Blik op erfgoededucatie - Cultuurnetwerk.nl

Versie 15 02 13
Blik op erfgoededucatie
De rol van erfgoed in onderwijs
De term ‘erfgoededucatie’ wordt de laatste jaren veelvuldig gebezigd, met name in de
context van cultuureducatie. Het is een paraplubegrip, waardoor het niet makkelijk is
om kort uit te leggen wat nu ‘precies’ erfgoededucatie (of erfgoedonderwijs) is. Ook in
vakkringen bleek er geen consensus over te bestaan. Dat was de aanleiding voor de
leden van het vakoverleg erfgoededucatie 1 om het begrip verder te verkennen en
diverse benaderingen op een rijtje te zetten in dit document. Het geeft de situatie
weer zoals die nu – begin 2013 - is, en is geschreven voor eigen gebruik onder
erfgoededucatie-professionals en anderen die direct betrokken zijn bij dit terrein. Bij
het schrijven van dit stuk is onder meer gekeken naar de visie van het Ministerie van
OCW, de Raad voor Cultuur, publicaties n.a.v. het onderzoek Heritage Education
o.l.v. prof. Carla van Boxtel aan de EUR en publicaties n.a.v. het onderzoek Cultuur
in de Spiegel o.l.v. prof. Barend van Heusden aan de RUG.
In 23 oktober 2011 was de Erfgoedarena op Reinwardt Academie gewijd aan
erfgoededucatie. Daar gaf Ellen Snoep 2 in een column een korte analyse waarom het
lastig is om erfgoededucatie helder te positioneren. Volgens haar speelt mee:
1. gebrek aan consensus over wat erfgoededucatie is, doordat er zulke
verschillende accenten worden gelegd. Ze ziet daarnaast de verkokering van
de erfgoedsector terug in de educaties: museumeducatie, archiefeducatie,
monumenteneducatie, waarbij het soort instelling benoemd wordt en niet het
overkoepelende onderwerp, namelijk erfgoed. Ellen constateert verder dat
‘erfgoededucatie’ niet lekker ‘bekt’.
2. verhouding tussen kunsteducatie en erfgoededucatie: kunsteducatie heeft een
langere traditie en neemt vaak een grotere plaats in. Erfgoededucatie wordt
nog al eens vergeten 3 .
Erfgoededucatie wordt niet zelden gepositioneerd in een reeks
cultuur/kunstdisciplines, in plaats van als aparte tak van sport onder
cultuureducatie 4 . Criteria die op kunsteducatie van toepassing zijn, zoals
actief, receptief en reflectief, passen erfgoededucatie echter niet, zeggen
sommigen. Anderen menen weer dat erfgoededucatie zoveel mogelijk in
samenhang en samenwerking met kunsteducatie bezien moet worden.
3. de flexibiliteit. Erfgoededucatie wordt nu soms verkocht als een middel
waarmee je alles kan leren. Het leent zich prima voor een vakoverstijgende
benadering: door het lezen van een Engels archiefstuk kun je bijdragen aan
het leren van Engels, een cultuurhistorisch landschap bezoeken kun je in het
kader van biologie doen.
Voor het primair onderwijs ligt het misschien voor de hand het ontdekkende en
1
Daarin zitten de instellingen die in een bepaalde provincie erfgoededucatie coördineren. Dit zijn
deels erfgoedhuizen en deels ondersteuningsinstellingen voor cultuureducatie die erfgoededucatie in
hun takenpakket hebben.
2
Ellen Snoep was werkzaam bij Erfgoed Nederland. Ze werkt nu o.a. voor de Cultuurcompagnie in
Noord-Holland en als zelfstandig adviseur.
3
Ellen haalt in dit verband de vaker gebezigde term ‘calimerocomplex’ aan.
4
De Nederlandse overheid heeft de afgelopen jaren cultuureducatie als verzamelbegrip gehanteerd voor
kunsteducatie, erfgoededucatie en media-educatie

onderzoekende centraal te stellen, maar minstens zo belangrijk bij
erfgoededucatie zou een dynamisch perspectief 5 op erfgoed moeten zijn.
