Omdat zij anders zijn, deel 1 - Vijfeeuwenmigratie.nl

Omdat zij anders zijn
N Ilo 3

Omdat zij anders zijn
Patronen van rasdiscriminatie in Nederland
Frank Bovenkerk
redactie
Boom Meppel
Amsterdam

© Boom Meppel/Amsterdam 1978
Niets in deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar
gemaakt door middel van druk. fotocopie. microfilm
of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van de uitgever; no part of this book may
be reproduced in any way whatsoever without the written
permission of the publisher.
Verzorging omslag Leendert Stofbergen. Amsterdam
Omslagfoto van Jac. Jacobs. Amsterdam
Druk Boompers drukkerijen bv. Meppel
isbn 9060093763
67247
INT INSTITUUT
SOC GESCHIEDENIS
AMSTERDAM
919
Deze uitgave kwam mede tot stand dank zij financiële steun
van het Ministerie van Cultuur. Recreatie en Maatschappelijk
Werk.

Inhoud
Voorwoord 7
l. Rasdiscriminatie in
Nederland Frank Bovenkerk 9
2. Rasdiscriminatie en
rasvooroordeel op de
Amsterdamse arbeids- Frank Bovenkerk en Elsebeth
markt Breuning-van Leeuwen 31
3. De 'gesloten buurten'
van Amsterdam Mariëlle Valkonet-Vreeman 58
4. Discriminatie bij het
verhuren van kamers Willeke Bolle, Renk van Dijk
aan gastarbeiders en Dieke Retebrij 78
5. Naast wie zal ik nu
eens gaan zitten? Over
de plaatskeuze van
blanke passagiers en
kleurlingen Maja C. Daams 91
6. De verkiezingsaanhang Frank Bovenkerk, Annette
van de Nederlandse Douwes, Millie Cloudi en
Volksunie JooP van Velzen 103
7. Rasdiscriminatie bij
misdaadverslaggeving
in de pers Frank Bovenkerk 119
8. Surinamers in de ogen
van de Amsterdamse Loek Esmeijer en
politie Margreet Luning 136
9. De Nederlandse vakbonden,
internationale
solidariteit en buiten-
5

landse werknemers;
ideologie en werkelijk- Bram van de Velde en
heid
10. Enkele suggesties
voor het bestrijden
joop van Velzen 166
van discriminatie Frank Bovenkerk 189
Literatuur
6
203

Voorwoord
Nederland geldt traditioneel als verdraagzaam tegenover
vreemdelingen en dat siert zijn bewoners. De afgelopen jaren
hebben zich echter als gevolg van grootscheepse immigratie
nieuwe etnische minderheden ontwikkeld: Surinamers en
gastarbeiders, en het is de vraag of men nog steeds zo tolerant
is. Nederland heeft steeds duidelijker het karakter van
een 'multi-raciale samenleving' aangenomen. Kan men nog
wel uit de voeten met versleten begrippen als verdraagzaamheid
en tolerantie? Worden de leden van de nieuwe etnische
minderheden in de tweede helft van de jaren '70 nog werkelijk
vriendschappelijk tegemoet getreden? Voor een aantal
cultureel antropologen van de Rijksuniversiteit te Utrecht
(vakgroep Vergelijkende Sociaal-Economische Studiën) en
twee collega's van de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam
(de auteurs van hoofdstuk 8) zijn deze vragen aanleiding
geweest om nu eens precies uit te zoeken hoe het
gesteld is met discriminatie en aanverwante verschijnselen
in het huidige Nederland.
Wij hebben daartoe in de eerste plaats onderzoek uitgevoerd
naar het vóórkomen van rasdiscriminatie op verschillende
maatschappelijke velden, waar beslist wordt over het
lot van etnische minderheden nu en in de toekomst: de arbeidsmarkt,
de woningmarkt en de vakbeweging; ten tweede
op gebieden waar achterstelling en vijandigheid door de leden
van de betrokken minderheden zelf als bijzonder krenkend
wordt ervaren: bij de politie, in oude stadswijken en in
de bus. Het gaat ons bij dit alles in hoofdzaak om te onderzoeken
óf discriminatie voorkomt. En dit blijkt zó algemeen
het geval te zijn, dat men er de ogen niet langer voor mag
sluiten.
7

Het bewijs leveren dat discriminatie bestaat is trouwens
al moeilijk genoeg. Bij een dergelijk onderwerp - in Nederland
speelt discriminatie zich nog grotendeels in het verborgene
af en slechts weinigen willen er echt van weten - is
het niet goed mogelijk om met de gebruikelijke vragenlijst
langs de deur te gaan en de mensen te vragen of zij wel eens
discrimineren of zoiets. Tenminste niet wanneer men wil
weten wat er wérkelijk gebeurt. In de meeste onderzoekingen
waarvan hier het resultaat wordt gepresenteerd, is dan ook
gebruik gemaakt van minder gangbare onderzoekstechnieken.
Wij nemen slechts genoegen met 'hard' bewijs en niet
met de 'zachte' antwoorden op tot niets verplichtende enquêtevragen.
In hoeverre onze bewijzen overtuigend genoeg
zijn, is aan de lezer om te beoordelen.
Wij zijn het Ministerie van CRM erkentelijk voor zijn financiële
bijdrage aan een groot gedeelte van het onderzoek.
8

1
Rasdiscriminatie in Nederland?
Frank Bovenkerk
Nederlanders beschouwen zich zelf graag als een volk dat
buitengewoon verdraagzaam is tegenover vreemdelingen en
er zijn nogal wat buitenlandse waarnemers, die deze opvatting
lijken te delen. In de wetenschappelijke literatuur kan
men allerlei redenen aantreffen die deze uitzonderlijke tolerantie
moeten verklaren en deze schijnen stuk voor stuk even
plausibel. Geografen hebben gewezen op de open ligging van
het land en de gemakkelijke toegankelijkheid van over zee.
Psychologen hebben verdraagzaamheid wel beschreven als
een wezenlijke trek van het Nederlandse volkskarakter. Historici
hebben zowel de vrijheidsstrijd tegen Spanje als de
vroege opkomst van een stedelijke bourgeoisie met een cosmopolitische
oriëntatie, ermee in verband gebracht. En politicologen
zien een parallel met de eigenaardige Nederlandse
zuilenstructuur, waarbij het accepteren van het recht om
anders te denken tot de grondbeginselen behoort.
Tegenover al deze verklaringen staan echter ook pogingen
om die Nederlandse tolerantie te nuanceren, of zelfs te ontkennen.
Kan van de Nederlanders werkelijk worden gezegd,
zoals Verwey-Jonker (1971, blz. 13) doet, 'dat ze traditioneel
gastvrij zijn tegenover vreemdelingen'? Zij twijfelt zelf een
beetje en meent dat men in plaats van tolerantie wellicht
beter zou kunnen spreken van 'inschikkelijkheid'. Dat wil
zeggen dat vreemdelingen wél worden geaccepteerd, maar
alléén voor zover zij zich ten spoedigste wensen aan te passen
of te assimileren. Er zijn aanwijzingen dat Nederlanders
niet schromen om door bemoeizuchtig optreden snelle aanpassing
van anderen te forceren. Van den Berg-Eldering
(1978, blz. 195 e.v.) geeft in haar proefschrift een paar interessante
voorbeelden, waaruit duidelijk blijkt hoe Hollan-
9

ders hun Marokkaanse buren op hooghartige wijze trachten
te 'vernederlandsen'.
Maar wat gebeurt er als 'vreemdelingen' daar niets van
moeten hebben? Er zijn, naar ik vrees, nogal wat Surinaamse
Nederlanders en immigranten uit het Middellandse-Zeegebied,
die er weinig voor voelen om op dergelijke arrogante
avances in te gaan. Zij schijnen nauwelijks behoefte te gevoelen
aan de zegeningen van de Nederlandse cultuur en het lijkt
erop of eerst nu de ware 'inschikkelijkheid' van de Nederlanders
echt op de proef wordt gesteld. Van der Vet (1976)
schrijft in een artikel onder de alarmerende kop 'Dutch
Tolerance on Trial'2, dat naast het ontegenzeglijk voorkomen
van tolerantie toch ook allerlei uitingen van discriminatie
en vooroordeel kunnen worden gesignaleerd. Anderen
gaan veel verder. In twee publikaties, die in hoofdzaak bestaan
uit de geëmotioneerde getuigenverklaringen van leden
van etnische minderheden zelf, wordt de indruk gewekt dat
discriminatie in Nederland overal om zich heen grijpt en dat
Nederland een door en door racistische natie is (Racisme in
Nederland, 1972; Michon, 1973).
Wie heeft het bij het rechte eind? Is Nederland werkelijk
tolerant? Liever gezegd is Nederland werkelijk vrij van racisme?
Immers, de term tolerantie zelf impliceert reeds dat
er iets te 'tolereren' zou zijn en dat is kennelijk iets ongunstigs.
Of is de Nederlandse bevolking wel degelijk racistisch
en bejegent men 'vreemdelingen' onheus? Of is dit misschien
alleen de laatste tijd het geval?
Het bewys van verdraagzaamheid
Er zijn opinies te over, maar het empirisch bewijs is mager.
Ik wil nu eerst nagaan op welke feiten in het verleden de
gunstige indruk, welke men thans nog heeft, precies berust.
De volgende vier bewijsgronden voor het ontbreken van racisme
in Nederland worden het meest genoemd.
Ten eerste: de Nederlandse bevolking heeft in de loop van
haar geschiedenis talrijke slachtoffers van politieke of religieuze
onderdrukking toegelaten en liefderijk in haar midden
opgenomen. Dit geldt voor Hugenoten uit Frankrijk, Engelse
10

edellieden in de dagen van CromweIl, Engelse intelligentsia
in de tijd van de restauratie, Spaanse en Portugese Joden,
Belgische vluchtelingen tijdens de eerste wereldoorlog enz.
(Chorus, 1964, blz. 162). Deze traditie wordt thans voortgezet
in het open stellen van de grenzen voor politieke vluchtelingen
uit Hongarije, Tsjechoslowakije, Uganda, Chili en
Rusland. Het komt mij voor dat deze gastvrijheid weliswaar
duidt op een zekere ruimhartigheid bij Nederlandse politieke
voorlieden, maar dat het toch geen goede toetssteen vormt
voor het al dan niet bestaan van racisme of vreemdelingenhaat.
Het betreft hier immers steeds relatief kleine groepen,
die bovendien, zeker in het verleden, voor een belangrijk deel
bestonden uit relatief ontwikkelde mensen.
Ten tweede wijst men op de betrekkelijk gunstige positie
van de joden en de geringe mate van anti-semitisme onder
de Nederlandse bevolking, althans in de twintigste eeuw. Zo
meent Kleerekoper (1970) dat in Nederland onvergelijkelijk
veel minder anti-semitisme voorkomt dan in landen als
Duitsland, Oostenrijk en Frankrijk. Het is echter moeilijk om
de mate van anti-semitisme precies aan te geven, want over
alles wat men er thans over opmerkt hangt de zware schaduw
van de tweede wereldoorlog; bovendien is anti-semitisme
niet goed los te maken uit een internationale politieke
context en het bestaan van de staat Israël. Van na de tweede
wereldoorlog beschikken wij alleen over een studie van
Weinberg (1967), die bij een steekproef van joden in Amsterdam
registreerde dat 50 % wel eens anti-semitisme aan
den lijve had ondervonden. Men moet voorzichtig zijn met
het interpreteren van een dergelijk 'self report'; want hoe is
het mogelijk dat deze geënquêteerden, die allen de oorlog
hebben meegemaakt en overleefd, toch maar voor een deel
anti-semitisme ondervonden! En vóór de tweede wereldoorlog?
Bestond er zonder de Duitsers, zonder dat men gedwongen
was tot een standpuntbepaling ten opzichte van
Israël en de Palestijnse kwestie, werkelijk weinig anti-semitisme?
Wanneer Sijes zich afvraagt hoe het komt dat van de
140.000 op Nederlands grondgebied geregistreerde joden bij
het uitbreken van de oorlog, er niet meer dan 18.000 overbleven,
dan kan hij toch niet om het bestaan van anti-joodse
11

gevoelens heen. Dit te ontkennen, zegt Sijes (1974, blz. 129),
was 'een legende, die krampachtig in stand gehouden werd'.
Zeker, anti-semitisme werd te gelijkertijd óók fel bestreden,
maar het staat vast dat bepaalde clubs voor joden gesloten
waren en dat geldt ook voor sommige sportverenigingen.
dansgelegenheden en restaurants; joden werden niet tot het
ambt van burgemeester geroepen en ook bij bepaalde bankinstellingen
werden zij niet in dienst genomen. Meijer (1969)
is de mening toegedaan dat anti-semitisme óók voor de oorlog
veel meer voorkwam dan men thans bereid is toe te
geven. Nochtans is het wel waarschijnlijk dat anti-semitisme
ten onzent minder virulente vormen aannam dan in sommige
andere landen.
Een derde bewijsgrond voor het ontbreken van racisme is
vooral naar voren gebracht door de Engelse socioloog Christopher
Bagley (1973). Deze heeft in 1969 een studie gemaakt
van de 'ras relaties' in Nederland en hij heeft het resultaat
vergeleken met zijn eigen land. Het is een gedegen werkstuk
dat op feiten steunt die de auteur zelf heeft vergaard met
behulp van originele onderzoekstechnieken. Verschillende
onderzoekingen in deze bundel zijn door zijn werk geïnspireerd.
Bagley komt tot een voor Nederland vleiend bedoelde
conclusie: discriminatie komt er weliswaar voor, maar op
basis van non-conformisme (langharigen!) en niet op grond
van ras. Dat laatste is in Engeland wél het geval en dat is
waarom Nederland zich gunstig onderscheidt. Ook hier is
echter voorzichtigheid geboden: Bagley vindt wel degelijk
discriminatie op grond van huidskleur en bovendien een vrij
grote mate van afwijzing van buitenlandse arbeiders. Zijn
score is alleen zo laag in vergelijking met elders. Zo redenerend
zou een Zuidafrikaanse onderzoeker wellicht tot het
vrijwel afwezig zijn van discriminatie in Engeland concluderen.
Inderdaad: alles is betrekkelijk. Bij een onderwerp als
dit is het wellicht beter om een eigen onafhankelijke standaard
vast te stellen. Dit impliceert dat we een norm moeten
introduceren en die berust in laatste instantie op de waarden
van de onderzoekers. We komen er later op terug. Overigens
is het waarschijnlijk nog steeds waar, ook in 1978, dat
de mate van rasdiscriminatie in Nederland geringer is dan in
12

