Programma (PDF 4Mb - IGO Doelencongres 2013

P r o g r a m m a
17 e congres infertiliteit,
gynaecologie en obstetrie
rotterdam, de Doelen 4, 5 en 6 maart 2009
elf verschillende dagprogramma’s
inschrijving per dagprogramma
aCCrEDITaTIE NVog, VVog, KNoV, BEN, NVTg EN NVVS
www.igoandpractice.nl

Is er een pil zonder de
gebruikelijke ‘ups’ and ‘downs’?
YAZ 24+4 oraal anticonceptivum met nieuw innameschema 1,2
YAZ 24+4: langere onderdrukking ovariële activiteit 1
YAZ 24+4: kortere pilpauze, minder hormoonschommelingen 1,3,4
YAZ 24+4: reduceert PMS klachten 5,6
YAZ 24+4: eff ectief tegen acne 2,7,8,9
De pil waar je mee doorgaat
Referenties: 1. Klipping C, Duijkers I, Trummer D, et al. Suppression of ovarian activity with a drospirenone-containing oral contraceptive in a 24/4 regimen. Contraception 2008;78:16-25 2. Koltun W, Lucky AW, Thiboutot D, et al. Effi cacy and safety of 3 mg drospirenone /20 mcg ethinylestradiol oral
contraceptive administered in 24/4 regimen in the treatment of acne vulgaris: A randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Contraception 2008;249-256 3. Bachmann G, Sulak PJ. Sampson-Landers C, Benda N, Marr J. Effi cacy and safety of a low-dose 24-day oral contraceptive containing 20μg
ethinylestradiol and 3 mg drospirenone. Contraception 2004;191-198 4. Sulak PJ, Scow RD, Preece C, et al. Hormone withdrawal symptoms in oral contraceptive users. Obstet Gynecol 2000;95(2):261–6. 5. Yonkers KA, Brown C, Pearlstein TB, et al. Effi cacy of a new low-dose oral contraceptive with drospirenone
in premenstrual dysphoric disorder. Obstet Gynecol 2005;106(3):492–501 6. Pearlstein TB, Bachmann GA, Zacur HA, et al. Treatment of premenstrual dysphoric disorder with a new drospirenone-containing oral contraceptive formulation. Contraception 2005;72(6):414–21 7. Maloney,J.M.,Kunz, M.,Lee-Rugh,
S.,Sampson-Landers, C. and Korner P. Drospirenone 3mg/ethinylestradiol 20 mcg combined oral contraceptive in the threatment of acne vulgaris: lesion count,ISGA I. Poster presented at ACOG, 2007 8. Lucky A, Koltun W, Sampson-Landers C, et al. A randomized controlled trial of a low-dose COC containing
ethinylestradiol 20mcg + drospirenone 3 mg in the treatment of acne vulgaris: ii) lesion counts, hormone levels and patient satisfaction. XVIII World Congress of Gynaecology & Obstetrics (FIGO) Kuala Lumpur, Malaysia, 5–10 November 2006. 9. SPC YAZ ® 24+4 , 2008. Samenstelling Elke lichtroze fi lmomhulde
tablet bevat 0,020 mg ethinylestradiol (als betadexclatraat) en 3 mg drospirenon. De witte tabletten bevatten geen werkzame stoff en. De lichtroze tablet bevat 46 mg lactose, de witte tablet 50 mg lactose. Indicatie Orale anticonceptie. Contra-indicaties Manifeste of eerder doorgemaakte veneuze trombose
(diepe veneuze trombose, longembolie). Manifeste of eerder doorgemaakte arteriële trombose (zoals myocardinfarct) of prodromale aandoeningen (zoals angina pectoris en ‘transient ischaemic attack’). Manifest of eerder doorgemaakt cerebrovasculair accident. Aanwezigheid van (een) ernstige of meervoudige
risicofactor(en) voor het ontstaan van arteriële trombose: diabetes mellitus met vasculaire symptomen; ernstige hypertensie; ernstige dyslipoproteïnemie. Erfelijke of verworven predispositie voor veneuze of arteriële trombose, zoals APC-resistentie, antitrombine-III-defi ciëntie, proteïne-C-defi ciëntie, proteïne-
S-defi ciëntie, hyperhomocysteïnemie en antifosfolipide-antilichamen (anticardiolipine-antilichamen, lupus-anticoagulans). Pancreatitis of een voorgeschiedenis daarvan, indien geassocieerd met ernstige hypertriglyceridemie. Manifeste of eerder doorgemaakte ernstige leveraandoeningen, zolang de
leverfunctiewaarden niet genormaliseerd zijn. Ernstige nierinsuffi ciëntie of acuut nierfalen. Manifeste of eerder doorgemaakte levertumoren (benigne of maligne). Aanwezigheid van geslachtshormoonafhankelijke maligne aandoeningen (bijvoorbeeld van de geslachtsorganen of de mammae), of het vermoeden
daarvan. Vaginale bloedingen waarvan de diagnose niet is gesteld. Geschiedenis van migraine met focale neurologische symptomen. Overgevoeligheid voor de werkzame bestanddelen of voor één van de hulpstoff en van de fi lmomhulde YAZ ® 24+4 -tabletten. Speciale waarschuwingen en voorzorgen bij
gebruik De aanwezigheid van één ernstige risicofactor of van meer risicofactoren voor respectievelijk veneuze of arteriële aandoeningen kan ook een contra-indicatie vormen. De mogelijkheid van een therapie met anticoagulantia zou ook in overweging moeten worden genomen. Gebruiksters van
gecombineerde OAC’s moeten er speciaal op gewezen worden om hun arts te raadplegen in geval van mogelijke symptomen van trombose. In geval van vermoede of bevestigde trombose moet het gebruik van het gecombineerde OAC worden gestaakt. Bijwerkingen De volgende ongewenste
geneesmiddelenreacties werden tijdens het gebruik (vaak >1% en ≤10%) van YAZ ® 24+4 gerapporteerd: emotionele labiliteit, hoofdpijn, misselijkheid, pijn in de borsten, metrorragie, amenorroe. Zie verder de SPC-tekst. Handelsvorm Verpakkingen met 3 strips. 1 strip bevat 24 lichtroze werkzame fi lmomhulde
tabletten en 4 witte fi lmomhulde placebotabletten. Registratienummer RVG 33842. Naam en adres van de registratiehouder Bayer B.V., Energieweg 1, 3641 RT Mijdrecht, tel. 0297 280666. Datum van goedkeuring/ herziening van de SPC Juni 2008. Afl everingsstatus UR. Verstrekkingsstatus
YAZ ® 24+4 wordt niet volledig vergoed. Stand van informatie September 2008. Uitgebreide informatie (SPC) is op aanvraag verkrijgbaar.
U-1572-NL 07.2008

programma
17 e congres infertiliteit,
gynaecologie en obstetrie
rotterdam, de Doelen 4, 5 en 6 maart 2009

Van een farmaceutisch bedrijf verwacht je geneesmiddelen die werken, middelen die er toe
doen. Schering-Plough zoekt en vindt deze medicijnen nu samen met Organon. Er is bijvoorbeeld
een middel dat levens kan redden van vrouwen met borstkanker, een middel dat paren met
vruchtbaarheidsproblemen kan helpen om kinderen te krijgen en een middel dat kan voorkomen
dat je in een rolstoel komt door reuma.
Wij blijven zoeken naar nieuwe geneesmiddelen voor aandoeningen die nu nog onvoldoende
behandeld kunnen worden. Er zijn veelbelovende nieuwe behandelmogelijkheden in onderzoek
voor kanker, hart- en vaatziekten, schizofrenie, infectieziekten, onvruchtbaarheid, anesthesie en
AIDS.
Sinds 2000 hebben we middelen in Nederland geïntroduceerd waarmee een groot verschil is bereikt in het leven van
patiënten met borstkanker, eierstokkanker, hersentumoren, hypercholesterolemie, ziekte van Crohnen colitis ulcerosa,
onvruchtbaarheid, dodelijke infecties bij immuun deficiënte patiënten (AIDS, leukemie),depressie, anticonceptiewens,
reumatoïde artritis, artritis psoriatica, ziekte van Bechterew en psoriasis.
www.schering-plough.com

inhoudsopgave
Accreditatie 6
Proceedings 6
Hoofdsponsor Plus 6
Hoofdsponsors 6
Voorwoord 7
Commissies Wetenschappelijk Programma 8
Sprekers, moderatoren en voorzitters 8
WOENSDAG 4 MAART 2009
DAGPROGRAMMA 1
RepRoduCTieve geneesKunde anno 2009 14
DAGPROGRAMMA 2
Benigne gYnaeCoLogie anno 2009 16
DAGPROGRAMMA 3
FoeTaLe eChosCopie anno 2009 17
DONDERDAG 5 MAART 2009
DAGPROGRAMMA 4 DEEL 1
oBsTeTRie pReConCepTioneeL anno 2009 21
DAGPROGRAMMA 4 DEEL 2
oBsTeTRie anTenaTaaL anno 2009 21
DAGPROGRAMMA 5
onCoLogisChe gYnaeCoLogie anno 2009 23
DAGPROGRAMMA 6
sCopieËn in de gYnaeCoLogie anno 2009 25
DAGPROGRAMMA 7
seKsueLe disFunCTies; inZiChTen anno 2009 27
VRIJDAG 6 MAART 2009
DAGPROGRAMMA 8
oBsTeTRie peRinaTaaL anno 2009 31
DAGPROGRAMMA 9
uRogYnaeCoLogie anno 2009 33
DAGPROGRAMMA 10
veRLosKunde en gYnaeCoLogie in de TRopen anno 2009 34
DAGPROGRAMMA 11
LiFeLong LeaRning en ManageMenT anno 2009 36
Inschrijving, kosten en betaling dagprogramma’s 37
Onsite inschrijving is niet mogelijk 37
Congresbalie, congreszalen 38
Hotelaccommodatie, reservering en betaling 38
Aanvullende informatie 40
Notities bij de plattegrond; adres de Doelen; trein of auto? 40
Plattegrond Rotterdam Centrum 41
Woensdag 4 MaaRT
dondeRdag 5 MaaRT
vRiJdag 6 MaaRT

aCCRediTaTie
pRoCeedings
hooFdsponsoR pLus
hooFdsponsoRs
De NVog heeft het gehele congres (drie dagen) met 19 punten geaccrediteerd. Elk
programma apart: 6 punten, behalve dagprogramma 3 -woensdag 4 maart 2009-, ‘Foetale
echoscopie anno 2009’- waarvoor 7 punten zijn toegekend.
VVog Bij het Paritair Comité is accreditatie aangevraagd. De verwachting is
gerechtvaardigd dat het maximum aantal punten zal worden toegekend -evenals bij de
voorgaande congressen in deze reeks-. Zodra de accreditatienummers bekend zijn zullen
deze op de website van het congres worden geplaatst.
KNoV Accreditatie is toegekend aan de dagprogramma’s ‘Foetale echoscopie anno 2009’
-4 maart 2009-, ‘Obstetrie preconceptioneel en antenataal anno 2009’ -5 maart 2009- en
‘Obstetrie perinataal anno 2009’ -6 maart 2009-.
A 09-005, 04-03-09, score 6 uur
A 09-006, 05-03-09, score 6 uur
A 09-007, 06-03-09, score 6 uur
BEN Aan het dagprogramma ‘Foetale echoscopie anno 2009’ -4 maart 2009- zijn 6 punten
toegekend.
NVTg Het dagprogramma ‘Verloskunde en gynaecologie in de tropen’ -6 maart 2009- is
geaccrediteerd met 2 studiepunten.
NVVS Het dagprogramma ‘Seksuele disfuncties; inzichten anno 2009’ -5 maart 2009- is
geaccrediteerd voor 6 punten.
Evenals in 2007 zullen de proceedings door DCHG worden uitgegeven. Alleen door deelname aan het congres zal
men over de proceedings kunnen beschikken.
Bayer Schering Pharma
Ferring
Organon Schering-Plough

vooRWooRd
De Doelencongresreeks infertiliteit, gynaecologie
en obstetrie voor de niet-universitaire Nederlandse
en Vlaamse gynaecoloog (IGO Doelencongressen)
is in 1990 gestart vanwege de in de jaren tachtig
van de vorige eeuw opgetreden subspecialisatie in
de universitaire klinieken. De opzet was en is nog
steeds het specialisme in drie dagen tijd in de volle
omvang op een gestructureerde wijze aanbieden
middels bondige voordrachten met duidelijke
conclusie en volledige, uitgebreide proceedings.
Voor elk sub/superspecialisme afzonderlijk
samengestelde Commissies Wetenschappelijk
Programma (CWP) stellen het programma samen.
Voorzitters, moderatoren en sprekers zijn onder
meer afkomstig van alle 12 Nederlandse en Vlaamse
universiteitsklinieken. Daarnaast zijn vanwege
specifieke kennis ook veel sprekers uit nietuniversitaire
ziekenhuizen en instituten afkomstig.
Verder wordt een aantal op de voorgrond tredende
buitenlandse sprekers uitgenodigd. De proceedings
zijn bij aanvang van het congres voor elke deelnemer
beschikbaar. Deze uitgangspunten hebben zich
bewezen en zijn dan ook gehandhaafd.
Voor de niet-universitaire gynaecoloog is er geen enkel
ander congres dat in drie dagen tijd zoveel specifiek
op hem/haar gerichte informatie aanreikt. En dat
maakt deze congresserie uniek. Ook voor de aios: het
specialisme waarvoor zij gekozen hebben, biedt zich in
volle omvang aan: genieten dus.
Met de toename van sub- en superspecialismen is het
programma-aanbod per congres door de jaren heen
ook toegenomen; dit 17 e IGO Doelencongres omvat elf
dagprogramma’s.
Van de elf dagprogramma’s 2009 zijn er twee nieuw:
- Seksuele disfuncties; inzichten anno 2009.
Dit programma beoogt ter verbetering van de
patiëntenzorg een begin van einde te maken aan
de vrij strikt gescheiden kennisdomeinen van de
gynaecoloog en seksuoloog.
- Verloskunde en gynaecologie in de tropen anno
2009.
Hoe verschillend van de westerse wereld wordt het
specialisme in de tropen uitgeoefend?
Gynaecologen met nadrukkelijke tropenervaring
zullen u daarover informeren.
Het programma is behalve voor de tropenopleider
(de opleiding tot tropenarts is voorbehouden aan de
niet-universitaire praktijk), de aanstaande tropenarts,
alsook voor elke geïnteresseerde bedoeld. Steun van
de tropenopleider aan de aanstaande tropenarts om
aan dit specifieke dagprogramma deel te nemen,
wordt verondersteld.
Het dagprogramma “Lifelong learning” is een
voortzetting van het overeenkomstige dagprogramma
in 2007; daar is “management” nu aan toegevoegd.
Voor degene die niet alleen in vakinhoudelijke aspecten
is geïnteresseerd biedt
dit programma toch die
informatie waar men in de
dagelijkse praktijk veel profijt
van zal hebben.
De afgelopen twee decennia
hebben echoscopisten,
2 e lijnsverloskundigen en
fertiliteitsartsen hun entree in
de niet-universitaire praktijk
gemaakt. Elk voor zich helpen
zij de kwaliteit van zorg te vergroten. De afzonderlijk te
onderscheiden programma’s zijn dan ook mede voor
hen bedoeld. Maar ook voor de 1 e lijnsverloskundige.
Accreditatie van voor verschillende beroepsgroepen
van belang zijnde dagprogramma’s, is toegekend.
De kwaliteitslat van nascholing is bij dit congres
door de CWP opnieuw hoog gelegd. Dankzij de
inspanning van velen is het mogelijk u die nascholing
aan te bieden. Een inspanning die zich slechts door
uw deelname aan het congres laat rechtvaardigen.
U alleen kunt door uw deelname dit congres tot een
succes maken en de basis leggen voor een eventueel
18 e editie van deze congresreeks. Een reeks die
financieel de steun van sponsors nodig heeft en
gelukkig ook krijgt. Dankzij die sponsoring kunt u voor
een relatief lage inschrijfprijs een zeer goed congres
volgen en in het bezit komen van een uniek en
kostbaar boek.
Tenslotte aanwijzingen voor het gebruik van dit
programmaboekje:
- Bij de inhoudsopgave zijn de dagkleuren
weergegeven.
- De dagprogramma’s zijn genummerd.
- Kleur en nummering vindt u op de rand van de
rechter pagina’s terug.
- De voorzitters en vice-voorzitters van de
CWP hebben een notitie als inleiding op het
desbetreffende programma geschreven. Deze
notities vindt u als eerste bij elke congresdag
geclusterd afgedrukt.
Dr. E. Slager

