Graan voor brood - Akkerbouw.info

Lesproject voor de bovenbouw van de basisschool
DOCENTENHANDLEIDING

2
Alles draait om graan
Graan is het belangrijkste gewas ter wereld. Het is het voedsel voor mens en dier. Van graan maak
je brood, bier, pasta, drop en ook diervoeder. Ook in papier en spijkerbroeken is graan verwerkt. Een
voordeel van graan is dat je het in droge toestand heel lang kunt bewaren, langer dan bijvoorbeeld
aardappelen of groenten. En van graan kun je biobrandstof maken voor in de auto. Graan betekent
ook ‘stro’. Van stro wordt karton gemaakt. En het is vloerbedekking in de stal.
Voor de akkerbouwer is graan ook om een andere reden
belangrijk: hij heeft het nodig voor zijn bouwplan, want
graan is goed voor de bodemvruchtbaarheid en de structuur
van de bodem. De graanplant brengt ‘rust’ in de
bodem. De graanstoppels die de akkerbouwer na de
oogst onderploegt, brengen humus en luchtigheid in de
grond. Alles, kortom, draait om graan.
Didactische aanpak
Dit lesproject gaat over graan voor brood. Het vormt één
geheel met de wandplaat ‘Graan voor brood’, een dvd
met educatieve filmpjes en een zakje tarwekorrels. Op de
kaart in dit zakje staan tips hoe u deze korrels als lesmateriaal
kunt gebruiken. In deze docentenhandleiding
staan opdrachten die de leerlingen
klassikaal of in groepjes kunnen
uitvoeren. Ook zijn er werkbladen.
In deze handleiding wordt uitgelegd wat
graan is, hoe de graanplant groeit en hoe
graan wordt geoogst en verwerkt tot
meel en brood. Ook wordt duidelijk
gemaakt dat graan ook andere bestemmingen
dan brood kan hebben.
Door de leerlingen de vraag voor te leggen waarvoor
graan allemaal wordt gebruikt en welke graanproducten
ze kennen, heeft u een goede klassikale entree voor het
project. Leg daarna aan de hand van
de illustraties op de schoolwandplaat
uit hoe uit één graankorrel een plant
groeit die vele korrels voortbrengt.
U kunt in de klas ook een uitstalling
maken van graanproducten (pannenkoekenmeel,
cornflakes, (rogge)brood, pasta (macaroni
en spaghetti), cake, biscuit, beschuit, knäckebröd, ontbijtkoek,
havermoutpap, rijstwafels) en dat als lesbegin
gebruiken. Doe er ook enkele niet-graanproducten bij,
zoals bijvoorbeeld chips of snoepjes, en laat de leerlingen
raden welke producten van graan zijn gemaakt.
Een andere mogelijkheid is de vertoning, ter introductie
of als afsluiting van het lesproject, van de filmpjes op de
dvd ‘Graan voor brood’. Op deze dvd staan twee korte
filmpjes uit de televisiereeks ‘Voor jou een vraag’, gevolgd
door de educatieve speelfilm ‘Brood en het wonder van
de tarwe’ van het Voorlichtingsbureau Brood.
Deze 34 minuten durende onderwijsfilm
vertelt de historie van het broodbakken.
In ‘Brood en het wonder van
de tarwe‘ onderneemt Jeroen
(gespeeld door televisiepresentator
Jeroen Kramer) een spannende zoektocht
naar de oorsprong van ons brood. Op zijn reis door
de tijd wordt Jeroen vergezeld door de 19e eeuwse
bakker Jan van Hattem (gespeeld door televisieacteur
Ton Pompert) die hij als eerste op zijn tijdreis ontmoet.
De film heeft een eigen navigatiemenu voor het maken
van tijdsprongen.
Twee eerste, korte filmpjes zijn gebaseerd op vragen van
leerlingen. Als de leerlingen de filmpjes hebben gezien,
kunnen zij antwoord geven op de volgende vragen:
FILMPJE 1. Is koren hetzelfde als graan?
Noem vier verschillende soorten graan.
Wat kun je ervan maken?
Van welke graansoort wordt brood
meestal gebakken?
FILMPJE 2. Waarvan bakt een bakker brood?
Hoeveel korrels zitten in een tarweaar?
Hoe heet de machine waarmee de
tarwe wordt geoogst?
Wat gebeurt er met het overgebleven
stro en de snippers?
LESTIP
Dit lesproject sluit aan op het lesproject ‘Brood aan
de basis’ van het Voorlichtingsbureau Brood. Bij deze
organisatie is ook de gratis leerlingenkrant ‘Met brood
bak je er meer van’ verkrijgbaar. Gebruik dit aanvullend
lesmateriaal om de leerlingen te laten kennismaken
met allerlei specifieke aspecten van brood.
Kijk voor dit lesmateriaal op www.brood.net.
Nodig in het kader van dit project eens een bakker uit
om in de klas over zijn werk
te vertellen. Of koppel het
lesproject aan een excursie
naar een bakkerij.