Engeland en ook Frankrijk. Het onderzoek waarover in
hoofdstuk 2 wordt gerapporteerd over discriminatiepraktijken
bij het aannemen van personeel. is op vrijwel gelijke
wijze verricht in Engeland (Smith, 1977) en in Frankrijk
(Raveau e.a., 1976). De uitslag in Nederland is inderdaad
gunstiger dan in Engeland en zelfs veel gunstiger dan in
Frankrijk. Maar toch: als men constateert dat rasdiscriminatie
minder voorkomt dan elders, pleit men daarmee Nederland
niet vrij. Men kan ook zeggen, dat het in andere landen
nóg erger is.
En dan, ten slotte, de vierde bewijsgrond. Tussen 1949 en
1961 zijn in Nederland 250.000 à 300.000 Indische Nederlanders
gearriveerd en zij zijn binnen één generatie geruisloos
in de Nederlandse bevolking opgenomen. Dat is opmerkelijk,
want het gaat hier inderdaad om een groep mensen,
die uiterlijk herkenbaar tot een ander ras behoren. Indische
Nederlanders gelden echter als volledig geassimileerd en
wanneer we een jaarlijks bezoek aan de pasar malam of het
voortbestaan van het tijdschrift Tong Tong niet meerekenen,
dan bestaan er geen eigen instellingen bij deze groep en
zeker geen organisaties ten behoeve van emancipatie. Indische
Nederlanders schijnen ook nauwelijks last van discriminatie
te ondervinden. Is deze assimilatie van de Indische
Nederlanders inderdaad het stralende voorbeeld van het
ontbreken van racisme in Nederland, waar men het in andere
landen voor houdt? Er valt, dunkt mij, wel een opmerking
bij te maken. Nu we achteraf de problemen kennen van
andere immigrantengroeperingen: Surinamers, gastarbeiders,
maar vooral Molukkers, die in dezelfde tijd arriveerden,
is de vergelijking leerzaam. Dan blijkt dat het snel oplossen
van deze groepering het gevolg is geweest van een heel uitzonderlijk
samenstel van factoren (Van Amersfoort, 1974;
Ellemers, 1978). Van begin af aan was duidelijk dat voor deze
politieke vluchtelingen geen weg meer terug zou zijn; zij waren
hier voorgoed en opname in de samenleving was geboden.
Dit in schrille tegenstelling tot de Molukkers, waarvan
velen nog steeds hopen op en streven naar terugkeer. Zij zijn
daarin trouwens heel lang stilzwijgend door de Nederlandse
overheid en door grote delen van de publieke opinie ge-
13

steund. Hoe anders is dit thans eveneens bij Surinamers en
vooral bij gastarbeiders uit het Middellandse-Zeegebied; ook
zij worden geacht terug te keren, al heeft dit streven voor
de meesten van hen slechts ideologische betekenis.
Verder is van belang dat Indische Nederlanders in cultureel
opzicht buitengewoon op Nederland georiënteerd waren
en niets liever wilden dan als Nederlanders geaccepteerd
worden. Hoeveel beter kon hier de 'inschikkelijke' instelling
van de gezeten bevolking tot haar recht komen dan bij Marokkanen
of Turken, die vooralsnog weinig belangstelling
voor de Nederlandse cultuur aan de dag leggen.
Indische Nederlanders kwamen bovendien naar Nederland
in een periode, waarin volledige werkgelegenheid tot stand
kwam en zij konden gemakkelijk werk vinden. Dit staat in
,schril contrast tot het tijdstip waarop de meeste Surinamers
kwamen, na 1970. Deze laatsten hadden wat dit betreft op
geen ongunstiger tijdstip kunnen immigreren; één der belangrijkste
oorzaken van de in verhouding grote werkloosheid
onder deze groep is hiermee gegeven.
En ten slotte, het beleid van de overheid was in het geval
van de Indische Nederlanders ondubbelzinnig op assimilatie
gericht. In de jaren vijftig werd dit door de leiders van de
verschillende zuilen gedecreteerd, zonder dat zij veel tegenstand
bij hun achterban hoefden vrezen. Vergelijk daarmee
het beleid ten aanzien van Molukkers, dat - aanvankelijk althans
- juist op niet-aanpassen was gericht; of met buitenlandse
werknemers, die het zonder een uitgewerkte beleidsvisie
moeten stellen.
De gezeten bevolking kon de assimilatie van Indische
Nederlanders accepteren omdat men met hen meeleefde. De
betrokkenheid bij Oost-Indië is trouwens altijd groot geweest,
getuige bij voorbeeld de omvangrijke Indische romanliteratuur;
stel daar tegenover dat verschillende opinieonderzoekingen
aan het licht hebben gebracht dat een groot
deel van de Nederlandse bevolking zelfs geen notie heeft
waar Suriname eigenlijk ligt.
Het blijft waar: Nederlanders hebben Indische Nederlanders
gemakkelijk geaccepteerd. Op het ogenblik is echter
geen sprake van zo'n gunstig samenstel van factoren: er is
14

werkloosheid, het overheidsbeleid munt niet uit door duidelijkheid
en daarmee is de status van nieuwe etnische minderheden
veel onzekerder. De politieke atmosfeer is minder
ontspannen en het terrorisme van enkele jonge Molukkers
moedigt het enthousiasme om etnische minderheden hartelijk
tegemoet te treden niet aan.
We hebben hiermee het bewijsmateriaal voor de verdraagzaamheid
tegenover 'vreemdelingen' aan een kritische beschouwing
onderworpen en naar mijn smaak blijft er betrekkelijk
weinig van over. Ten dele is de gemakkelijke assimilatie
van sommige groepen te danken aan uitzonderlijk gunstige
omstandigheden, voor een ander deel heeft men wel
erg naar zich toegerekend en minder fraaie ervaringen weggemoffeld.
Men denkt misschien dat ik er te zeer op uit ben
om het tegendeel te bewijzen en bedachtzamer geesten zullen
wellicht tot de conclusie gekomen zijn, dat de waarheid
over de Nederlandse tolerantie wel ergens in het midden zal
liggen. Maar waarom? Er is geen enkele dwingende reden
om de waarheid in het midden te verwachten en ik heb hem
er trouwens nog nooit aangetroffen.
Hoe men er ook over denkt, er is de afgelopen jaren in
Nederland zo veel gebeurd, dat we met oude opvattingen
niet langer uit de voeten kunnen.
Om een paar incidenten te noemen. In de Haagse Schilderswijk
worden in 1969 voor het eerst een aantal Marokkanen
gemolesteerd; in 1973 breekt in de Rotterdamse Afrikaanderbuurt
de eerste heuse rassenrel uit; in 1976 grijpt in
Schiedam een onverkwikkelijke uitbarsting van volkswoede
plaats tegen Turken 3 ; en in 1977 valt het eerste slachtoffer
wanneer in de Amsterdamse Jordaan een Turk zonder aanwijsbare
reden in de gracht wordt geduwd en verdrinkt. In een
goed overzicht van de situatie in het Sociaal en Cultureel
Rapport (1976) worden meer van dit soort rellen voorspeld
en het angstige afwachten is thans op de volgende uitbarstingen
van xenofobie. Dit alles maakt duidelijk dat begrippen
zoals tolerantie, verdraagzaamheid en inschikkelijkheid,
bij een verleden tijd behoren. Trouwens: ook het begrip
'vreemdeling' lijkt mij rijkelijk achterhaald. Surinamers zijn
Surinaamse Nederlanders en gastarbeiders immigranten.
15

Nederland is een multi-raciale samenleving geworden en,
zoals in dit boekje zal worden aangetoond: rasdiscriminatie
en rasvooroordeel behoren tot de dagelijkse feiten van het
leven. Met beschouwingen over het Nederlands volkskarakter
of geografisch-deterministische verhandelingen over de
'open' instelling van de bevolking schieten we niet erg op in
een situatie waarin de eerste doden al gevallen zijn. Sinds
1971 bestaat in Nederland een politieke partij, de Nederlandse
Volksunie, die aan de verkiezingen deelneemt met weinig
andere propaganda dan 'Nederland van het bruine tuig te
verlossen'. Van Surinaamse zijde regent het klachten over
bruut optreden door de politie. En tal van woonbuurten zijn
thans 'voor zwarten gesloten'.
Het bewijs van onverdraagzaamheid
De bovengenoemde feiten zijn aan de meeste regelmatige
krantelezers wel ongeveer bekend. Toch merk ik maar zelden
dat men van de ernst ervan doordrongen is en er consequenties
uit trekt. Is Nederland toch nog niet steeds in wezen
een verdraagzame natie? En moeten we de aangehaalde
minder prettige gebeurtenissen toch maar liever zien als een
betreurenswaardige reeks van geïsoleerde incidenten?
Er is alle reden om thans vervelende vragen te stellen. Hoe
vaak komt rasdiscriminatie precies voor? Welke is de intensiteit
van het aanwezige rasvooroordeel? In dit boekje willen
de verschillende auteurs precies nagaan in welke mate discriminatie
voorkomt ten opzichte van de nieuwe immigranten:
Surinamers en buitenlandse arbeiders uit landen rond
de Middellandse Zee. En dan met name op die terreinen van
het maatschappelijk leven waar beslist wordt over de 'levenskansen'
van de inwoners van Nederland. Veel verder dan
discriminatie aan te tonen gaan onze pretenties overigens
niet; het is al lastig genoeg - zoals in de volgende hoofdstukken
zal blijken - om hard bewijs te leveren. Het resultaat
van de verschillende onderzoekingen valt niet mee, er
is een herwaardering noodzakelijk ten opzichte van de interraciale
verhoudingen in Nederland.
Ik wil nu eerst ander bewijsmateriaal bespreken, want dat

is er. Bij verschillende wetenschappelijke onderzoekingen is
men, toevallig naar het soms schijnt, op onverwachte manifestaties
van ras discriminatie gestuit.
In hun onderzoek naar het voorkomen van justitiële selectiviteit
komen Jongman en Schilt (1976) tot de conclusie
dat bij de straf toemeting voor diefstalzaken, Surinamers
veel vaker worden veroordeeld tot onvoorwaardelijke gevangenisstraf
dan 'Hollanders'. Junger-Tas (1977) vindt in
haar onderzoek dat het politieoptreden ten opzichte van
Surinamers zich duidelijk ten ongunste onderscheidt. Een
onderzoeksteam, de 'Temagroep Jeugdwerkloosheid' (Visser,
1975) komt bij het analyseren van de stamkaarten bij het
Gewestelijk Arbeidsbureau in Amsterdam allerlei aantekeningen
tegen van arbeidsbemiddelaars op de kaarten van
Surinaamse jongeren, met een onmiskenbaar racistisch karakter:
'stomme Surinamer', 'voddebaal', 'ruikt onfris' e.d.
Biervliet (1973) merkt bij zijn onderzoek op scholen in de
Bijlmerrneer, dat op basis van verschillende schooltests een
onevenredig groot aantal Surinaamse kinderen wordt afgevoerd
naar vormen van buitengewoon onderwijs, die eigenlijk
alleen bedoeld zijn voor zwak- of geheel niet begaafden.
In de Haagsche Post (1973, nr. 37) vindt men het verslag van
een experiment waaruit blijkt, dat in Amsterdam en Utrecht
aan Surinamers stelselmatig de toegang tot een groot aantal
café's en dancings wordt geweigerd.
In het Welzfjnsweekblad (1978, 3/1) deelt Verhart mee, dat
tal van gevestigde verzekeringsmaatschappijen aan buitenlandse
arbeiders niet toestaan hun auto's bij hen te verzekeren.
Deze zijn daarom aangewezen op de maatschappij 'Terminus',
een bureau voor notoire brokkenmakers, waar men
een zeer hoge premie betaalt.
Al deze onderzoeken of onderzoekjes leveren ieder op zich
een klein deel van het bewijsmateriaal. Echter, bij géén van
de genoemde publikaties staat de kwestie van discriminatie
centraal en wie een volledige indruk over de aard ervan wil
krijgen, zal verder moeten gaan.
Welnu, ook zulk onderzoek bestaat; alleen, het heeft niet
betrekking op discriminatie zelf, maar op wat men zich
daarbij als achterliggende oorzaak voorstelt: rasvooroor-
17