Ellen stelt dat de crux is dat erfgoededucatie moet beginnen bij zichzelf. Wat is het
unique selling point van erfgoededucatie? In het onderstaande proberen we een
antwoord op deze vragen over de positionering van erfgoededucatie te geven. Eerst
gaan we in op de vragen: wat is erfgoed, wat is educatie en wat is erfgoededucatie.
Daarna proberen we te formuleren wat kwalitatief goede erfgoededucatie is en ten
slotte gaan we in op de bredere inbedding van erfgoededucatie.
Wat is erfgoed?
Een gebruikelijke opvatting is, dat de term erfgoed een verzamelbegrip is, waarmee
sporen uit het verleden worden aangeduid die we als samenleving de moeite waard
vinden om te bewaren voor de toekomst. De Erasmusuniversiteit verstaat onder
erfgoed onder meer monumenten, archieven, het landschap, tradities en identiteit. 6
De Onderwijsraad definieert erfgoed als monumenten, landschappen en
archeologische vondsten, bibliotheken en archieven, museale voorwerpen (materieel
erfgoed) en het geheel van gewoonten, tradities, verhalen, rituelen en gebruiken
(immaterieel erfgoed). 7 Tijdens de Erfgoedarena van oktober 2011 kon deze laatste
definitie op behoorlijk wat concensus rekenen, al is het opsommerige karakter ervan
een nadeel. De steuninstellingen voor cultuureducatie en de Erfgoedhuizen in
Nederland gaan in het algemeen ook van bovenstaande of vergelijkbare opvattingen
van erfgoed uit.
Een andere visie op erfgoed, gebaseerd op de theorie van Cultuur in de Spiegel 8 ,
werd gepresenteerd door Barend van Heusden op 5 november 2012 tijdens de
landelijke netwerkdag erfgoededucatie in Lelystad. In het dagelijks taalgebruik blijft
de interpretatie van het woord erfgoed vaak beperkt tot objecten, maar in de
wetenschap is erfgoed meer dan dat. Van Heusden omschrijft erfgoed als een
bewustzijn van wat gemaakt is. Dat bewustzijn hangt samen met een bijzondere
eigenschap van de mens in verhouding tot andere dieren: de mens kan een
onderscheid maken tussen het geheugen en het hier-en-nu. Om te kunnen omgaan
met het verschil tussen geheugen en hier-en-nu gebruikt de mens een viertal
cognitieve basisvaardigheden: waarnemen, verbeelden, conceptualiseren en
analyseren. Hij doet dat met behulp van een viertal media: lichaam, voorwerpen, taal
en grafische media.
5
Hiermee doelt Ellen op de benadering die Carla van Boxtel c.s. hanteert in het onderzoek naar de
opbrengsten van erfgoededucatie: dynamisch erfgoedonderwijs heeft als doel om cultureel en
historisch besef onder jongeren te bevorderen door kritische reflectie op materiële en immateriële
overblijfselen uit het verleden. Leerlingen worden gestimuleerd om - met respect voor historische
feiten - deze representaties van het verleden vanuit verschillende perspectieven uit te leggen. Langs
deze weg krijgen zij inzicht in de redenen waarom het verleden door groepen en individuen in de loop
der tijd anders kan worden beleefd, gearticuleerd en geïnterpreteerd.
6
Zie de NWO-aanvraag van de EUR
7
Onderwijsraad, Onderwijs in Cultuur, 2006
8
Over de theorie van Cultuur in de Spiegel is veel meer te zeggen dan hier mogelijk is. Zie
www.cultuurindespiegel.nl
2

Concreet: erfgoed, dus het bewustzijn van wat gemaakt is ontstaat door:
- waarnemen (van sporen in de omgeving / uit het verleden);
- verbeelden (hoe, waarom, door wie is dit gemaakt: verhalen en beelden);
- conceptualiseren: interpreteren / waarderen (betekenis geven, vertellen);
- analyseren (waaruit is het gemaakt/ontstaan, verhouding tot andere
cultuurvormen).