Zo groeit graan
Zaadplanten zijn er al zo’n 120 miljoen jaar. Zaad is het voornaamste middel waarmee
planten, maar ook mensen en dieren, hun soort in stand houden. Via het zaad ‘planten’
ze zich voort. Ook graan doet dat. Een graankorrel is zaad. Als je dat weer in de grond
stopt, groeit er een nieuwe plant uit. Mens en dier eten die graankorrels, omdat ze de
voedingsstoffen (zetmeel, eiwitten) in het graan nodig hebben om te groeien en om
sterk en gezond te blijven.
Graan lijkt in zijn opbouw op de meeste
andere plantenzaden. In zaad zit een
kiemworteltje. Daarmee zet het jonge
plantje zich vast in de grond. Ook is
er een soort groeipuntje, dat uitgroeit
tot een stengeltje met blad.
Het kiemworteltje komt het eerst uit
het zaad. Het groeit snel de bodem
in, neemt daaruit water en voedingsstoffen
op en krijgt zijworteltjes
om nog meer te kunnen opnemen. Zit het kiemworteltje
eenmaal stevig vast in de grond, dan begint het
stengeldeel te groeien.
De kiem en het groeipuntje zitten met een
hoeveelheid reservevoedsel veilig opgesloten
in een stevige, beschermende
zaadhuid. Dat reservevoedsel is voor het
kiemplantje onmisbaar in het eerste
groeistadium. Ook bij graan is dat zo.
Het reservevoedsel van een graankorrel
bestaat vooral uit kiemwit. Dat kun je
eten en is heel gezond.
Een omhulsel om het zaad geeft
bescherming tegen uitdroging, schimmels,
bacteriën en insecten. Als het zaad
droog en hard is, is het ook beter bestand
tegen erg hoge en lage temperaturen.
Die hardheid is ook
belangrijk voor de bereiding van
brood. Van tarwe met te harde
korrels is het moeilijk om heel
fijn meel (‘bloem’) te maken. Voor
brood wordt daarom meestal tarwe
gebruikt met korrel met een zachte
structuur (‘triticum’ heet deze tarwe).
Tarwe met korrels met een harde
structuur gebruiken we voor bijvoorbeeld
pasta. Deze tarwe bevat ook
meer gluten (eiwit).
Broodtarwe wordt bijna overal ter wereld
geteeld. De pastatarwe (‘durum’) wordt
vooral in Zuid-Europa (Italië)
geteeld en gebruikt.
3