deel. Dit onderzoek is vrijwel uitsluitend gebaseerd op
opinies. Zo heeft het Nederlands Instituut voor de Publieke
Opinie (NIPO) in een aantal opeenvolgende jaren steeds ongeveer
1000 Nederlanders ondervraagd: 'Is er volgens u in
Nederland rassendiscriminatie of niet?' In 1967 antwoordt
33 % van wel, in 1969 is dat 48 % en in 1970 zegt 51 % 'ja'.
Op het eerste gezicht spreken deze cijfers duidelijke taal,
maar op het tweede gezicht minder. Want wat wordt er
eigenlijk gemeten? Neemt discriminatie echt toe? Of is men
zich er alleen meer bewust van? Betekent het dat meer mensen
discriminatie veroordelen? Ik zou het antwoord niet
durven geven; de vraag is volledig zonder context gesteld en
het resultaat is niet meer dan een lege huls. Er bestaat ook
meer waardevol onderzoek. Volgens het Sociaal-Cultureel
Planbureau (1976, blz. 266) blijkt de afnemende tolerantie
uit het feit, dat in 1966 nog 84,7 % 'nee' antwoordt op de
vraag 'of men er bezwaar tegen zou hebben naast iemand
van een ander ras te wonen', in 1975 is dat percentage gedaald
tot 59,5 %. De Nederlandse Stichting voor Statistiek
voert in 1975 een onderzoek uit naar vooroordeel tegen Surinamers
en daarover wordt in Panorama (1975, no. 47) gerapporteerd.
'Hoe zou u het vinden als er veel Surinamers in
uw woonplaats zouden komen wonen?' 'Onplezierig' antwoordt
41 % en nog eens 17 % vindt het 'zeer onplezierig'.
'Hoe zou u het vinden als iemand in uw naaste familie trouwde
met een Surinaamse man of vrouw?' (Deze vraag is de
fatsoenlijke Nederlandse variant op 'hoe zou je het vinden
als je dochter met een neger thuiskwam?') 20 % zou dat
'onplezierig' vinden en nog eens 11 % 'zeer onplezierig'. De
respondenten moeten ook opgeven welke eigenschappen uit
een heel rijtje volgens hen het beste passen bij Surinamers
en daaruit komen ze tevoorschijn als 'agressief, 'minder
ijverig' (sic) en 'minder betrouwbaar'.
Er is op zulk gevraag wel het één en ander aan te merken
en één van de voornaamste bezwaren is wel dat men de antwoorden
niet goed kan interpreteren, omdat het toetsingsinstrument
niet het weloverwogen resultaat is van een preciese
en theoretisch relevante probleemstelling. Al te veel
waarde kan men er niet aan hechten en daar zullen de be-

tro.kken o.nderzo.ekers wel mee instemmen, want hun do.el is
zo.nder veel pretenties. Anders ligt dit vo.o.r een o.nderzo.ek
van Buikhuisen, Drost en Schilt uit 1976. Zij trachten de o.nverdraagzaamheid
in Nederland in kaart te brengen en do.en
dat do.o.r een enquête te o.rganiseren o.p basis van een go.ed
uitgewerkte theo.rie in de so.ciale psycho.lo.gie o.ver perso.o.nlijkheidstypen.
Hun meetinstrument is no.gal 'so.phisticated'
en berust o.p decennia uitpro.beren in de Verenigde Staten.
Zij trekken een representatieve steekpro.ef van Nederlanders
in de drie no.o.rdelijke pro.vincies en laten hun o.ndervraagden
reageren o.p een aantal uitspraken o.ver co.ntroversiële o.nderwerpen.
De antwo.o.rden wo.rden vervo.lgens in de co.mputer
'gefactoranalyseerd' en uit de gevo.nden samenhangen
komen aldus drie 'gro.ndho.udingen' van o.nverdraagzaamheid
naar vo.ren. Eén daarvan is 'deviatieverwerping' (hetgeen
wil zeggen dat men 'afwijkend gedrag' van so.mmige
extreme gro.epen niet accepteert) en dit moet ons inzicht
verschaffen in de mate van intolerantie van de Nederlandse
bevolking. Hoewel het onderzoek er imponerend en hoogst
wetenschappelijk uitziet, behelst het naar mijn inzicht niet
veel meer dan wat een voo.raanstaand antropoloog wel eens
'getabelleerde nonsens' heeft genoemd. Wat is het geval? To.t
de 'deviatieverwerpers' worden al die respondenten gerekend,
die het eens zijn met de stellingen 'Als je met joden
zaken doet, moet je oppassen', 'De Nederlandse o.verheid had
eigenlijk nooit gastarbeiders moeten binnenlaten', maar -
tot mijn opperste verbazing - ook zij die 'nee' zeggen bij de
uitspraak: 'De drie van Breda moeten vrij' en 'ja' bij 'Ook
nazi's hebben recht op vrije meningsuiting'. Het lijkt erop
dat men de computer hier vo.lstrekt o.nvergelijkbare gro.otheden
bijeen heeft laten vissen. Het onderzoeksresultaat
heeft zó wel erg weinig van doen met de levende werkelijkheid.
Het gevaar van het klakkeloos toepassen van een standaardprocedure,
zoals bij dit type onderzoek gebruikelijk is, doet
zich hier in volle omvang gelden. Dat het weinig meer om
het lijf heeft dan enig steriel gemanipuleer met cijfers wordt
goed gedemonstreerd door een opmerking bij een tabel op
19

pagina 71 van het boekje, waar wordt beargumenteerd dat
niet-significante en dus (cursivering van mij, F.B.) betekenisloze
correlatiecoëfficiënten niet meedoen. Zo is kennelijk ook
besloten om de antwoorden op de stelling 'ik zou het niet erg
vinden als mijn buren Surinamers waren' uit de bewerking
te verwijderen, want niet minder dan 84 % van de ondervraagden
is het er mee eens en dat interpreteert men kennelijk
als 'betekenisloos'. En toch ligt een betekenis hier zo
voor de hand. In de noordelijke provincies wonen weinig Surinamers
en een dergelijke vraag heeft een volstrekt andere
betekenis dan wanneer men hem in de Amsterdamse Pijp zou
stellen.
We beschikken in Nederland helaas niet over beter onderzoek
in dit genre. Mijn bezwaar tegen zulke surveys geldt
trouwens ook nog een andere kwestie: het is allerminst zeker
dat er een onmiddellijk verband bestaat tussen wat mensen
in de kunstmatige situatie van een ondervraging zeggen
en wat zij in werkelijkheid doen op het ogenblik, dat zij in
een concrete situatie handelen. In hoofdstuk 2 van dit boekje
zal bij voorbeeld blijken dat heel veel werkgevers desgevraagd
als hun mening te kennen geven, dat zij bij het in
dienst nemen van personeel geen onderscheid maken naar
ras of nationale afkomst, terwijl zij in een sociologisch veldexperiment
waarmee hun handelen wordt onderzocht, zulks
wel degelijk blijken te doen. Tussen wat men zegt en wat
men doet kan in dit geval en op deze wijze geen verband
worden aangetoond.
Dit alles sluit toch niet uit dat men met intelligent en
doordacht toepassen van de enquêtetechniek wel degelijk
goede resultaten kan boeken en dat geldt met name op het
gebied van rasvooroordeel. Vooralsnog blijf ik van mening
dat, zoals elders meer uitvoerig uiteengezet (Bovenkerk,
1977b), wie geïnteresseerd is in de vraag of in Nederland ras
of etniciteit in het maatschappelijk verkeer als onderscheidingscriterium
geldt en of er in Nederland ras discriminatie
plaats vindt, beter van andere, meer levensechte, technieken
van sociaal onderzoek gebruik kan maken.
Aldus is de vraag of racisme en discriminatie in Nederland
voorkomt en zo ja: welke omvang het aanneemt, in welke
20

sectoren van het maatschappelijk leven het plaats vindt en
op welke minderheidsgroepen het betrekking heeft, nog allerminst
sluitend beantwoordt. Er is wel bewijs dát het voorkomt,
maar in hoeverre is er sprake van een vast en ingeslepen
patroon? De Amerikaanse geschiedenis professor John
M. Allswang die enige tijd in Leiden doceert, zegt in een
interview in het blad van geschiedenisstudenten HIC (1978,
11/4), dat de kwestie van 'ras' in Nederland kennelijk weinig
problemen oplevert en dat tolerantie daar zeker mee te maken
heeft. Anderzijds heeft hij het gevoel dat over deze
kwestie een 'weIl intentioned conspiracy of silence' hangt en
dat de onwil om één en ander echt onder ogen te zien, problemen
kan maskeren. Het lijkt erop alsof hij met deze uitspraak
precies onder woorden brengt hoe veel Nederlanders
op dit moment tegenover rasdiscriminatie staan. Het 'tolerante'
verleden is nochtans voorgoed voorbij en voor de nieu­
We situatie heeft men nog geen passende definitie gevonden.
Welnu, de onderzoekjes die nu volgen dienen om de waarheid
over rasdiscriminatie onverbiddelijk boven water te
brengen.
Enkele begrippen
Tot nu toe zijn de begrippen discriminatie, racisme en rasvooroordeel
luchtigjes door elkaar gebruikt. Het wordt tijd
om precies te definiëren wat daarmee in dit boekje wordt
bedoeld.
Onder discriminatie willen wij verstaan (vrij naar Van
Amersfoort, 1974): het ongelijk behandelen van personen of
groepen op basis van kenmerken, die in de gegeven situatie
niet relevant moeten worden geacht. Aan deze definitie zit
meer vast dan op het eerste gezicht misschien lijkt. Het gaat
bij discriminatie om een handeling en daaronder valt zowel
handelend optreden als verbaal gedrag (in de vorm van belediging
bij voorbeeld). Het handelen dat hier wordt bedoeld,
heeft betrekking op het beperken van sociale kansen (bij
voorbeeld het verhinderen dat leden van etnische minderheden
promotie maken), het beperken van bewegingsvrijheid
(bij voorbeeld gedwongen (woon)-segregatie) of het be-
21

perken van de mogelijkheden om eigenwaarde te ontwikkelen.
Het laatste is niet eenvoudig aan te tonen (althans niet
door sociologen of antropologen) en in dit boekje zullen wij
ons in hoofdzaak richten op de eerste twee vormen: het verhinderen
van maatschappelijke en fysieke mobiliteit. Hiermee
wordt uitgesloten dat men ook denkbeelden of gevoelens
tegenover personen van een ander ras of van vreemde
nationale herkomst als discriminatie zou rekenen.
Vervolgens: het gaat bij discriminatie om een ongelijke
behandeling van twee of meer personen of groepen in een
bepaalde context. Deze laatste toevoeging betekent dat het
onderscheidingscriterium: ras of landaard, niet in alle gevallen
als discriminatie kan worden opgevat. Een kapper zal
het haar van zwarten anders knippen dan dat van blanken en
een slager zal in het algemeen niet trachten om varkensvlees
aan Marokkanen te verkopen. Nee, er is eerst sprake van discriminatie
wanneer een bepaald kenmerk in een bepaalde
context als niet relevant moet worden aangemerkt.
In hoofdstuk 4 van dit boekje vindt men het verslag van een
experiment om discriminatie te meten bij het verhuren van
woonruimte aan buitenlandse arbeiders. Eerst tracht een
Turk een kamer te huren en tien minuten na deze poging probeert
een 'Hollander', die in alle opzichten aan de Turk gelijk
is behalve de nationale afkomst, hetzelfde. Wanneer de verhuurder
de Turk wegstuurt met de mededeling dat tot zijn
spijt de kamer reeds is verhuurd, terwijl de 'Hollandse' proefpersoon
hem tien minuten later wél blijkt te kunnen huren,
dan constateren de onderzoekers een geval van discriminatie.
De 'Hollandse' testpersoon slaat na het experiment de kamer
af (het gaat hier ten slotte om een gefingeerde poging tot huren)
en dat doet hij door te vertellen dat hij trombone speelt
en op zijn kamer regelmatig wil oefenen. Dit is in alle gevallen
voldoende reden voor de verhuurder om zijn aanbod onmiddellijk
in te trekken. De twee weigeringen verschillen principieel
van karakter: de Turk wordt geweigerd om (zoals bij
latere navraag vaak het geval blijkt te zijn) geen andere reden
dan 'omdat zij anders zijn'. De trombonist om een reden, die
uiterst terzake is.
Wat uit dit voorbeeld blijkt is, dat voor de verhuurder in
deze situatie de nationale afkomst van de huurder kennelijk
22

als een relevant criterium geldt voor afwijzing. De onderzoekers
vinden dat echter niet, zij menen dat de verhuurder
uitsluitend dient te letten op de vraag of een individuele
meneer X zijn huur op kan brengen, of hij de kamer netjes
bewoont, of hij geen geluidsoverlast zal veroorzaken enz. Bij
het ondervragen van de verhuurders na het experiment vindt
echter niemand die de Turk afwijst, dat hij daarmee discrimineert.
Kennelijk verschiIIen de onderzochten en de onderzoekers
van mening en dat brengt ons op het meest lastige
probleem bij de toepassing van het gedefinieerde discriminatie-begrip.
Zouden we discriminatie alleen omschrijven als ongelijke
behandeling op basis van onacceptabele gronden en zouden
we daarbij degenen, die zich eraan schuldig maken, zélf uit
laten maken wat aanvaardbaar is en wat niet, dan zou er
weinig discriminatie in de wereld zijn. Een dergelijke opvatting
leidt immers tot een zodanig relativerend standpunt, dat
het begrip zijn waarde verliest. In Zuid-Afrika zou weinig of
geen discriminatie voorkomen, ongelijke behandeling van de
zwarten is er immers zelfs in de blanke wetgeving vastgelegd.
En zo zou men de jurdische achterstelling van de joden
in Nederland, welke eerst in 1796 en dan nog door het Franse
bestuur in de Bataafse Republiek, werd opgeheven, achteraf
geen discriminatie kunnen noemen. Weinig Nederlanders
bekreunden zich er immers over in die tijd?
Het is duidelijk dat een begrip als discriminatie het niet
kan stellen zonder dat een niet-wetenschappelijke norm
wordt ingevoerd. Welnu, er zijn pogingen ondernomen om
een dergelijke algemeen geldende norm te ontwikkelen. In
de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens heeft
men in 1948 (artikel 2) geformuleerd, dat een lange reeks
van rechten en vrijheden, die elders in de verklaring worden
genoemd, dienen te gelden ongeacht 'ras, kleur, geslacht,
taal, godsdienst of andere levensbeschouwelijke opvatting,
nationale of sociale herkomst, bezit, geboorte of status'. In
Nederland vindt men een dergelijke norm terug in het Wetboek
van Strafrecht, waar in artikel 429 qua ter geschreven
staat dat: 'Hij die, in de uitoefening van zijn beroep of bedrijf,
bij het aanbieden van goederen of diensten, dan wel bij
23