Het interessante daarbij is dat erfgoed eigenlijk alle basisvaardigheden benut, terwijl
andere vormen van cultureel bewustzijn dat niet doen: in de ogen van Van Heusden
ligt de nadruk bij geschiedenis bijvoorbeeld op conceptualiseren (interpreteren) en
analyseren; kunst is vooral verbeelden.
Wat is educatie?
Over het begrip educatie kan de nodige verwarring ontstaan. Wordt ‘educatie’
gebruikt als synoniem voor onderwijs? Of gaat het om lifelong-learning? Om
verwarring te voorkomen is het belangrijk om een duidelijk onderscheid te maken
tussen:
- Leren in schoolverband, voor de doelgroep leerlingen (formeel leren 9 );
- Overdracht van informatie gericht op een bredere groep (informeel en nietformeel
leren). Hierbij gaat het om activiteiten buiten schooltijd voor personen van
alle leeftijden, dit wordt ook wel aangeduid met de term ‘publieksbegeleiding’.
In de praktijk noemen veel cultuur-/erfgoedinstellingen activiteiten voor beide
doelgroepen ‘educatie’, terwijl bijvoorbeeld de steuninstellingen voor cultuureducatie,
maar vaak ook overheden, de term erfgoededucatie reserveren voor activiteiten in
schoolverband. Iets om goed op te letten!
In het lopende onderzoek ‘Cultuur in de Spiegel’ wordt steevast gesproken over
‘cultuuronderwijs’ wanneer het cultuureducatie in onderwijsverband betreft. Zo willen
de onderzoekers benadrukken dat het tot de kern van het onderwijs behoort. Zij
vinden dat het woord ‘educatie(s)’ aangeeft dat het minder belangrijk is, iets dat ‘erbij’
komt naast het onderwijs.
Hoe ze ook genoemd worden: deze twee vormen van erfgoededucatie vereisen een
verschillende benadering, alleen al door het verschil in doelstellingen. Bij formeel
leren zijn de leerdoelen vanuit de school bepalend voor deelname aan een
erfgoedprogramma. De groepen zijn relatief homogeen (vergeleken met de nietformele
en informele setting) en vaak zit het contactmoment met het erfgoed ingebed
tussen iets ervoor en erna: het bezoek van een schoolklas aan een erfgoedinstelling
kan door de leerkracht op school worden voorbereid, terwijl de opgedane kennis en
ervaring na het bezoek ook weer op school worden verwerkt. Bij een eenmalig
bezoek door een bezoeker buiten schoolverband is dat meestal niet het geval
(hoewel internet de bezoeker tegenwoordig steeds vaker een ‘pre-visit’ en ‘post-visit’
verschaft).
9 In de museumdidactiek wordt vaak onderscheid gemaakt tussen formeel, niet-formeel en informeel
leren. Formeel leren: in onderwijsverband, vanuit onderwijsdoelen. Niet-formeel leren: bewust leren,
maar niet in onderwijsverband (bv. deelname aan lezing of rondleiding). Informeel leren: niet bewust
leren, niet in onderwijsverband (je bezoekt een museum en pikt daar gaandeweg van alles mee).
3

In deze tekst concentreren we ons op erfgoededucatie in schoolverband.
Wat is erfgoededucatie?
Volgens de Onderwijsraad (definitie uit 2006) is erfgoededucatie ‘onderwijs met en
over cultureel erfgoed (dus monumenten, landschappen, etc: zie hiervoor).