4
Graan is een wereldplant
Graan is het meest geteelde gewas ter wereld. Maïs wordt het meest geteeld, gevolgd door rijst en
tarwe. Andere graangewassen zijn: haver, gerst, rogge, spelt, emmer, eenkoorn, teff en quinoa
(gierstmelde). Het duurt vijf tot zes maanden, voordat van één graankorrel een heleboel korrels is te
oogsten. Wereldwijd wordt jaarlijks zo’n 600 miljoen ton maïs, 590 miljoen ton rijst en 560 miljoen
ton tarwe geoogst.
Die hoeveelheden kunnen van jaar tot jaar flink verschillen.
Ieder jaar zijn er wel ergens op de wereld misoogsten
door plantenziekten, insectenvraat, aanhoudende
droogte of langdurige regenval. Het weer heeft een
akkerbouwer helaas niet in de hand. En dat is erg jammer,
want van een akker kun je maar één keer per jaar
graan oogsten.
In enkele landen komt het ook voor dat boeren niet kunnen
oogsten door oorlogen. Soms ook gaat graan verloren,
omdat het niet goed vervoerd en bewaard wordt.
Het graan dat wereldwijd wordt geoogst, wordt niet allemaal
in één jaar opgegeten. Deels wordt het bewaard in
grote silo’s. Dat is een reservevoorraad voor het geval er
het volgend jaar te weinig graan wordt geoogst om
iedereen te voeden. Door de sterk gegroeide vraag naar
granen voor voedsel, diervoeder en biobrandstof is er
wereldwijd geen overschot aan graan.
Een deel van het geoogste graan heeft de bestemming
‘zaaizaad’. Daaruit groeien het volgende jaar de nieuwe
graanplanten.
maïs
rijst
tarwe
Welk graan is geschikt voor brood?
Graan is er in vele soorten. Alleen al van tarwe zijn er
meer dan 5.500 verschillende rassen. Van gerst zijn dat er
bijna 3.500. Niet alle graan is even geschikt voor brood.
Sommige soorten hebben namelijk geen goede bakeigenschappen.
De korrels moeten goed maalbaar zijn. Voor
brood heb je bovendien korrels nodig met heel veel
eiwitten erin. Graan dat die eigenschappen niet heeft, is
daarom alleen geschikt voor diervoeder of andere
bestemmingen. Gerst bijvoorbeeld is heel geschikt om
bier van te brouwen en whisky van te stoken. Voor brood
is gerst - net als haver - minder geschikt dan tarwe. In de
Middeleeuwen werd gerst echter wel gebruikt om brood
van te bakken. Ook de Romeinen gebruikten het hiervoor.
Sommige soorten graan
zijn zeer geschikt om
brood van te maken dat
heel erg goed vult.
Denk aan roggebrood,
dat een zwaardere
broodsoort is. Het meest
gebruikte broodgraan is
tarwe. Maar ook graansoorten
waarvan je het
niet zo gauw zou verwachten,
worden gebruikt om brood van te bakken.
Denk aan maïsbrood (dat is gelig brood) of spelt- en teffbrood.
Spelt is een tarwesoort die vooral in de
Middeleeuwen veel werd geteeld, maar die grotendeels
werd verdrongen door de broodtarwe. Deze tarwesoort
laat bij het dorsen het kaf namelijk gemakkelijker los. Bij
spelt, een naaste verwant van de tarwe, gaat dat veel
moeilijker. Spelt wordt al zeker zevenduizend jaar
geteeld. Het is een van de oudst bekende graansoorten.
Alleen emmer en eenkoorn zijn nog ouder. Teff is een
graan dat geen gluten bevat.
Graan wordt al heel lang geteeld. Vaststaat dat het in
ieder geval al 10.000 jaar voor Christus werd verbouwd in
Egypte en Babylon.