het gestand doen van een aanbod, iemand wegens zijn ras
achterstelt, wordt gestraft met hechtenis van ten hoogste
een maand of geldboete van ten hoogste duizend gulden'.
Deze juridische invulling van de norm lost ons probleem
voor een groot gedeelte op, maar is toch nog niet voldoende
om in alle gevallen ondubbelzinnig vast te kunnen stellen of
een bepaalde handeling als discriminatie moet worden aangemerkt.
In de verschillende hoofdstukken die nu volgen is
daarom steeds door de betrokken auteurs precies aangegeven
hoe zij het begrip gebruiken voor het maatschappelijke
veld of verschijnsel, dat zij onder de loupe nemen.
Er valt over de definitie nog veel meer te zeggen en het komt
mij nuttig voor andere logische mogelijkheden te noemen om
het aldus scherper af te bakenen. Alle gegeven voorbeelden
tot nu toe hebben betrekking op gevallen, waarbij de gediscrimineerde
personen of groepen worden benadeeld. Het is
volgens de definitie echter ook mogelijk om het omgekeerde
te doen: een persoon of groep te bevoordelen. De meeste
voorbeelden tot nu toe hebben bovendien betrekking op gevallen
waar ongelijke behandeling plaats vindt volgens een
niet-relevant criterium. Het is theoretisch echter voorstelbaar
om groepen, die wél naar een relevant criterium verschillen,
desondanks gelijk te behandelen. Het ongelijk behandelen
van gelijken is evenzeer discriminatie als het gelijk behandelen
van ongelijken.
Het is mogelijk om op basis van de aard van behandeling én
naar de vraag of deze in de gegeven context relevant is, de
volgende typologie te ontwikkelen.
aard van behandeling
gunstiger behandeling
gelijke behandeling
ongunstiger behandeling
onderscheidend kenmerk
wel relevant niet relevant
(1)
(3)
(5)
(2)
(4)
(6)
In cel (1) vallen al die handelingen, die erop gericht zijn de
achterstand van een groep weg te nemen. Zo kan men bij
voorbeeld alle compenserende maatregelen van overheidswege
om extra onderwijs, extra arbeidsbemiddeling e.d. daaronder
begrijpen. Ofschoon hier een groep ongelijk wordt be-
24

handeld, kunnen we dit toch niet tot discriminatie rekenen,
omdat de bevoordeling geschiedt volgens een relevant criterium
en bovendien gelijkheid tot doel heeft.
In cel (2) vallen alle handelingen, die een bepaalde groep zonder
ter zake doende reden, omhoog te steken. Het benadrukken
van de uitzonderlijke bijdragen van de joden aan kunst en
wetenschap valt hier bij voorbeeld onder en staat bekend als
filo-semitisme. Volgens onze definitie (ongelijke behandeling
volgens een niet-relevant kenmerk) valt dit onder discriminatie.
Zoals bekend beschouwt men filo-semieten als antisemieten,
die van joden houden. Deze vorm van discriminatie
wordt in dit boekje overigens niet onderzocht.
In cel (3) kunnen we 66k van discriminatie spreken. Want
daar waar groepen in de gegeven context wél verschillen,
houdt men met die verschillen geen rekening. Wie sociale gelijkheid
nastreeft mag verwachten dat, ceteris paribus, groepen
met een ongelijke startpositie bij gelijk beleid, ook weer
ongelijk zullen finishen. Een fraai, zij het veel te mild voorbeeld
om van discriminatie te spreken is het volgende. Toen
enkele jaren geleden Mohammed Ali (toen nog Cassius Clay
geheten) moest boksen tegen een blanke bokser, begon de
onzekere televisiecommentator zijn verslag als volgt: 'Cassius
Clay kunt u herkennen aan zijn ... uh .. . witte broekt'
Cel (4) is het meest eenvoudige voorbeeld van afwezigheid
van discriminatie: men beschouwt mensen van verschillende
ras of landaard als gelijkwaardig en handelt dienovereenkomstig.
Cel (6) representeert het type van discriminatie waar het hier
en in de volgende hoofdstukken steeds over gaat: een ongunstige
behandeling op basis van niet ter zake doende kenmerken.
Bij de variant van cel (5) stuiten we op een kernprobleem.
Het is denkbaar dat een ongustige behandeling plaats vindt
op gerechtvaardigde gronden en dan geldt het volgens de
hier gehanteerde definitie niet als discriminatie. Degeen die
volgens onze norm discrimineert, maar die zulks zélf niet als
zodanig beschouwt, beroept zich soms op rationele argumenten.
Wat te zeggen van een werkgever die, op basis van
Wat hij van collega's heeft vernomen omtrent de laksheid
Van Surinamers, deze niet in dienst wenst te nemen? Of de
huisbaas die na enkele slechte ervaringen besluit buiten-
25

landse arbeiders niet meer als huurder te accepteren? Of de
caféhouder die zwarten toegang weigert, omdat hij in de
krant zoveel over hun agressieve criminaliteit te lezen krijgt?
Of een verzekeringsmaatschappij waar men zo veel en zo
hoge schadeclaims krijgt ingediend door Turken, dat men
weigert voortaan een autoverzekering met hen af te sluiten?
Het is voorstelbaar dat het accepteren van de leden van een
bepaalde etnische minderheidsgroep een zó groot risico oplevert,
dat men er niet aan begint.
Wat kan hierover zoal worden gezegd? Een belangrijke
vraag die beantwoord moet worden is steeds of het bezwaar,
zoals men dat zelf ziet, op realiteit berust of niet. Zijn Surinamers
werkelijk lakser en crimineel? Leveren buitenlandse
werknemers echt een verhoogd risico op als huurders en verzekerden?
In veel gevallen laten mensen zich leiden door opinies over
etnische minderheden of de leden daarvan zonder dat deze
geverifieerd zijn. Men noemt zulke meningen, die onvolledig,
eenzijdig of gesimplificeerd zijn: stereotypen.
Laten we de twee bovenstaande opinies, die op Surinamers
betrekking hebben, nader onderzoeken. Over hun veronderstelde
luiheid valt op te merken dat volgens recente opgave
van de arbeidsbureaus het gemiddelde percentage werklozen
onder Surinamers in de arbeidsproduktieve leeftijdscategorie
ongeveer 20 % bedraagt. Dat is ontegenzeggelijk
veel, maar daar zijn duidelijk aanwijsbare redenen voor, die
met luiheid weinig van doen hoeven te hebben en de belangrijkste
daarvan is wel het feit dat de hausse van Surinaamse
immigranten plaats vond in een periode, waarin de
werkgelegenheid fors terugliep (1972-1975). Belangrijker
echter voor waar het hier om gaat: een werkloosheid van
20 % impliceert, dat 80 % wél werk heeft. Alle meestal
smakeloze grapjes over de geringe aanvechting bij Surinamers
om de handen uit de mouwen te steken ten spijt, verreweg
de meeste Surinamers hebben gewoon een geregelde
betrekking.
En nu de kwestie van de veronderstelde hoge misdadigheid.
Van Amersfoort en Biervliet (1975) hebben laten zien
dat het criminaliteitscijfer van Surinamers inderdaad hoger

is dan gemiddeld in Nederland, maar dat dit effect voor een
deel verdwijnt, wanneer men hun specifieke leeftijdsopbouw
in aanmerking neemt. Verder blijkt het hier in hoofdzaak
om betrekkelijk lichte vergrijpen te gaan. Maar, en dit is opnieuw
waar het om gaat: veruit de meeste Surinamers zijn
helemaal niet crimineel.
Beide behandelde opvattingen kunnen aldus vrij gemakkelijk
als stereotypen worden ontmaskerd. Het gewraakte
gedrag bezit weliswaar een kern van waarheid, maar ten opzichte
van de gehele groep of categorie, is het toch een verschijnsel
van ondergeschikt belang. Evenwel: men heeft
licht de neiging om te veralgemeniseren en aldus kan discriminatie
het gevolg zijn. Men treedt de leden van een bepaalde
minderheid of de dragers van een bepaald kenmerk, niet
langer tegemoet als individuele personen, doch als exemplaren
van een soort, welke in zijn geheel in een kwade reuk
staat. En voor dit laatste bestaat onvoldoende grond.
Dit alles neemt niet weg dat in sómmige gevallen nadelige
behandeling toch wel te rechtvaardigen is of liever: begrijpelijk.
Er zijn in bepaalde specifieke situaties risico's voorstelbaar,
waarvan men niet kan eisen dat iemand die neemt.
In hoofdstuk 2 zullen we het nader tegenkomen. Evenwel:
dit komt waarschijnlijk veel minder veelvuldig voor dan men
wel eens meent en bij alle door ons verrichte onderzoek gaat
het in ieder geval steeds om aantoonbare stereotypen.
Is zo'n stereotype eenmaal gevormd, dan treedt veelal
een mechanisme in werking dat bekend staat onder de
aanduiding self-fulfilling prophecy. De betrokken minderheden
gaan zich na verloop van tijd gedragen volgens de
verwachtingen van de meerderheid, er bestaat een neiging
zich aan stereotypen te conformeren. Uit de Verenigde Staten
is het volgende (letterlijke:) schoolvoorbeeld bekend. In
deze samenleving waarin de meeste mensen er van uit gaan
dat zwarten onbekwaam zijn tot het leveren van intellectuele
prestaties, zullen de meest bekwame onderwijzers en leraren
een werkkring trachten te verwerven op blanke scholen van
hoog niveau. De zwarten ontvangen daardoor relatief minder
goed onderwijs en inderdaad: hun intellectuele prestaties
blijven gemiddeld achter bij blanke leerlingen uit de gegoede
27

middenklasse. Precies hetzelfde mechanisme is ook ten onzent
werkzaam.
Neem het volgende voorbeeld; het is authentiek. Een werkgever
verzoekt het Gewestelijk Arbeidsbureau enkele nieuwe
krachten te zenden, maar: 'liever geen Surinamers'. De ambtenaar
vraagt nog: 'hoezo?' en hij krijgt te horen dat 'Surinamers
toch niet willen werken'. Op het arbeidsbureau wordt
deze conditie ingewilligd; men is erop gebrand goede betrekkingen
met het bedrijfsleven te onderhouden en de betrokken
ambtenaar rationaliseert zijn instemming, door te bedenken
dat het maar goed is dat hij geen Surinamer stuurt,
want deze zou slechts een onaangename ervaring wachten.
In hoofdstuk 2 van dit boekje blijkt dat deze ervaring niet op
zich zelf staat: Surinamers krijgen algemeen minder kans om
aan het werk te komen, althans in Amsterdam. Het laat zich
denken dat de animo tot opnieuw solliciteren, na steeds te
worden afgewezen, er na verloop van tijd wel af gaat en sommigen
zullen het er nu verder maar bij laten zitten.
Dezelfde werkgever van het voorbeeld leest een jaar na dato
dat de werkloosheid onder Surinamers aanzienlijk is toegenomen.
Zijn reactie: 'zie je wel, ik heb altijd gelijk gehad: Surinamers
zijn te lui om te werken'.
Uit deze korte beschouwing over stereotypen blijkt wel hoe
buitengewoon moeilijk het kan zijn om te bepalen of voldoende
grond aanwezig is om ongelijke behandeling niet als
discriminatie op te vatten. Zeker, in een groot aantal gevallen
is het mogelijk om de aangevoerde gronden als ondeugdelijk
en berustend op onvoldoende toetsing te ontzenuwen.
In andere gevallen is misschien door zorgvuldige analyse
van de ontwikkeling van een bepaald stereotype te achterhalen
hoe de wisselwerking tussen aanleiding, discriminatie
en de reacties over en weer, die daar weer op volgen,
heeft geleid tot de thans bestaande situatie. Een dergelijke
poging tot uiteenrafelen wordt hier en in de volgende hoofdstukken
niet ondernomen, het komt mij echter voor als één
der meest vruchtbare voortzettingen van onderzoek naar
discriminatieverschijnselen.
Twee begrippen moeten nog gedefinieerd worden, ofschoon
ze niet centraal staan in dit boekje. Het zijn: rasvooroordeel
en racisme. Met rasvooroordeel bedoelt men

gewoonlijk een rigide en emotioneel geladen opvatting over
een raciale of etnische groep of de individuele leden daarvan,
welke steunt op onvoldoende of eenzijdige kennis van ter
zake dienende informatie, óf op een - naar de maatstaven
van empirische wetenschap - fictief bewijs. Het hierboven
aangeduide begrip stereotype vormt het cognitieve element
van vooroordeel (Allport, 1954). Er is bij voorbeeld niet alleen
sprake van onvoldoende of vertekende informatie, maar
eveneens van een emotionele betrokkenheid en een bereidheid
om overeenkomstig te handelen. Waar we met zuivere
stereotypen van doen hebben, zou men van rationeel denkende
mensen verwachten dat objectieve en afgewogen informatie
hun inzichten doen veranderen. Bij vooroordeel daarentegen
is de opvatting over de betrokken minderheden zo
star, dat deze zich niet leent voor nuancering. Vooroordeel is
slechts toegankelijk voor bevestiging. De rigiditeit blijkt
veelal ook uit logische inconsistentie tussen verschillende
onderdelen van een opvatting, bij voorbeeld waar men de
joden aanwrijft dat zij zowel behoren tot een wereldomspannend
netwerk van kapitalistische uitbuiters, als tot de
horde der bolsjewistische agitatoren. Men veronderstelt dat
vooroordeel aan een psychische behoefte voldoet van degene
die ermee behept is. Zo zou een onverwerkt jeugdtrauma
zich op latere leeftijd kunnen manifesteren in agressie, welke
zich richt op kwetsbare groepen of individuen in de samenleving.
Onder racisme verstaat men een samenhangend stel uitspraken
over de mindere kwaliteit van een ander ras of van
andere rassen. Het is een theorie welke de basis vormt van
allerlei vormen van ongelijkheid in samenlevingen, die op
raciale of etnische basis georganiseerd zijn. Racistische theorieën
zijn voorheen in de sociale wetenschappen, en met
name in de antropologie, erg in zwang geweest en dat geldt
ook Voor Nederland tot in de jaren dertig (Biervliet e.a.,
1978). In haar meest grove vorm heeft het racisme de beschaafde
wereld toch wel grotendeels verlaten. Het is een
uiterst verontrustend verschijnsel, dat het racisme in de jaren
zeventig opnieuw de kop opsteekt bij een politieke partij: de
Nederlandse Volksunie. Zo meent de leider van dit gezel-
29

