Lesbrief Voortgezet onderwijs - Muiderslot

• INLEIDING
• RIDDERROUTE
• TOREN ROUTE + FILM
HET KASTEEL
INLEIDING
Het Muiderslot is één van de oudste en
best bewaarde kastelen van Nederland.
Het vierkante kasteel met zijn ronde hoek-
torens en poorttoren is in alle opzichten
het voorbeeld van een ‘echt kasteel’. Bij het
betreden van het terrein word je meteen
door maar liefst 48 schietgaten in het
vizier gehouden! Met het ophalen van
de brug was het kasteel vroeger geheel
afgesloten. Het Muiderslot heeft een bijna
vierkante grondvorm van 32 x 34 meter,
met op de hoeken zware ronde torens.
Op sommige plaatsen zijn de muren ruim
anderhalve meter dik.
De woonvertrekken van het Slot bevin-
den zich aan de achterkant, aan de zijde
van het IJsselmeer, de vroegere Zuiderzee.
Het Slot is gebouwd op zand. Zoals ze
vroeger wel zeiden: ‘op staal gefundeerd’,
want zand vormt een stabiele ondergrond.
In het zand is de fundering aangebracht.
Bij het Muiderslot hoorde ook een voor-
burcht, een aantal huisjes van boeren
en arbeiders die voor het kasteel werkten,
in ruil voor bescherming. De voorburcht
bevond zich op de plek waar nu de tuinen
zijn. De geschiedenis van het Muiderslot
gaat terug tot in de middeleeuwen.
FLORIS V (de Vijfde)
Rond 1285 werd het Slot gebouwd in
opdracht van Floris V, graaf van Holland
en Zeeland. Hij regeerde als een voor-
uitstrevend vorst, vastbesloten om de
1
macht van zijn graafschap te vergroten.
Floris bouwde niet alleen het Muiderslot,
bij de monding van de rivier de Vecht en
aan de vroegere Zuiderzee, maar ook vijf
dwangburchten in West-Friesland bij Me-
demblik, Alkmaar en Wijdenes. Bovendien
was Floris de bouwheer van de grote Rid-
derzaal in Den Haag, nog altijd het hart
van het Haagse Binnenhof.
Floris woonde meestal in het grafelijk
paleis in Den Haag.
Toen hij amper twee jaar was, volgde
Floris V zijn vader op als graaf.
Zijn vader koning Willem II was vermoord
tijdens zijn strijd tegen de West-Friezen.
De jonge graaf werd opgevoed door
zijn tante Aleid van Avenes. Hij kreeg
les van de beroemde schrijver Jacob van
Maerlant. Zo kreeg de kleine Floris het
verhaal over de Griekse koningszoon
Alexander voorgelezen, die eerwraak
moest nemen op zijn vermoorde vader.
Floris was zich al jong bewust van zijn
status en taak als koningszoon. Op zijn
twaalfde jaar, toen de volwassen leeftijd,
werd hij officieel graaf. Hij trouwde met
Beatrijs, de dochter van de graaf van
Vlaanderen. Ze kregen zeven kinderen,
van wie er maar één ouder werd dan tien
jaar: Jan. Floris was een goede strateeg.
Hij had veel contact met de Engelse
koning Edward, zijn bondgenoot Hij re-
organiseerde het graafschap en nam de
adel bestuurlijke taken af. Hij verhief een
aantal boeren en burgers in de adelstand,
wat hem de bijnaam ‘der keerlen God’ en
populariteit bij het volk opleverde.
De dadendrang van de graaf was groot.
In 1283 gaf hij zijn oude leermeester Van
Maerlant opdracht om een complete
Kaart met het Muiderslot,
17e eeuw
Het Muiderslot vanuit de lucht
Graaf Floris V (de Vijfde)

wereldgeschiedenis te schrijven, de Spie-
ghel Historiael. Eerder gaf Floris al de
opdracht aan een kroniekschrijver om de
geschiedenis van het Hollandse graven-
huis in de volkstaal te schrijven. Deze Rijm-
kroniek kan worden gezien als het eerste
Nederlandse geschiedenisboek. Na Floris’
dood zette Melis Stoke dit werk voort,
waarin hij ook het leven en de dood van
Floris V beschrijft.
Met zijn strategische acties zette Floris
veel kwaad bloed. De edelen wilden wraak
en smeedden een complot met instem-
ming van de Engelse koning. Sinds Floris
een verbond met de Franse koning sloot,
wilde ook hij Floris een lesje leren.
Floris werd in 1296 tijdens een valken-
jacht door zijn eigen edelen ontvoerd en
gevangen gezet in het Muiderslot. Hij zat
er vijf dagen vast, totdat zijn ontvoerders
met hem op de vlucht sloegen voor te
hulp schietende boeren. Bij Muiderberg
werd Floris op brute wijze vermoord door
waarschijnlijk Gerard van Velsen.