Aanvullend lesmateriaal
De dvd ‘Graan voor brood’. Op deze dvd
staan twee korte filmpjes (‘Is koren hetzelfde als
graan?’ en ‘Waarvan bakt
een bakker brood?’) en de
educatieve speelfilm
‘Brood en het wonder van
de tarwe’.
Een zakje tarwekorrels voor proefjes in de
klas om de leerlingen te laten kennismaken met
allerlei aspecten van de graansoort tarwe. In de
verpakking zit circa
300 gram, zodat
voor een groep van
30 kinderen een
(klein) handjevol
per kind beschikbaar
is.
De wandplaat ‘Graan voor brood’
(80 x 60 cm) met een
in stripstijl getekend
beeldverhaal.
Meer over brood
staat in de leerlingenwerkkrant
‘Met Brood bak je er
meer van’ van het
Voorlichtingsbureau Brood. Zie voor ander
onderwijsmateriaal over brood de site
www.brood.net.
Meer over de akkerbouw en de graanteelt in het
bijzonder staat op www.hetkleineloo.nl en op
www.akkerbouw.info.
Sites van akkerbouwers
zijn ook te
vinden op http://akkerbouw.startpagina.nl.
Heel bijzonder is het voor Nederlandse begrippen
zeer grootschalige akkerbouwbedrijf
Koninklijke Maatschap de Wilhelminapolder. Zie
www.kmwp.nl en klik onder downloads op
‘Achtergrondinformatie De Wilhelminapolder
Beschrijving van een
grootschalig akkerbouwbedrijf’.
OPDRACHTEN EN WERKBLADEN
Op de volgende bladzijden staan kopieerbare werkbladen met opdrachten voor leerlingen.
5

6
WERKBLAD
Graan is gras
Graan behoort tot de plantenfamilie van de grassen. Daarvan zijn er zo’n 12.000 soorten. Je herkent
ze aan hun manier van bloeien: een lange stengel met een pluim of aar er bovenop en met lange,
smalle bladeren. In de aar groeien de korrels of zaden. Daar is het de akkerbouwer om te doen.
Graan is de verzamelnaam voor de landbouwgewassen
van de grasfamilie. Met ‘graan’ wordt onder meer tarwe,
gerst, haver en rogge bedoeld, maar ook maïs en rijst.
De meest gebruikte
graansoort is
tarwe. Bijna alle
brood en deegproducten
van meel
worden gemaakt
van tarwekorrels.
Tarwe
Rogge
Haver
Gerst
Maïs
Rijst
Van de roggekorrel
wordt roggebrood
gemaakt.
Van haver wordt
havermout
gemaakt. Maar de
meeste haver
wordt paardenvoer.
Paarden krijgen
er veel energie
van en gaan er
harder van lopen.
Hieronder zie je afbeeldingen van tarwe, rogge, haver,
gerst, maïs en rijstplanten. Schrijf bij elke plant op hoe
zij eruit ziet. Welke overeenkomsten zie je tussen de
verschillende graanplanten? Let vooral op de vorm van
de plant, de wortels en de vorm van het blad.
Gerst is een
belangrijke grondstof
voor bier en
diervoeder.
Maïs wordt in
Nederland voornamelijk
geteeld als
diervoeder. Dat
heet snijmaïs (kolf,
blad en stengel
worden namelijk
tot rundveevoer
gehakseld). In warmere
landen wordt
maïs ook geteeld
voor zetmeel in
voedingsmiddelen.
Rijst groeit vooral
in Azië. Daar is
een beter klimaat
voor rijstplanten
dan in onze omgeving.
In warmere
Europese streken
wordt ook wel rijst
geteeld.

WERKBLAD
Graan om van te dromen
Er worden voortdurend nieuwe, betere graanrassen ontwikkeld. Dit heet veredeling. Het gaat dan
om graanrassen die bijvoorbeeld beter bestand zijn tegen ziekten en plagen. Of rassen die sneller
groeien en een hogere opbrengst geven. Of wintertarwe die zeer strenge winters goed kan doorstaan.
Wintertarwe wil zeggen: tarwe die voor de winter (vorst) kan worden gezaaid; zomertarwe
kan pas na de vorst worden gezaaid.
Bij de veredeling van tarwe wordt ook gekeken naar de
bakeigenschappen. Verder zoeken veredelaars naar
graansoorten die niet zo hoog worden, waardoor er na
de oogst minder stro overblijft. Ook proberen ze graanplanten
te ontwikkelen met een extra stevige stengel,
Hoe ziet jouw ideale graanplant eruit?
Welke eigenschappen heeft ze?
De machines van de boer
Hier zie je enkele machines die de
boer nodig heeft voor zijn graanland.
Dankzij deze machines kan hij in zijn
eentje op de akkers het werk doen
waarvoor vroeger een heleboel
mensen nodig waren. Zet de juiste
namen bij de plaatjes en schrijf erbij
waar de machines voor dienen.
De woorden zijn: maaidorser,
zaaimachine, stro-pers, ploeg en
kunstmeststrooier.
zodat de plant niet snel gaat liggen bij zware regenval of
storm. Als de graanplant omvalt, is het graan namelijk
moeilijker te oogsten. Vaak valt dan ook een deel van de
graankorrels uit de aar op de grond. Die korrels kunnen
dan niet meer worden geoogst.
7