schap in een interview (Vry Nederland, 2-8-1975) met Gerard
van Westerloo: 'Negers zijn inferieur. Er zijn ongetwijfeld
negers die intelligenter zijn dan ik. Maar gemiddeld zijn
negers minder intelligent ( ... ) Ik heb een boek, daar staan
plaatjes in van chimpansees ( ... ). Als je die plaatjes van
chimpansees vergelijkt met plaatjes van negers, dan is het
toch duidelijk dat negers dichter bij die chimpansees staan
dan blanken'. Niet minder dan 33268 Nederlanders hebben
in 1977 bij de verkiezingen voor de tweede kamer der Staten­
Generaal op deze partij hun stem uitgebracht.
Noten
1. Ik dank Lo Brunt voor de voortreffelijke wijze waarop hij dit
hoofdstuk en alle andere alleen door mij geschreven hoofdstukken
met de meedogenloze correctiestift van commentaar heeft voorzien.
2. De auteur vertelt mij overigens niet zelf deze kop te hebben
voorgesteld. Deze moet worden toegeschreven aan de redactie van
de serie Case Studies in Human Rights and Fundamental Freedoms,
waarvan Bovenkerk, Köbben en Tromp (1975) aannemelijk
hebben trachten te maken dat het een gezelschap betreft dat door
middel van wetenschappelijke publicaties de apartheid of soortgelijke
politiek, van een respectabel cachet wil voorzien. Zonder
apartheid kan men in Nederland toch ook niet anders dan conflict
verwachten?
3. ]ansma en Veenman (1977) hebben er een voortreffelijk verslag
over geschreven.
3°

2
Rasdiscriminatie en rasvooroordeel op de
Amsterdamse arbeidsmarkt
Frank Bovenkerk
Elsebeth Breuning-van Leeuwen
Op 26 maart 1976 om 10.00 uur 's ochtends treedt Romeo
Pengel een gerenommeerd Amsterdams uitzendbureau binnen.
In de etalage staat werk genoeg aangeboden: er is werk
voor magazijnbediendes, voor fabrieksarbeiders en voor een
vorkheftruckchauffeur. Romeo is een innemende jongeman
van omstreeks 30 jaar, hij gaat keurig gekleed en spreekt
voortreffelijk Nederlands. Vijftien jaar terug is hij met zijn
Creoolse ouders uit Suriname naar Nederland geëmigreerd;
op het ogenblik zit hij zonder werk. 'Heeft U werk voor mij?'
Een juffrouw achter de balie is zeer verdiept in een stapel
paperassen, ze kijkt vluchtig op en zegt: 'Nee'.
Vijf minuten later komt Piet Doesburg binnen. Ook hij is
30 jaar oud, gaat keurig gekleed en maakt een vriendelijke
indruk. Doesburg is een geboren en getogen Amsterdammer.
'Heeft U werk voor mij?' De juffrouw van zoëven ontpopt
zich als een professionele hostess: 'Meneer gaat U zitten. Wilt
U een kopje koffie? Wat voor werk zoekt U?' Doesburg antwoordt
dat hij lang magazijnbediende is geweest, maar niet
ongenegen is ook ander werk aan te nemen. Dat komt mooi
uit. Kan hij dezelfde middag nog beginnen?
Wat hier plaats vindt is een duidelijk geval van rasdiscriminatie.
Hoe vaak komen dagelijks zulke gebeurtenissen
voor? We kunnen rustig aannemen dat zulke discriminatie
doorgaans onopgemerkt voorbij gaat, want wie stelt het
vast? Hoe kan een willekeurige Surinamer weten dat, waar
hij wordt afgewezen, een 'Hollander' even later wel wordt
geaccepteerd? Of hoe zou een willekeurige 'Hollander' kunnen
weten dat het werk. dat hem nu wordt aangeboden, zojuist
aan een landgenoot van Surinaamse afkomst is geweigerd?
En als hij het wist, zou het hem kunnen schelen?
3 1

Men denkt algemeen dat discriminatie moeilijk is aan te
tonen. Pengel en Doesburg laten echter zien dat ondubbelzinnig
bewijs wel degelijk te leveren valt. Beide heren nemen
deel aan een sociaal-wetenschappelijk experiment, waarbij
geprobeerd wordt de mate waarin rasdiscriminatie in Nederland
voorkomt, nauwkeurig te meten. Zij spelen beiden een
rol, hun namen zijn gefingeerd, zij hebben zich beiden gekleed
op aanwijzing van de onderzoekers en hun binnenkomst
in het uitzendbureau is nauwkeurig ingestudeerd. Zij
zijn beiden gelijk in bijna alle opzichten, behalve het ras.
Het gaat er in dit veld experiment om discriminatie aan te
tonen op de arbeidsmarkt en met name de kans om werk te
krijgen. In dit boekje beschouwen we steeds als discriminatie:
ongelijke behandeling op grond van voor de handelingssituatie
niet-relevante kenmerken. Welke kenmerken worden
bij de sollicitatieprocedure als wél relevant geaccepteerd?
In onze maatschappij gelden als waarden om iemands
geschiktheid voor een vacante functie te bepalen universalistische
criteria zoals opleiding, arbeidservaring of getuigschrift.
We spreken van rasdiscriminatie, wanneer werkgevers
individuele leden van etnische minderheden weigeren
in dienst te nemen op basis van ras of etniciteit, ondanks
vaktechnische geschiktheid voor de vacature. Een persoon
wordt dan immers niet beoordeeld op grond van zijn individuele
capaciteiten, maar op grond van niet ter zake te achten
groepskenmerken.
Probleemstelling
De eerste vraag welke we met het onderzoek willen beantwoorden
is simpel: komt rasdiscriminatie op de arbeidsmarkt
- in dit geval in Amsterdam - voor? In het onderstaande
zullen we de gevolgde onderzoeksprocedure en de uitkomst
nauwkeurig beschrijven. Het antwoord geven we nu al
vast: rasdiscriminatie komt inderdaad veelvuldig voor.
Dit doet vragen rijzen over het karakter ervan en deze vragen
ontlenen wij aan vier verschillende theorieën, die over
discriminatie in omloop zijn. De eerste theorie hecht grote
waarde aan de biologische herkenbaarheid van etnische min-
32

derheden als verklarende factor op zichzelf; de tweede beschouwt
rasdiscriminatie als gevolg van bepaalde sociaalstructurele
omstandigheden; bij de derde zoekt men de verklaring
bij heersende culturele opvattingen; de vierde theorie
zoekt de oorzaak van rasdiscriminatie bij het rasvooroordeel,
waarmee de individuen, die discriminerend optreden, behept
zijn.
1. Wordt in Nederland gediscrimineerd op fysieke raskenmerken
of op etnische afkomst? De allersimpelste theorie
stelt dat de rasdiscriminatie uitsluitend of voornamelijk een
functie is van uiterlijke biologische kenmerken. Deze notie
treft men aan in de wat oudere rassociologische literatuur in
Amerika. De negers van de Verenigde Staten delen in belangrijke
mate de cultuur van de blanke middenklasse; eigen
identiteit, die zij ongetwijfeld óók hebben, is te beschouwen
als een variant van de dominante blanke cultuur en niet een
cultuur op zichzelf. De blanke middenklasse houdt echter
een kleur-barrière in stand door middel van systematische
discriminatie, waardoor de zwarten gedoemd zijn tot een
overwegend proletarische status. Aan tal van recente immigrantengroepen,
die in cultureel opzicht verschillen, wordt
daarentegen wél de mogelijkheid tot maatschappelijke emancipatie
geboden. Joodse, Russische of Italiaanse immigranten
kwamen aan met een heel eigen cultuur, maar hen werd
de mogelijkheid gelaten om binnen enkele generaties te
emanciperen, wat de negers in 300 jaar niet is gelukt. De
Amerikaanse rasverhoudingen worden dus gekenmerkt door
discriminatie op kleur.
In Engeland heeft zich gedurende de laatste 20 jaar een
situatie ontwikkeld die veel overeenkomst vertoont met de
Amerikaanse. Gekleurde Westindiërs, Pakistani en Indiërs,
allen afkomstig uit voormalige Engelse koloniën en relatief
goed op de hoogte met de Engelse taal en cultuur in het algemeen,
blijken systematisch te worden gediscrimineerd.
Andere recente immigranten, die in cultureel opzicht veel
minder op Engeland zijn georiënteerd, maar wier raskenmerken
Europees zijn, zoals Italianen, Grieken en Polen, lijken
veel minder bloot te staan aan discriminatie (vergelijk Daniël
1968). Bagley (1973) heeft de aard en mate van rasdiscrimi-
33

natie tussen Engeland en Nederland vergeleken en komt in
zijn onderzoek tot een conclusie, die als zeer vleiend voor
Nederland is bedoeld: hier wordt niet naar de kleur gediscrimineerd,
maar slechts op grond van non-conformisme. Hij
vindt dat Surinamers, wier achtergrond voor een belangrijk
deel Nederlands is, aanzienlijk minder worden gediscrimineerd
dan gastarbeiders, die weliswaar in biologisch-raciaal
opzicht minder van ons afwijken, maar tot wie de culturele
afstand veel groter is. Het non-conformisme als grond voor
discriminatie (non-conformisme met de Nederlandse 'gemiddelde'
cultuur) toont hij nog eens extra aan door te bewijzen
dat (althans in 1969, toen zijn onderzoek plaats vond) langharige
jongeren nog het meest worden gediscrimineerd van
al!
In dit onderzoek zullen we deze vraag naar de aard van
discriminatie nader onderzoeken. Heeft Bagley gelijk als hij
stelt dat in Nederland niet op ras wordt gediscrimineerd?
Worden gekleurde immigranten uit de (ex-)koloniën minder
gediscrimineerd dan gastarbeiders uit landen rond de Middellandse
Zee?
2. Dient rasdiscriminatie in Nederland het vormen en in
stand houden van een etnisch proletariaat? In de moderne
literatuur over gastarbeid in Europa, die overwegend van
zeer kritische aard is, wordt het aantrekken van arbeidsimmigranten
verklaard uit de behoeften van het moderne kapitalisme
(vergelijk Nikolanakos 1975). Door optrekken van
het scholingsniveau van de inheemse werknemers en door de
snelle expansie van de economieën van West-Europa na de
tweede wereldoorlog, is een leegte ontstaan aan de onderkant
van de arbeidsmarkt. Om toch te voorzien in functies,
die sociaal het minst gewaardeerd worden, die het meest gevaarlijk
zijn en het smerigst, maken werkgevers graag gebruik
van arbeidsimmigranten. Het creëren en in stand houden
van een etnisch onderscheiden proletariaat biedt aan het
kapitaal het voordeel dat de arbeidende klasse onderling
verdeeld blijft. Tussen de inheemse arbeidersklasse en migranten
bevindt zich een vrijwel ondoordringbaar schot. Etnische
minderheden zijn veroordeeld tot een bestendige proletarische
status en zodra zij zich daarboven zouden willen
34

verheffen, zou het mechanisme van systematische discriminatie
zich vooral moeten manifesteren in de middelste en
hogere regionen van de arbeidsmarkt.
Bagley (1973) meent dat de Engelse 'ras relaties' zich tot
een dergelijke situatie hebben ontwikkeld: de discriminatie
tegen Indiërs, Pakistani en West-Indiërs is er het grootst bij
hooggekwalificeerden, vooral academici hebben het er uitzonderlijk
moeilijk om werk te vinden op hun niveau. In
Nederland ligt dit, volgens deze onderzoeker, allemaal veel
gunstiger. Hij vindt dat tegen accountants van Surinaamse
en Joegoslavische origine slechts zelden wordt gediscrimineerd
bij het aanbieden van werk.
Dit onderzoeksresultaat vormt een sterke aanwijzing tégen
de toepasbaarheid van deze theorie in Nederland, nochtans
is de empirische basis van Bagley's onderzoek wankel. Hij
heeft alleen het hoogste niveau van de arbeidsmarkt getest,
gelden zijn bevindingen ook voor lagere regionen? En ten
tweede: er is in de afgelopen jaren (Bagley's onderzoek zelf
dateert van 1969) op het front van de Nederlandse rasverhoudingen
heel wat veranderd, is zijn gunstige bevinding nog
steeds van kracht?
3. Kan men rasdiscriminatie in Nederland verklaren uit
culturele opvattingen? Een derde theoretisch gezichtspunt
heeft betrekking op de opvattingen over 'vreemde' en gekleurde
volken. Discriminatie en vooroordeel zijn volgens
deze zienswijze verklaarbaar op basis van racistische waarden.
Zulke waarden ontwikkelden zich in koloniale exploitatieverhoudingen;
de inferioriteit van gekleurde rassen zowel
in biologisch als cultureel opzicht, moest dienen als rationalisatie
van uitbuiting (vergelijk Rex 1970). Racistische
Waarden zijn in (ex-)koloniale moederlanden ten dele een
culturele erfenis van het kolonialisme, voor het andere deel
zijn zij functioneel ten opzichte van inheemse exploitatie van
het nieuwe gekleurde etnische proletariaat.
4. Komt rasdiscriminatie voort uit rasvooroordeel? Veruit
het meeste onderzoek naar rasdiscrirninatie heeft zich tot
nu toe niet zozeer gericht op discriminatie zelf, alswel op de
attitude, waarvan men veronderstelt, dat deze eraan ten
grondslag ligt: rasvooroordeel. Men gaat er vanuit dat ras-
35