CoMMissies WeTensChappeLiJK pRogRaMMa
Het programma werd door een twaalftal commissies
opgesteld.
Voorzitters:
Prof. dr. B.C.J.M. Fauser, Prof. dr. M.P.M. Burger,
Dr. C.M. Bilardo, Prof. dr. E.A.P. Steegers,
Prof. dr. G.H.A. Visser, Prof. dr. G.G. Kenter,
Prof. dr. H.A.M. Brölmann, Dr. H.W. van Lunsen,
Prof. dr. H.P. van Geijn, Dr. H.A.M. Vervest,
Prof. dr. J.J.M. van Roosmalen en Dr. M.F. Schutte.
Vice-voorzitters:
Prof. dr. P. Devroey, Dr. S. Weyers, Dr. Ph. Loquet,
Dr. C.M. Bilardo, Prof. dr.Y. Jacquemyn, Prof. dr. F. Amant,
Dr. M.H. Emanuel, A.L. Thurkow, Dr. F.W. Jansen,
Prof. dr. A. Vansteenwegen, Prof. dr. P. Defoort,
Dr. P. Hinoul, Prof. dr. M.Temmerman, Prof. dr. F. Scheele.
Leden:
Dr. D. De Neubourg, Prof. dr. Th. D’Hooghe,
Dr. P.A. van Dop, Dr. H. Fatemi, Prof. dr. J.A.M. Kremer,
Dr. C.B. Lambalk, Dr. J.S.E. Laven,
Prof. dr. N.S. Macklon, Dr. W. Ombelet,
Dr. E.J.P. van Santbrink, Dr. W.M. Ankum,
Dr. M.Y. Bongers, Dr. J. Bosteels, Prof. dr. M. Dhont,
Dr. G.C.M. Graziosi, Dr. P. Puttemans,
Dr. J.M.A. Pijnenborg, Dr. H.W.P. Quartero,
Dr. J.W. van der Slikke, Dr. A.L. Thurkow,
I.M. Aalhuizen MSc, Prof. dr. W.J.J. Assendelft,
Dr. T. Brand, Prof. dr. M. Cornel, Dr. H.I.J. Wildschut,
Dr. A.C. Bolte, Prof. dr. G.G.M. Essed, Dr. J. van Eyck,
Dr. A. Franx, Prof. dr. J.M.M. van Lith,
Prof. dr. F. Lotgering, Prof. dr. S.G. Oei,
spReKeRs, ModeRaToRen en vooRZiTTeRs
BUITENLaNDSE SPrEKErS
Dr. A. Bhide, (London, UK)
Dr. T.J. Clark MD (hons), MRCOG, (Birmingham, UK)
Dr. A. Cobo, (Valencia, Spain)
Dr. S. Ghaem-Maghami, (London, UK)
Dr. P. Hilton, (Newcastle upon Tyne, UK)
Prof. dr. B. Jacquetin, (Clermont Ferrand, France)
T. Meguid, (Lilongwe, Malawi)
Prof. dr. K. Nicolaides, (London, UK)
Prof. dr. A. Sunde, (Trondheim, Norway)
Prof. dr. V. Vernaeve, (Barcelona, Spain)
UNIVErSITaIr NEDErLaND
academisch medisch Centrum, amsterdam
J.J. Bakker, MSc., verloskundige
Dr. C.M. Bilardo, gynaecoloog
Prof. dr. M.P.M. Burger, gynaecoloog
Dr. M. Goddijn, gynaecoloog
Dr. P.J. Hajenius, gynaecoloog
Dr. M. Kok, aios gynaecologie
Dr. E.T.M. Laan, psycholoog-seksuoloog NVVS
Dr. M. van Leeuwen, onderzoeker
Dr. P. Ramaekers, Dr. E. Sleurs,
Prof. dr. E.A.P. Steegers, Dr. F.P.H.A. Vandenbussche,
Dr. T. Vanderheyden, Prof. dr. C.W. Burger,
Prof. dr. Ph. De Sutter, Dr. M.J. Kagie,
Dr. R.F.P.M. Kruitwagen, Prof. dr. L.F.A.G. Massuger,
Dr. H.W. Nijman, Prof. dr. W. Tjalma,
Prof. dr. R. Van den Broecke, Dr. J. van der Velden,
Prof. dr. R.H.M. Verheijen, Prof. dr. A.G.J. van der Zee,
Dr. F.P.H.L.J. Dijkhuizen, Dr. P.M.A.J. Geomini,
Dr. C.D. de Kroon, C. Van Holsbeke, Dr. M.Y. Bongers,
Dr. R. Campo, Dr. M.E. Emanuel, J.H. de Kruif,
Dr. B.C. Schoot, S. Veersema, Prof. dr. J. Deprest,
Prof. dr. Ph. Koninckx, M.J.G.H. Smeets,
Dr. E.T.M. Laan, Prof. dr. J. van Lankveld, M. Luyens,
Ph.Th.M. Weijenborg, Prof. dr. W.C.M. Weijmar Schultz,
Prof. dr. P.P. van den Berg, Prof. dr. H.W. Bruinse,
Dr. J.J. Duvekot, Prof. dr. M. Hanssens, Dr. P. Hummel,
Prof. dr. Y. Jacquemyn, Prof. dr. H.H.H. Kanhai,
Dr. J. Lips, Prof. dr. J.G. Nijhuis,
Prof. dr. J.A.M. van der Post, Dr. F.J.M.E. Roumen,
Dr. F. Claerhout, K.B. Kluivers, A.L. Milani,
Dr. J.W.P.R. Roovers, Dr. S.E. Schraffordt Koops,
Dr. S. Smajda, Dr. C.H. van der Vaart, Dr. P.L. Venema,
Prof. dr. M.E. Vierhout, M.I.J. Withagen, I. van der Wijk,
Dr. M. Lagro, Dr. J.H. Schagen van Leeuwen,
Dr. L. van Lonkhuijzen, Dr. K. Roelens, Y. Rijken,
Dr. D.A.A. Verkuyl, M.G.K. Dijksterhuis, Dr. A. Hoek,
Prof. dr. A.A.W. Peters, Dr. M.A.H.M. Wiegerinck.
Lid en coördinator:
Dr. E. Slager
Prof. dr. M.M. Levi, haematoloog
Dr. M.J.M.H. Lombarts, sociaal geneeskundige
Dr. H.W. van Lunsen, arts-seksuoloog NVVS
Dr. M.C. Michel, pharmacoloog
Dr. E. Pajkrt, gynaecoloog
Prof. dr. J.A.M. van der Post, gynaecoloog
Dr. J.P.W.R. Roovers, gynaecoloog
H.J.M.M. Termeer, psycholoog-seksuoloog i.o.
Dr. J. van der Velden, gynaecoloog
Dr. A.M. Westermann, medisch oncoloog
Vrije Universiteit medisch Centrum, amsterdam
Dr. P.C.A.M. Bakker, gynaecoloog
Dr. A.C. Bolte, gynaecoloog
Prof. dr. H.A.M. Brölmann, gynaecoloog
Prof. dr. M.C. Cornel, klinisch geneticus
Prof. dr. H.P. van Geijn, gynaecoloog
Dr. J.A.F. Huirne, gynaecoloog
Dr. W.J.H.J. Meijerink, chirurg
Dr. P. de Ronde, internist-endrocrinoloog
Prof. dr. F. Scheele, gynaecoloog
Prof. dr. J.I.P. de Vries, gynaecoloog

spReKeRs, ModeRaToRen en vooRZiTTeRs veRvoLg
Universitair medisch Centrum groningen
Prof. dr. P.P. van den Berg, gynaecoloog
Dr. J.J.H.M. Erwich, gynaecoloog
Dr. H. Knegtering, psychiater
Dr. A. Mantingh, gynaecoloog
G.T. van der Meer, aios urologie
Prof. dr. M.J.E. Mourits, gynaecoloog
Dr. P.G. Pieper, cardioloog
Prof. dr. W.C.M. Weijmar Schultz, gynaecoloogseksuoloog
NVVS
Prof. dr. A.G.J. van der Zee, gynaecoloog
Dr. G.G. Zeeman, gynaecoloog
Leids Universitair medisch Centrum
J. van Dillen, aios gynaecologie
H.E. de Groot, psycholoog-seksuoloog NVVS
Dr. F.W. Jansen, gynaecoloog
Prof. dr. H.H.H. Kanhai, gynaecoloog
Prof. dr. G.G. Kenter, gynaecoloog
Dr. C.D. de Kroon, aios gynaecologie
Dr. M.M. ter Kuile, psycholoog-seksuoloog NVVS
Prof. dr. J.M.M. van Lith, gynaecoloog
Prof. dr. A.A.W. Peters, gynaecoloog
Dr. Q.D. Pieterse, gynaecoloog
Prof. dr. J. van Roosmalen, gynaecoloog
Prof. dr. J.B.M.Z. Trimbos, gynaecoloog
Dr. F.P.H.A. Vandenbussche, gynaecoloog
Ph.Th.M. Weijenborg, gynaecoloog
Universitair medisch Centrum Nijmegen
Dr. R.L.M. Bekkers, gynaecoloog
M.A.P.C. van Ham, gynaecoloog
Dr. J. Heesakkers, uroloog
Prof. dr. J.A.M. Kremer, gynaecoloog
Prof. dr. L.F.A.G. Massuger, gynaecoloog
Th.E. Nieboer, aios gynaecologie
Dr. P.B. Ottevanger, medisch oncoloog
Dr. R. Stienstra, anaesthesist
Prof. dr. M.E. Vierhout, gynaecoloog
academisch Ziekenhuis maastricht
Dr. G.A.J. Dunselman, gynaecoloog
Prof. dr. G.G.M. Essed, gynaecoloog
Dr. G. van Koeveringe, uroloog
Prof. dr. R. Kruitwagen, gynaecoloog
Prof. dr. J.J.D.M. van Lankveld, psycholoog-seksuoloog
NVVS
Prof. dr. J.G. Nijhuis, gynaecoloog
Dr. L.L.H. Peeters, gynaecoloog
Erasmus medisch Centrum, rotterdam
H.J. van Beekhuizen, gynaecoloog
Dr. M.P. van den Berg, psychiater
D. Berks, aios gynaecologie
Prof. dr. C.W. Burger, gynaecoloog
Dr. J.J. Duvekot, gynaecoloog
Dr. N. Exalto, gynaecoloog
Prof. dr. J.S.E. Laven, gynaecoloog
Dr. W.I. van der Meijden, dermatoloog-veneroloog
Dr. E. Slager, gynaecoloog
Prof. dr. E.A.P. Steegers, gynaecoloog
Dr. R.P.M. Steegers-Theunissen, arts-epidemioloog
A. Steensma, gynaecoloog
Dr. H.I.J. Wildschut, gynaecoloog
Universitair medisch Centrum Utrecht
Prof. dr. H.W. Bruinse, gynaecoloog
A.C.C. Evers, arts-onderzoeker
Prof. dr. B.C.J.M. Fauser, gynaecoloog
E. Knauff, aios gynaecologie
Dr. A. Kwee, gynaecoloog
Dr. G.C.M.L. Page-Christiaens, gynaecoloog
B.B. van Rijn, aios gynaecologie
M. Rijpert, arts-onderzoeker
Dr. C.H. van der Vaart, gynaecoloog
Dr. H.W. de Valk, internist
Prof. dr. R.H.M. Verheijen, gynaecoloog
F.F.T. Ververs, apotheker
Prof. dr. G.H.A. Visser, gynaecoloog
E. Wortelboer, arts-onderzoeker
Universiteit Utrecht, Directie onderwijs en
opleidingen
Prof. dr. G. Croiset
UNIVErSITaIr VLaaNDErEN
Universitair Ziekenhuis antwerpen, Edegem
Dr. B. Op de Beeck, radioloog
Prof.. dr. Y. Jacquemyn, gynaecoloog
Dr. P. Ramaekers, gynaecoloog
Dr. E. Sleurs, gynaecoloog
Prof. dr. W. Tjalma, gynaecoloog
Universitair Ziekenhuis gent
Prof. dr. R. Van den Broecke, gynaecoloog
Prof. dr. P. Defoort, gynaecoloog
Prof. dr. M. Dhont, gynaecoloog
Dr. N. Dhont, gynaecoloog
Dr. K. Roelens, gynaecoloog
Prof. dr. M. Temmerman, gynaecoloog
Dr. P. Tummers, gynaecoloog
Dr. S. Weyers, gynaecoloog
Universiteit gent, Vakgroep Wijsbegeerte en
moraalwetenschap
Prof. dr. G. Pennings, ethicus
academisch Ziekenhuis Vrije Universiteit Brussel
Prof. dr. J.J. Amy, gynaecoloog (em.)
Prof. dr. P. Devroey, gynaecoloog
Dr. D. Stoop, gynaecoloog
Prof. dr. H. Tournaye, gynaecoloog
Universitair Ziekenhuis Leuven
Prof. dr. F. Amant, gynaecoloog
Dr. K. Van Calsteren, aios gynaecologie
Prof. dr. J. Deprest, gynaecoloog
Prof. dr. T. D’Hooghe, gynaecoloog