Het Muiderslot, toen nog vier hoekto-
rens met muren ertussen, werd daarna
met zwaar geschut belegerd door de
Utrechtse bisschop Willem Berthout van
Mechelen en grotendeels verwoest. Vanaf
1370 werd het weer op de oude fundering
opgebouwd, verhoogd en uitgebreid tot
het kasteel zoals het er nu nog staat. Wel
werd het door de eeuwen heen diverse
malen aangepast. In de gemetselde steen-
lagen zijn die verschillende bouwfases als
bouwsporen herkenbaar. (Zie de Film in de
Kapel/Filmzaal.)
DE POORT EN DE BINNENPLAATS
Bouw: het Muiderslot was in zijn eerste
vorm een soort ommuurd kampement
met vier ronde hoektorens. De krijgstenten
van de soldaten stonden op wat nu de
binnenplaats is. Het ging allereerst vooral
om de ommuring, die bood veiligheid. Pas
naderhand werden de andere delen toege-
voegd, zoals de Poorttoren waar je via de
Ophaalbrug onderdoor naar binnen komt.
2
Met het ophalen van de brug werd het
kasteel vroeger afgesloten. Boven de poort
is het wapen van de graven van Holland
te zien. De deuren van de poort waren
er toen niet. Links onder de poort zit een
grijze steen met diepe groeven. Dit was
een slijpsteen voor de zwaarden.
De waterput, midden op de binnen-
plaats, is ruim honderd jaar geleden ge-
bouwd door restauratiearchitect Cuypers.
De oorspronkelijke middeleeuwse water-
put zie je bij de trap naar de Ridderzaal,
in de hoek van de Taveerne. Daar haalde
je vroeger schoon regenwater naar bo-
ven, dat was gefilterd door het zand. Het
bijzondere is dat deze waterput van drie
kanten bereikbaar is: van buiten, vanuit de
vroegere bakkerij in de kelder, en vanuit de
keuken op de bel-etage.
De stenen eretrap werd vroeger alleen
gebruikt door de graaf of kasteelheer en
zijn hoogste gasten. De vergulde leeuw-
tjes verwijzen met hun schilden naar het
wapen van Floris V, graaf van Holland, de
bouwheer van het kasteel.
Info: Onder de bogen ligt nog een aan-
tal echte stenen kogels, zogenoemde
‘kloten’. De kogels werden gebruikt voor
middeleeuwse wapens als slingerblijden
en katapults. Met zo’n steen kon een gat
in een muur worden geslagen. De grote
stenen zijn met beitels rond gemaakt. Af-
geschoten stenen werden opgehaald om
opnieuw te gebruiken. Dat gebeurde door
het ‘kllootjesvolk’, mensen die erop uitge-
stuurd werden om dit te doen. Zij droegen
de stenen in grote leren zakken, de ‘kloot-
zakken’.
De moord op Floris V
De verschillende bouwstadia
van het Muiderslot

Deze route heeft als thema het leven
in de Riddertijd, met speciale aandacht
voor graaf Floris V, de bouwheer van
het Muiderslot. Ook wordt de hoogste
toren beklommen, de Westertoren van
25 meter hoog.
Kerker
Bouw: De deur aan de rechterkant is de
ingang naar de Kerker. Die deur was vroe-
ger zwaar vergrendeld. Bij elke toren zat
meestal een kerker. Dit is de enig overge-
bleven kerker van het Muiderslot. Vroeger
was deze dieper en liep bij hoog water
(van de Zuiderzee) onder water.
Info: Een kerker had in die tijd een ande-
re betekenis dan de gevangenis vandaag.
Mensen zaten er in ‘voorlopige hechtenis’
opgesloten, in afwachting van hun be-
rechting of definitieve straf. In de Kerker
zijn een gemakje (wc), een schandblok en
handboeien te zien.
Martelen vond in de middeleeuwen volop
plaats om tot bewijs of bekentenis te
komen. Pijnbanken, duimschroeven en
vuurpoken werden gebruikt om de ‘juiste’
bekentenis af te dwingen. Zwangere
vrouwen en personen onder de veertien
jaar waren van martelen vrijgesteld. Van
ellende gaf men vaak maar toe, ook al
was men onschuldig. Uit archieven weten
we dat er in het Muiderslot een pijnbank
heeft gestaan.
De vonnissen waren niet mis: oog om
oog, tand om tand. In de middeleeuwen
werden spiegelende straffen opgelegd.
Dat wil zeggen dat de straf samenhing
met het vergrijp, de daad waarvoor men
gestraft werd. Dat waren vaak lijfstraffen
of de doodstraf. In geval van diefstal werd
de hand eraf gehakt, spionnen raakten een
oog kwijt, valse muntsnijders een duim, ie-
mand die probeerde te vluchten een voet.