vooroordeel een functie vervult voor de individuele persoonlijkheid.
Hoe is het hiermee precies gesteld? Kan men discriminatie
door werkgevers in Amsterdam herleiden tot individueel
vooroordeel?
Wijze van toetsing
In het nu volgende experiment wordt onderzocht of en in
welke mate Creoolse Surinamers en Spanjaarden worden gediscrimineerd
bij het zoeken naar werk in Amsterdam en
omgeving. Het experiment is zo ingericht, dat het uitkomsten
mogelijk maakt ten gunste of ten ongunste van de gepresenteerde
theoretische inzichten. De vier verklaringen
van het verschijnsel ras discriminatie worden hier als volgt
uitgewerkt.
Als in Nederland in de eerste plaats wordt gediscrimineerd
op basis van raskenmerken per se, dan moet dit blijken uit
discriminatie ten opzichte van Creoolse Surinamers. Als discriminatie
zich richt tegen etnische 'vreemdheid', dan moet
dit blijken uit de afwijzing van Spanjaarden.
Als rasdiscriminatie kenmerkend is voor een sociale structuur
waarbinnen etnische minderheden worden verwezen
naar een bestendige proletarische status, dan moet dit blijken
uit discriminatie in de middelste en hogere regionen van
de arbeidsmarkt.
Als rasdiscriminatie vooral voorkomt uit culturele opvattingen
over de minderwaardige eigenschappen van een bepaald
ras of etnische groep. dan moet dit blijken onder alle
omstandigheden. Niet alleen ondervinden de leden van etnische
minderheden discriminatie op de hogere echelons van
de arbeidsmarkt, zij ontmoeten ook discriminatie als dit voor
de werkgevers niet-functioneel is. Om dit toetsbaar te maken
wordt hier nog een variabele ingevoerd: vraag en aanbod op
de arbeidsmarkt. Als rasdiscriminatie het gevolg is van diepgewortelde
culturele opvattingen over de inferioriteit van
bepaalde etnische minderheden dan is de mate van rasdiscriminatie
onafhankelijk van toevallige omstandigheden van
vraag en aanbod op de arbeidsmarkt voor bepaalde beroepen.
Als discriminatie het directe gevolg is van rasvooroordeel,

dan moet dit blijken doordat werkgevers, die discrimineren,
hoog scoren op een test welke vooroordeel meet.
De technische inrichting van het onderzoek
Het eerste gedeelte van het onderzoek bestaat uit een sociologisch
veld experiment van het type, zoals in de eerste regels
van dit hoofdstuk is geïllustreerd. Personen van verschillende
etnische origine die in overigens alle relevante opzichten gelijk
zijn, trachten werk te vinden. Hierbij is steeds één autochtone
blanke, die optreedt als 'controlepersoon'. Het
verschil in reactie dat beide sollicitanten ondervinden, vormt
een maat voor discriminatie.
Hét grote voordeel van deze onderzoeksprocedure is dat
men alle voordelen van het gecontroleerde experiment behoudt,
zonder de werkelijkheid geweld aan te doen. Het berust
er op dat de onderzochten zelf niet weten dat zij voor·
werp van onderzoek zijn.
Men zou als bezwaar kunnen tegenwerpen dat het niet aangaat
om mensen te onderzoeken, wanneer zij daartoe zelf
geen toestemming hebben verleend. In de discussies over
ethiek van de sociale wetenschappen wordt zulk verholen onderzoek
vaak veroordeeld (zie voor een categorische afwijzing
bij voorbeeld Erikson 1970). Wijzelf zijn van oordeel dat in
dit geval een dergelijke methode wel verdedigbaar is, mits
men de namen van de onderzochten geheimhoudt. De betrokkenen
ondervinden dan persoonlijk op geen enkele wijze
schade van het onderzoek. Er is hier ook geen enkele reden
om individuele namen bekend te maken, het gaat er bij dit
onderzoek niet om de beschuldigende vinger op te heffen tegen
individuele personen of instellingen, noch om directe persoonsgerichte
actie te ondernemen.
In de periode van februari tot en met juli 1976 hebben door
ons geïnstrueerde Spaanse en 'Hollandse' sollicitanten gereflecteerd
op een kleine 300 aanbiedingen voor werk in Amsterdam
of in de directe omgeving daarvan. Deze aanbiedingen
zijn gehaald uit dagbladen, weekbladen en vaktijdschriften
of uit vacatures bij uitzendbureaus.
De sollicitatieprocedure is afhankelijk van de wijze waar-
37

op dit voor de onderzochte beroepscategorieën gebruikelijk
is: schriftelijk, telefonisch of door middel van persoonlijke
presentatie doet steeds eerst óf de Surinamer 6f Spanjaard
pogingen de aangeboden baan te bemachtigen, vijf minuten
later meldt zich de autochtone Nederlander. In dit onderzoek
wordt niet verder gegaan dan een eerste reactie te meten.
Niet alleen wanneer de werkgever de sollicitant in dienst
wil nemen, maar ook wanneer deze zich op enigerlei wijze
bereid toont met de sollicitatieprocedure verder te gaan,
wordt dit als 'acceptatie' opgevat. Strikt genomen wordt hier
dus alleen discriminatie in de eerste lijn gemeten.
Het grote methodische probleem bij dit onderzoek is om
de sollicitanten in zo veel mogelijk relevante opzichten gelijk
te doen zijn, behalve naar ras of etnische afkomst. De sollicitanten
zijn steeds mannen van ongeveer 30 jaar of vrouwen
van ongeveer 20; zij beheersen de Nederlandse taal goed, ook
al hebben de Surinamer en Spanjaard een duidelijk herkenbaar
accent (onmisbaar voor telefonische sollicitatie); zij
hebben even lang haar, dragen kledij van gelijke 'netheid' en
geven, als daar naar wordt gevraagd, dezelfde opleiding, arbeidservaring
en gezinssamenstelling op; bovendien beschikken
zij alle over het Nederlandse staatsburgerschap, de Surinamer
en de Spanjaard wonen vanaf hun veertiende jaar in
Nederland. Het lastigste is om de individuele persoonlijkheden
van de sollicitanten onder controle te krijgen.
McIntosh en Smith (1974) hebben in een soortgelijk onderzoek
in Engeland steeds van twee individuen gebruik gemaakt
per (gefingeerde) sollicitant en nadat zij deze in alle
denkbare combinaties hebben laten optreden, kon met behulp
van variantieanalyse achteraf de invloed van deze 'actor
variability' worden gemeten. Wij hebben zelf een andere oplossing
gekozen door verschillende individuen te laten meedoen
(vier Surinamers, twee Spanjaarden en vijf autochtone
Nederlanders), zodat de individuele invloed enigermate kan
worden gerandomiseerd. De verdeling van discriminatie-gevallen
over de verschillende sollicitantenparen geeft achteraf
geen aanleiding om grote invloed van deze factor aan te nemen.
De niveaus van de arbeidsmarkt waarop rasdiscriminatie

teste gevallen ondubbelzinnig te constateren of discriminatie
plaats vindt en wij hebben dan ook in concreet voorkomende
gevallen de allergrootste prudentie in acht genomen bij het
besluiten daartoe. Alle in dit onderzoek als discriminatie
aangemerkte gevallen zijn volstrekt ondubbelzinnig. Enkele
voorbeelden.
De Surinamer Ronaid B. Perry solliciteert schriftelijk bij
hetzelfde bedrijf als de 'Hollander' Piet Doesburg. Hun sollicitatiebrieven
waren equivalent, het antwoord verschilt.
6 mei 1976
Geachte heer Perry,
Tot onze spijt moeten wij U meedelen, niet verder
op Uw sollicitatie te kunnen ingaan.
Wij wensen U bij Uw verdere sollicitaties meer
succes.
Hoogachtend,
6 mei 1976
Geachte heer Doesburg,
In verband met Uw sollicitatie, verzoeken wij U
op korte termijn contact met ons op te nemen
voor het maken van een afspraak.
Inmiddels verblijven wij,
Hoogachtend,
De Spaanse José Gonzales heeft gesolliciteerd bij hetzelfde
gemeentebedrijf als de 'Hollander' Jan de Vries. Hun brieven
waren vrijwel gelijkluidend; het antwoord, dat zij ontvangen,
is dit niet.
40

2 juli 1976
De Heer J. Gonzales,
Naar aanleiding van Uw sollicitatie naar de functie
van . .. bij de dienst gemeentewerken van ... ,
moeten wij U meedelen dat U niet behoort tot de
laatste kandidaten voor deze functie.
Hoogachtend,
y
30 juni 1976
Geachte heer de Vries,
Naar aanleiding van Uw sollicitatie naar de
functie van ... bij de afdeling . .. van de dienst
gemeentewerken .. . nodig ik U uit voor een
oriënterend gesprek . . . enz.
Hoogachtend,
y
Het solliciteren per telefoon levert de volgende discriminatievarianten
op. In de linkerkolom staat steeds de beslissende
zin, die het antwoord is op de poging van de Surinamer of de
Spanjaard om werk te vinden, in de rechter kolom de beslissende
zin voor de 'Hollander', die vijf minuten later belde.
• 'We zijn reeds voorzien'.
• 'Wat is Uw adres? Wij
zullen U bericht zenden'.
• 'We zijn reeds voorzien'.
• 'Op het ogenblik zijn we
voorzien. Kunt U volgende
week nog eens bellen? '
• 'Reeds voorzien'.
41
'Kunt U vanmiddag langs
komen?'
'Wilt U meteen langs
komen? '
'We zullen U een sollicitatieformulier
opsturen'.
'Kunt U meteen even
komen?'
'U bent de eerste, komt U
maar'.

• 'Reeds voorzien'.
• 'Voorzien'.
• 'AI voorzien'.
'De baan is nog vrij'.
'Komt U maar, we zijn bezig
met de selectie'.
'We hebben nog niemand
uitgezocht' .
Bij één bedrijf durft men de Surinamer toch niet goed te weigeren
zonder deugdelijke grond. Het volledige gesprek loopt
als volgt:
Pengel: 'In De Telegraaf van vanochtend biedt U de
functie aan van elektrotechnicus. Ik wilde vragen of
deze baan nog vrij is?'
Antwoord: 'Bent U werkelijk elektrotechnicus?'
Pengel: 'Jazeker, ik heb de LTS gedaan'.
Antwoord: 'Hoe lang bent U het al?'
Pengel: 'Tien jaren'.
Antwoord: 'Hebt U ervaring met zelfstandig werken?'
Pengel: 'Ja, dat heb ik al jaren lang gedaan'.
Antwoord: 'Hebt U ervaring met zwakstroom of sterkstroom?'
Pengel moet hier kiezen en zegt: 'zwakstroom'.
Antwoord: 'Oh, zwakstroom! Daarvoor hebben we geen
werk'.
Vijf minuten later belt de 'Hollander' Doesburg.
Doesburg: 'In De Telegraaf van vanochtend staat een
advertentie over een baan als elektrotechnicus. Is deze
baan nog vrij?'
Antwoord: 'Meneer, het gaat om een all-round elektrotechnicus,
als U dat bent willen we graag dat U langs
komt'.
Doesburg (daartoe geïnstrueerd): 'Ik heb vooral ervaring
met zwakstroom'.
Antwoord: 'Dat is prima, komt U maar langs'.
Bij uitzendbureaus wordt op de volgende manieren discriminatie
ondervonden. De testpersonen treden steeds bij hetzelfde
bureau vijf minuten na elkaar binnen met hetzelfde
verzoek (vergelijk het voorbeeld waarmee dit artikel begint).
42