Vanuit het onderzoeksprogramma van de Erasmusuniversiteit 10 omschrijven Carla
van Boxtel en Maria Grever erfgoededucatie als: ‘gericht op de versterking van
cultureel- en historisch besef aan de hand van materiële en immateriële sporen als
primaire instructiebron’. Hieraan voegen zij toe dat het gaat om ervaringen van
leerlingen in drie dimensies: tijd, plaats en betekenisgeving. Die ervaringen hebben
een zintuiglijke component (ruiken, zien, voelen, horen en proeven), een affectieve
component (emoties, gevoelens) en een cognitieve component (denken,
beredeneren). Erfgoed draagt volgens Van Boxtel en Grever op drie niveaus bij aan
het leren:
1. Bijdrage aan geschiedenisleren, historisch besef;
2. Bijdrage aan burgerschapsvorming, samenlevingsvorming;
3. Identiteitsontwikkeling, door persoonlijk betekenis toe te kennen aan erfgoed.
In hun visie is erfgoededucatie eerder een benaderingswijze dan een discipline 11 .
Een manier om naar onze cultuur te kijken. Door leerlingen te leren werken met
dimensies als tijd, ruimte en betekenisgeving krijgen leerlingen handvatten om
verbanden te zien, hun omgeving te onderzoeken. Het gaat erom leerlingen te laten
ervaren dat de wereld niet uit losse stukjes bestaat, maar uit verbindingen die een
geheel vormen. Vanuit diverse vak- en leergebieden (geschiedenis, taal,
maatschappijleer, burgerschapskunde, aardrijkskunde, etc) kunnen relaties gelegd
worden met erfgoed en andersom. Dat geldt voor het onderzoeken van gebouwen en
voorwerpen, maar net zo goed voor het onderzoeken van beeldtaal, vorm- en
materiaalgebruik, etc. Ook daarbij is de relatie met tijd, plaats en betekenisgeving
heel relevant.
Overigens: Erfgoededucatie is niet hetzelfde als geschiedenis. In het
onderzoeksprogramma van de Erasmusuniversiteit, naar de opbrengsten van
erfgoededucatie, wordt erfgoededucatie vooral betrokken op het schoolvak
geschiedenis. Eén van de onderzoeksthema’s is in hoeverre het ‘dichtbij’ karakter
van erfgoededucatie (het verleden dichtbij de leerlingen brengen) botst met de
objectieve distantie die wordt aangeleerd bij geschiedenis. 12 De eerste
onderzoekservaringen bevestigen dat erfgoededucatie inderdaad betrokkenheid
bevordert en daardoor de motivatie om te leren vergroot. Maar een te grote
betrokkenheid kan verhinderen dat leerlingen met enige afstand een zaak van
meerdere kanten kunnen bekijken. En dat is juist nodig voor geschiedenisleren. Hoe
krijg je hier een goede balans in?
10 http://www.onderzoekerfgoededucatie.nl/
11 O.b.v. commentaar van Mila Ernst, 22-6-12
12 Zie o.a. de publicatie ‘Heritage education; challenges in dealing with the past’, door Carla van
Boxtel, Stephan Klein en Ellen Snoep, uitgave Erfgoed Nederland 2011, p. 10/11 en 41/42.
4

Cultuur in de Spiegel definieert erfgoedonderwijs als een vorm van cultuuronderwijs
(onderwijs over cultuur en in cultureel (zelf)bewustzijn). Erfgoedonderwijs is
onderwijs in bewustzijn van wat gemaakt is (aan de hand van de basisvaardigheden
waarnemen, verbeelden, conceptualiseren, analyseren met behulp van
mediavaardigheden: lichaam, voorwerpen, taal en grafisch.)
Verschillende benaderingen, maar wat zijn de overeenkomsten?
Hoewel er verschillende benaderingswijzen lijken te zijn m.b.t. de erfgoededucatie,
zijn er vooral duidelijke overeenkomsten. In alle gevallen is de leerling het
uitgangspunt: de leerling neemt sporen uit het verleden waar en gaat aan de hand
daarvan
- kennis en vaardigheden vermeerderen (Onderwijsraad);
- ervaren (zingtuiglijk, affectief en cognitief), verbanden zien en betekenis geven
(EUR);
- het bewustzijn van wat gemaakt is ontwikkelen aan de hand van waarnemen,
verbeelden, conceptualiseren en analyseren (RUG).
