Giesen & Geurts

In het westen van het Paalveen is langs de rand een strook aanwezig

waarin Gagelstruweel, Struikhei, Ruwe en Zachte berk, Pijpenstrootje

en Gewone dophei en Galigaan groeien. Het is een plek met zwakke

kwel en lichte verrijking met voedingstoffen.

In het noorden van het Paalveen is een strookje Wilgenstruweel

aanwezig, met naast Geoorde wilg enkele andere bomen en struiken,

maar ook Pijpenstrootje en vier soorten veenmossen (zie bijlage 1).

De aanwezigheid van Pitrus en de hoge bedekking van Pijpenstrootje

duiden op verrijking, vermoedelijk tengevolge van mineralisatie door

het tijdelijke droogvallen. De invloed van regenwater is hoog (Zwarte

zegge, veenmossen). Hoewel dit in het veld niet duidelijk is te zien,

wordt vermoed dat hier de overloop van het bekken naar de Paalbeek

is of was.

Het bos (Gemeenschap van Zomereik en Pijpenstrootje, B2) aan de

zuidoostrand en in het noordelijke puntje wordt gekenmerkt door de

hoge bedekking van Pijpenstrootje. Er worden vochtindicatoren gevonden

(Sporkenhout, Pijpenstrootje) en indicatoren van goed ontwikkelde

Verbossing

(berken >1-4 m)

0= 0-10%

1= 11-25%

2= 26-50%

3= 51-75%

4=76-100%

3

1

Fig. 7.3.

Verbossing in het Paalveen in 2002, met berken van 1-4 meter hoog.

1

1

0

0

34 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002

0

2

3

0


Giesen & Geurts

bosbodems (Dalkruid, Hulst, Stekelvaren en Wilde kamperfoelie). De

aanwezige strooisellaag (F en H horizont met daaronder een Ah horizont),

geeft aan dat we te maken hebben met zure omstandigheden,

waarbij strooisel moeilijk humificeert. De gemeenschap groeit buiten

de invloed van grondwater.

Verbossing

De centrale heide met de gemeenschap van Gewone dophei en

Bruine snavelbies (H5) en de Gemeenschap van Gewone dophei en

Veenpluis (H6) is nauwelijks verbost (fig. 7.3). De verbossing is het

grootst nabij het omringende bos.

7.2 Schaveren

In fig. 7.2 is de vegetatiekaart van Schaveren gegeven.

De aanwezigheid van droge heide met open plekken met Bronsmos

(H1) duidt erop dat Schaveren vroeger voor een groter deel begroeid

was met de Associatie van Struikhei en Stekelbrem. Vanuit kale

(stuif)zandgrond heeft zich vermoedelijk eerst de Associatie van Bunt-

2 3 1

4

0

0

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 35

0

4

2

1

Verbossing

(bomen en struiken >1,5-2 m)

0= 0-10%

1= 11-25%

2= 26-50%

3= 51-75%

4=76-100%

Fig. 7.4.

Verbossing in Schaveren in 2002, met bomen en struiken van meer dan 1,5 tot 2 meter hoog.

4


Giesen & Geurts

gras en Heidespurri (Koelerio-Corynephoretea) gevestigd, die door

successie is overgegaan in de associatie van Struikhei en Stekelbrem

(komt echter niet voor).

De vergrassing van de heide met Bochtige smele is het gevolg

van het ontbreken van een adequaat beheer. De nog aanwezige korstmosplekken

zijn een aanwijzing voor de schraalheid van de bodem.

Het uit heide ontstane bos (de Gemeenschap van Zomereik, Bochtige

smele en Hengel, B1), heeft een open structuur en de kroonlaag is

niet gesloten. Het beste kan dit open bos grotendeels worden gekapt,

waarbij plukjes bos worden gespaard. Hierdoor ontwikkelt zich een

mozaïek van Betulo-Quercetum, Melampyro-Holcetea mollis (op het

zuiden) en Calluno-Ulicetea (fig. 7.5). Dit verdient de voorkeur omdat

de zoomgemeenschap er al is.

Verbossing

De verbossing van de centrale heide (de Gemeenschap van Struikheide

en Bochtige smele, H2) is nog zeer beperkt (fig. 7.4 en fig. 4.1); plaatselijk

is de verbossing wel een probleem. Op plaatsen met de Gemeenschap

van Struikhei en Bronsmos (H1) varieert de verbossing.

Betulo-Quercetum

Melampyro-Holcetea mollis

Calluno-Ulicetea

Fig. 7.5.

Ontwikkelingsvoorstel

voor de

Gemeenschap van

Zomereik, Bochtige

smele en Hengel

(B1) in Schaveren.

Het bos kan grotendeels

worden

gekapt, waarbij

plukjes bos

gespaard worden.

Hierdoor ontwikkelt

zich op het zuiden

van de plukjes een

gemeenschap uit het

Melampyro-Holcetea

mollis temidden

van gemeenschappen

uit het Calluno-Ulicetea.

Dit

verdient de voorkeur

omdat een zoomgemeenschap

al

aanwezig is.

36 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


Literatuur

Giesen & Geurts

Barkman, J.J. Doing & S. Segal, 1964. Kritische Bemerkungen und

Vorschläge zur quantitativen Vegetationsanlyse. Acta Bot.

Neerl., 13: 394-419.