------ -
In de linkerkolom staat het antwoord aan de Surinamer of
Spanjaard, in de rechterkolom aan de 'Hollander'.
* 'Nee, we hebben helemaal
geen werk'.
* 'Op het ogenblik is het
slap, maar U kunt zich
wel inschrijven'.
• 'Nu niet, maar komt U
volgende week nog eens
terug'.
'Zulk werk hebben we niet,
maar wel .. ".
'Ik heb meteen werk voor U'.
'Ik heb hier ... , wilt U
morgen beginnen?'
Men zou bij dit alles kunnen veronderstellen dat het verschil
in behandeling in sommige gevallen niet zozeer het gevolg is
van discriminatie, maar van toevallige omstandigheden. Zo
heeft de tweede (Nederlandse) testpersoon opdracht gekregen
steeds dezelfde personeelsfunctionaris te benaderen als de
eerste en ook om dit op dezelfde wijze te doen, maar dit is
niet altijd gelukt. Een toevallige omstandigheid kan ook zijn,
dat het humeur van de betreffende personeelsfunctionaris
binnen vijf minuten omslaat. Hoe vaak komen zulke 'storingen'
voor? En als dit voorkomt gebeurt dit dan niet 'at random'?
Bij wijze van controle hebben wij een aantal paren van alléén
autochtone Nederlanders nog eens discriminatie laten testen.
De paren Doesburg-de Vries en Schoenmakers-Bakker solliciteren
6 maal schriftelijk. 16 maal telefonisch en bezoeken 10
uitzendbureau's. In al deze gevallen blijkt de respons exact
gelijk, van enig verschil in behandeling is geen sprake. Wij
nemen aan dat toevalsfactoren een verwaarloosbare rol spelen.
Het tweede gedeelte van het onderzoek
Nadat we aldus vast kunnen stellen in welke mate en hoe
rasdiscriminatie bij het solliciteren voorkomt, zijn we ook geinteresseerd
in de motiveringen van de betrokken werkgevers.
Een half jaar na het discriminatie-experiment hebben
We een a-selecte steekproef van 32 werkgevers, die blijk hebben
gegeven van discriminatie, én een controlegroep van 29
werkgevers, die dit niet hebben gedaan, benaderd voor een
43

vraaggesprek. Een systematische vergelijking tussen beide.
categorieën moet ons in staat stellen inzicht te krijgen in de
beweegredenen voor discriminatie en ons de mogelijkheid
verschaffen om een aantal veronderstellingen daaromtrent te
toetsen.
Het is duidelijk dat de betrokkenen met de nodige omzichtigheid
moeten worden benaderd: we vertellen hen niet
dat zij reeds eerder op discriminatie zijn onderzocht en evenmin
dat het interview daarover zal gaan. Een rijkelijke vage
aankondigingsbrief, waarbij wij de personeelschef verzoeken
enkele vragen te mogen stellen over de speciale plaats welke
Surinamers en gastarbeiders op de arbeidsmarkt innemen.
levert een goede respons. De vragenlijst zelf is zo ingericht
dat het woord discriminatie door ons niet genoemd wordt.
het is duidelijk dat de vraag 'discrimineert U wel eens?' of
varianten daarvan, niet veel meer teweeg zal brengen dan
weigering of kwaadheid. Het is onze ervaring dat men niet
erg wantrouwig is en nooit verband zal leggen met de concrete
sollicitatie van zes maanden daarvoor.
De vragenlijst opent met een aantal neutrale vragen over
de aard en de grootte van het bedrijf. het verloop van personeel.
de verhouding tussen vraag en aanbod voor verschillende
functies en de wijze waarop men nieuw personeel recruteert.
Vervolgens wordt gevraagd hoe men handelt bij indienstneming
van personen voor functie ... ......... en daarbij wordt de
functie opgegeven, waarvoor zes maanden terug is getest.
En dan wordt gevraagd of men een Surinamer of Spanjaard
(al wie de test had verricht) in een dergelijke functie zou aannemen.
Daarna wordt de respondent een meetinstrument voorgelegd.
waarmee we het individuele rasvooroordeel willen meten.
Het gaat hier om een schaal met een grote reputatie en die
vele malen beproefd is: de social dis ta nee seale. ontwikkeld
door Bogardus in 1925. Volgens Shaw & Wright (1967. blz.
407-411) is zowel de validiteit als de meetbetrouwbaarheid
goed. Met deze schaal wordt de mate van acceptatie van allerlei
immigrantengroeperingen gemeten aan de hand van
reacties op een zevental uitspraken over zulke groeperingen.
die oplopen naar intensiteit van aanvaarding.
44

Discriminatie op ras of op grond van etnische afkomst( De
verdeling van positieve en negatieve discriminatiegevallen,
onderverdeeld naar discriminatie ten opzichte van Surinamers
en Spanjaarden, blijkt uit de volgende tabel.
Tabel 2: Discriminatie naar ras of etnische afkomst
discriminatie in voordeel Nederlander
discriminatie in nadeel Nederlander
geen discriminatie aangetoond
totaal aantal observaties
Surinamer- Spanjaard­
Nederlander Nederlander
22%
4%
74%
162
15 %
6%
79%
116
Het verschil tussen de mate waarin Surinamers en Spanjaarden
discriminatie ondervinden is niet significant (X 2 = 2.01
met v = 2 bij een betrouwbaarheid van 95 %). Rasdiscriminatie
richt zich dus niet alléén op ras of alléén op etnische afkomst.
Op grond van de uitkomst van het vroegere onderzoek
van Bagley (1973) zou men moeten veronderstellen dat
Spanjaarden als 'blanke vreemdelingen' meer discriminatie
zouden ondervinden dan gekleurde (maar in culturele oriëntatie
meer Nederlandse) Surinamers. De uitkomst van dit
onderzoek kan deze conclusie niet bevestigen, de dis criminatiescore
ten opzichte van Surinamers is eer hoger dan lager
ten opzichte van Spanjaarden. Men kan niet langer volhouden
dat in Nederland niet op ras wordt gediscrimineerd.
Discriminatie op hogere niveaus van de arbeidsmarkt?
Het resultaat van dit onderzoek wijst niet op het bestaan
van een ondoordringbaar schot tussen een secundaire arbeidsmarkt
op laag niveau en een primaire op hoog niveau.
In tabel 3 is gewerkt met netto-discriminatie: het aantal discriminatiegevallen
ten gunste van de Spanjaarden en Surinamers
wordt afgetrokken van het aantal discriminatiegevallen
ten ongunste.
Op het hoogste niveau van vrouwelijk kantoorpersoneel
kunnen wij in het geheel geen rasdiscriminatie aantonen, er
is in tegendeel een nettodiscriminatie van 2 gevallen uit 91
ten gunste van vrouwelijke leden van etnische minderheden.

-- -- --------- - -
Het is overigens niet duidelijk of dit effect wordt bereikt
omdat hier discriminatie tegen allochtone vrouwen wordt
gemeten of tegen sollicitanten op een hoog beroepsniveau.
Op de beide lagere niveaus van geschoolde en ongeschoolde
(mannelijke) handarbeid komt wel negatieve rasdiscriminatie
voor. maar tussen deze beide niveaus bestaat geen significant
verschil.
Tabel 3: Netto discriminatie naar etnische groep en niveau van de
arbeidsmarkt
discrimi- discrimi- totaal aan- totaal percentanatie
te- natie te- tal discri- aantal ge netto
gen Suri- gen Span- minatie ge- obser- discriminamer
jaard vallen vaties naties
kantoorpersoneel
(vr.) +2 +2 91 + 2%
geschoolde
handarbeid (mn.) -13 -4 -17 72 -24%
ongeschoolde - 21 %
handarbeid (mn.) -15 -9 -24 115
totaal -28 -11 -39 278 14%
Deze cijfers wijzen erop dat beroepsmobiliteit voor etnische
minderheden in Nederland wel degelijk mogelijk is voor zover
dit afhangt van de aanbodzijde van de arbeidsmarkt.
Ook al blijken hier de poorten van sociale stijging door de
werkgevers niet potdicht gehouden te worden. er is toch alle
reden om de positie van gastarbeiders en een deel van de
Surinamers te analyseren in termen van een etnisch subproletariaat
(vergelijk Penninx en Van Velzen 1976 en Van
Amersfoort 1974).
Dit roept de vraag op naar de oorzaken van het ontstaan en
de bestendiging van de huidige etnische ongelijkheid op de
arbeidsmarkt. Naar ons inzicht zijn hier twee complexen van
factoren van belang: (1) de uitgangspositie van de immigranten
zelf en hun attitude t.o.v. beroepsstijging en (2) het Nederlandse
overheidsbeleid. Bij de uitgangspositie denken wij
voor wat gastarbeiders betreft in de eerste plaats aan de re-
47

den voor hun komst: het vervullen van banen aan de leeglopende
onderkant van de arbeidsmarkt. Verder kan men denken
(ook in het geval van Surinamers) aan het geringe scholingsniveau
van velen, aan de gebrekkige kennis van het Nederlands
en aan de geringe of weinig toepasbare arbeidservaring.
Ook hun levensperspectief is vaak niet gericht op maatschappelijk
succes in Nederland, maar op terugkeer naar het
land van herkomst. Wat betreft het beleid van de overheid
doelen wij in het geval van gastarbeid op pogingen om het
rotatieprincipe te herstellen of althans de gedachte daaraan
levend te houden, het binden van arbeidsvergunningen aan
alléén de laagst gekwalificeerde betrekkingen en voor wat betreft
alle immigratiegroeperingen doelen wij op het ontbreken
van voldoende massale scholingscursussen en andere
emancipatore maatregelen.
Rasdiscriminatie cultureel verklaarbaar? Bij het meten van
rasdiscriminatie per niveau van de arbeidsmarkt is al vastgesteld,
dat het racisme niet zo diep is ingeworteld dat het in
alle gevallen een rol speelt. Wij willen dit nader onderzoeken
door de mate van rasdiscriminatie in verband te brengen met
de verhouding tussen aanbod en vraag op de arbeidsmarkt
voor bepaalde beroepen. Tabel 4 geeft de resultaten van het
experiment gerangschikt naar dit gezichtspunt.
Deze cijfers wijzen op een duidelijk verband: de mate van
rasdiscriminatie varieert zeer sterk met de verhouding tussen
vraag en aanbod op de arbeidsmarkt. Dit effect laat zich nog
duidelijker demonstreren, wanneer alleen rasdiscriminatie
ten opzichte van mannen in beschouwing wordt genomen en
de kolom, die een krappe arbeidsmarkt representeert (aanbod
< vraag) vergeleken wordt met de twee overige kolommen
(ruime en passende arbeidsmarkt) samen. In de onderste
rij van tabel 5 staan de gemiddelde percentages van discriminatie
over de beide rijen geschoolde en ongeschoolde
handarbeid.
Het antwoord op de laatste vraag is duidelijk: wanneer de
arbeidsmarkt krap is, wanneer het moeilijk voor werkgevers
is om personeelsleden te vinden voor bepaalde werkzaamheden
(ponstypistes, monteurs, schoonmakers), dan hebben
zij weinig pretenties wat betreft de etnische afkomst van
hun personeel. Wanneer de arbeidsmarkt ruim is, wanneer

Tabel 4: Netto-discriminatie naar aanbod en vraag op de arbeidsmarkt
niveau aanbod- en aanbod> vraag aanbod = vraag aanbod < vraag totaal
vraag verhouding (ruime arbeidsmarkt) (krappe arbeidsmarkt)
bankemployée totaal (steno-)typiste totaal ponstypiste totaal netto-dis- totaal
kantoorpersoneel (vr.) netto-dis- ob ser- netto-dis- ob ser- netto-dis- obser- criminatie obsercriminatie
vaties criminatie vaties criminatie vaties vaties
15 37 +2 39 +2 91
geschoolde metselaar elektromonteur bankwerker
handarbeid (rnn.) -8 27 -9 30 15 -17 72
ongeschoolde los arbeider magazijnbediende schoonmaker
handarbeid (rnn.) -6 51 -13 45 -5 19 -24 115
totaal netto-dis- totaal netto-dis- totaal netto-dis- totaal netto-dis- totaal
criminatie ob ser- criminatie obser- criminatie obser- crirninatie observaties
vaties vaties vaties
-14 93 -22 112 -3 73 39 278
discriminatie in % 15 % 20 % 4% 14%

antwoord, wanneer men geen rasvooroordeel koestert; men
staat erop mensen individueel te beoordelen en niet als lid
van een collectiviteit.
Risicofactoren
Het onderzoek heeft tot nu toe alleen nog aangetoond dat
rasdiscriminatie op de arbeidsmarkt in Amsterdam voorkomt.
Een bevredigende verklaring voor het speciale patroon
ervan hebben we tot nu toe nog niet kunnen vinden. Weliswaar
blijkt dat ras en etniciteit als criterium fungeert voor
ongelijke kansen bij sollicitatie; het komt ook voor dat stijging
naar hogere niveaus op de arbeidsmarkt wordt tegengegaan;
er bestaan wel degelijk culturele opvattingen over de
(onwenselijke) eigenschappen van etnische minderheden; en
er zijn zeker ook in Amsterdam werkgevers, die rasvooroordeel
koesteren. Maar deze factoren verklaren geen van vieren
de variaties binnen het gevonden discriminatiepatroon. Dit
is een opvallende uitkomst: de sociologische theorie omtrent
rasdiscriminatie behoeft - althans voor de arbeidsmarkt in
Amsterdam - aanvulling.
Het wordt tijd dat we met de werkgevers zelf gaan praten.
Het is eigenlijk een beetje tegen onze verwachting, maar de
meeste werkgevers blijken bereid om bij het 'open' gedeelte
van het interview nogal vrijelijk voor hun mening over Surinamers
en gastarbeiders uit te komen en dat geldt ook voor
werkgevers, die een ongunstig oordeel hebben. Men vertelt
graag en dat gebeurt overwegend in een zakelijke sfeer. Rendementsoverwegingen
staan voorop en daarbij weegt men de
(veronderstelde) voor- en nadelen van het in dienst nemen
van uitheems personeel tamelijk zorgvuldig tegen elkaar af.
Racistische tirades blijven uit. We hebben de antwoorden in
drie categorieën verdeeld.
• er zijn werkgevers die zeggen niet het minste bezwaar te
hebben tegen het aanstellen van Surinamers en gastarbeiders
en zij vermelden daar soms bij dat discriminatie niet te pas
komt;
o er zijn werkgevers die bij voorkeur alleen 'Hollanders' in
dienst willen nemen en die alleen, wanneer zij die niet kun-
5 2