De onderzoeksgroep van de EUR neigt wat meer naar het benutten van
erfgoededucatie als een bijdrage aan geschiedenisonderwijs, burgerschapsvorming
en identiteitsontwikkeling. Bij Cultuur in de Spiegel is erfgoedonderwijs een vorm van
cultuuronderwijs.
Welke leeractiviteiten uit deze benaderingswijzen voortkomen valt nog niet definitief
te zeggen: de beide universitaire onderzoeken zijn nog in volle gang. Wel is het
duidelijk dat de benaderingswijzen variëren van “vooral praktisch” tot “meer
theoretisch”.
Leerkrachten p.o. zullen in veel gevallen vooral behoefte hebben aan een praktische
benaderingswijze, hoewel ze natuurlijk wel willen dat hun lessen voldoen aan de
eisen van goed onderwijs en het bereiken van de kerndoelen. Het vermeerderen van
kennis en vaardigheden van de Onderwijsraad en het “ervaren” (zintuiglijk, affectief
en cognitief) van de EUR sluiten aan bij de basisvaardigheden die de RUG hanteert.
Vrijwel iedereen is het er over eens dat erfgoededucatie in de praktijk gericht is op
het erfgoed in de eigen omgeving van de leerlingen. Het start altijd in het NU, vanuit
wat er nu nog is 13 , en koppelt dat aan het verleden of de herinnering/het geheugen.
Erfgoededucatie nodigt uit tot een vakoverstijgende aanpak. Naast het leren over
erfgoed op zich (erfgoed als doel), leent erfgoededucatie zich voor het ontwikkelen
van allerlei competenties bij leerlingen, zoals onderzoeken, vragen stellen,
samenwerken, presenteren (erfgoed als middel).
13 Vanuit de aard van erfgoed: sporen uit het verleden die wij als samenleving de moeite waard vinden
om te bewaren voor de toekomst.
5

Erfgoededucatie met kwaliteit
Dat brengt ons op de vraag wat in de huidige praktijk “goede erfgoededucatie” is.
Een aantal uitgangspunten, onderverdeeld naar wat in het algemeen geldt voor
goede cultuureducatie, en wat specifiek gaat over erfgoededucatie 14 :
Goede cultuureducatie:
- sluit aan bij de bestaande lespraktijk, het bestaande curriculum en de
wensen van de scholen 15 ;
- past binnen een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs, die aansluit bij de
ontwikkelingsniveaus van leerlingen en bijdraagt aan de ontwikkeling van
hun cultureel zelfbewustzijn. Dit cultureel zelfbewustzijn kan zowel
persoonlijk als collectief zijn;
- draagt bij aan persoonlijke ontwikkeling/ identiteitsvorming;
- richt zich (mede) op leren door ervaren en beleven, op het vergroten van
betrokkenheid.
Daarnaast geldt specifiek voor goede erfgoededucatie:
- is leren met en over erfgoed;
- draagt bij aan het leren van geschiedenis (historisch besef);
- geeft zicht op cultuur en historische achtergronden van anderen en van
jezelf, waardoor je een verantwoordelijke houding kunt aannemen t.o.v. je
medemens;
- richt zich met name op de eigen omgeving van de leerlingen;
- verbindt het kleine verhaal (dichtbij en concreet) met de ‘grote’
geschiedenis;
- heeft context nodig en reflectie: weten wat je beleeft om werkelijk betekenis
te kunnen geven aan je omgeving;
- is dynamisch/draagt dualiteit 16 in zich: goede erfgoededucatie leert
kinderen dat er vele kanten aan één zaak zitten en voorkomt ééndimensionaal
denken. Je wordt als het ware uitgenodigd om je te
verplaatsen in anderen;
- leent zich voor vakoverstijgend werken;
- draagt bij aan het ontwikkelen van diverse competenties (zoals
onderzoeken, vragen stellen, samenwerken, presenteren) en vaardigheden
.