Döring-Mederake, U., 1991. Feuchtwälder im nordwestdeutchen Tiefland;

Gliederung-Ökologie-Schutz. Scripta Geobotanica, XIX:

1-122.

Drehwald, U. & E. Preising. 1991. Die Pflanzengesellschaften Niedersachsens,

Moosgesellschaften. Naturschutz und Landschaftspflege

in Niedersachsen 20/9.

Gradstein, S.R. & H.M.H. van Melick. 1996. De Nederlandse levermossen

en hauwmossen. Natuurhistorische bibliotheek nr. 64.

Uitgeverij KNNV, Utrecht. 366pp.

Hennekens, St., 1999. Turboveg. Programmatuur voor invoer, verwerking

en presentatie van vegetatiekundige gegevens. Gebruikershandleiding.

IBN-DLO/ Giesen & Geurts.

Hennekens, St., 1998. Megatab. Handleiding. Giesen & Geurts.

Hill, M.O., 1979. Twinspan. Ecology and systematics. Cornell university,

Ithaca, New York.

Hübschmann, A. von. 1986. Prodromus der Moosgesellschaften Zentraleuropas.

Bryophytorum Bibliotheca 32.

Kemmers,R.H. (red.) 1995. De dynamiek van strooisellagen. Voordrachten

tijdens de themamiddag georganiseerd door DLO-

Staring Centrum, Wageningen. Rapport 438 SC-DLO.

Kopecky, K. & S. Heyny, 1978. Die Anwendung einer deduktiven Methode

‘Syntaxonomischer Klassifikation’ bei der Bearbeitung

de strassenbegleitenden Pflanzengesellschaften Nordostböhemens.

Vegetatio 36(1): 43-51.

Maarel, E. van der, 1979. Transformation of cover-abundance values

in phytosociology and its effects on community similarity.

Vegetatio, 39: 97-114.

Meijden, R. van der, 1996. Heukels’ Flora van Nederland. 22ste druk.

Groningen.

Schaminée, J.H.J., A.H.F. Stortelder & V. Westhoff, 1995a. De

Vegetatie van Nederland 1: Grondslagen, methoden, toepassingen.

Opulus Press, Upsala.

Schaminée, J.H.J., A.H.F. Stortelder & V. Westhoff, 1995b. De

Vegetatie van Nederland 2: Wateren, moerassen en natte heide.

Opulus Press, Upsala.

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 37


Giesen & Geurts

Schaminée, J.H.J., A.H.F. Stortelder & E.J. Weeda, 1996. De Vegetatie

van Nederland 3: Graslanden, zomen, droge heide. Opulus

Press, Upsala.

Schaminée, J.H.J., E.J. Weeda & V. Westhoff, 1998. De Vegetatie van

Nederland 4: Kust, binnenlandse pioniermilieus. Opulus Press,

Upsala.

Siebel, H.N., A. Aptroot, G.M. Dirkse, H.F. van Dobben, H.M.H. van

Melick & A. Touw. 1992. Rode Lijst van in Nederland verdwenen

en bedreigde mossen en korstmossen. Gorteria 18: 1-20.

Stortelder, A.H.F., P.W.F.M. Hommel & R.W. de Waal, 1998. Bosecosystemen

van Nederland, 1. Broekbossen. Natuurhistorische

Bibliotheek KNNV, 66. Utrecht.

Stortelder, A.H.F., J.H.J. Schaminée & P.W.F.M. Hommel, 1999a. De

Vegetatie van Nederland 5: Ruigten, struwelen, bossen. Opulus

Press, Upsala.

Waal, R.W. de, 1995. De dynamiek van strooisellagen in bosecosystemen

op de overgang van kalkrijk naar kalkarm. In: Kemmers,

R.H. (red.), 1995. De dynamiek van strooisellagen. Alterra

rapport 438.

Wieberdink, G.L., 1989. Historische atlas Gelderland 1: 25.000. Robas

Producties, Den Ilp.

Wolf, R.J.A.M., A.H.F. Stortelder & R.W. de Waal (red.), 2001. Bosecosystemen

van Nederland , 2. Ooibossen. Natuurhistorische

Bibliotheek KNNV, 68. Utrecht.

38 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


Giesen & Geurts

Bijlagen

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 39


Giesen & Geurts

Bijlage 1.

Tabel met vegetatieopnamen van het object Epe (Paalveen en Schaveren).

40 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


Bijlage 1, vervolg.

Tabel met vegetatieopnamen van het object Epe (Paalveen en Schaveren).

Giesen & Geurts

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 41


Giesen & Geurts

Bijlage 2.

Tabel met de verspreiding van aandachtsoorten in het object Epe (Paalveen en Schaveren).

42 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


10

Schaveren

1 0

Giesen & Geurts

Bijlage 3.

Kaarten met vlaknummers (elmids). De nummers corresponderen met die in bijlage 2.

Niet in alle vlakken komen soorten voor.

14

27

15

13

16

25

12

30

11

8

21

22

4

23

26

17

5

7

32

6

19

37

29

18

3

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 43

1

20

9

34

24

28

31

1

35

33

2

36

Paalveen


Giesen & Geurts

Bijlage 4.

Ligging van de vegetatieopnamen in het object Epe (Paalveen en Schaveren).

44 Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002


Notities

Giesen & Geurts

Vegetatiekartering van het Staatsbosbeheerobject Epe 2002 45

More magazines by this user
Similar magazines