8
WERKBLAD
Zomer- of wintergraan?
Graan wordt gezaaid in het najaar en in het voorjaar. Het graan dat voor de vorst intreedt wordt
gezaaid heet wintergraan. Het andere heet zomergraan. Wintergraan wordt eerder geoogst (eind
juli/eerste helft augustus) dan zomergraan (augustus). Wintergraan is eerder rijp, omdat het al langer
heeft kunnen groeien en aren heeft kunnen vormen. Al een paar weken nadat het graan is
gezaaid, zie je allemaal groene sprietjes boven de grond komen, net grassprietjes. Dat is niet zo raar,
want graan en gras zijn familie van elkaar.
zaaien
plantjes
groene aren
oogsten
Kijk in je atlas en zoek op waar in Nederland kleigrond is.
Kleur die gebieden op dit kaartje groen.
Schrijf de namen op van de provincies met kleigrond.
Wintertarwe moet per se in het najaar worden gezaaid.
Meestal gebeurt dat in de eerste helft van oktober. De
grond wordt daarvoor eerst bemest, geploegd en geëgd
(de grote kluiten aarden worden met een eg fijngemaakt).
Wintertarwe moet eerst een koudeperiode hebben gehad
om te kunnen bloeien. Als deze tarwesoort pas in het
voorjaar wordt gezaaid, bloeit hij niet. Zonder bloei
komen er ook geen zaden, en zonder zaden krijg je geen
graanoogst. Wintertarwe is vorstbestendig, omdat de
zaden vóór de winter kiemen. Zomertarwe wordt tussen
half februari en begin april gezaaid. Dat hangt af van de
weersomstandigheden (vorst met name). Akkerbouwers
telen vaak wintertarwe, omdat deze hogere opbrengsten
geeft dan zomertarwe.
De beste grond voor broodtarwe is de vruchtbare
kleigrond in Groningen, Zeeland en Flevoland en de
lössgrond van Zuid-Limburg.

WERKBLAD
Graan zaaien
Zo ziet de graangroeikalender van een akkerbouwer er
ongeveer uit. Het zaaien en oogsten is afhankelijk van
het weer en de temperatuur. Als het in de zomermaanden
heel erg veel regent, wordt vaak ook later geoogst.
Om te oogsten moet het droog weer zijn. De korrels val-
Graangroeikalender
zomertarwe & zomergerst
wintertarwe & wintergerst
rogge
maïs
Lees het overzicht dat hieronder staat en geef met vier
kleuren in de graangroeikalender aan wanneer de akkerbouwer
wat op zijn akker moet doen.
Wintertarwe & wintergerst
januari
februari
Oktober/november: zaaien
Maart/april: kunstmest strooien
April/mei: onkruidbestrijding/gewasbescherming
Juli/augustus: oogsten
Zomertarwe & zomergerst
Februari/maart: zaaien
Maart/april: kunstmest strooien
April/mei: onkruidbestrijding/gewasbescherming
Augustus: oogsten
maart
De akkerbouwer zaait het graan met een zaaimachine
keurig in rijtjes. Veelal in meerdere rijen tegelijk. De
zaaimachine trekt een gleuf waarna hij op precies de
onderling gewenste afstand een zaadkorrel erin laat
vallen. Achter het zaadje schuift de machine de grond
weer dicht. Door in rijtjes te zaaien kan de akkerbouwer
er makkelijker met zijn machines tussendoor en kan het
graan makkelijker machinaal geoogst worden. Heel
vroeger werden de graankorrels met de hand over de
akker gestrooid.
april
len dan makkelijker uit de aren. Graankorrels kun je ook
niet goed bewaren als ze nat zijn. Ze gaan dan ontkiemen
en ook krijgen (schimmel)ziektes er beter vat op.
Nat graan moet daarom eerst goed gedroogd worden.
mei
juni
juli
augustus
september
oktober
Zaaimaanden / rood
Bemestingsperiode / groen
Onkruid en gewasbescherming / blauw
Oogst / geel
november
Rogge
September/oktober: zaaien
Maart: bemesten met kunstmest
April/mei: onkruidbestrijding/gewasbescherming
Augustus: oogsten
Maïs
Maart: bemesten met dierlijke mest
April: zaaien
Mei/juni: onkruidbestrijding/gewasbescherming
Oktober/november: oogsten
december
9