14
o.a. op basis van Theoretisch kader voor erfgoededucatie, dat het Erfgoedhuis Zuid-Holland in 2008
publiceerde, de column van Ellen Snoep en artikelen en lezingen van Carla van Boxtel.
15
Voor geschiedenisonderwijs bijvoorbeeld kan erfgoededucatie aansluiten bij de tien tijdvakken uit
het curriculum, bij de Canon van Nederland en eventueel een regionale/provinciale canon. De canon
wordt expliciet genoemd in de kerndoelen voor primair (kerndoel 52) en onderbouw voortgezet
onderwijs (kerndoel 37), als uitgangspunt ter illustratie van de tien tijdvakken.
Zie entoen.nu voor de Canon.
16
dit is niet vanzelfsprekend, want erfgoededucatie wordt – ook in het buitenland – nog wel eens
ingezet om één bepaalde identiteit uit te stralen. Goede erfgoededucatie versimpelt echter niet en kan
juist bijdragen aan een ‘multi-perspectivische’ benadering, zoals Carla van Boxtel vaak bepleit (zie ook
noot 9).
6

Positionering Erfgoededucatie
De onderzoeken die aan de EUR en RUG worden uitgevoerd, in combinatie met de
rijksregeling Cultuureducatie met Kwaliteit kunnen de positie en organisatie van de
(ondersteuning van de) erfgoededucatie in de komende jaren veranderen. Op dit
moment is de situatie als volgt:
In het Nederlandse overheidsbeleid is het zo gegroeid dat erfgoededucatie gezien
wordt als één van de drie soorten cultuureducatie .
17 . Schematisch:
.
Kunsteducatie
Erfgoededucatie
Mediaeducatie
Onder invloed van de praktische organisatie van de ondersteuning van scholen op
hun cultuureducatie bestaat ook een ander beeld van de positie van erfgoededucatie,
namelijk als ‘zevende discipline’. Zie schema hieronder. Dit is zo gegroeid doordat de
ondersteuningsinstellingen voor kunst- en cultuureducatie en –participatie (verenigd
in de Raad van Twaalf) 18 vanouds expertise in huis hebben op de verschillende
kunstdisciplines. Binnen die structuur is erfgoededucatie toegevoegd.
17 Zie: http://www.cultuurnetwerk.nl/cultuureducatie/wat_is_cultuureducatie.html
18 http://www.raadvantwaalf.nl/
.
7

Beeldend
Drama
Literair
AV
De positionering van erfgoededucatie als een vorm van cultuureducatie is iets wat
overigens vooral in het primair onderwijs een rol speelt.
In het nieuwe beleidskader ‘Cultuureducatie met Kwaliteit’ 19 is expliciet gekozen voor
een ingang via de kerndoelen Kunstzinnige Oriëntatie. Erfgoededucatie komt zo aan
bod via kerndoel 56, ‘De leerlingen verwerven enige kennis over en krijgen
waardering voor aspecten van cultureel erfgoed’, maar wordt niet in relatie gebracht
met wereldoriëntatie. In de praktijk kan dit een vernauwing inhouden voor de
betekenis van erfgoededucatie binnen het primair onderwijs.
Bij het voortgezet onderwijs wordt erfgoededucatie vaker gekoppeld aan de vakken
geschiedenis, aardrijkskunde en een terrein als burgerschapsvorming. Dit zie je ook
terug in de kerndoelen.
Binnen het VO zou erfgoededucatie ook meer aan cultuuronderwijs gekoppeld
kunnen worden. In de praktijk zien we sinds de invoering van CKV (Culturele en
Kunstzinnige Vorming) dat – met uitzondering van museumbezoek - de C minder
ingevuld wordt dan de kunstkant. Daarnaast blijft vakoverstijgend werken in het VO
een lastig punt om roostertechnische en andere redenen. Vaak heeft het vooral
plaats in projectweken.
Zowel binnen primair als voortgezet onderwijs biedt erfgoededucatie goede
handvatten voor implementatie van de canon op landelijk en regionaal niveau,
aansluitend bij wereldoriëntatie/geschiedenis.