10
spReKeRs, ModeRaToRen en vooRZiTTeRs veRvoLg
Dr. T. Van Gorp, gynaecoloog
Prof.. dr. D. De Ridder, gynaecoloog
Prof. dr. A. Vansteenwegen, relatietherapeut
Dr. J. Verguts, gynaecoloog
NIET-UNIVErSITaIr NEDErLaND
máxima medisch Centrum, Veldhoven
Dr. M.Y. Bongers, gynaecoloog
P.M.A.J. Geomini, gynaecoloog
Prof. dr. S.G. Oei, gynaecoloog
Dr. M.A.H.M. Wiegerinck, gynaecoloog
Sint Elisabeth Ziekenhuis, Tilburg
Dr. A. Franx, gynaecoloog
Dr. P. Kil, uroloog
Dr. H.A.M. Vervest, gynaecoloog
TweeSteden Ziekenhuis, Tilburg
A.P. Drogtrop, gynaecoloog
Dr. J.M.A. Pijnenborg, gynaecoloog
Ikazia Ziekenhuis, rotterdam
M.G.K. Dijksterhuis, gynaecoloog
Spaarne Ziekenhuis, Hoofddorp
I.M. Custers, aios gynaecologie
Dr. M.H. Emanuel, gynaecoloog
C.R. Kowalik, aios gynaecologie
atrium medisch Centrum, Heerlen
Dr. F.J.M.E. Roumen, gynaecoloog
M.L.H. Wassen, aios gynaecologie
Sint antonius Ziekenhuis, Nieuwegein
Dr. J.H. Schagen van Leeuwen, gynaecoloog
S. Veersema, gynaecoloog
medisch Spectrum Twente, Enschede
Dr. E. Everhardt, gynaecoloog
Dr. H.R. Franke, gynaecoloog
Dr. H.W.R. Quartero, gynaecoloog
medisch Centrum Leeuwarden
Dr. J. Stekelenburg, gynaecoloog
martini Ziekenhuis, groningen
L.R.C.W. van Lonkhuijzen, aios gynaecologie
Diakonessenhuis, Utrecht
Dr. P.C. Scholten, gynaecoloog
Catharina Ziekenhuis, Eindhoven
Dr. P.A. van Dop, gynaecoloog
S.M.I. Kuppens, gynaecoloog
Dr. B.C. Schoot, gynaecoloog
Ziekenhuis rijnstate, arnhem
Dr. F.P.H.L.J. Dijkhuizen, gynaecoloog
Isala Klinieken, Zwolle
J.R. Dijkstra, gynaecoloog
Haga Ziekenhuis, Den Haag
Dr. P.L. Venema, uroloog
gelre Ziekenhuizen, locatie Lukas, apeldoorn
Dr. K.M. Paarlberg, gynaecoloog
Sint Lucas andreas Ziekenhuis, amsterdam
Dr. M.H.B. Heres, gynaecoloog
Prof. dr. F. Scheele, gynaecoloog
Dr. J.Th.M. van der Schoot, voorzitter RvB
Dr. A.L. Thurkow, gynaecoloog
antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis, amsterdam
Prof. dr.ir. F.E. van Leeuwen, epidemioloog
Zuidoost Kliniek, amsterdam Z.o.
E.A. Robertson, gynaecoloog
alant medical, amsterdam
ir. W. Koelewijn, directeur AM
Coronel Instituut, amsterdam
Dr. T. Brand, bedrijfsgeneeskundige
Stichting Women on Waves, amsterdam
R. Gomperts, arts, voorzitter WoW
Plexus medical group, amsterdam
M. Berg, partner PMG
Verloskundigen maatschap Een goed Begin,
rotterdam
S.L.J. Valk, verloskundige
Koninklijke Nederlandse organisatie van
Verloskundigen (KNoV), Utrecht
I.M. Aalhuizen MSc, verloskundige,
beleidsmedewerker KNOV
Vereniging van Nederlandse Vrouwelijke
artsen(VNVa), gorinchem
P. Assmann, voorzitter VNVA
Freya, Wijchen
H. Nusselder, voorzitter Freya
rijksinstituut voor Volksgezondheid en milieu,
Bilthoven
Dr. H.E. de Melker, projectleider
Nederlandse Patiënten en Consumenten Federatie
(NPCF), Utrecht
A.Schipaanboord, adjunct-directeur

11
spReKeRs, ModeRaToRen en vooRZiTTeRs veRvoLg
Pantarhei Bioscience B.V.
Prof. dr. H.J.T. Coelingh Bennink, CEO and President
Centraal Begeleidingsorgaan (CBo), Utrecht
Mr. J.M. Buiting, arts, jurist en senior adviseur bij het
Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg/CBO
Twynstra gudde, amersfoort
Prof. dr. L. de Caluwé, senior partner en hoogleraar
Vrije Universiteit
Top Executive Care, ’s-graveland
Dr. S. de Blok, partner TEC
Feniks Trainingen en Coaching, Havelte
Drs. L.P. Koomans, maatschappelijk en cultureel
ondernemer
Kamuzu Central Hospital & Bwaila
Hospital, Lilongwe, malawi
T. Meguid, gynaecoloog
Christian Health association malawi,
project clinical officers training
Y. Rijken, gynaecoloog
Columbia University, New York City
Dr. B.E. Kwast, Senior Advisor, Averting Maternal
Death and Disablity (AMDD)
Koninklijk Instituut voor de Tropen
Dr. D.A.A. Verkuyl, gynaecoloog
overige sprekers
Dr. E.A. Nijland, arts (Barchem)
L.F. van der Voet, gynaecoloog (Utrecht)
NIET-UNIVErSITaIr VLaaNDErEN
Sint augustinus Ziekenhuis, antwerpen (Wilrijk)
Dr. L. Dirix, medisch oncoloog
Dr. Ph. Loquet, gynaecoloog
Dr. T. Vanderheyden, gynaecoloog
Dr. Joh. Van Wiemeersch, gynaecoloog
Ziekenhuis oost-Limburg Campus St. Jan, genk
Dr. P. Hinoul, gynaecoloog
Dr. G. Mestdagh, gynaecoloog
Dr. W. Ombelet, gynaecoloog
Imelda Ziekenhuis, Bonheiden
Dr. J. Bosteels, gynaecoloog
Bethaniënhuis, Zoersel
Dr. R. Docx, psychiater
H. Hart Ziekenhuis, Tienen
Dr. Th. Van den Bosch, gynaecoloog
St. Lucas/St. Jozef Ziekenhuis, Brugge
Dr. F. Claerhout, gynaecoloog
Leuven Institute for Fertility and Embryology (LIFE)
Dr. R. Campo, gynaecoloog

12
Woensdag 4 MaaRT 2009 noTiTie BiJ dagpRogRaMMa 1
RepRoduCTieve geneesKunde anno 2009
De reproductieve geneeskunde is bezig haar
grenzen te verleggen. Ivoren torens verdwijnen en
de behandeling van onvruchtbaarheid is nu meer
geïntegreerd in de vele andere aspecten van de
“gynaecologische endocrinologie”.
Vooral de andere aspecten (zoals het metabool
syndroom, de jonge zwangerschap of de vervroegde
menopauze) van de ons zo bekende gebieden, worden
vandaag belicht.
Dit uiteraard naast de bespreking van vertrouwde
onderwerpen zoals intra-uteriene inseminatie
en nieuwe ontwikkeling binnen IVF. Nieuw is de
aandacht voor het maatschappelijk, ethisch en
patiëntenperspectief, op nationaal en internationaal
niveau. Daarnaast zullen aparte sessies gewijd worden
aan de bespreking van nieuwe ontwikkelingen in
anticonceptie en menopauze.
U ziet: een breed scala aan gevarieerde onderwerpen
komt aan de orde met als doel om uw blik te
verbreden, maar zeker ook met bruikbare tips voor uw
dagelijkse praktijk.
Prof Dr B.C.J.M. Fauser en Prof Dr P. Devroey
Woensdag 4 MaaRT 2009 noTiTie BiJ dagpRogRaMMa 2
Benigne gYnaeCoLogie anno 2009
De gynaecoloog is soms een raadgever en begeleider,
dan weer een hoogopgeleide beoefenaar van
een technisch veeleisend ambacht. De benigne
gynaecologie biedt iedereen mogelijkheden om
talenten te gebruiken en het vak verder te ontwikkelen.
Tijdens dit congres kunt u profiteren van bijzondere
expertise van collegae.
In het programma komt een uitgebreide waaier
van onderwerpen aan de orde. Histopathologische
afwijkingen van de uterus zijn niet alleen een
diagnostische uitdaging, maar ook therapeutisch zijn
er meer en meer opties. De problematiek van de vulva
kent veel dimensies en het kan een ware uitdaging zijn
om goede invalshoeken voor diagnostiek en therapie
te vinden. De afwijkingen van het adnex geven in de
pre-operatieve fase diagnostische dilemma’s. Bij de
beslissing omtrent de behandeling spelen procreatie
en hormonale status een beslissende rol. Tenslotte
besteden we ruim aandacht aan de organisatie
van de zorg. Immers, de kwaliteit van onderzoek
en behandeling wordt niet alleen gemaakt door de
kwaliteit van de dokter.
Patiënten hebben een voorkeur voor nieuwe
technologie. Industrieën spelen hierop in en willen
investeringen terugverdienen en winst maken.
Gynaecologen profileren zich met de toepassing van
Prof Dr M.P.M. Burger Dr S. Weyers
nieuwe mogelijkheden. Ziektekostenverzekeraars
willen goede kwaliteit voor een redelijke prijs en met
een goede organisatie valt veel te verdienen. In dit
krachtenveld is het belangrijk dat er een grote kritische
massa is die de juiste vragen stelt. Wij hopen dat u
een bijdrage levert.

13
Woensdag 4 MaaRT 2009 noTiTie BiJ dagpRogRaMMa 3
FoeTaLe eChosCopie anno 2009
Echoscopie is een onmisbaar diagnostisch instrument
in de obstetrie. Het is echter de vraag of er maximaal
uit gehaald wordt wat er uit te halen valt. Tijd dus voor
een kritische evaluatie. Op deze dag zullen nationale en
internationale experts aan de hand van eigen ervaring
en “evidence” uit de literatuur the “state of the art” en
de meest recente ontwikkelingen op het gebied van
echoscopisch onderzoek in de kliniek bespreken. De
cursus is bedoeld voor verloskundigen, echoscopisten,
assistenten in opleiding, artsen en gynaecologen die
een up-to-date gebruik van de techniek nastreven.
Dr C.M. Bilardo en Dr Ph. Loquet
Woensdag 4 MaaRT

14
Woensdag 4 MaaRT 2009 dagpRogRaMMa 1
RepRoduCTieve geneesKunde anno 2009
Voorzitter: B.C.J.M. Fauser
Vice-voorzitter: P. Devroey
08.58 - 09.00 Inleiding en opening
sessie i
iui
Moderator: J.S.E. Laven
09.00 - 09.12 Immobilisatie na IUI
I.M. Custers
09.12 - 09.24 IUI, de moeite waard!
H. Tournaye
09.24 - 09.36 Europese regelgeving inzake IUI
W. Ombelet
09.36 - 09.50 Discussie
sessie ii
nieuWe onTWiKKeLingen in de
vooRTpLanTingsgeneesKunde
Moderator: P. Devroey
09.50 - 10.04 TESE
V. Vernaeve
10.04 - 10.18 (Transport) PGD
G.C.M.L. Page-Christiaens
10.18 - 10.30 Discussie
10.30 - 10.55 KeYnoTe LeCTuRe 1
10.30 - 10.35 Inleiding
P. Devroey
10.35 - 10.55 Vitrificatie van humane embryo’s
D. Stoop
10.55 - 11.45 KOFFIEPAUZE
sessie iii
peRspeCTieF BuiTenWeReLd op
onvRuChTBaaRheid
Moderator: P.A. van Dop
11.45- 11.57 De patiënt
H. Nusselder
11.57 - 12.21 Wetgever, politiek en verzekeraar
11.57 - 12.09 voor België: G. Pennings
12.09 - 12.21 voor Nederland: J.A.M. Kremer
12.21 - 12.30 Discussie
12.30 - 12.55 KeYnoTe LeCTuRe 2
12.30 - 12.35 Inleiding
B.C.J.M. Fauser
12.35 - 12.55 Implementation of EU-directives
A. Sunde
12.55 - 13.55 LUNCHPAUZE
sessie iv
gRenZen aan de
vooRTpLanTingsgeneesKunde
Moderator: W. Ombelet
13.55 - 14.07 Metabool syndroom
J.S.E. Laven
14.07 - 14.19 Jonge zwangerschap
M. Goddijn
14.19 - 14.31 Endometriose
G.A.J. Dunselman
14.31 - 14.50 Discussie
14.50 - 15.15 KeYnoTe LeCTuRe 3
14.50 - 14.55 Inleiding
P. Devroey
14.55 - 15.15 The Egg Bank
A. Cobo
15.15 - 15.35 KeYnoTe LeCTuRe 4
15.35 - 16.20 THEEPAUZE
Ethiek in de fertiliteitskliniek
P. Devroey
sessie v
ManageMenT MenopauZe
Moderator: B.C.J.M. Fauser
16.20 - 16.32 Hormonale substitutie
H.R. Franke

15
Woensdag 4 MaaRT 2009 veRvoLg dagpRogRaMMa 1
RepRoduCTieve geneesKunde anno 2009
16.32 - 16.44 Hormonen en libido
W.C.M. Weijmar Schultz
16.44 - 16.56 Management vervroegde menopauze
E. Knauff
16.56 - 17.08 Sekseverschillen bij veroudering
P. de Ronde
17.08 - 17.25 Discussie
sessie vi
hoRMonaLe anTiConCepTie
Moderator: B.C.J.M. Fauser
17.25 - 17.37 Estetrol als alternatief voor EE in OAC
H.J.T. Coelingh Bennink
17.37 - 17.49 Tailormade anticonceptie en
bloedingspatroon
H.W.van Lunsen
17.49 - 18.00 Discussie
18.00 Sluiting
dagpRogRaMMa 1

1
Woensdag 4 MaaRT 2009 dagpRogRaMMa 2
Benigne gYnaeCoLogie anno 2009
Voorzitter: M.P.M. Burger
Vice-voorzitter: S. Weyers
08.58 - 09.00 Inleiding en opening
sessie i
uTeRiene aFWiJKingen
Moderator: A. Thurkow
09.00 - 09.12 Diagnostiek myometriumafwijkingen
(adenomyose, myomen)
M.Y. Bongers
09.12 - 09.24 Behandelingsmodaliteiten myomen
H.A.M. Brölmann
09.24 - 09.36 Adenomyose: oorzaak van pijn en
subfertiliteit?
T. D’Hooghe
09.36 - 09.48 Behandelingsmodaliteiten abnormaal
uterien bloedverlies
J.M.A. Pijnenborg
09.48 - 10.00 Congenitale afwijkingen en
bloedingsproblematiek
J. Bosteels
10.00 - 10.25 Discussie
10.25 - 11.15 KOFFIEPAUZE
sessie ii
LoWeR geniTaL TRaCT
Moderator: M.Y. Bongers
11.15 - 11.27 HPV test in screening en follow-up
R.H.M. Verheijen
11.27 - 11.39 Behandeling condylomen
W. van der Meijden
11.39 - 11.51 Vulvair vestibulitis syndroom
S. Weyers
11.51 - 12.03 Trauma van de vulva bij
het jonge meisje
J.J. Amy
12.03 - 12.17 Het neotene genitaal
M.P.M. Burger
12.17 - 12.45 Discussie
12.45 - 13.45 LUNCHPAUZE
sessie iii
aFWiJKingen van heT adneX
Moderator: J.M.A. Pijnenborg
13.45 - 14.05 Diagnostiek en behandeling
adnexcyste in pre- en postmenopauze
S. Ghaem-Maghami
14.05 - 14.17 Nieuws over beeldvormende
technieken (nadruk op MRI)
B. Op de Beeck
14.17 - 14.29 Tubo-ovarieel abces
P. Tummers
14.29 - 14.41 Prepuberale adnexcyste
M. Dhont
14.41 - 14.53 Adnexcyste in de zwangerschap
P.M.A.J. Geomini
14.53 - 15.25 Discussie
15.25 - 16.15 THEEPAUZE
sessie iv
ZoRgpaden in heT dBC TiJdpeRK
Moderator: H.W.R. Quartero
16.15 - 16.29 Efficiënte ketenzorg
M. Berg
16.29 - 16.43 De voordelen van een
gynaecologische franchise kliniek
W.Koelewijn
16.43 - 16.59 De overwegingen om een Instelling
voor Medisch Specialistische Zorg te
starten
E.A. Robertson
16.59 - 17.13 Wie is je concurrent? Relatie met
collegae en zorgverzekeraars in de
markt
H.W.R. Quartero
17.13 - 17.27 Patiëntenperspectief
A. Schipaanboord
17.27 - 17.55 Discussie
17.55 - 18.00 Samenvatting en sluiting