10
WERKBLAD
Kijk... uhhh? Rogge!
Aan de aar van de graanplant kun je zien met welke soort graan je te maken hebt. Dat zit zo. Om
de korrels zit een vliesje. Dit vliesje noem je het kaf. Bij gerst zit op het vliesje een heel lange naald,
de kafnaald. Rogge heeft ook naalden op de kafjes. Die zijn minder lang dan die op de gerst. Tarwe
heeft piepkleine of helemaal geen naalden.
Kijk goed naar deze tekeningen
en schrijf erbij welke korrels van
tarwe, gerst en rogge zijn.
Graan oogsten
Kijk goed naar de wandplaat ‘Graan voor brood’. Daarop
staat een grote machine waarmee graan wordt geoogst.
Zo’n machine die het graan afmaait en dorst (de korrels
uit de aren slaat) wordt ook wel een ‘kombain’ genoemd,
je schrijft het als ‘combine’. In de tekening hierboven zie
je wat er ín de maaidorser gebeurt.
Kun je navertellen wat je op de tekening ziet?
Wat doet de combine met het stro en wat gebeurt met
de korrels?
Dorsvlegel
Vroeger, toen er nog geen maaidorsers waren, moesten
de aren met de hand worden afgesneden en de korrels
met een dorsvlegel, een lange stok met een scharnierende
kortere stok, uit de aren worden geslagen. Het graan
werd toen nog door de akkerbouwer met een scherp mes
afgesneden, in bossen samengebonden (‘graanschoven’)
en afgevoerd naar de boerderij en daar gedorst.
Heel veel broden van een akker
De combine slaat het gedorste en gezeefde graan op in
een grote ruimte in de machine. Als die vol is, wordt het
graan overgeladen op een trekker met aanhanger. Die
brengt het naar de boerderij of rechtstreeks naar bijvoorbeeld
een centraal opslagterrein met graansilo’s of naar
een fabriek. Daar wordt het tijdelijk in grote silo’s opgeslagen
om later verwerkt of naar een andere fabriek
vervoerd te worden.
Van een akker van een hectare wordt zo’n 8 à 9 ton
(= 9.000 kilo) tarwe geoogst. Soms zelfs nog veel meer.
Van een hectare graan kun je heel wat broden maken:
100 kilo tarwe is genoeg voor ongeveer 120 broden. Dan
weet jij vast wel hoeveel broden je van 9.000 kilo kunt
bakken, namelijk broden.