In het onderzoeksprogramma ‘Cultuur in de Spiegel’ wordt onderscheid gemaakt
tussen ‘cultuur’ en ‘cultuuronderwijs’. Cultuur wordt gedefinieerd als alles wat
mensen maken en doen. Cultuur is zodoende verbonden met alle vakken: alle
onderwijs is onderwijs in cultuur.
19 zie bv http://www.cultuurplein.nl/culturele-instellingen/overheidsbeleid/subsidiesrijk/matchingsregeling-cultuureducatie-met-kwaliteit
Dans
Muziek
Erfgoed
8

Cultuuronderwijs is onderwijs over cultuur en in cultureel (zelf)bewustzijn. De reflectie
over het cultureel zelfbewustzijn kan zijn:
- persoonlijk (individueel)
- gemeenschappelijk (collectief, historisch)
- menselijk (universeel)
Op deze verschillende niveaus kan ook met erfgoededucatie worden gewerkt
(erfgoed van jezelf, van de omgeving, van iedereen). Collega Anja Sinnige van
Keunstwurk schetst het volgende beeld van de inbedding van erfgoedonderwijs in
het onderwijs, mede op basis van Cultuur in de Spiegel:
Erfgoedonderwijs
Cultuuronderwijs
Nederlands
Engels
Friese taal (scholen in de Stellingwerven en scholen buiten Friesland zijn vrijgesteld)
Rekenen/wiskunde
Oriëntatie op jezelf en de wereld
Kunstzinnige oriëntatie
Bewegingsonderwijs
Uit bovenstaande schema’s blijkt dat er heel verschillend wordt gedacht over de
positionering van erfgoededucatie (dat verschilt zelfs per provincie!) en dat heeft
ongetwijfeld te maken met de breedte van het onderwerp. Die breedte is de kracht,
maar als het om positionering gaat tegelijk een risico, omdat het in zijn breedte vaak
over bestaande indelingen van vakgebieden heen gaat en daarmee aan
zichtbaarheid kan inboeten. Erfgoededucatie heeft last van verkokering: van de
bestaande indelingen, die in feite kunstmatig zijn (zoals de hierboven geschetste
verschillen in aansluiting op primair en voortgezet onderwijs, op wetenschappelijk
niveau sluit het weer anders aan).
9

Joost Kuggeleijn, senior beleidsmedewerker van het ministerie van OCW en
verantwoordelijk voor het programma Cultuureducatie met Kwaliteit, stelde in een
gesprek over erfgoededucatie 20 twee vragen, die volgens hem van belang zijn voor
het draagvlak van erfgoededucatie:
1. Maakt het onderwijs genoeg gebruik van erfgoed?
2. Is de ‘erfgoeddimensie’ in het onderwijs voldoende aanwezig?
In vraag 1 gaat het om erfgoed als objecten. Bij het woord ‘erfgoeddimensie’ denkt
Kuggeleijn aan waarden zoals wij die hierboven op pagina 6 beschrijven als
kwaliteitskenmerken voor erfgoededucatie.
De infrastructuur
Ondanks de verschillen in uitgangspunten is het mogelijk kwalitatief goed
erfgoedonderwijs te ontwikkelen en de uitvoering daarvan te ondersteunen. Landelijk
gezien ziet de ondersteuningsstructuur er als volgt uit:
Op landelijk niveau is de erfgoededucatietaak van Erfgoed Nederland in 2012
overgegaan naar Cultuurnetwerk Nederland en per 1 januari 2013 meeverhuisd naar
het LKCA, het nieuwe landelijke kennisinstituut voor cultuureducatie en
amateurkunst, waar Cultuurnetwerk Nederland in is opgegaan.
In het activiteitenplan van het nieuwe instituut wordt apart aandacht besteed aan de
erfgoededucatietaken. Hieronder vallen onder meer de website erfgoededucatie, de
LinkedIn groep erfgoededucatie, de Leerstoel Historische Cultuur en Educatie, het
Platform erfgoededucatie en de contacten met uitgeverij Thieme-Meulenhoff
(methode Feniks). In het kader van het bevorderen van onderlinge uitwisseling
worden ook jaarlijks bijeenkomsten georganiseerd; de eerste was op 5 november
2012.