De vermoedelijke moordenaar van Floris V,
Gerard van Velsen, zou zijn berecht in een
prikton. Opgesloten in een ton met scher-
3
pe punten aan de binnenkant werd hij een
aantal keer voortgerold. Of hij dit overleefd
heeft, is niet bekend. De straffen hadden
ook een maatschappelijke functie. Kwam
je iemand tegen met een brandmerk of
een afgehakt oor, dan had je te maken met
een dief of minimaal een godslasteraar. De
strop was een vaak voorkomende dood-
straf. Na de executie liet men het lijk van
de misdadiger dagenlang aan de galg ben-
gelen. In de loop van de 19 e eeuw werden
de lijfstraffen afgeschaft.
Floriskamer (38 treden)
Bouw: Allereerst is de loop van de
wenteltrap opvallend. De treden draaien
rechtsom, en dat heeft een defensieve re-
den. Bij een bestorming waren de verdedi-
gers in het voordeel, omdat de rechtshan-
dige vijand met een zwaard in zijn hand
niet ver kwam bij het beklimmen van deze
nauwe wenteltrap.
Het deurtje halverwege was vroeger de
enige toegang – via de lange open weer-
gang – tot de Zuidertoren aan de over-
kant. De trap in de onderste kamer van de
Zuidertoren bestond nog niet, dus er was
geen verbinding binnendoor.
Info: Volgens oude beschrijvingen heeft
graaf Floris V (de Vijfde) in deze torenka-
mer gevangen gezeten. Er wordt verder
beweerd dat zijn bloed altijd in de vloer
blijft zitten: hoe je ook poetst en boent, de
bloedvlek komt altijd weer terug. Maar zo-
als vaker gebeurt met verhalen uit het ver-
leden: er wordt ook het nodige bij gefan-
taseerd. Het is nog maar de vraag of deze
kamer al bestond in de tijd van de graaf.
Floris werd tijdens een valkenjacht
overmeesterd en ontvoerd naar zijn eigen
kasteel. Ze hielden hem hier vijf dagen
gevangen. Daarna sloegen de edelen met
hem op de vlucht voor de boeren die hun
graaf kwamen bevrijden. Bij Muiderberg
kwam een eind aan zijn leven. Dat ge-
beurde in 1296. (Luister naar het lied in de
Floriskamer, zie ook bij Inleiding – Floris V
(de Vijfde).
Tong doorboord Brandstapel
Tong doorboord Brandstapel
Brandmerken Handvoet boeien
Brandmerken Handvoet boeien
Onthoofding
Onthoofding
Straf moord op Floris V
Straf moord op Floris V
Duim eraf Martelen
Duim eraf Martelen
Oog eruit Afkopen
Oog eruit Afkopen
Middeleeuwse straffen
Westertoren

Nok westertoren (45 treden
hoger)
Bouw: Wat opvalt in deze ruimte is de
14 e -eeuwse kapconstructie. Deze bestaat uit
twee elkaar haaks kruisende balken en daar-
tussen vier ‘zwaarden’, houten verbindings-
balken. Zij houden als spaken in een wiel de
muren bij elkaar. De constructie is volledig
van hout, ook de pen-en-gat verbindingen.
De kleine krassen in het hout zijn telmer-
ken. De kapconstructie is niet hier gemaakt,
maar kant en klaar voorbereid in een over-
dekte werkplaats. Elke pen heeft zijn eigen
maatvoering, alles moest precies passen.
Daarom kreeg elk onderdeel een telmerk.
Balk na balk werd omhoog gehesen en als
een puzzel in elkaar gezet. Ambachtelijk
vakwerk.
Info: De Westertoren gaat door voor de
oudste, hoogste en scheefste toren van
het Slot. De klim wordt dubbel en dwars
beloond. Bij helder weer is er een prachtig
uitzicht, over de rivier de Vecht en het IJssel-
meer, de vroegere Zuiderzee, het forteiland
Pampus, IJburg en andere delen van Amster-
dam. Het Muiderslot staat op een heel stra-
tegische plek aan het water. Vroeger was
hier een tol in de Vecht, waar schepen tol
moesten betalen om naar Utrecht te varen.
Oorspronkelijk was de omloop hierboven
een open weergang op de één meter dikke
muur van de toren.
De panorama-presentatie laat het voort-
durend veranderende uitzicht van de Wes-
tertoren zien. (Zie de kaarten en afbeeldin-
gen en de toelichting erbij.)