WERKBLAD
Puzzelen met graan
Zoek in de boterham hieronder (van boven naar beneden, van beneden naar boven, van links naar
rechts en van rechts naar links) de woorden en streep ze weg. De woorden die weggestreept moeten
worden zijn: maaidorser, molenaar, brood, haver, bakker, rogge, tarwezaad, ploeg, trekker, tarwe,
gerst, rogge, kaf, meel, bloem, teff, zemel, gluten, silo, klei, aar.
M T A R W E Z A A D
O A Z E M E L G L U
L R A S E B H N E T
E W P I L R A A R T
N E L L D O V G B R
A B O O E O E E A E
A R E M T D R R K K
R O G G E M N S K K
K L E I F U E T E F
Z A K A F I Z E R R
Granen met en zonder gluten
Gluten is een eiwit, dat voorkomt in tarwe, haver, rogge,
gerst en spelt. Het is een soort kleefstof die in water
opzwelt. Die eigenschap is nuttig als je van graan brood
wilt bakken. Het gluten vormt als het ware het skelet van
het brood. Zo dankt speltbrood zijn lekkere smaak en
beet mede aan het type gluten in deze oergraansoort.
Sommige mensen zijn (erg) gevoelig voor gluten, zij
hebben coeliakie (spreek uit: seuliakie). Gelukkig is er
voor deze mensen graan dat helemaal geen gluten bevat.
Teff bijvoorbeeld. Teff wordt ook wel liefdesgras
genoemd. Deze graansoort komt oorspronkelijk uit
Ethiopië en Eritrea. Ook quinoa (‘gierstmelde’) is zo’n
glutenvrije graansoort. Dat komt oorspronkelijk uit het
Andesgebergte in Zuid-Amerika. Quinoa wordt door de
indianen in het Andesgebergte veel geteeld. Teff en
quinoa worden ook op enkele plaatsen in Nederland
geteeld.
teff spelt
quinoa
Zoek in je atlas op waar Ethiopië, Eritrea en het
Andesgebergte liggen. Kijk in de bibliotheek of op
internet.
11

12
WERKBLAD
Meel graag!
Van één tarweplant kun je tussen de 45 en 60 graankorrels oogsten. Om graan te kunnen gebruiken
voor brood, moet het eerst worden gemalen. Vroeger deed de molenaar dat. Nu gebeurt dat vooral
in grote meelfabrieken. Het graan dat deze fabrieken verwerken, komt grotendeels uit het buitenland,
slechts een deel komt uit Nederland. Dit heeft onder andere te maken met het klimaat en de
daarmee samenhangende bakkwaliteit.
Meelfabriek
Aanvoer
Grondstofsilo
Zeven en
reinigen
Grote graanleveranciers zijn Frankrijk, Duitsland,
Engeland en Amerika. Dat graan komt meestal per schip
aan in de haven van Rotterdam en gaat vandaar per binnenschip
of met een vrachtwagen naar de meelfabrieken.
Vaak wordt het buitenlandse graan gemengd met
Nederlands graan. De meelfabrieken verwerken het
graan tot broodmeel voor de bakkerijen.
Zo wordt graan gemalen
Een meelfabriek maakt allerlei soorten meel (grof gemalen,
fijn gemalen, middelfijn) van verschillende soorten
graan. In een meelfabriek gebeurt hetzelfde als in een
korenmolen (koren is een ander woord voor graan). In
een korenmolen wordt het graan fijngemalen tussen
twee zware molenstenen. Die worden in beweging
gebracht door wind- of waterkracht.
In een meelfabriek wordt het graan gemalen met zware,
geribbelde walsen. Die draaien op stroom. De meelfabriek
verkoopt het meel aan de bakker en aan brood- en
banketfabrieken. Vaak wordt dat gezeefd tot een heel
fijn poeder (‘bloem’). Het wordt verpakt of in bulk ver-
Malen
voerd in speciale tankauto’s. Behalve bloem, maakt de
meelfabriek van meel ook bijvoorbeeld bloemmengsels,
zelfrijzend bakmeel, pannenkoekenmeel en griesmeel
(grof gemalen tarwe).
Lees de bovenstaande tekst nog eens goed door. En zet
de volgende woorden in de goede volgorde tussen
‘graan’ en ‘bakker’: meel, tankauto, meelfabriek,
zeeschip, malen, tarwe.
Boer
Mengen
Opslag meel
Opslag
Transport
naar bakkerij
Bakker
Maak er een tekening van een korenmolen bij. Is er bij
jou in de buurt ook zo’n molen die nog graan maalt?