1
Woensdag 4 MaaRT 2009 dagpRogRaMMa 3
FoeTaLe eChosCopie anno 2009
Voorzitter: C.M. Bilardo
Vice-voorzitter: Ph. Loquet
08.58 - 09-00 Inleiding en opening
sessie i
FeTaL gRoWTh
Moderatoren: E.M. Bilardo en Ph. Loquet
09.00 - 09.20 Echoscopie in een spoedeisende hulp
unit Verloskunde/Gynaecologie
P. Hajenius
09.20 - 09.40 Echoscopie in de jonge zwangerschap:
groei en bloei
N. Exalto
09.40 - 10.00 Cervixmeting: waarom, hoe, wanneer
en hoe vaak?
E. Sleurs
10.00 - 10.15 Discussie
10.15 - 11.05 KOFFIEPAUZE
11.05 - 11.25 Fetal growth restriction: Ultrasound
evaluation and Doppler monitoring
C.M. Bilardo
11.25 - 11.50 Monitoring of fetal growth in diabetic
pregnancy
G.H.A. Visser
11.50- 12.20 Monitoring of fetal growth and
timing of delivery in dichorionic and
monochorionic twin pregnancies
K.E.A. Hack
12.20 - 12.30 Discussie
12.30 - 13.30 LUNCHPAUZE
sessie ii
MisCeLLanea
Moderatoren: Ph. Loquet en E.M. Bilardo
13.15 - 13.35 Fetal arrhythmia: evaluation and
clinical management
S.A. Clur
13.35 - 13.55 Het voorspellen van een succesvolle
uitwendige versie met echografische
parameters
M. Kok
13.55 - 14.15 Herkenning van placenta accreta/
percreta en andere bijzonderheden
van de placenta en onderste
uterussegment
Ph. Loquet
14.15 - 14.25 Discussie
14.25 - 15.15 THEEPAUZE
15.15 - 15.35 Cervix measurement as predictor of
successful induction
A. Bhide
15.35 - 15.55 Setting standards in obstetric
ultrasound
R. Snijders
15.55 - 16.10 Discussie
16.10 - 17.40 Ultrasound pictures: guess what?
E. Pajkrt
17.40 - 18.00 Samenvatting en sluiting
C.M. Bilardo en Ph. Loquet
dagpRogRaMMa 2 + 3

1
dondeRdag 5 MaaRT 2009 noTiTie BiJ dagpRogRaMMa 4 deeL 1
oBsTeTRie pReConCepTioneeL anno 2009
In Nederland is in 2008 de discussie over de
kwaliteit van de verloskunde zorg geïntensiveerd.
Een herbezinning op de inhoud en organisatie van
verloskundige ketenzorg is op z’n plaats omdat de
perinatale sterftecijfers in vergelijking met de ons
omringende landen relatief hoog zijn en recent is
gebleken dat de perinatale uitkomsten in de vier
grote steden en met name in achterstandssituaties
extra aandacht behoeven. De huidige opzet van
verloskundige zorg dateert uit het begin van de vorige
eeuw.
Zwangerschapscontroles worden meestal gestart
na het eerste trimester van de zwangerschap,
dat wil zeggen in de periode dat de kans op een
spontane miskraam is geweken. In het huidige
verloskundige zorgstelsel wordt hiermee de meest
kwetsbare periode van de embryonale en placentaire
ontwikkeling, namelijk de eerste drie maanden van
de zwangerschap, genegeerd. Er bestaat toenemend
inzicht dat juist deze vroege processen – en eventuele
schadelijke invloeden daarop – van grote invloed
zijn op de uitkomst van de zwangerschap en de
toekomstige gezondheid van de pasgeborene. Voorts
is een aanzienlijk percentage zwangere vrouwen
zich tijdens de periode van organogenese niet tot
nauwelijks van hun zwangerschap bewust. Daarom
kunnen maatregelen om een reductie van eventuele
In het programa Obstetrie Antenataal staan preeclampsie,
diabetes en vroeggeboorte centraal.
Hierbij wordt vooral aandacht besteed aan screening,
predictiemodellen en follow up.
In twee van de vier sessies is professor Kypros
Nicolaides, van het King’s College Hospital in London,
gastspreker.
In de vierde sessie worden psychiatrische problemen,
depressies en antidepressiva tijdens de zwangerschap
besproken.
Een programma boordevol nieuwe feiten en daarmee
uiterst leerzaam.
gezondheidsschade te
bewerkstelligen niet tijdig
worden genomen.
Preconceptiezorg kan daarin
verandering brengen. De
gezondheidsraad heeft in
september 2007 geadviseerd
algemene- en specialistische
preconceptiezorg
voor iedereen met
Prof. dr E.A.P. Steegers
zwangerschapswens
beschikbaar te maken en de
minister van volksgezondheid heeft middels een brief
in juli 2008 aangegeven veel belang te hechten aan dit
nieuwe type zorg.
Tijdens dit dagprogramma wordt aandacht
geschonken aan een aantal belangrijke aspecten
van preconceptiezorg: toegankelijkheid voor juist
de meest kwetsbare groepen in onze samenleving,
belang van leefstijlinterventies en periconceptionele
arbeidsomstandigheden, vragen rondom genetische
screening en goede counseling van vrouwen die zelf
een aangeboren hartafwijking hebben (de meest
voorkomende congenitale afwijking).
dondeRdag 5 MaaRT 2009 noTiTie BiJ dagpRogRaMMa 4 deeL 2
oBsTeTRie anTenaTaaL anno 2009
Prof Dr G.H.A. Visser Prof Dr Y. Jacquemyn
Dr C.M. Bilardo

1
dondeRdag 5 MaaRT 2009 noTiTie BiJ dagpRogRaMMa 5
onCoLogisChe gYnaeCoLogie anno 2009
Al bestaan er landelijke richtlijnen voor de meest
voorkomende gynaecologische maligniteiten die te
vinden zijn op www.oncoline.nl, dan nog komt het voor
dat uw patiënt niet helemaal past binnen het keurslijf
van zo’n advies. Tevens zijn niet alle voorkomende
gevallen binnen het kader van een richtlijn te vangen
en een enkele keer zijn er innovatieve zaken die voor
u interessant kunnen zijn voor het beantwoorden van
vragen in de spreekkamer. Hollanders en Vlamingen
kijken ook nog weleens verschillend tegen sommige
problemen aan als gevolg van andere cultuur,
regelgeving of organisatie binnen onze vakgebieden.
Wat doen wij bijvoorbeeld met het sereus papillair
endometriumcarcinoom? En weten we al meer over de
kans op het krijgen van een endometriumcarcinoom bij
tamoxifengebruik? Zijn er al uitkomsten van de EORTC
trial naar de rol van de neo-adjuvante chemotherapie
bij het ovariumcarcinoom en hoe zien die eruit? En
hoeveel evidence vindt u bijvoorbeeld in de laatste
richtlijn ovariumcarcinoom? Moeten we vrouwen ouder
dan 16 jaar een HPV vaccinatie aanbevelen? En is er al
iets bekend over de resultaten van het therapeutisch
HPV vaccin? Gaan we het bevolkingsonderzoek op
baarmoederhalskanker wijzigen nu de preventieve
HPV vaccinatie er komt? En zo ja op welke manier?
Prof Dr G.G. Kenter Prof Dr F. Amant
En waar ziet u meer in voor de toekomst: de
robotchirurgie of de toepassing van biologicals bij het
ovariumcarcinoom?
Op deze en vele andere spannende vragen hopen wij
antwoorden te geven of meer inzicht te verschaffen
aan de hand van eigen onderzoek of literatuurgegevens
tijdens het dagprogramma oncologie. Wij hopen op uw
aanwezigheid en actieve deelname aan de discussies.
dondeRdag 5 MaaRT 2009 noTiTie BiJ dagpRogRaMMa 6
sCopieËn in de gYnaeCoLogie anno 2009
De inwendige geslachtsorganen onttrekken zich
aan de directe waarneming. Slechts door scopische
technieken kan er een beeld van worden verkregen.
Van oudsher hebben gynaecologen een belangrijke
rol gespeeld in de ontwikkeling van laparoscopie en
vanzelfsprekend van de hysteroscopie. Alhoewel de
allereerste laparoscopie (‘coelioscopie’) bij de mens in
1901 door de chirurg Georg Kelling in Dresden werd
gerapporteerd, hebben gynaecologen als Raoul Palmer
en Kurt Semm een gedegen toepassingsgebied
gedefinieerd en de laparoscopie tot een standaard
behandeling binnen het operatietableau gemaakt. Na
een stormachtige ontwikkeling van laparoscopische
chirurgie in de jaren negentig van de vorige eeuw,
is de tijd aangebroken de verworven implementatie
aan een kritisch oordeel te onderwerpen: maken we
optimaal gebruik van de laparoscoop, waar kan het
meer, waar moet het minder en hoe kan het in ieder
geval veilig. Moderne uitkomstmaten als de kwaliteit
van leven en kosten-utiliteitsanalyse werpen een reëler
licht op de winst van laparoscopische technieken. Een
halve dag wordt besteed aan deze laparoscopische
introspectie die nog wordt bevorderd door een rapport
van de Inspectie voor Gezondheidszorg (IGZ). Bij dit
rapport waarin kwaliteitskriteria zijn geformuleerd
wordt ruimschoots stilgestaan: wat hebben we tot nu
toe bereikt, hoe trainen we onze laparoscopisten, wie
mag welke operaties doen en nog veel meer om de
Prof Dr H.A.M. Brölmann Dr M.H. Emanuel
Dr A.L. Thurkow Dr F.W. Jansen
kans op complicaties zo klein mogelijk te maken, een
blauwdruk voor de gehele chirurgie.
De hysteroscopie werd volgens de geschiedschrijving
het eerst verricht door Pantaleoni in 1891. Hij verrichtte
dondeRdag 5 MaaRT

20
dondeRdag 5 MaaRT 2009 veRvoLg noTiTie BiJ dagpRogRaMMa 6
sCopieËn in de gYnaeCoLogie anno 2009
met een open hysteroscoop, bijgelicht door een
karbietlamp een cauterisatie van een poliep met een
draad zilvernitraat in het cavum uteri. Niet alleen
hebben velen na hem dit huzarenstukje met het zelfde
instrumentarium vruchteloos geprobeerd te evenaren,
er wordt ronduit getwijfeld over de geloofwaardigheid
ervan met een open endoscoop en zonder distensie.
Pas na 1925 werd een betrouwbare inspectie van het
cavum uteri mogelijk. Ruim 30 jaar na het proefschrift
van Wamsteker en daarmee na de “geboorte” van de
hysteroscopie als serieuze techniek in de praktijk van
de Nederlandse gynaecoloog is deze inmiddels niet
meer weg te denken uit het palet van diagnostische,
maar vooral van therapeutische opties die wij ter
beschikking hebben. België heeft een wellicht nog
langere traditie met deze techniek met pioniers als
Van der Pas en Van Herendael en de organisatie van
het 1 e Europese congres voor hysterscopie in 1982.
Veel wetenschap, richtlijnen en protocollen hebben
inmiddels de waarde van de hysteroscopie tot
onderwerp gehad en de meest gangbare praktische
toepassingen beschreven. Het onderwerp van
deze sessie houdt zich bezig met enkele al heel
lang bestaande, maar minder bekende indicaties
van de hysteroscopie, zoals het verwijderen van
zwangerschapsresten (blinde curettage of onder zicht)
en de behandeling van uterusanomalieën (is er plaats
voor hysteroscopische behandeling?). Holtevorming
in de uterus na sectio blijkt minder onschuldig
dan we denken. Is er iets aan te doen? Moderne
hysteroscopische technieken komen ook aan bod: de
ambulante sterilisatie door middel van de Essure heeft
in korte tijd de Nederlandse markt veroverd. Adiana is
een nieuwe techniek, die eind 2008 wordt gelanceerd,
waarna het Doelencongres vermoedelijk het eerste
podium zal zijn waar deze techniek in Europa wordt
gepresenteerd.
Terwijl veel andere medisch specialisten de
beoordeling van beeldvormend onderzoek en
echoscopie in het bijzonder overlaten aan de
radioloog, hebben de gynaecologen zelf altijd de
probe bediend en het echobeeld beoordeeld. Al in
1958 beschreef Ian Donald, een Schotse gynaecoloog
100 tweedimensionale (B-mode) echobeelden van
voornamelijk verloskundige patiënten. Ofschoon de
verloskunde – mede door zijn geschikte beelden
van de foetus in het vruchtwater – het belangrijkste
indicatiegebied is geweest tijdens de ontwikkeling
van de echoscopie, is deze nu steeds belangrijker
geworden voor de gynaecologie. De beeldvorming is
door de transvaginale probes verbeterd en het gebruik
van contrast met fysiologische zoutoplossing (SIS)
of gel (GIS) in het cavum uteri heeft de detectiekans
van intrauteriene afwijkingen vergroot. Tijdens
de ochtendsessie over echoscopie, komt de 3D
echoscopie uitvoerig aan de orde. De 3D echoscopie
lijkt een verdere impuls aan de toepassing binnen de
gynaecologie te geven, waarmee deze zich begeeft op
de traditionele indicatiegebieden van de endoscopie en
met recht ‘virtuele endoscopie’ kan worden genoemd.
dondeRdag 5 MaaRT 2009 noTiTie BiJ dagpRogRaMMa 7
seKsueLe disFunCTies; inZiChTen anno 2009
Ongeveer 10% van alle eerste bezoeken aan een
gynaecoloog betreffen seksuele problemen die
meestal in eerste instantie als een niet-seksuele
lichamelijk klacht worden gepresenteerd.
Soms is het wel een seksuele klacht, zoals bij de
meerderheid van de seksuele pijnproblemen, maar ligt
hieraan geen somatisch ziekte ten grondslag.
Veel gynaecologische aandoeningen hebben mogelijke
gevolgen voor seksualiteitsbeleving, seksuele
functies en/of voor de seksuele relatie. Hetzelfde
geldt voor bijvoorbeeld gynaecologische operaties,
farmacologische interventies en radiotherapie.
Het is voor de gynaecoloog niet eenvoudig om in al
deze situaties een seksueel probleem, dat voor de
patiënt grote gevolgen kan hebben voor kwaliteit van
leven, adequaat te signaleren, waar nodig passende
adviezen te geven en/of de patiënt (en haar partner!)
zo nodig de weg te wijzen naar gespecialiseerde
seksuologische hulpverlening.
In de moderne seksuologie wordt seksualiteit gezien
als een bio-psychosociaal fenomeen en we weten
anno 2009 iets meer dan voorheen hoe bij seksueel
functioneren en disfunctioneren lichaam, geest en
“context” (vaak de relatie) samenwerken of juist niet.
Dr H.W. van Lunsen Prof Dr A. Vansteenwegen
In dit programma zal een keur van seksuologen
(medici en gedragswetenschappers) en seksuologisch
geschoolde gynaecologen proberen, vooral aan
de hand van casuïstiek, de perifeer werkende
gynaecoloog wat meer handvatten te geven bij het
integreren van een seksuologische blik in de dagelijkse
praktijkvoering. Wij hopen u vooral een aantal “take
home messages” te verschaffen, waar u in de
dagelijkse praktijk wat mee kunt op het niveau van
signaleren en managen van seksuele en relationele
problemen in relatie tot klachten zoals u ze dagelijks op
het spreekuur kunt zien.