Hoge torenkamer
Bouw: Opvallend in deze ruimte zijn de
zeer lange muurstijlen, de verticale deels
ingemetselde muurbalken. Die zijn be-
doeld om het muurwerk van de toren
stabiliteit te geven. De rollen zijn hier dus
omgedraaid. Het zijn niet de dikke muren
die de balken verstevigen, maar juist de
muurstijlen die voorkomen dat de muren
scheefzakken. Want in de loop van de eeu-
wen is de Westertoren behoorlijk scheefge-
zakt. Daarom werd in de loop van de jaren
vijftig van de vorige eeuw de noodklok
4
geluid. De toren dreigde van het woonge-
deelte af te scheuren! De slotgracht werd
gedempt en het hele gebouw werd voor-
zien van een zwaar cementen korset. Maar
de toren staat nog steeds scheef…
Info: Deze torenkamer werd in de jaren
vijftig van de vorige eeuw nog bewoond
door de zoon van de Slotbewaarder. De trap
hier naartoe is nieuw (2006), voorheen
waren de kamers alleen via de Westertoren
bereikbaar. Maar om de Westertoren open
te stellen voor publiek, waren er nieuwe
trappen nodig. Het Muiderslot is door de
eeuwen heen aangepast aan de eisen van
de tijd.
Voorzolder
Bouw: De doorgang door de muur van de
Westertoren leidt naar de zolder van het
woongedeelte. De wand hier tegenover
is de brandmuur van het oorspronkelijke
gebouw. Deze dikke muur beschermde
het woongedeelte tegen uitslaande brand
vanuit de Westertoren. Op de brandmuur
rust een van de twee trapgevels die op het
dak te zien zijn. De schoorsteenkanalen
van de onderliggende vertrekken lopen
door deze brandmuur heen.
Dit zolderdak is een ‘standaard’ Neder-
landse middeleeuwse houten kap. Deze
kap is weliswaar niet meer echt middel-
eeuws, maar een 19 e -eeuwse reconstructie.
De steile kapconstructie was om te voor-
komen dat water, sneeuw of regen, door
het dak sloeg. De ruimte onder de kap was
ook een isolatielaag, waardoor het in de
zomer beneden niet al te warm werd en ’s
winters niet al te koud.
Info: Hier staat een kist, als voorbeeld
van de kisten van Floris die achterbleven
nadat hij ontvoerd en uiteindelijk ver-
moord werd. Hij had van alles bij zich, van
een zilveren servies en een trictracspel tot
een paardenharnas, een enorme verzame-
ling spullen. Een beschrijving van deze
inventaris is bewaard gebleven. In de kist
zijn nu spullen te zien, die te maken heb-
ben met de legende van de Meermin van
Muiden.
Nok van de Westertoren
Plattegrond van de Westertoren
De vroegere open weergang
Balken van de toren

Kemenade, kledingkamer
Bouw: In deze kamer was het vroeger
goed uit te houden. De open schouw zorg-
de voor voldoende warmte. De 15 e -eeuwse
zandstenen schouw met mooie gebeeld-
houwde kopjes behoort tot de oudste in-
terieurstukken van het kasteel.
De kamer heeft échte vensterbanken.
Geen slechte plek voor een uurtje hand-
werken in de zon.
Info: De term ‘kemenade’ is een typisch
19 e -eeuws kastelenbegrip. Het is een ver-
bastering van het woord kemenata en
betekent een ‘verwarmbaar vertrek’.
De Kemenade was het vertrek voor de
burchtvrouwen en bevond zich meestal
naast de zaal op de begane grond. De deur
in de doorloop geeft binnendoor toegang
tot de Floriskamer. Deze aangrenzende to-
renkamer heeft waarschijnlijk gediend als
een zogenaamd ‘boudoir’ voor de burcht-
vrouwen, een soort damessalon.
Er zijn nu drie 14 e -eeuwse kostuums te
zien: van twee edellieden, zoals een graaf
en een gravin, en van een nar. Wie wil eens
proberen hoe dat was…
Wapenzaal
Bouw: De omvang van deze ruimte, de Wa-
penzaal, was gelijk aan de hieronder ge-
legen Ridderzaal. In kastelen werden vaak
grote zalen gebouwd, die naderhand weer
met gangen en losse houten wandjes in
kleine kamertjes werden opgedeeld. De
structuur van de grote ruimte bleef op die
manier intact. In de middeleeuwse archie-
ven wordt gesproken over een ‘waakzolder’
op het Muiderslot. Dat zou heel goed deze
ruimte kunnen zijn geweest, met de kleine
kamertjes.
Deze woonvleugel van het Slot is door
de eeuwen heen steeds verder opgehoogd.
Oorspronkelijk waren er meer ramen,
waarvan een aantal in de 19 e eeuw dicht-
gemetseld is. De ramen waren eerst niet
van glas, maar van varkensblaas gemaakt.
Glas stamt van ongeveer 1400.
In de linkerhoek, naast de Noordertoren,
zit een gemakje. Het Muiderslot telt nog
5
negen oude plees en gemakjes, waarvan er
vijf van binnenuit zichtbaar zijn.
Info: In de Wapenzaal staat een aantal
authentieke wapens en harnassen opge-
steld in de vitrine. Deze wapens werden
gebruikt om de orde te handhaven of om
het kasteel te verdedigen in tijd van oor-
log. (Zie verder de informatie bij de vitrine.)
In de Wapenzaal kan iedereen zijn vaar-
digheden testen: o.a. zwaardheffen, boog-
schieten en meedoen aan een toernooi.