In het ‘Platform erfgoededucatie’ treffen diverse werkvelden elkaar die zich op eigen
manier bezig houden met erfgoededucatie: wetenschap (Erasmusuniversiteit),
beroepsopleiding (Reinwardt Academie), kennis/beleid (Cultuurnetwerk, RCE) en
praktijk (vertegenwoordiger vakoverleg en directeur entoen.nu). Ook Directie Erfgoed
van OCW zal in dit platform plaats gaan nemen.
In het platform wordt informatie uitgewisseld, werkzaamheden afgestemd en bekeken
op welke wijze actuele thema’s m.b.t. erfgoededucatie op de juiste agenda’s kunnen
worden gezet.
In de meeste provincies bestaan overkoepelende erfgoedinstellingen (veelal
“erfgoedhuizen”, aangesloten bij OPEN – het landelijk Overleg Provinciale
Erfgoedhuizen Nederland) en overkoepelende steuninstellingen voor cultuureducatie
(veelal aangesloten bij de Raad van Twaalf). Zowel de Rv12-instellingen als
verschillende erfgoedhuizen ondersteunen de scholen bij het ontdekken van de
mogelijkheden van cultuureducatie, het formuleren en implementeren van een
cultuureducatiebeleid en het formuleren van de wensen richting erfgoedinstellingen
m.b.t. educatieve activiteiten.
20
Gesprek met Riet de Leeuw (directie Erfgoed OCW), Joost Kuggeleijn (directie Kunsten OCW) en
twee leden van het vakoverleg (Vibeke Roeper en Arja van Veldhuizen) op 11 02 13 bij OCW.
10

De OPEN-instellingen ondersteunen de erfgoedinstellingen ook in praktische en
inhoudelijke zin (bijvoorbeeld: praktisch, hoe ontvang je een grote groep kleuters of
brugklassers? Inhoudelijk: welk verhaal wil je vertellen aan de bezoekende
schoolklas en met behulp van welke didactische middelen doe je dat?). Regionale
bijeenkomsten van interne cultuurcoördinatoren (icc-ers) van basisscholen (meestal
door Rv12-instellingen georganiseerd) kunnen een platform zijn waar basisscholen
en erfgoedinstellingen elkaar ontmoeten en waar plannen en ervaringen worden
uitgewisseld.
De laatste tijd is het veld van de ondersteuningsinstellingen op het gebied van
cultuureducatie en erfgoed sterk in beweging. In een aantal provincies is
erfgoededucatie als taakgebied verschoven van een OPEN-instelling naar een Rv12instelling.
Onder invloed van bezuinigingen is zowel het takenpakket als het
voortbestaan van een aantal provinciale ondersteuningsinstellingen op dit moment
onzeker. De positionering van erfgoededucatie en onderlinge afspraken hierover
vragen daardoor extra aandacht.
De provinciale ondersteuners op het gebied van erfgoededucatie treffen elkaar
tijdens een driemaandelijks vakoverleg. Hierbij zijn zowel vertegenwoordigers van
Rv12- als van OPEN-instellingen aanwezig. Het LKCA is eveneens
vertegenwoordigd en ondersteunt het vakoverleg. De uitwisseling heeft onder meer
tot doel het beleid op elkaar af te stemmen en te voorkomen dat elke provincie het
wiel opnieuw uitvindt bij het ontwikkelen van erfgoededucatieve projecten. 21
21 Friesland, Groningen, Gelderland: OPEN èn Rv12; Drenthe, Noord-Holland: Rv12; Flevoland,
Utrecht, Zuid-Holland, Zeeland, Noord-Brabant: OPEN.
Limburg en per januari 2013 ook Overijssel hebben geen vertegenwoordiging op
erfgoededucatiegebied.
11