21
dondeRdag 5 MaaRT 2009 dagpRogRaMMa 4 deeL 1
oBsTeTRie pReConCepTioneeL anno 2009
Voorzitter: E.A.P. Steegers
Moderator: H.I.J. Wildschut
09.00 - 09.05 Inleiding en opening
09.05 - 09.17 Effecten van leefstijl op de
vruchtbaarheid en op de uitkomst van
de zwangerschap
R.P.M. Steegers-Theunissen
09.17 - 09.29 Lage sociaal economische status
(SES) en preconceptiezorg
I.M. Aalhuizen
09.29 - 09.41 De invloed van preen
periconceptionele
arbeidsomstandigheden op de latere
zwangerschapsuitkomsten
T. Brand
09.41 - 09.53 Vragen over genetica in de
preconceptiezorg
M. Cornel
09.53 - 10.10 Zwangerschap bij vrouwen met
een congenitale hartafwijking en
herhalingskansen voor het kind
P. Ramaekers en P.G. Pieper
10.10 - 10.30 Discussie
10.30 - 11.20 KOFFIEPAUZE
dondeRdag 5 MaaRT 2009 dagpRogRaMMa 4 deeL 2
oBsTeTRie anTenaTaaL anno 2009
Voorzitter: G.H.A. Visser
Vice-voorzitters: Y. Jacquemyn
C.M. Bilardo
sessie i
pRe-eCLaMpsie (deel 1)
Moderator: A. Franx
11.20 - 11.32 Predictiemodellen voor pre-eclampsie
A. Franx
11.32 - 11.44 Biochemische screening preeclampsie
in het 1 e trimester
E. Wortelboer
11.44 - 11.56 Vasculaire adaptatie
L.L.H. Peeters
11.56 - 12.08 FRUIT-studie
J.I.P. de Vries
12.08 - 12.25 Discussie
12.25 - 12.50 KeYnoTe LeCTuRe
12.25 - 12.30 Inleiding
G.H.A. Visser
12.30 - 12.50 Combined screening pre-eclampsia
first trimester
K. Nicolaides
12.50 - 13.50 LUNCHPAUZE
sessie i
pRe-eCLaMpsie (deel 2)
Moderator: A. Franx
13.50 - 14.02 Follow-up na pre-eclampsie
B.B. van Rijn
14.02 - 14.14 Leefstijlinterventie na pre-eclampsie
D. Berks
14.14 - 14.24 Discussie
sessie ii
ZWangeRsChapsdiaBeTes
Moderator: Y. Jacquemyn
14.24 - 14.36 Screening op zwangerschapsdiabetes
M. van Leeuwen
14.36 - 14.51 Follow-up na zwangerschapsdiabetes
H.W. de Valk
14.51 - 15.03 Follow-up van het kind
M. Rijpert
15.03 - 15.15 Discussie
dagpRogRaMMa 4

22
dondeRdag 5 MaaRT 2009 veRvoLg dagpRogRaMMa 4 deeL 2
oBsTeTRie anTenaTaaL anno 2009
sessie iiii
CeRviCaL LenghT and pReTeRM deLiveRY
Moderator: G.H.A. Visser
15.15 - 15.27 Measurement of cervical length;
tips and trics
E. Sleurs
15.27 - 15.55 Cervical length, progesteron and
preterm delivery
K. Nicolaides
15.55 - 16.10 Discussion
16.10 - 17.00 THEEPAUZE
sessie iv
de psYChe en ZWangeRsChap
Moderator: T. Vanderheyden
17.00 - 17.14 Psychiatrische problemen in de
zwangerschap
M.P. van den Berg
17.14 - 17.28 Hoe om te gaan met depressie
R. Docx
17.28 - 17.42 Risico’s van SSRI’s
F.F.T. Ververs
17.42 - 18.00 Discussie
18.00 Sluiting

23
dondeRdag 5 MaaRT 2009 dagpRogRaMMa 5
onCoLogisChe gYnaeCoLogie anno 2009
Voorzitter: G.G. Kenter
Vice-voorzitter: F. Amant
08.58 - 09.00 Inleiding en opening
sessie i
endoMeTRiuMCaRCinooM
Moderator: F. Amant
09.00 - 09.12 Wat is de rol van radiotherapie bij het
endometriumcarcinoom?
J. van der Velden
09.12 - 09.32 Wel of niet chirurgische stadiering en
chemotherapie bij het papillair sereus
endometriumcarcinoom
a. voor: R. Kruitwagen
b. tegen: A.M. Westermann
09.32 - 09.44 Resultaten Tamarisk studie
F.E. van Leeuwen
09.44 - 10.00 Discussie
10.00 - 10.50 KOFFIEPAUZE
sessie ii
ovaRiuMCaRCinooM
Moderator: A.G.J. van der Zee
10.50 - 11.04 Uitkomsten EORTC trial upfront
debulking stadium IIIc/IV
F. Amant
11.04 - 11.18 Hernieuwde richtlijn ovariumcarcinoom
Oncoline
L.F.A.G. Massuger
11.18 - 11.32 IVF en gynaecologische tumoren
C.W. Burger
11.32 - 11.46 Toegevoegde waarde van biologicals
voor het ovariumcarcinoom
L. Dirix
11.46 - 12.05 Discussie
12.05 - 12.30 KeYnoTe LeCTuRe
12.30 - 13.30 LUNCHPAUZE
Robotchirurgie in de oncologische
gynaecologie
R.H.M. Verheijen
sessie iii
CeRviXCaRCinooM
Moderator: G.G. Kenter
13.30 - 13.52 Wat te doen met oudere vrouwen
(>16 jaar), die om vaccinatie vragen
W. Tjalma
Referent: M.P.M. Burger
13.52 - 14.04 Wat wordt verstaan onder post
vaccinatie surveillance bij
HPV vaccinatie?
H.E. de Melker
14.04 - 14.16 Resultaten therapeutische
HPV vaccinatie
G.G. Kenter
14.16 - 14.38 Fertiliteitssparende behandeling van
baarmoederhalskanker; Nederlandse
resultaten trachelectomieën
M.A.P.C. van Ham
Referent: J.B.M.Z. Trimbos
14.38 - 15.10 Discussie
15.10 - 16.00 THEEPAUZE
sessie iv
sCReening in de onCoLogisChe
gYnaeCoLogie
Moderator: C.W. Burger
16.00 - 16.14 Consensus screening patiënten met
BRCA 1/2 genmutatie
R. Van den Broecke
16.14 - 16.28 Verandert het BVO cervixcarcinoom?
R. Bekkers
16.28 - 16.42 Hoe nuttig is screening bij
HNPCC patiënten
M.J.E. Mourits
16.42 - 17.00 Discussie
dagpRogRaMMa 4 + 5

24
dondeRdag 5 MaaRT 2009 veRvoLg dagpRogRaMMa 5
onCoLogisChe gYnaeCoLogie anno 2009
sessie v
CapiTa seLeCTa
Moderator: R. Van den Broecke
17.00 - 17.14 Behandeling trofoblasttumoren
centraliseren?
P.B. Ottevanger
17.14 - 17.28 Kanker tijdens de zwangerschap
K. Van Calsteren
17.28 - 17.42 Proteomics bij de screening van
ovariumcarcinoom
T. Van Gorp
17.42 - 18.00 Discussie
18.00 Samenvatting en sluiting

25
dondeRdag 5 MaaRT 2009 dagpRogRaMMa 6
sCopieËn in de gYnaeCoLogie anno 2009
Voorzitter: H.A.M. Brölmann
Vice-voorzitters: M.H. Emanuel
A.L. Thurkow
F.W. Jansen
08.58 - 09.00 Inleiding en opening
sessie i
Kan de eChosCopie doeLMaTigeR in
de gYnaeCoLogisChe pRaKTiJK?
Moderator: M.H. Emanuel
09.00 - 09.12 SIS-echo versus vaginoscopische
hysteroscopie bij abnormaal uterien
bloedverlies? Voors en tegens
Th. Van den Bosch
09.12 - 09.24 Gel of water als contrast bij de echo?
C.D. de Kroon
09.24 - 09.36 Transvaginale echoscopie bij
intracavitaire pathologie; is het nodig
om een 3D-probe aan te schaffen?
M.H. Emanuel
09.36 - 09.48 Echoscopie; kosten-baten uterusecho’s
voor de gynaecoloog
F.P.H.L.J. Dijkhuizen
09.48 - 10.00 2D of 3D bij adnexpathologie?
P.M.A.J. Geomini
10.00 - 10.25 Discussie
10.25 - 11.15 KOFFIEPAUZE
sessie ii
hYsTeRosCopie; oude en nieuWe
Toepassingen
Moderator: A.L. Thurkow
11.15 - 11.27 Holtevorming in utero na sectio (niche
of isthmocele): symptomatologie,
diagnostiek en consequenties
L.F. van der Voet
11.27 - 11.39 Hoe om te gaan met abortusresten/
trofoblastresten?
B.C. Schoot
11.39 - 11.51 Uterusanomalieën; welke lenen zich
voor hysteroscopische behandeling?
C.R. Kowalik
11.51 - 12.03 Ambulante sterilisatie: Essure,
Ovabloc of Adiana?
S. Veersema
12.03 - 12.15 Therapeutische office hysteroscopie
G. Mestdagh
12.15 - 12.35 Discussie
12.35 - 13.00 KeYnoTe LeCTuRe
13.00 - 14.00 LUNCHPAUZE
Moderator: F.W. Jansen
One stop/two stop clinical abnormal
uterine bleeding
T.J. Clark
sessie iii
LapaRosCopie; ToT We BiJ heT gaaTJe ZiJn
14.00 - 14.12 Van totale naar de subtotale
laparoscopische hysterectomie.
En waarom niet?
J.A.F. Huirne
14.12 - 14.24 Plaats van de laparoscopie in de
oncologie: Alleen diagnostiek of ook
therapie en....hoe verder?
M.J.E. Mourits
14.24 - 14.36 Laparoscopische sacrocolpopexie.
Het hoe en waarom
P.C. Scholten
14.36 - 14.48 Is er kwaliteit van leven na de
laparoscopische hysterectomie? Niet
alleen direct postoperatief, maar ook
op de lange duur?
Th.E. Nieboer
14.48 - 15.00 Endoscopische operatiekamer: tips en
tricks, maar ook pitfalls belicht
W.J.H.J. Meijerink
15.00 - 15.12 Technieken voor laparoscopische
coagulatie; hoe goed moet hemostase
zijn?
H.A.M. Brölmann
15.12 - 15.40 Discussie
15.40 - 16.30 THEEPAUZE
dagpRogRaMMa 5 + 6

2
dondeRdag 5 MaaRT 2009 veRvoLg dagpRogRaMMa 6
sCopieËn in de gYnaeCoLogie anno 2009
sessie iv
LapaRosCopie; van BeTeR naaR BesT
Moderator: F.W. Jansen
16.30 - 16.42 Twee jaar na het IGZ rapport; kunnen
de inspecteur en wij tevreden zijn?
M.Y. Bongers
16.42 - 16.54 Opleiden in de endoscopische
chirurgie buiten de operatiezaal;
zwemmen op het droge of een
diploma voor het diepe?
R. Campo
16.54 - 17.06 Hoe implementeer ik veilig de
laparoscopische hysterectomie in mijn
kliniek? Moet ik iemand inhuren of is
een cursus buiten de deur voldoende?
F.W. Jansen
17.06 - 17.18 Complicatieregistratie van de
laparoscopie: Enkel registreren of
doen we meer met de data?
S. Weyers
17.18 - 17.30 De gynaecoloog als chirurg: een
levensvatbaar subspecialisme?
Is de tijd er rijp voor?
J. Deprest
17.30 - 17.55 Discussie
17.55 - 18.00 Samenvatting van de dag en sluiting

2
dondeRdag 5 MaaRT 2009 dagpRogRaMMa 7
seKsueLe disFunCTies; inZiChTen anno 2009
Voorzitter: H.W. van Lunsen
Vice-voorzitter: A. Vansteenwegen
08.58 - 09.00 Inleiding en opening
sessie i
WaT is seKs?
Moderator: Ph.Th.M. Weijenborg
09.00 - 09.12 Libido bestaat niet en seks werkt
anders dan u denkt!
H.W. van Lunsen
09.12 - 09.36 Seksualiteit in relaties
A. Vansteenwegen
09.36 - 09.48 Signaleren van seksuele problemen
W.C.M. Weijmar Schultz
09.48 - 10.00 Seksueel geweld; impact voor de
gynaecologische praktijk
K.M. Paarlberg
10.00 - 10.25 Discussie
10.25 - 11.15 KOFFIEPAUZE
sessie ii
FaRMaCa en seKsuaLiTeiT
Moderator: W.C.M. Weijmar Schultz
11.15 - 11.39 De pil en seksueel functioneren
H.J.M.M. Termeer
11.39 - 12.03 Postmenopauze en seksueel
functioneren
E.A. Nijland
12.03 - 12.15 Psychofarmaca en seksueel
functioneren
H. Knegtering
12.15 - 12.45 KeYnoTe LeCTuRe
12.45 - 13.45 LUNCHPAUZE
Meten is weten, ook in de seksuologie
E.T.M. Laan
sessie iii
gYnaeCoLogisChe KLaChTen en seKsueeL
FunCTioneRen
Moderator: E.T.M. Laan
deeL 1: ‘T LuKT nieT
13.45 - 14.00 Vaginisme: historie behandelingen
J.J.D.M. van Lankveld
14.00 - 14.15 Vaginisme: behandeling anno 2009
M.M. ter Kuile
deeL 2: ‘T doeT piJn
14.15 - 14.27 Vulvair vestibulitis syndroom
J.R. Dijkstra
14.27 - 14.39 Een cognitief-gedragstherapeutische
groepsbehandeling voor vrouwen met
dyspareunie
H.E. de Groot
deeL 3: BuiKpiJn
14.39 - 14.53 De seksuele gevolgen van chronische
buikpijn bij vrouwen
Ph.Th.M. Weijenborg
14.53 - 15.15 Discussie
15.15 - 16.05 THEEPAUZE
sessie iv
gYnaeCoLogisChe opeRaTies en seKsueeL
FunCTioneRen
Moderator: M.P.M. Burger
16.05 - 16.20 Zenuwsparend opereren bij
cervixcarcinoom, goed voor seksueel
funtioneren?
Q.D. Pieterse
16.20 - 16.35 Seksueel functioneren na
bekkenbodemchirurgie
C.H. van der Vaart
16.35 - 16.50 Seksueel functioneren na
hysterectomie
J.P.W.R. Roovers
16.50 - 17.15 Genitale ornamentatie bij vrouwen
G.T. van der Meer
17.15 - 17.45 Discussie
17.45 - 18.00 Samenvatting van de dag en sluiting.
H.W. van Lunsen en
A. Vansteenwegen
dagpRogRaMMa 6 + 7