Een middeleeuws steekspel met lansen is
levensecht uitgebeeld. Daag je tegenstan-
der uit!
Het gemakje in de Wapenzaal heeft een
deur, maar de meeste gemakjes waren
vroeger zonder deur. Mensen deden hun
behoefte dus open en bloot. Afzonde-
ren was eerder verdacht, je kon wel een
enge ziekte hebben. Gesprekken werden
gewoon voortgezet. En dan plons, de be-
hoefte kwam gewoonweg in de Slotgracht
terecht als voedsel voor de vissen. Wc-
papier was er nog niet. Om de twee jaar
kwam een ‘veegploeg’ van de voorburcht
om de gracht uit te baggeren.
Grote overdekte weergang
Bouw/info: De houten balken, zoge-
naamde kortelingen of hordijzen, werden
in de gaten door de muren naar buiten
geschoven. Op die manier kon men aan
de buitenzijde van de muur een tijdelijke
weergang maken, zowel aan de pleinkant
ter verdediging van de toegang tot de
Ridderzaal, als aan de buitenzijde van het
kasteel ter verdediging van een eventuele
aanval vanaf het water.
Het meest opvallend hier zijn de enorme
gebogen balken, spantbenen, naar de kap.
Vroeger werd de kromming gemaakt door
bomen met warmte te bewerken of door
hele bossen scheef te laten groeien. De
jonge bomen werden al direct scheef ge-
trokken. Deze techniek werd in de bouw
toegepast tot ongeveer 1550. Daarna wer-
den gebogen spantbenen alleen nog maar
toegepast in de scheepsbouw.
Kostuums van een graaf en gravin
Harnas en wapens
Grote overdekte weergang
Hordijzen uit de kasteelmuur
Grote overdekte weergang en
keukens eronder

Het rookkanaal in deze ruimte is het groot-
ste van het hele kasteel. Hierin komen
meerdere rookkanalen samen. Van de grote
keukenschouw hier beneden en de naastge-
legen Bisschopskamer (te zien in de Rondlei-
ding Gouden Eeuw). Ook de luchtafvoer van
de oude ovens in de voormalige bakkerij, he-
lemaal beneden in de kelder, voeren door dit
kanaal. De dikke muur is de oorspronkelijke
brandmuur tussen de overdekte weergang
en de daarachter gelegen Slotkapel.
Jachtkamer
Bouw: Deze torenkamer werd nog tot
in de jaren zestig van de vorige eeuw be-
woond door de slotbewaarder. Gelet op de
aanwezigheid van een vaste vuurplaats,
is het altijd een woonvertrek geweest. Op
prenten en tekeningen uit de 18 e eeuw is
het rechter vensterkozijn zelfs uitgebouwd
geweest tot erker. Kijk nog maar eens naar
de schilderijen in de Slotkapel, daarop is de
erker te zien (zie Slotkapel/Filmzaal).
Het venster biedt een prachtig uitzicht op
het IJsselmeer en het forteiland Pampus.
Info: De harnassen in de vitrine zijn
16 e -eeuwse Italiaanse pronkharnassen. Ze
werden gedragen bij feestelijke en officiële
gelegenheden. Bijvoorbeeld bij de benoe-
ming van een ridder, waarbij de ridderslag
werd uitgebracht. Die bestond uit een tikje
met een zwaard op de schouder.
Floris de Vijfde werd in 1278 tijdens een
toernooi in Den Bosch tot ridder geslagen.
Hij was toen 22 jaar. Later richtte hij een
eigen ridderorde op: de Orde van St. Jacob,
waarvan in deze kamer een plaquette te
zien is (bij binnenkomst links van de deur).
FILMZAAL/SLOTKAPEL EN
WERKKAMER P.C. HOOFT
Slotkapel
Bouw: Met de uitbreiding van de noord-
oostvleugel van het Slot in 1386 werd dit
vertrek mogelijk als Slotkapel ingericht. In
de jaren vijftig van de vorige eeuw is de
kapel gerestaureerd, waarbij de kapel weer
het blauwe hemelgewelf en het sterren-
patroon terugkreeg.
6
Info: De meeste kastelen hadden een
eigen huiskapel, met een huisaltaar. Die
werd door de eigen kapelaan bediend. Bij
veel kastelen zie je dat de kapelaan direct
boven de poort is gehuisvest. Ook in het
Muiderslot is de Kapelaanskamer nog te
zien, toen de Michaelskapel genoemd.
Michael is immers de bewaker van de
hemelpoort. Wanneer je met slechte
bedoelingen onder de kapelaanskamer
doorliep, dan was je zo goed als verstoten
uit de kerk.
De kapel is als filmzaal in gebruik. Ge-
toond wordt de bouwgeschiedenis van het
Muiderslot. Ook is een tijdsbalk te zien,
met alle hoogte- en dieptepunten uit de
zeven eeuwen geschiedenis van het Slot.