WERKBLAD
Meel en bloem
Graan kun je heel grof of heel fijn malen. Als graan gemalen is, heb je meel. Hierin zitten vaak ook
nog andere deeltjes van de graankorrel, zoals de zemelen (het omhulsel van de korrel). Zemelen zijn
goed voor de stoelgang (om te poepen dus). Als meel met zemelen wordt gebruikt om brood van te
bakken, krijg je ‘volkorenbrood’.
Voor sommige soorten brood worden die zemelen eruit
gezeefd. Nu weet je dus ook waarom dat brood ‘witbrood’
heet. Je kunt het meel ook zo vaak zeven, dat er
een heel fijn wit poeder overblijft: de ‘bloem’. Die is zeer
geschikt om ook allerlei andere lekkere dingen van te
bakken. Cake bijvoorbeeld. Of pannenkoeken. Op de verpakkingen
staat meestal ‘cakemeel’ en ‘pannenkoekenmeel’,
maar het is bloem. Die benaming is nauwkeuriger,
maar ‘cakemeel’ klinkt beter dan ‘cakebloem’.
100 kilo tarwe = 75 kilo bloem. Daarvan kun je 100 tot
140 broden bakken, afhankelijk van het soort brood dat
de bakker ervan bakt.
Ken jij producten die van graan zijn gemaakt? Maak een
lijstje.
Wistjedat
NEDERLANDS BROODGRAAN
Van het in Nederland geteelde graan wordt
onder andere spelt- en teffbrood gebakken,
maar ook Zeeuwse Vlegel. Dit laatste is
brood van graan dat groeit op Zeeuwse
akkers. Het is vooral in Zeeland te koop.
Spelt- en teffbrood wordt uiteraard van de
bijzondere graansoorten spelt en teff
gemaakt.
13

14
WERKBLAD
Koek en brood van korrels
Kun jij goed rekenen? Voor één boterham zijn 370 tarwekorrels nodig. In één heel brood zitten 24
boterhammen. Hoeveel korrels graan zitten er dan in een brood?
Nog eentje dan. In een plakje ontbijtkoek zitten 125 roggekorrels. In een ontbijtkoek
zitten 15 plakjes. Hoeveel korrels zitten er dan in de hele ontbijtkoek?
Waar zitten de meeste korrels in? In een tarwebrood of in ontbijtkoek?
Op brood kun je rekenen
Kinderen eten meestal iedere ochtend twee
boterhammen bij het ontbijt. In een brood zitten
vierentwintig sneetjes brood. Hoeveel broden eet
je in een jaar?
Je eet iedere ochtend één boterham met
een plakje kaas van 18 gram en een met
drie plakjes snijworst. Hoeveel kilo
kaas en hoeveel plakjes snijworst is
dat in een jaar?
Wistjedat
ENERGIE UIT BROOD
Eén boterham geeft je lichaam zoveel energie
dat je er twee uur van kunt blijven stilstaan
en 15 minuten van kan traplopen.
In brood zitten allerlei voedingsstoffen
(onder andere vitaminen en mineralen), die
je lichaam nodig heeft om te groeien en om
gezond en sterk te blijven. Voor de energie
heeft het lichaam het zetmeel uit het brood
nodig. In brood zitten ook vezels. Die zorgen
ervoor dat je darmen goed werken.

Colofon
Het lesproject ‘Graan voor brood’ wordt het onderwijs
aangeboden door het Productschap Granen, Zaden en
Peulvruchten (www.gzp.nl) en de campagne ‘Akkerbouw
brengt land tot leven’ (www.akkerbouw.info). Het is gemaakt
ter gelegenheid van het Nationaal Schoolontbijt 2007.
Redactie en productie:
Het Kleine Loo / PRLT Communicatie, Zoetermeer
Vormgeving: Ton Wienbelt
Illustraties: Hilbert Bolland
Druk: Johan Enschedé Amsterdam BV
Oplage 5.000 stuks, september 2007
Productschap Granen, Zaden en Peulvruchten