2
vRiJdag 6 MaaRT 2009 noTiTie BiJ dagpRogRaMMa 8
oBsTeTRie peRinaTaaL anno 2009
De obstetriedag op 6 maart 2009 tijdens het alweer
17 e IGO-Doelencongres, staat opnieuw in het teken
van een pro-actieve benadering van obstetrische
problemen.
De onderwerpen zijn gekozen op basis van de
actualiteit. Het nastreven van optimale kwaliteit is
een verplichting in de huidige geneeskunde en wordt
terecht als speerpunt gezien door beleidsmakers.
De ochtend van 6 maart 2009 zal daarom besteed
worden aan het meten en het bereiken van kwaliteit.
Ervaringen zullen worden uitgewisseld, evenals
mogelijkheden om kwaliteit ook werkelijk te bereiken
o.a. via drills en simulatiemodellen. De ochtend wordt
voortgezet met het thema preventie van morbiditeit
en mortaliteit. Het voorkomen van problemen dient
de eerste inzet van een kwaliteitscriterium te zijn.
De keynote lecture, voorafgaand aan de lunchpauze,
heeft als onderwerp het onderkennen en behandelen
van levensbedreigende stollingsstoornissen bij
obstetrische bloedingen. Ernstige obstetrische
bloedingen, komen gelukkig niet al te vaak voor, maar
wanneer deze zich voordoen is essentieel tijdige
onderkenning ervan en correcte behandeling.
De middag staat voor het grootste deel in het
teken van adequate bewaking tijdens de bevalling.
De middag wordt voortgezet met een bespreking
van de multidisciplinaire richtlijn medicamenteuze
pijnbestrijding tijdens de bevalling, epidurale analgesie
Prof Dr H.P. van Geijn Prof Dr P. Defoort
en een ongetwijfeld interessant debat over de
toepassing van remifentanil als pijnstiller.
De dag wordt afgesloten met een voordracht over de
uitwendige versie en opnieuw het helaas eveneens
actuele thema “geweld op de verloskamers”. Hoe
geweld te voorkomen en hoe te reageren wanneer het
zich toch voordoet. De laatste voordracht zal een meer
speels karakter hebben.
De wetenschappelijke commissie voor de obstetriedag
van het Doelencongres Infertiliteit, Gynaecologie
en Obstetrie anno 2009 heeft gestreefd naar een
veelomvattend en boeiend programma dat een
ieder werkzaam binnen de obstetrie ongetwijfeld zal
aanspreken.
vRiJdag 6 MaaRT 2009 noTiTie BiJ dagpRogRaMMa 9
uRogYnaeCoLogie anno 2009
In deze nieuwe editie van de Doelencongresreeks
Infertiliteit, Gynaecologie en Obstetrie wordt opnieuw
een hele dag gewijd aan de urogynaecologie. De
belangrijkste actuele en controversiële thema’s in de
urogynaecologie en bekkenbodemchirurgie worden
toegelicht.
Tijdens de eerste sessie wordt eerder het
organisatorisch aspect van het subspecialisme uit de
doeken gedaan. Hoe verlopen de opleidingen? Waar en
hoe is urogynaecologie een erkende subspecialiteit?
Hoe organiseren we de bekkenbodemkliniek het best:
“One stop, Single doctor” of multidisciplinair? Staat
volume chirurgie garant voor een betere uitkomst?
Multicentrische studies zijn essentieel om de vele
vragen in het veld adequaat te kunnen beantwoorden
en de rol van het Nederlands Consortium
Urogynaecologie zal uitgebreid bediscussiëerd kunnen
worden.
De evoluties in de bekkenbodemchirurgie zijn in
een stroomversnelling terecht gekomen sedert de
introductie van de TVT in 1996. Meer dan 10 jaar later
beginnen gerandomiseerde studies wat duidelijkheid
te brengen over de waarde van de meshchirurgie bij
Dr H.A.M. Vervest Dr P. Hinoul
de behandeling van urogenitale prolaps. We kijken dan
ook uit naar een update van lopend gerandomiseerd
onderzoek in deze materie van eigen bodem.
Niet minder dan twee internationale keynote speakers
konden voor het programma worden aangetrokken.
Paul Hilton, de prime investigator van de Burch versus
TVT gerandomiseerde studie, zal met vuur pleiten
niet alleen voor een “evidence based medicine” maar
ook voor een “ethical based medicine”. De symbiose
tussen industrie en academie levert een interessant
maar gevaarlijk spanningsveld op. Zij die Paul Hilton

2
vRiJdag 6 MaaRT 2009 veRvoLg noTiTie BiJ dagpRogRaMMa 9
uRogYnaeCoLogie anno 2009
uit Newcastle kennen weten dat dit een memorable
toespraak wordt. De tweede keynote lecture wordt
gegeven door Bernard Jacquetin uit Clermont-Ferrand.
Wat Ulf Ulmsten was voor de behandeling van
incontinentie, is professor Jacquetin voor de vaginale
mesh procedures ter behandeling van prolaps. Zijn
“hands-on” ervaring is dan ook enorm. Zijn voordracht
over “the ups en downs” van research in het domein
van meshchirurgie zal een bron van wijsheid voor ons
allen zijn.
Dat professoren en sprekers het goed kunnen
uitleggen op het podium is één, maar wat de
toehoorders nog meer interesseert is hoe doen ze
het “op de werkvloer”, met name: “hoe gaat het
er aan toe in de operatiekamer”? Om die reden
vond de organisatie het dit jaar ook wenselijk om
een videosessie in te lassen waarin chirurgie en
beeldvorming van de bekkenbodem aan bod zullen
komen.
Het programma zal afgesloten worden met een
“in depth” benadering van één van de grootste
uitdagingen binnen de urogynaecologie: de
behandeling van de patiënte met overactief blaaslijden.
Alle aspecten ervan worden door experts in het veld
toegelicht: farmacologie, botuline-injecties,
mengincontinentie en postoperatieve voiding
dysfunction.
Kortom u mag dit uitstekende programma, verzorgd
door speciaal uitgenodigde experts, niet missen.
vRiJdag 6 MaaRT 2009 noTiTie BiJ dagpRogRaMMa 10
veRLosKunde en gYnaeCoLogie in de TRopen anno 2009
In 2000 formuleerden de wereldleiders in het kader
van de VN de 8 zgn. Millennium-ontwikkelingdoelen
(MDGs). Drie doelen hebben betrekking op de
geneeskunde en ze hebben alle drie te maken met ons
vakgebied van de gynaecologie en verloskunde.
MDG 5 beoogt in het jaar 2015 de moedersterfte
wereldwijd met driekwart te hebben gereduceerd ten
opzichte van 1990. De kindersterfte moet met twee
derde zijn gereduceerd in dat jaar en met name de
sterfte in de eerste levensmaand neemt nog maar
weinig af (MDG 4).
In MDG 6 gaat het om het bestrijden van onder
meer HIV, tuberculose en malaria. Zwangerschappen
gecompliceerd door deze ziekten zijn zowel voor
moeder als kind een gevaar. De overdracht van het
HIV-virus van moeder op kind is hierbij een groot
probleem.
Steeds vaker zullen verloskundigen en gynaecologen
elders in de wereld hun vak uitoefenen en worden
ze met deze problematiek geconfronteerd. Er zijn
ook nog vele a.s. tropenartsen voor wie bezinning
op deze problematiek van groot belang is. Maar ook
de vrouwen van daar zijn steeds vaker ook in onze
samenleving aanwezig, zodat kennis en expertise op
dit terrein ook voor de practicus in ons land relevant is.
Prof Dr J. van Roosmalen Prof Dr M. Temmerman
MaaRT
6
Op deze dag zult u door een keur van nationale en
internationale specialisten in dit boeiende vakgebied
worden binnengevoerd. Wij verwachten een grote
opkomst! vRiJdag

30
vRiJdag 6 MaaRT 2009 noTiTie BiJ dagpRogRaMMa 11
LiFeLong LeaRning en ManageMenT anno 2009
Doelen van het Doelencongres: Leren, leren en nog
eens leren.
Wat gaat u in 2009 doen tijdens het Doelencongres?
Gaat u weer naar de sessies over onderwerpen waar u
al heel veel over weet of laat u zich verrassen. Gaat u
weer poetsen aan uw competentie als medisch expert,
gaat u weer proberen om nog wat extra kennis te
proppen bij alle kennis die u als expert al heeft, of wilt
u andere, nog braak liggende competentiegebieden
gaan cultiveren. Heeft u als doel om deze Doelendag
een vruchtbare dag te maken, om eens te kijken
naar bloeiende en boeiende dilemma’s van deze
tijd, dilemma’s waar u geacht wordt zich om te
bekommeren maar waar u nog niet zo veel van weet,
dan heeft het programma “Life Long Learning en
Management anno 2009” u veel te bieden.
In de ochtend gaat het eerst over kennismanagement;
geen overbodige luxe in een tijd waarin wij worden
gebombardeerd met nieuwe gegevens. Professor Jan
van Lith en professor Humphrey Kanhai wijzen de weg.
U krijgt bovendien van Marja Dijksterhuis eindelijk een
antwoord op de vraag of de voortgangstoets wel de
goede weg is om de ontwikkeling van onze kennis
te peilen. De keynote lecture van Marius Buiting, de
goeroe op het onderdeel kennis en innovatie van het
CBO zal u verbazen en inspireren.
Het tweede deel van de ochtend staat in het teken van
skillsmanagement. Wat is de evidence. Wat moeten
we er mee en het waarom veranderen we niet en
doen we niet wat we moeten. Frank Willem Jansen
en Frank Vanderbussche weten er veel van en uw ogen
worden geopend door professor Fedde Scheele. De
ochtend wordt afgesloten door een keynote lecture
door de befaamde professor Leon de Caluwé die met
zijn betoog over “strategieën in kleur” de verschillende
managementstijlen voorgoed op uw netvlies zal
brengen. U zult opeens met elkaar over management
kunnen communiceren en elkaar ook nog begrijpen.
Na deze ochtend kunt u uw rol als “scholar” en
als ”manager” met meer bewuste bekwaamheid
vervullen.
De middag staat in het teken van de competentie
“teamworker”. Hoe functioneert uw maatschap of
vakgroep. Hoe zijn de verhoudingen onderling, hoe is
de positie in het ziekenhuis en wat komt er op u af.
Sjoerd de Blok, eerst gynaecoloog, nu MBA in health
care management zal de weg beschrijven die hij is
gegaan en Hans van der Schoot eerst gynaecoloog
en nu voorzitter van de Raad van Bestuur van het
Sint Lucas/Andreasziekenhuis zal zijn visie geven op
de symbiose tussen patiëntenzorg en het ziekenhuis
als leeromgeving. Hoe zorg je voor een goede
samenstelling van maatschap of vakgroep, Frank
Meijers heeft daar kennis over. Lourens P. Koomans,
Dr M.F. Schutte Prof Dr F. Scheele
de auteur van ”loslaten is je enige houvast” geeft zijn
visie op hoe professionals aan te sturen. Kiki Lombarts
zal de wisselwerking met de maatschappij bespreken:
de opkomst van de homo zappens.
Na de thee zal het heikele onderwerp feminisering
waar we allemaal mee geconfronteerd worden aan
de orde komen. Stemt het gegeven dat ruim 70%
van de artsen straks vrouw is tot nadenken? Ja zegt
professor Gerda Croiset, nee zegt Patricia Assmann
in de derde keynote lecture. Zo komt dan ook nog het
maatschappelijk handelen aan bod.
Kortom een inspirerende dag met befaamde sprekers
waar we veel van kunnen leren en die ons aan het
denken zullen zetten. Een dag met kansen die u niet
zou moeten missen.

31
vRiJdag 6 MaaRT 2009 dagpRogRaMMa 8
oBsTeTRie peRinaTaaL anno 2009
Voorzitter: H.P. van Geijn
Vice-voorzitter: P. Defoort
08.58 - 09.00 Inleiding en opening
sessie i
heT MeTen van KWaLiTeiT
Moderator: J.M.M. van Lith
09.00 - 09.12 Obstetrische incidenten
in de regio Utrecht
A.C.C. Evers
09.12 - 09.24 Het melden, analyseren en
bespreken van incidenten
G.G. Zeeman
09.24 - 09.36 De impact van perinatal audit
J.J.H.M. Erwich
09.36 - 09.48 Resultaten van de Peristat
J.G. Nijhuis
09.48 - 10.05 Discussie
sessie ii
heT BeReiKen van KWaLiTeiT
Moderator: P.P. van den Berg
10.05 - 10.17 Drills in de obstetrie
M.H.B. Heres
10.17 - 10.29 Het gebruik van simulatiemodellen
S.G. Oei
10.29 - 10.40 Discussie
10.40 - 11.30 KOFFIEPAUZE
sessie iii
pRevenTie van MoRBidiTeiT/MoRTaLiTeiT
Moderator: Y. Jacquemyn
11.30 - 11.42 Preventie eclampsie durante partu
en post partum
A.C. Bolte
11.42 - 11.54 Het opheffen van schouderdystocie
S.M.I. Kuppens
11.54 - 12.06 Maatregelen bij Jehovah’s getuigen
H.W. Bruinse
12.06 - 12.18 Hoe te hechten bij een sectio caesarea
en moet dit anders bij
extreme adipositas?
J.J. Duvekot
12.18 - 12.40 Discussie
12.40 - 13.00 KeYnoTe LeCTuRe 1
13.00 - 14.00 LUNCHPAUZE
Moderator: P. Defoort
sessie v
Het onderkennen en behandelen
van levensbedreigende
stollingsstoornissen bij
obstetrische bloedingen
M.M. Levi
sessie iv
BeWaKing TiJdens de BaRing
14.00 - 14.12 Kwaliteit van bewaking bij
een thuisbevalling
S.L.J. Valk
14.12 - 14.24 Kwaliteit van bewaking bij
een klinische partus
P.C.A.M. Bakker
14.24 - 14.36 Uit- of inwendige registratie
van uterusactiviteit
J.J. Bakker
14.36 - 14.48 Valkuilen bij STAN
A. Kwee
14.48 - 15.05 Discussie
15.05 - 15.25 KeYnoTe LeCTuRe 2
15.25 - 16.15 THEEPAUZE
Perinatale sterfte in
achterstandswijken en bij allochtonen
E.A.P. Steegers
de ZoRg vooR adeQuaTe piJnsTiLLing
Moderator: J.A.M. van der Post
16.15 - 16.27 De multidisciplinaire richtlijn
“Medicamenteuze pijnbehandeling
tijdens de bevalling”
F.J.M.E. Roumen
dagpRogRaMMa 8

32
vRiJdag 6 MaaRT 2009 veRvoLg dagpRogRaMMa 8
oBsTeTRie peRinaTaaL anno 2009
16.27 - 16.39 Epidurale analgesie tijdens de
vaginale baring: “de TREAT study”
M.L.H. Wassen
16.39 - 16.50 Discussie
16.50 - 17.10 DEBAT
Remifentanil is een adequate pijnstiller
standpunt voor:
A.P. Drogtrop
standpunt tegen:
R. Stienstra
sessie vi
CapiTa seLeCTa
Moderator: A.C. Bolte
17.10 - 17.22 De uitwendige versie
M. Kok
17.22 - 17.35 Geweld op de verloskamers
Joh. Van Wiemeersch
17.35 - 17.45 Discussie
17.45 - 18.00 van geiJn LeCTuRe
18.00 Sluiting