Aan de muren hangen schilderijen van het
Muiderslot door de eeuwen heen.
Werkvertrek P.C. Hooft
Bouw: Aan de aanwezigheid van de
schouwen te zien, was de Oostertoren van
oudsher in gebruik als woontoren. Ook is
er een gemakje naast de kamer, dat wijst
op de woonfunctie van de toren. Deze to-
ren heeft trouwens als enige nog een open
weergang bovenop. Dat is van buitenaf
goed te zien.
Info: Dit was nu het werkvertrek van de
beroemde dichter en geschiedschrijver P.C.
Hooft. Een beetje verscholen bevindt zich
rechts naast de deur, van twee kanten be-
reikbaar, een gemakje of wc’tje. P.C. Hooft
leefde in de 17 e -eeuw, de Hollandse Gouden
Eeuw van rijkdom en voorspoed.
Hooft was de zoon van de Amsterdamse
burgemeester C.P. Hooft en studeerde
rechten in Leiden. Op 18 mei 1609 werd hij,
mede dankzij de verdiensten van zijn vader,
door de Staten benoemd tot baljuw van
Naarden en Gooiland, drost van Muiden,
kastelein van het Huis te Muiden, hoofdof-
ficier der stad Weesp, van Weesperkarspel
en Hoog-Bijlmer en kolonel der Schutterij
van Muiden. Een omvangrijke taak dus. Het
Muiderslot was zijn ‘dienstwoning’.
Hooft schreef in deze kamer grote delen
van zijn Nederlandsche Historiën, de ge-
Muiderslot, Oostertoren
De Orde van St. Jacob
Tijdbalk in de Slotkapel
Werkvertrekvan P.C. Hooft
De beëdiging van Hooft

schiedenis van de 80-jarige Opstand. Vanaf
zijn lessenaar had hij prachtig uitzicht op
de toenmalige Zuiderzee. Verder kon hij van
hieruit genieten van zijn tuinen rondom het
kasteel. De pruimenboomgaard is recent ge-
restaureerd en aangeplant met maar liefst
achttien historische pruimensoorten.
Met de komst van Hoofts tweede vrouw,
Leonora Hellemans, werd de oude middel-
eeuwse burcht verbouwd tot het Hoge Huys
te Muiden. Voor zover mogelijk werd het
Slot aangepast aan de wooneisen. Het werd
onder andere voorzien van nieuwe vensters
en kloosterkozijnen, de keuken werd ver-
plaatst naar de bel-etage, én er kwam een
aanbouw van een overdekte stenen galerij
op de binnenplaats, op de plek van de hui-
dige stenen trapopgang naar de Ridderzaal.
Deze route heeft als thema de verdedi-
gingsfunctie van het Muiderslot. De To-
renroute loopt van de Oostertoren via de
Poorttoren en de moderne loopbrug naar
de Zuidertoren.
Overdekte weergang
Bouw: Op deze weergang wanen we ons
echt in de middeleeuwen. Maar helaas,
deze weergang is in de 19 e eeuw gere-
construeerd. De gehele kapconstructie
is daarbij vernieuwd, De sporen van de
oorspronkelijke kap zijn nog te zien op
de kopse muren van de Poorttoren en de
Oostertoren. De oude kap was lager en
steiler dan de huidige kap. Vroeger had de
weergang geen borstwering met kantelen
en schietgaten.
Toch zijn de toevoegingen in deze ruimte
interessant. Zij illustreren de restauratieop-
vattingen van de 19 e eeuw, om het kasteel
er zoveel mogelijk ‘middeleeuws’ uit te
laten zien. Maar de kanteelvensters en de
schietgaten zijn hier onterecht en onjuist
gereconstrueerd. Probeer maar uit, ze zijn
veel te laag in verhouding tot de vloer.
7
Info: In een ruimte zoals deze verbleven
de soldaten die om de zoveel tijd de wacht
moesten lopen. Zij sliepen op strozakken.
Hun proviand is in de soldatenkist te zien.
Aan het rek hangen enkele verdedigings-
wapens, zoals een boog en zwaarden.
Hiermee moesten zij het kasteel verdedi-
gen tegen de vijand. Door de toegevoegde
kijkvensters is iets te zien van vijandelijke
troepen die in aantocht zijn… Zij hebben
speciale aanvalswapens bij zich, zoals een
evenhoge, een soort verrijdbare toren die
voor een kasteelmuur geplaatst werd.
Herautenkamer
Bouw: De vensters van de Herautenka-
mer kijken zowel uit op de oude voorburcht
(de vroegere huisjes voor het kasteel) als op
de binnenplaats van het kasteel. De stenen
in dit vertrek zijn nog de middeleeuwse,
van omstreeks 1500. Achter het afgesloten
deurtje links bevindt zich een gemakje,
een uitbouwtje dat buiten aan de muur
hangt. Tegenwoordig is het een uilenkast.