33
vRiJdag 6 MaaRT 2009 dagpRogRaMMa 9
uRogYnaeCoLogie anno 2009
Voorzitter: H.A.M. Vervest
Vice-voorzitter: P. Hinoul
08.58 - 09.00 Inleiding en opening
sessie i
oRganisaTie van heT suBspeCiaLisMe
Moderator: J.P.W.R. Roovers
09.00 - 09.14 Urogynaecologie als subspecialiteit:
een wereldwijd perspectief
E. Everhardt
09.14 - 09.28 The One Stop - Single doctor-approach
P.L. Venema
09.28 - 09.42 Het Leuvense multidisciplinaire model
J. Deprest
09.42 - 09.56 Outcome is méér dan volume chirurgie
P. Kil
09.56 - 10.10 Het consortium urogynaecologie:
multicentrisch onderzoek:
the way forward
J.P.W.R. Roovers
10.10 - 10.35 Discussie
10.35 - 11.25 KOFFIEPAUZE
sessie ii
evidenCe Based MediCine in de
uRogYnaeCoLogie
Moderator: J. Deprest
11.25 - 11.39 RCT: Meshchirurgie bij recidief
M.I.J. Withagen
11.39 - 11.53 RCT: TVT-O versus TVT-S
P. Hinoul
11.53 - 12.07 RCT betreffende voorwandprolapschirurgie
D. De Ridder
12.07 - 12.25 Discussie
12.25 - 13.00 KeYnoTe LeCTuRe 1
12.25 - 12.30 Inleiding
H.A.M. Vervest
12.30 - 13.00 Ethical based medicine: challenge to
the industry and the profession
P. Hilton
13.00 - 14.00 LUNCHPAUZE
sessie iii
videosessie
Moderator: M.E. Vierhout
14.00 - 14.25 Video I: Abdominale sacrocolpopexie
F. Claerhout
(video en discussie)
14.25 - 14.50 Video II: Vaginale McCall
suspensietechniek
J. Verguts
(video en discussie)
14.50 - 15.15 Video III: Correlating 3-D imaging
with pelvic floor anatomy
A. Steensma
(video en discussie)
15.15 - 15.50 KeYnoTe LeCTuRe 2
15.15 - 15.20 Inleiding P. Hinoul
15.20 - 15.50 Ups en downs of mesh surgery
B. Jacquetin
15.50 - 16.40 THEEPAUZE
sessie iv
de oveRaCTieve BLaas
Moderator: P.L. Venema
16.40 - 16.52 Farmacologie van antimuscarinica
M.C. Michel
16.52 - 17.04 Gemengde incontinentie:
symptomen en oorzaken
G. van Koeveringe
17.04 - 17.16 Gemengde incontinentie: behandeling
P.L. Venema
17.16 - 17.28 De plaats van botuline toxine A
voor de behandeling OAB
J. Heesakkers
17.28 - 17.40 Postoperatieve incontinentie,
OAB en voiding dysfunction
H.A.M. Vervest
17.40 - 18.00 Discussie
18.00 Sluiting
dagpRogRaMMa 8 + 9

34
vRiJdag 6 MaaRT 2009 dagpRogRaMMa 10
veRLosKunde en gYnaeCoLogie in de TRopen anno 2009
Voorzitter: J. van Roosmalen
Vice-voorzitter: M. Temmerman
08.58 - 09.00 Inleiding en opening
sessie i
inLeiding
09.00 - 09.15 UN Millennium Development
Goals (MDG)
J. van Roosmalen
sessie ii
geWensTe en ongeWensTe FeRTiLiTeiT
Moderator: M. Temmerman
09.15 - 09.27 Family planning
D.A.A. Verkuyl
09.27 - 09.39 Unsafe abortion
R. Gomperts
09.39 - 09.51 Consequenties van infertiliteit in de
Derde Wereld; resultaten van de
Arusha conferentie
W. Ombelet
09.51 - 10.05 Fertiliteitsonderzoek en behandeling
in de lage inkomenslanden
N. Dhont
10.05 - 10.20 Discussie
sessie iii
inTeRvenTies in de veRLosKunde WeLKe
ToT doeL heBBen de MaTeRnaLe peRinaTaLe
MoRBidiTeiT en MoRTaLiTeiT Te veRLagen
Moderator: J. van Roosmalen
10.20 - 10.32 Het partogram als instrument ter
verlaging van de maternale en
perinatale morbiditeit en mortaliteit als
gevolg van te langdurige baring
B.E. Kwast
10.32 - 10.44 Misoprostol en vastzittende placenta
Spreker: H.J. van Beekhuizen
10.44 - 10.55 Discussie
10.55 - 11.45 KOFFIEPAUZE
11.45 - 11.57 Vesicovaginale fistel (VVF) als meest
dramatische vorm van maternale
morbiditeit; aetiologie en
verschijningsvormen
Y. Rijken
11.57 - 12.09 Symphysiotomie: MOET dat?
J. van Roosmalen
12.09 - 12.21 Destructieve procedures als
instrument ter verlaging van
maternale morbiditeit en sterfte
A. Mantingh
12.21 - 12.33 HIV/AIDS, zwangerschap
en borstvoeding
K. Roelens
12.33 - 12.50 Discussie
12.50 - 13.05 KeYnoTe LeCTuRe
13.05 - 14.05 LUNCHPAUZE
Human rights en verloskundige
zorg in de tropen
T. Meguid
sessie iv
CapiTa seLeCTa in de gYnaeCoLogie
Moderator: J.H. Schagen van Leeuwen
14.05 - 14.19 Female Genital Mutilation (FGM)
M. Temmerman
14.19 - 14.34 Screening en behandeling van
premaligne en maligne
cervixafwijkingen in geval cytologie en
PA niet beschikbaar zijn
A.A.W. Peters
14.34 - 14.49 Differentiaal diagnostiek met beperkte
laboratorium- en beeldvormende
mogelijkheden bij chronische buikpijn
Y. Rijken
14.49 - 15.05 HIV/AIDS en gynaecologie
K. Roelens
15.05 - 15.25 Discussie
15.25 - 16.15 THEEPAUZE

35
vRiJdag 6 MaaRT 2009 veRvoLg dagpRogRaMMa 10
veRLosKunde en gYnaeCoLogie in de TRopen anno 2009
sessie v
opLeiding en TRaining van CLiniCaL oFFiCeRs/
audiT aLs insTRuMenT oM de KWaLiTeiT van
ZoRg Te veRBeTeRen
Moderator: K. Roelens
16.15 – 16.35 De dagelijkse gang van zaken in een
districtsziekenhuis in Ethiopië
J.H. Schagen van Leeuwen
De dagelijkse gang van zaken in een
centraal ziekenhuis in Malawi
T. Meguid
16.35 - 16.47 Opleiden; dweilen met de kraan open
J.H. Schagen van Leeuwen
16.47 - 16.59 Skills training van clinical officers
met focus op VE en stuit
L.R.C.W. van Lonkhuijzen
16.59 – 17.11 Skills training van clinical officers met
focus op operatieve vaardigheden
J. Stekelenburg
17.11 - 17.23 Audit als instrument ter verbetering
van de kwaliteit van de
verloskundige zorg
J. van Dillen
17.23 - 17.50 Discussie
17.50 -18.00 Sluiting
dagpRogRaMMa 10

3
vRiJdag 6 MaaRT 2009 dagpRogRaMMa 11
LiFeLong LeaRning en ManageMenT anno 2009
Voorzitter: M.F. Schutte
Vice-voorzitter: F. Scheele
09.00 - 09.05 Opening M.F. Schutte
sessie i
KennisManageMenT
Moderator: E. Slager
09.05 - 09.20 Management van het zelfsturend leren
J.M.M. van Lith
09.20 - 09.35 Management van E-learning
H.H.H. Kanhai
09.35 - 09.50 Met de voortgangstoets op
de goede weg? Ervaringen
M.G.K. Dijksterhuis
09.50 - 10.05 Discussie
10.05 - 10.30 KeYnoTe LeCTuRe 1
sessie ii
sKiLLs ManageMenT
Kennis en innovatie in
de gezondheidszorg
Spreker: J.M. Buiting
10.30 - 11.20 KOFFIEPAUZE
Moderator: G.G.M. Essed
11.20 - 11.35 Heeft virtual reality training zin?
Vaardigheden in het skillslab
F.W. Jansen
11.35 - 11.50 Hoe vaker, hoe beter?
Vaardigheden in de medische praktijk
F.P.H.A. Vandenbussche
11.50 - 12.05 Waarom veranderen we niet en
doen we niet wat we moeten?
F. Scheele
12.05 - 12.20 Discussie
12.20 - 12.45 KeYnoTe LeCTuRe 2
12.45 - 13.45 LUNCHPAUZE
Waardoor de dingen/mensen
veranderen: kleurrijke strategieën
L. de Caluwé
sessie iii
de MaaTsChap
Moderator: M.A.H.M. Wiegerinck
deeL i: WisseLWeRKing van individuen
13.45 - 14.00 Het individu: een persoonlijke
reis naar reflectie
S. de Blok
14.00 - 14.15 Nieuw maatschapslid: wie heb je
nodig en hoe selecteer je die?
F.M.A.E. Meijers
14.15 - 14.25 Discussie
DEEL II: WISSELWErKINg mET WErKomgEVINg
14.25 - 14.50 De medische staf: aansturen van
professionals
L.P. Koomans
14.50 - 15.05 Het ziekenhuis: de ecologie van
patiëntenzorg en leeromgeving
J.Th.M. van der Schoot
15.05 - 15.20 De maatschappij: de (op)komst
van de Homo Zappens
M.J.M.H. Lombarts
15.20 - 15.35 Discussie
15.35 - 16.25 THEEPAUZE
sessie iv
FeMiniseRing
Moderator: J.M.M. van Lith
16.25 - 16.35 Inleiding
J.M.M. van Lith
16.35 - 16.55 Bij gelijke geschiktheid
liever een jongen
G. Croiset
16.55 - 17.05 Discussie
17.05 - 17.30 KeYnoTe LeCTuRe 3
Selectie aan de poort; is er een keus?
P. Assmann
17.30 - 18.00 Take home messages en sluiting
M.F. Schutte en F. Scheele

3
insChRiJving, KosTen en BeTaLing dagpRogRaMMa’s
Inschrijving online en met inschrijvingsformulier
U kunt zich online inschrijven via
http://www.igoandpractice.nl of met het bijgevoegde
inschrijvingsformulier.
Indien van toepassing uw BIG-registratienummer bij
inschrijving vermelden.
Kosten mCI amsterdam office verbonden aan uw
inschrijving en registratie
De werkzaamheden samenhangend met uw
inschrijving en registratie worden evenals voorgaande
jaren uitgevoerd door MCI Amsterdam Office. De
daaraan verbonden kosten van € 40,- worden éénmalig
(onafhankelijk van de mate waarin u aan het congres
deelneemt) in rekening gebracht.
Deelname dagprogramma’s
U kunt voor één, twee of drie dagen inschrijven. Per
dag kunt u aan één dagprogramma deelnemen.
Bij inschrijving maakt u een keuze.
Bij de deelnamekosten zijn inbegrepen:
• deelname aan het programma / de programma’s,
waarvoor u hebt ingeschreven;
• congrestas;
• koffie ’s morgens voorafgaande aan het programma,
alsook alle pauzedranken;
• rijk gevarieerde lunch die niet zwaar op de maag ligt,
verzorgd door Maison van den Boer;
• alle garderobekosten;
• proceedings; alleen door deelname aan het congres
zal men over de proceedings kunnen beschikken;
• deelnamecertificaat;
• relatief kleine bijdrage aan de hoge niet variabele
kosten van het congres.
Belangrijke data
4 februari 2009:
met het toenemend aantal deelnemers aan de
Doelencongresreeks wordt ernaar gestreefd de
inschrijvingen meer gelijkmatig in de tijd te laten
verlopen.
Een financieel voordeel wordt daarom gegund aan hen
die voor 4 februari 2009 inschrijven en betalen.
25 februari 2009:
Op woensdag 25 februari 2009 sluit de
inschrijvingstermijn. Ook de betaling moet dan zijn
ontvangen.
Kosten deelname dagprogramma’s
Tot 4 februari 2009 zijn de kosten per dagprogramma
€ 225,-; na 4 februari 2009 zijn de kosten per
dagprogramma € 245,-.
onsiTe insChRiJving is nieT MogeLiJK
Vanwege meerdere logistieke redenen is onsite
inschrijving bij dit congres niet mogelijk.
Kosten bij deelname gehele congres
Bij inschrijving voor de drie opeenvolgende
congresdagen betaalt men tot 4 februari 2009 een
gereduceerd tarief: € 620,-; na 4 februari 2009: € 685,-.
gereduceerde kosten deelname voor aios, anios,
rustende NVog- en VVog-leden, fertiliteitsartsen,
echoscopisten, 2 e lijnsverloskundigen en
tropenartsen i.o.
Voor aios, anios, rustende NVOG- en VVOG-leden,
echoscopisten, fertiliteitsartsen, 2 e lijnsverloskundigen
en tropenartsen i.o. is een gereduceerd tarief
van toepassing: tot 4 februari 2009: € 180,- per
dagprogramma, € 490,-bij deelname van drie dagen; na
4 februari 2009 zijn deze bedragen respectievelijk
€ 195,- en € 555,-.
Betaling
De betaling moet uiterlijk woensdag 25 februari
2009 zijn ontvangen. Betaling op ABN-AMRO-bankrekeningnummer
51.75.17.809 van de Stichting
Fertiliteit en Praktijk te Rotterdam, met vermelding
“IGO-2009”.
Bij buitenlandse overboekingen tevens de IBAN en BIC
code vermelden: IBAN NL95ABNA0517517809,
BIC ABNANL2A.
Op het inschrijvingsformulier moet de categorie
waartoe men behoort worden omcirkeld en
– indien van toepassing – de naam van het ziekenhuis
waarin men werkzaam is, worden vermeld. Wanneer
de betaling van uw inschrijving vanuit de maatschap of
via derden geschiedt, gaarne steeds laten vermelden
voor welke deelnemer de betaling bedoeld is om
verwarring bij de registratie te voorkomen.
De inschrijving geschiedt in volgorde van binnenkomst
van betaling. De inschrijving wordt na betaling
schriftelijk bevestigd. Bij annulering wordt na
aftrek van de administratiekosten MCI de helft
van de deelnamekosten terug gestort, indien het
annuleringsbericht vóór 4 februari 2009 is ontvangen.
Bij annulering op en na 4 februari 2009 vindt geen
restitutie plaats.
dagpRogRaMMa 11

3
CongResBaLie, CongResZaLen
Teneinde u in staat te stellen niets van het
congresprogramma te missen is voorzien in een ruime
congresbalie waar u uw congresdocumentatie en
badge ontvangt.
Bij de congresbalie zal een zaaloverzicht worden
geplaatst, welke u ook in uw congrestas vindt.
hoTeLaCCoMModaTie, ReseRveRing en BeTaLing
hoReCa
Korte karakteristieken
Voor de hotelaccommodatie is voor een viertal
gebieden gekozen, van waaruit de Doelen makkelijk te
bereiken is, te voet dan wel met openbaar vervoer.
i. in de directe omgeving van de doelen (a), in
het hart van Rotterdam (zie plattegrond Rotterdam
Centrum):
1. NH atlanta rotterdam (vier sterren).
Op de hoek van de Coolsingel en de Aert van
Nesstraat gelegen.
Parkeergelegenheid: in de parkeergarage van De
Bijenkorf in de Aert van Nesstraat.
Het hotel ademt een authentieke sfeer en heeft Art
Deco elementen, marmeren vloeren en imposante
kroonluchters. De recent gerenoveerde kamers
zijn sfeervol en van alle moderne comfort voorzien.
Genoeg aanbod van restaurants in de directe
omgeving.
2. Hilton rotterdam (vier sterren).
Aan het Weena, de Kruiskade, het Hofplein en vlakbij
het Centraal Station gelegen. De ruime entreehal
ademt een ontspannen sfeer. Boekt u de executive
kamer, dan hebt u toegang tot de executive lounge.
Parkeergelegenheid: in de parkeergarage van de
Fortisbank op de Kruiskade (gelegen direct naast de
ingang van het Hilton op de Kruiskade).
Talrijke restaurants in de directe omgeving, o.m. de
Kruiskade (dit is een straat) en het Schouwburgplein.
ii. Wijnhavengebied (B), geheel door water omgeven,
onder meer de Wijnhaven. In dit gebied zijn tot
dusverre vijf woontorens gerealiseerd, waarvan drie
recent.
3. H2oTEL (drie sterren).
Dit recent in gebruik genomen drijvend hotel in de
Wijnhaven heeft een bar/brasserie en lounge. De
geopteerde silver kamers zijn fraai en karakteristiek
ingericht. Het hotel ligt op 15 à 20 minuten loopafstand
van de Doelen.
Parkeergelegenheid: in de parkeervakken van de
openbare weg voor het hotel.
“Met de Franse slag” is een restaurant in de
Schilderstraat, 5 minuten lopen van het hotel en
De congresbalie is elke congresdag vanaf 07:45 uur
geopend. Uw tijdige aankomst blijft echter van belang.
Wellicht is daartoe een hotelovernachting in Rotterdam
te overwegen.
van dezelfde eigenaar. In het verlengde van de
Schilderstraat, de Witte de Withstraat, vindt u nog veel
meer restaurants.
iii. in de omgeving van de Witte de Withstraat
(C) gelegen, een straat die leeft, ook ’s avonds; veel
horeca.
4. Parkhotel (vier sterren).
Dit hotel is bij veel congresdeelnemers reeds
bekend; een hotel om steeds naar terug te keren,
op loopafstand van de Doelen aan de Westersingel
gelegen.
Parkeergelegenheid: het hotel heeft een eigen
afgesloten parkeergelegenheid.
5. Hotel Emma (drie sterren),
dicht bij het Parkhotel gelegen.
Een zeer verzorgd, betrekkelijk klein hotel met de
gemakken van een groot hotel. Gunstig gelegen: op
loopafstand van de Doelen. Parkeergelegenheid: het
hotel heeft een eigen afgesloten parkeergelegenheid.
iv. Rond de erasmusbrug (d).
Deze brug, sinds de oplevering ervan in 1996,
het beeldmerk van Rotterdam, is het middelpunt
waaromheen het nieuwe centrum van Rotterdam op
de Noord- en Zuidoever van de Nieuwe Maas zich
ontwikkelt.
6. golden Tulip rotterdam-Centre (vier sterren).
Het hotel is op de Noordoever aan de voet van de
Erasmusbrug en aan de Leuvehaven gelegen. Van
hieruit met een snelle watertaxi over de Nieuwe Maas
varen is een bijzondere ervaring. Het restaurant van
het hotel biedt u een fraai uitzicht op de Leuvehaven.
Parkeergelegenheid: onder het hotel. De Doelen
bereikt u met openbaar vervoer binnen ongeveer 7
minuten.
Loopafstand ongeveer 15 minuten.
7. grand Hotel Philadelphia (drie sterren).
Dit hotel is gevestigd aan de Van Vollenhovenstraat,
het centrum van het Scheepvaart-kwartier, een wijk
die over zijn volledige lengte aan de Nieuwe Maas
is gelegen. Een wijk met vele karakteristieken,
onder meer: een eigen haventje (de Veerhaven),

3
hoTeLaCCoMModaTie, ReseRveRing en BeTaLing veRvoLg
hoReCa
monumentale panden domineren het westelijk deel
van de wijk, hoogbouw domineert het oostelijk deel;
in dit deel moet de komende jaren de hoogste
woontoren (218 m) van Nederland verrijzen. Achter een
authentieke gevel is sinds enkele jaren het moderne
hotel Philadelphia gehuisvest. In de wijk is veel horeca
gevestigd.
Parkeergelegenheid: in de parkeervakken van de
openbare weg of in de parkeergarage onder de oprit
van de Erasmusbrug (te bereiken via de Gedempte
Zalmhaven).
8. maritime Hotel rotterdam (drie sterren).
De beste kwalificatie voor dit hotel: een
driesterrenhotel op een vijfsterrenlocatie: gelegen
aan de Willemskade; kamers met river view zijn in
optie genomen. Het Maritime Hotel is evenals het
Grand Hotel Philadelphia in het Scheepvaartkwartier
gelegen. Een directe verbinding (halte voor de ingang
van het hotel) met de Doelen via tramlijn 7 (reistijd 5 à
6 minuten).
Parkeergelegenheid: in de parkeervakken van de
openbare weg of in de parkeergarage onder de oprit
van de Erasmusbrug (te bereiken via de Gedempte
Zalmhaven).
Veel horeca: in de Westerstraat, Van Vollenhovenstraat,
Veerkade, Calandstraat en vooral ook in het Westelijk
Handelsterrein.
9. Hotel New York (vier sterren).
Op de Zuidoever van de Nieuwe Maas, op de punt van
de Wilhelminapier, is in het voormalige hoofdkantoor
van de Holland Amerika Lijn Hotel New York gevestigd.
Hotel en wellicht nog meer het restaurant zijn zeer
geliefd: tijdig reserveren.
Parkeergelegenheid: parkeergarage in het
naastgelegen World Port Centre en op een tweetal
parkeerterreinen bij het hotel.
In de plint van woontoren Montevideo (naast Hotel
New York gelegen) is veel horeca gevestigd. Het
grootste visrestaurant van Nederland, Las Palmas
van Herman den Blijker, is op één minuut loopafstand
van Hotel New York gelegen. Ook hier is zeer tijdig
reserveren noodzakelijk.
Hotel New York kan onder meer met de snelle
watertaxi worden bereikt (vanaf bijvoorbeeld
Veerhaven, Leuvehaven of Willemskade).
De kamerprijzen
Hieronder volgen de kamerprijzen, inclusief ontbijt
en 6% BTW; de éénpersoonskamer (wordt dan
vermeld) of tweepersoonskamers bij enkel gebruik, in
de rechter kolom bij dubbel gebruik. Het betreft hier
gereduceerde tarieven.
NH Atlanta Rotterdam € 165,- € 175,-
Rotterdam Hilton
Standaard kamer € 140,- € 140,-
Executieve kamer € 160,- € 160,-
H2OTEL
Silver kamer € 100,- € 100,-
Single kamer € 85,-
Parkhotel € 155,- € 170,-
Hotel Emma € 85,- € 105,-
Golden Tulip € 155,- € 175,-
Grand Hotel Philadelphia € 127,50 € 137,50
Maritime Hotel Rotterdam
(River View) € 125,- € 135,-
Hotel New York Op aanvraag
reservering
Het bij deze mailing gevoegde
hotelreserveringsformulier zendt u naar het hotel van
uw keuze (aankruisen), waarbij u de overnachtingen
aangeeft en of u een tweepersoonskamer voor enkel
of dubbel gebruik wenst, dan wel een single kamer
(dit laatste is alleen mogelijk bij H2OTEL). Daags na
faxen van de reservering telefonisch bij het hotel
informeren (alleen op werkdagen) of uw reservering
gerealiseerd is. Advies: een kopie maken van het nog
niet ingevulde formulier voor het geval het hotel van
eerste keuze vol is. Ter garantie van uw reservering
dient een vooruitbetaling van één nacht te worden
voldaan. Het bedrag moet 10 dagen voor aankomst op
de hotelrekening zijn bijgeschreven om de reservering
als definitief te kunnen beschouwen.
annulering
De annuleringsvoorwaarden zijn voor de verschillende
hotels niet uniform. Bij het door u gewenste hotel kunt
u deze opvragen.
adressen, telefoon-, fax-, banknummers
en website van de hotels
NH Atlanta Rotterdam
Coolsingel/Aert van Nesstraat 4
3012 CA Rotterdam
Tel. 010-2067881
Fax 010-4117423
Rekeningnummer 42.15.35.202
www.nh-hotels.com
Hilton Rotterdam
Kruiskade 13
3012 CM Rotterdam
Tel. 010-7108000
Fax 010-7108080
Rekeningnummer 42.63.65.984
www.hiltonrotterdam.nl
H2OTEL
Wijnhaven 20a
3011 WR Rotterdam
Tel. 010-4445690
Fax 010-2140474
Rekeningnummer 67.95.40.431
www.H2OTEL.nl

40
hoTeLaCCoMModaTie, ReseRveRing en BeTaLing veRvoLg
hoReCa
Parkhotel
Westersingel 70
3015 LB Rotterdam
Tel. 010-4363611
Fax 010-4364212
Rekeningnummer 50.34.34.493
www.parkhotelrotterdam.nl
Hotel Emma
Nieuwe Binnenweg 6
3015 BA Rotterdam
Tel. 010-4365533
Fax 010-4367658
Rekeningnummer 69.32.64.926
www.hotelemma.nl
Golden Tulip Hotel Inntel
Leuvehaven 80
3011 EA Rotterdam
Tel. 010-4134139
Fax 010-4133222
Rekeningnummer 65.42.91.705
www.hotelinntel.com
Op de website doorklikken naar Rotterdam
aanvuLLende inFoRMaTie
Inschrijving congres
MCI AMSTERDAM OFFICE
Postbus 14645
1001 LC Amsterdam
Tel. 020-6793218
Fax 020-6758236
E-mail: IGO@mci-group.com
www.mci-group.com
Grand Hotel Philadelphia
Van Vollenhovenstraat 48-50
3016 BJ Rotterdam
Tel. 010-2400425
Fax 010-2709735
Rekeningnummer 103233695
www.grandhotelphiladelphia.nl
Maritime Hotel
Willemskade 13
3016 DK Rotterdam
Tel. 010-4119260
Fax 010-4119262
Rekeningnummer 54.03.05.081
www.maritimehotel.nl
Hotel New York
Tel. 010-4390500
www.hotelnewyork.nl
Organisatie
Dr. E. Slager
Willemsplein 552
3016 DR Rotterdam
Fax 010-4048235
E-mail: dr.e.slager@wxs.nl
Programma
www.igoandpractice.nl
noTiTies BiJ de pLaTTegRond; adRes de doeLen; TRein oF auTo?
De letters A t/m D en de getallen 1 t/m 9 (zie
bij hotelaccommodatie) zijn op de plattegrond
aangegeven.
De Doelen (Kruisplein 40) is op 2 minuten loopafstand
van het Centraal Station gelegen: u steekt het Weena
over en u bent op het Kruisplein. Het is sterk te
overwegen per trein naar het congres te komen: het
voorkomt fileleed en parkeerkosten, maar bovenal: u
arriveert op tijd. Komt u met de auto naar de Doelen,
dan volgt u in de stad de borden centrum; u komt dan
uit bij het Hofplein (met vijver); daar gaat u het Weena
op (aan beide zijden hoge gebouwen); u gaat niet de
tunnel in, maar houdt rechts aan tot het Stationsplein,
daar linksaf (goed opletten ivm bouw) het Kruisplein
op. De Doelen ziet u links; ter hoogte daarvan linksaf
naar de parkeergarage onder het Schouwburgplein.

41
PLATTEGROND ROTTERDAM CENTRUM
A
2
1
C
5
D
3
9
B
4
6
7
8

42
VErKorTE ProDUCTINFormaTIE mENoPUr
Naam van het geneesmiddel: Menopur. Kwalitatieve en kwantitatieve
samenstelling: Menotrofine (HMG) overeenkomend met 75 IE FSH en 75
IE LH per injectieflacon. Farmaceutische vorm: poeder en oplosmiddel
voor oplossing voor injectie. Therapeutische indicaties: Stoornissen in
de fertiliteit ten gevolge van een onvoldoende endogene stimulatie van de
gonaden. Bij de vrouw: infertiliteit veroorzaakt door anovulatie, onvoldoende
follikelrijping en als gevolg daarvan optredende insufficiëntie van het corpus
luteum, in die gevallen waarin andere behandelingen hebben gefaald. Bij
de man: geselecteerde gevallen van een gestoorde spermatogenese.
Menopur kan tevens gebruikt worden voor gecontroleerde ovariële
hyperstimulatie om meervoudige follikelgroei te induceren bij geassisteerde
reproductietechnieken, zoals in vitro fertilisatie (IVF) en intracytoplasmatische
sperma injectie (ICSI). Contra-indicaties: Bij vrouwen: zwangerschap,
vergroting van de ovaria of cystevorming die niet veroorzaakt is door het
polycysteuze ovarium syndroom (PCOS), gynaecologisch bloedverlies
met onbekende oorzaak, tumoren van de uterus, ovaria of mammae of
tumoren van hypofyse of hypothalamus, overgevoeligheid voor humaan
gonadotrofine. Bij mannen: prostaatcarcinoom, testistumor.
Bijzondere waarschuwingen en voorzorgen bij gebruik: Vóór
behandeling dient bij vrouwen de ovariële activiteit gecontroleerd te worden
door middel van echografie en serumoestradiol bepalingen. Gedurende de
behandeling dienen deze controles regelmatig te worden uitgevoerd totdat
stimulatie optreedt. Bij de eerste verschijnselen van overmatige ovariële
hyperstimulatie dient de behandeling onmiddellijk te worden afgebroken en
dient te worden afgezien van hCG toediening. Deze voorzorgsmaatregel is
vooral van belang bij patiënten met polycystische ovaria. Vóór behandeling
met Menopur 75 IE dient een lichamelijk onderzoek te worden uitgevoerd
om anatomische afwijkingen van de geslachtsorganen, primair ovariumfalen
of niet-gonadale endocrinologische afwijkingen (bijvoorbeeld stoornissen
van de schildklierfunctie, bijnierschorsfunctie, hyperprolactinemie of
diabetes) uit te sluiten. Bijwerkingen: overmatige ovariële hyperstimulatie,
overmatige oestrogeenproductie. De kans op meerling-zwangerschappen is
verhoogd door therapie met Menopur. Soms treedt tijdens de behandeling
misselijkheid en braken op. Op de injectieplaats kunnen zich lokale
reacties voordoen. In enkele gevallen kan koorts ontstaan en kunnen
overgevoeligheidsreakties optreden tijdens de behandeling. In zeldzame
gevallen kan langdurige therapie leiden tot antilichaamvorming welke de
behandeling ineffectief maakt. registratiehouder: Ferring B.V, Postbus
184, 2130 AD Hoofddorp. registratienummer: RVG 24536. afleverstatus:
UR.