De nauw toelopende nis in de zuidmuur is
een schietgat voor een handkanon. Het is
gericht op de stenen doorgang in de muur
bij de ingang (en de kassa).
Info: De heraut was een belangrijke fi-
guur in de middeleeuwen. Hij wist alles
van wapenschilden en vlaggen. De gege-
vens en afbeeldingen hield hij bij in een
Wapenboek. Op de kaart is te zien hoe de
Lage Landen in de 13 e eeuw verdeeld waren
in graafschappen, hertogdom en bisdom.
Aan de wand hangen vaandels met de
wapens van Floris de Vijfde, graaf van Hol-
land en Zeeland.
Overal waar zich een gemakje bevindt,
werd gewoond. Meestal met meerdere
mensen in één vertrek. Men woonde en
sliep hier bij elkaar en at van de gezamen-
lijke pot mee. Wanneer je hier werkte, dan
was je in feite in de kost. Je had een on-
derkomen, voedsel en éénmaal in de week
werd brood gebakken. Eigenlijk was het
kasteel een dorp op zich. De bewoners van
het Slot en de voorburcht vormden een
soort gemeenschap.
Dak van het hoge woongedeelte
Overdekte weergang
Wapen van Floris V
De lage landen in de tijd van
Floris
Herautenkamer

Weergang poorttoren
Bouw: Dit is het defensieve hart, het
meest strategische punt van het kasteel.
Rondom gesloten kanteelvensters en volop
kleine schietgaten. De muren zijn zo’n
meter dik. De kapconstructie is authen-
tiek, met oude spanten. Aan de voorkant
van het kasteel zit de grote mezekouw.
Qua omvang en grootte uniek in Neder-
land! De mezekouw bestaat uit drie grote
werpgaten aan de voorzijde van het Slot.
De gaten bevinden zich lijnrecht boven de
ophaalbrug. Vanaf hier werden de projec-
tielen door de mezekouw naar beneden
geworpen.
Naast de grote mezekouw bevindt zich
in dit vertrek nog een vierde verborgen
werpgat. Het ligt rechts, in de zuidwest-
hoek van de weergang. Dit werpgat con-
troleerde, of beter gezegd: verdedigde, de
toegang tot de poorttoren vanaf de Dood-
lopende weergang (4). In het kanaal zit
een kleine knik waardoor de stenen bene-
den precies hun doel konden treffen.
Info: Deze ruimte valt te vergelijken met
de control room van een luchthaven of
winkelcentrum. Alles wordt op afstand in
de gaten gehouden. Tegenwoordig met op
afstand bedienbare camera’s, vroeger met
het menselijk oog. Volgens de romantische
heldenverhalen werd de vijand vroeger
van hieruit overgoten met hete olie en
pek. Een onaangenaam, maar erg kostbaar
onthaal! In de dagelijkse praktijk van het
middeleeuwse krijgsbedrijf zullen keien,
bakstenen en hete brij naar beneden
gekieperd zijn. Ieder kan zijn eigen verde-
digingskracht testen met het werpspel
dat in twee van de werpgaten gemaakt is.
Houd zoveel mogelijk vijandelijke soldaten
tegen.
Doodlopende weergang en
lange weergang
Bouw: Dit is geen constructiefout! Deze
Doodlopende weergang illustreert juist
het kenmerk van het Slot: een weerbare
verdedigingsburcht. De verbinding loopt
niet voor niets op de Zuidertoren dood. De
8
Zuider- of waaktoren was uitsluitend te
bereiken via de hoge Westertoren aan de
overkant. Om te voorkomen dat de vijand
bij een overval het gehele kasteel in één
keer zou kunnen overmeesteren. Daarom
zijn de weergangen bewust in stukken
opgedeeld. Vanaf deze weergang was de
toegang tot de Poorttoren te controleren
en te verdedigen. In 2006 werd de nieu-
we loopbrug toegevoegd.
Info: Op de weergangen werd vooral
wacht gelopen. De kantelen op de weer-
gangen hebben twee functies: kijken
en schieten. De openingen tussen de
kantelen bieden volop zicht. De schiet-
gaten zijn geplaatst in de kantelen zelf.
Zij boden de soldaten veiligheid en be-
scherming tijdens het gevecht. Zij zijn in
het midden iets ronder en lopen scherp
toe. Die ronding geeft het wapen meer
bewegingsvrijheid om scherp te kunnen
richten.
Vanaf de Doodlopende weergang heb
je goed uitzicht over het land richting
Muiderberg, de tuinen en links de Valkerij.
De tuinen werden aangelegd op het ter-
rein van de voormalige voorburcht. Die
was in de middeleeuwen, evenals het Slot,
omringd door een gracht. Vanaf de Lange
open weergang heb je uitzicht op de rivier
de Vecht, het stadje Muiden en de grote
‘Zeesluis’. Vroeger stond de Vecht in open
verbinding met de Zuiderzee.
Muurwachtersverblijf
Bouw: Dit is de Zuidertoren. Deze hoge
toren was met het zogenoemde ‘muur-
wachtersverblijf’ de oude waaktoren van
het kasteel. De hoogte van de ruimte
heeft alles te maken met de hoogte van
de weergang en de wens om de toren zo
hoog mogelijk te maken. Zowel deze ruim-
te, als het ‘brugwachtersvertrek’ hier be-
neden, heeft een schouw. Ook in deze to-
renkamer is weer een gemakje te vinden.
Waarschijnlijk had deze ruimte de functie
van het lokaal van de (muur)wacht.
Werpgaten in de Poorttoren
Slotbrug van boven af (uit spel)
Lange weergang
Doodlopende weergang
Zuidertoren

In de Torenmuur bevinden zich meerdere
kijk- en schietgaten. Het dubbel uitge-
voerde kijkgat is heel zeldzaam. Het kijkgat
biedt zicht op het begin- en het eindpunt
van de slotbrug. Ernaast bevindt zich een
schietgat voor een haakbus, een middel-
eeuws handkanon.
Vanuit dit verblijf kon men niet alleen de
slotbrug in de gaten houden, maar ook de
hele rivier de Vecht. Wanneer de schipper
geen tol wilde betalen, dan kon zijn schip
vanaf hier tot zinken worden gebracht.
Het schaalmodel van het Muiderslot laat
de werking zien van de verschillende de-
len of compartimenten van het Slot in de
middeleeuwen. Ieder deel kon afzonderlijk
worden verdedigd als het moest.
Info: Hoe werkte de haakbus? De haak
van het handkanon werd in de houten
balk van het schietgat gedrukt. Zo kon de
enorme terugslag na de explosie deels
opgevangen worden. Het losse kruit ging
in de loop, werd aangestampt en met een
prop op z’n plek gehouden. De stenen
kogel werd ervoor geladen en na de ont-
steking van de lont afgevuurd. Het ont-
ploffingsgevaar, door de ongelijke samen-
stelling van het buskruit, maakte de eerste
kanonnen bijna net zo gevaarlijk voor de
schutters als voor de vijand!
Brugwachtersverblijf
Bouw: De trap tussen dit vertrek en het
bovengelegen wachtersverblijf was er niet
in de middeleeuwen. Deze ruimte was
vroeger uitsluitend bereikbaar vanaf de
binnenplaats. Bij een eventuele bestor-
ming en inname van de Poorttoren en de
binnenplaats bleven de muurwachters
onkwetsbaar.
De Zuidertoren was onneembaar, zonder
eerst de strategisch lastige Westertoren te
veroveren. Dit vertrek heeft rondom veel
openingen. Deze waren echter niet voor
het licht, maar vooral voor het zicht! Het is
en blijft tenslotte een wachtersruimte.
Ook hier weer iets écht middeleeuws:
het angstloch. Dit is het houten luik op de
vloer, half onder de tafel met het zwaard-
9
spel. Het luik bedekt de enige toegang
tot de hieronder gelegen, zogenoemde,
‘vergeetkerker’. Via een rondgemetselde
uitsparing in het plafond van de kerker
werden gevangenen voor onbepaalde tijd
opgeborgen. Ontsnappen uit deze gevan-
genis was onmogelijk.
Info: In deze kamer wordt alle opgedane
kennis getest in een spel. Wat weet je van
de aanvals- en verdedigingswapens en
het gebruik ervan? Het spel daagt uit om
het Muiderslot te verdedigen tegen vijan-
delijke troepen die van alle kanten aanko-
men. Het kasteel wordt in delen verdedigd,
waarbij de soldaten verschillende wapens
kunnen gebruiken. Help het Slot te verde-
digen! En voorkom zo een slechte afloop,
zoals die in 1296. (Zie verder bij Inleiding –
Floris V (de Vijfde).)
Het schoolbezoek aan het Muiderslot
bestaat, behalve uit het bezoek aan de
Middeleeuwse Routes, ook uit een bezoek
aan de historische Tuinen (tegenover het
kasteel) en de Valkenier (op het Theater-
bastion). Een rondje over de vestingwallen
om het kasteel is ook een aanrader.
© Tekst en illustraties:
Stichting Rijksmuseum Muiderslot,
2006, herzien in 2011
Deze lesbrief is uitsluitend bestemd voor gebruik op
school, ter voorbereiding van het bezoek aan
het Muiderslot. Voor andere toepassingen dient vooraf
schriftelijk toestemming te worden aangevraagd.
Alle rechten voorbehouden.
Stichting Rijksmuseum Muiderslot
Herengracht 1
1398 AA Muiden
www.muiderslot.nl
info@muiderslot.nl
Het Muiderslot vanaf de Vecht
Dubbel schietgat
Kerker met Angstloch
Slag om het Slot-spel
Brugwachtersverblijf