Surinamers: 1,37) en uit de verdeling van getallen is duidelijk
waar hem dat in zit: niet minder dan 19 werkgevers zeggen
geen bezwaar te hebben, maar doen in feite wel aan discriminatie.
Opnieuw een bewijs van de stelling dat mensen
anders zeggen dan zij doen en een aanwijzing dat men discriminatie
niet met vraaggesprekken kan onderzoeken.
Wat we echter wél met de vraaggesprekken kunnen doen
is werkgevers, die eerlijk toegeven geen (of liever geen) Surinamers
en gastarbeiders in dienst te nemen, aan het woord
laten.
Zoals gezegd, men geeft zelden blijk van openlijke racistische
sentimenten. We kunnen maar weinig generaliserende
uitspraken noteren, die een ideologische rechtvaardiging bevatten
voor ongelijke bejegening op basis van ras of nationale
herkomst, 'Creolen zijn lui, de luiheid is de Creool ingeboren'
e.d. Zeer velen redeneren daarentegen in termen van
direct aanwijsbare risico's voor hun bedrijf of instelling. De
meest genoemde risicofactoren zijn drieërlei.
(a) Dertien werkgevers vrezen weerstanden bij hun 'Hollandse'
personeel. Soms zijn zij daar heel openlijk in: 'kijkt U
eens, ik heb niets tegen Surinamers, maar in functie x heb ik
iemand nodig, die de hele dag samen moet werken met Wil­
Iem. Willem is een harde werker en een wat ruwe kerel, maar
wel goedig. Maar hij heeft één ding: een gloeiende hekel aan
negers. Die kan ik toch geen Surinamer op zijn dak sturen?'
Anderen zeggen het minder direct, zij beperken bewust het
aantal Surinamers of gastarbeiders op één afdeling of in hun
hele bedrijf: 'te veel Surinamers geeft verstoring van het
evenwicht en c1anvorming' of 'er komen zoveel Surinamers
dat mijn mensen zich bedreigd gaan voelen'.
(b) Negen werkgevers zeggen geen uitheems personeel in
dienst te nemen omdat zij weten of vermoeden dat hun c1iëntèle
dit niet accepteert. Dit geldt met name in de dienstverlenende
sector en voor winkelbedrijven. 'Een Surinamer naar
een klant sturen? Dat kan niet. Je weet het uit vakkringen',
of 'ik kan hier toch niet door negers laten helpen?'
(c) Andere werkgevers menen dat Surinamers, maar vooral
ook gastarbeiders, onvoldoende kennis hebben van Nederland
of onvoldoende aangepast zijn om bij hen werkzaam te
54

zijn. Twee noemen de taal als belemmerende factor: 'we nemen
het risico niet om een gastarbeider in dienst te nemen
omdat die geen Nederlands verstaat en daardoor in het magazijn
in gevaar verkeert', of 'gastarbeiders kun je niet gebruiken
door de taal'.
Al zulk soort overwegingen leiden ertoe dat men Surinamers
en gastarbeiders 6f helemaal niet in dienst neemt 6f alleen
wanneer men door de nood wordt gedwongen. 'Het is
een kwestie van efficiëntie', zegt er één, 'Nederlanders geven
de minste problemen'.
Een tweede "aanwijzing dat het bij werkgevers niet gaat om
een grondhouding van categorische afwijzing van iedereen,
die zwart is of vreemd, vormt het feit dat de meeste werkgevers
wel onderscheid maken tussen verschillende etnische
groepen en zelfs daar binnen. Over gastarbeiders noteren we
naast een lange lijst negatieve kwalificaties 'ze leren geen
Nederlands', 'ze zijn vaak ziek', 'hun opleiding schiet te kort',
toch ook een aantal positieve uitspraken: 'ze willen graag
een vak leren'. Bij Surinamers maakt men steevast onderscheid
tussen Hindoestanen en Creolen en daarbij komen de
eersten er aanzienlijk gunstiger vanaf. Over Creolen of zoals
men meestal zegt: negers, heet het dat zij 'traag', 'onbetrouwbaar'
of 'agressief' zijn, dat ze 'niet vaak op komen
dagen', 'slecht solliciteren', 'problemen veroorzaken' en 'niet
op kunnen schieten met Nederlands personeel'.
Hoe moeten we dit alles waarderen? In hoeverre zijn de
genoemde risicofactoren niet meer dan goede camouflages of
rationalisaties van rasvooroordeel? Het is niet eenvoudig om
daar precies achter te komen, een groot aantal overwegingen
lijken toch wel degelijk reëel: wanneer men zijn cliëntèle
dreigt te verliezen of wanneer gewaardeerde krachten het
bedrijf verlaten of daarmee dreigen wanneer de baas 'buitenlanders'
aanneemt. Het is natuurlijk de vraag op welk fundament
zulke angsten rusten. De meeste werkgevers of personeelsfunctionarissen
baseren hun afwijzing op concrete ervaringen
in het eigen bedrijf en na enig doorvragen blijken dat
er vaak heel weinig in getal te zijn. Na één of twee maal mislukken
probeert men het niet meer opnieuw, verdere argumentatie
bestaat uit 'het is toch algemeen bekend dat" . .' of
ss

'je hoort het toch ook van collega's?' En dat alles is nu juist
wat men met 'Hollanders' niet zou doen! Dit alles maakt het
gedrag van werkgevers wel begrijpelijk, men kan hoogstens
zeggen dat zij zich niet bepaald ontpoppen als helden of als
maatschappelijke voortrekkers door zich tegen racistische of
bevooroordeelde aanspraken van anderen te verzetten. Al
met al geen opwekkende conclusie. Als het waar is dat rasdiscriminatie
op de arbeidsmarkt plaats vindt op basis van
echte of veronderstelde risicofactoren, dan heeft het weinig
zin om discriminerend optreden van werkgevers te isoleren
uit de totale maatschappelijke context, waar afwijzing op
basis van ras of nationale herkomst algemeen is. Discriminatie
is geen kwestie van malafide werkgevers alléén, het gaat
de samenleving als geheel aan.
Besluit
We hebben geconstateerd dat werkgevers discrimineren bij
het aanstellen van personeel en dat zij de neiging vertonen te
redeneren in termen van verhoogd risico. Zulk risico is voor
een deel waarschijnlijk reëel, voor een ander deel berust het
op het bestaan van rasvooroordeel in de samenleving in haar
geheel en niet op werkgevers alleen. Wanneer we deze veronderstelling
tot uitgangspunt nemen, wordt het patroon
van discriminatie zoals dat in het eerste experimentele gedeelte
van het onderzoek werd gevonden, begrijpelijk. Daar
blijkt ten eerste dat hoe hoger de sollicitant is gekwalificeerd,
des te gemakkelijker neemt men hem of haar in dienst:
het risico van onbekendheid met de Nederlandse cultuur of
onaangepastheid is dan immers minder. En ten tweede, bij
een krappe arbeidsmarkt wordt weinig gediscrimineerd: in
geval men geen 'Hollanders' kan krijgen moet men het risico
anderen in dienst te nemen op de koop toenemen. Dit voorlopig
nog weinig uitgewerkte theoretische gezichtspunt in
termen van risico's of veronderstelde risico's, biedt meer inzicht
in het patroon van rasdiscriminatie op de arbeidsmarkt
in Amsterdam dan verschillende gangbare theorieën over discriminatie.
En ten slotte nog dit: bij het interviewen stuiten we op
56

een werkgever, die de Surinaamse sollicitant in het experiment
heeft verkozen boven de 'Hollander'. Hij beargumenteert
zijn keuze als volgt: 'We weten dat etnische minderheden
in een rottige maatschappelijke positie verkeren. Toen
Den Uyl eens op de televisie de hulp van het Nederlandse
volk inriep om die mensen te helpen, toen hebben wij als bedrijf
gezegd: de eerst volgende 5 mensen, die we in dienst nemen
zijn Surinamers en dat hebben we gedaan en de ervaringen
zijn uitstekend'.
Er is nog hoop!
Noten
1. Dit hoofdstuk is een iets gewijzigde en sterk uitgebreide
versie van een artikel dat eerder verscheen in de Sociologische
Gids (1977 jrg. XXIV. nr. 1/2. blz. 58-75). Wij danken H. Hunfeldvan
Wijk en S. KeIler voor hun bijdrage aan de uitvoering van dit
onderzoek. J. M. M. van Amersfoort, L. Brunt. J. E. Ellemers. A. J.
F. Köbben. A. Ploeg, R. Roe. F. Tazelaar, A. Verbeek en H. Verwey­
Jonker zijn wij dank verschuldigd voor hun begeleiding van het
project en/of commentaar bij een eerdere versie van dit stuk.
2. Voor een precieze beschrijving van de experimentele condities.
als ook voor een gedetailleerd verslag van de onderzoeksresultaten
verwijzen wij naar een uitvoerig stencil (uitgekomen bij de
vakgroep Komparatieve Sociaal-Ekonomische Studiën van de
Rijksuniversiteit te Utrecht).
57

3
De 'gesloten buurten' van Amsterdam
Mariëlle Valkonet-Freeman
'Kennen Burgemeester en Wethouders de inhoud van het artikel
"Huisvesting" in ]ere, derde jaargang nr. 19-20, september/
oktober 1977, blz. XXVI e.v.?'
'Is het met name juist dat door het gemeentelijk beleid acht
stadswijken in Amsterdam voor Surinamers zijn gesloten,
te weten . .. ?'
'Is het Burgemeester en Wethouders bekend dat deze wijken
praktisch zijn gesloten voor mensen van niet-Nederlandse
afkomst?'
Op 15 november 1977 stellen de VVD-raadsleden mevrouw
H. Pley en de heer H. H. Jacobse deze penetrante vragen. Het
Amsterdamse College komt eind december met het antwoord
en dat luidt overwegend bevestigend. Intussen heeft de kwestie
van het sluiten van buurten en straten uitvoerig de aandacht
van de pers getrokken; vooral bij de hoofdstedelijke
Surinaamse gemeenschap is hevige commotie ontstaan. In
tal van publikaties van Surinaamse welzijnsstichtingen wordt
aan de kwestie aandacht besteed en op 23 februari 1978
komt men bijeen in het Rothaanhuis te Amsterdam. Daar
wordt op een roerige vergadering de onmiddellijke intrekking
geëist van de gesloten-verklaring van deze wijken. Tevens
eist men een gelijke behandeling van alle woningzoekenden,
dus géén onderscheid naar etnische status.
Waarom deze opschudding? Op zichzelf is het in Surinaamse
kring allerminst nieuws dat er gediscrimineerd wordt
bij het verhuren van woonruimte en ook gastarbeiders uit
landen rond de Middellandse Zee hebben weinig reden zich
illusies te maken over hun kansen op de woningmarkt. Wat
hier echter nieuw is, is dat het erop lijkt dat voor het eerst
58

instellingen van de overheid systematisch de maatschappelijke
kansen voor minderheden beperken. Hier is niet langer
de onwelwillendheid van een aantal particuliere eigenaren in
het geding, het heeft alle schijn van institutionele discriminatie.
Uit alle publiciteit hierover zou men licht de indruk
krijgen als zou de betrokken dienst (Gemeentelijke Dienst
Herhuisvesting) in een kwade racistische opwelling de toegang
tot behoorlijke huisvesting voor immigranten definitief
hebben gesloten. In werkelijkheid ligt de zaak aanzienlijk
gecompliceerder.
Binnen de betreffende dienst maakt men zich al lange tijd
zorgen over de aandrang van huiseigenaren, woningcorporaties
en makelaars om uit bepaalde stadsdelen een verdere
toeloop van leden van etnische minderheidsgroepen te weren.
Men geeft daar aanvankelijk aan toe, maar het ongemak
over deze aangelegenheid is toch reden geweest om mij reeds
in het najaar van 1976 de gelegenheid te bieden om onderzoek
te verrichten en aanbevelingen voor het beleid te doen.
Dit hoofdstuk vormt daar een verslag van (vg!. Valkonet­
Freeman 1977).
Zones in Amsterdam
Allereerst wil ik nagaan in welke stadsdelen men de meeste
immigranten, in casu Surinamers en gastarbeiders, aantreft.
Welnu, uit de figuur op pagina 60 blijkt een duidelijke concentratie
van gastarbeiders in de negentiende-eeuwse gordel
van arbeiderswoningen, vlak rond het centrum. De spreiding
van Surinamers over de stad is vergelijkbaar; slechts de hoge
concentratie van Surinamers in de Bijlmermeer vormt hier
een uitzondering op en daar zijn specifieke redenen voor
(vg!. Diepen en Bruyn-Muller 1976).
Het patroon van allochtone vestiging vertoont overigens
grote overeenkomst met dat in overige grote steden in Nederland,
met vergelijkbare Europese landen en zelfs met de
Verenigde Staten. Het zijn vrijwel altijd bouwvallige woonbuurten,
die hoognodig toe zijn aan sanering en renovatie en
men vindt ze meestal op korte afstand van het centrum van
de stad.
59

wereldoorlog treedt ook hier het invasie- en successieproces
op: de woningen worden steeds vaker als pension voor immigranten
gebruikt, terwijl de vroegere eigenaren uit angst
voor dalende prijzen hun woning verlaten. De hogere klassen
winnen de competitie om de schaarse woningen in het suburbane
gebied en de middenklasse verhuist naar de voorsteden
op goedkope grond. De lagere klassen blijven rondom het
centrum wonen in een gebied dat als woongebied steeds minder
aantrekkelijk wordt.
In West-Berlijn is volgens Hoffmeyer-Zlotnik eveneens
duidelijk een dergelijke overgangszone af te bakenen. De sociale
status, gemeten naar opleiding en beroep, is in deze
zone zeer laag. Gastarbeiaers, die sinds 1968 in groten getale
naar Berlijn zijn gekomen, hebben zich hier gevestigd. Wanneer
er eenmaal gastarbeiders wonen, neemt hun aantal snel
toe: ze wonen met hun kinderrijke gezinnen, met familieleden
en met vrienden met z'n allen in één woning. Nieuwe
immigranten voelen zich tot het gebied aangetrokken, omdat
zij zich in een etnische kolonie thuisvoelen. Huiseigenaren
profiteren hiervan, omdat ze per kamer of per bed kunnen
verhuren met een minimum aan onderhoudskosten. De Duitse
bewoners trekken weg uit angst voor statusdaling van het
gebied als gevolg van verwachte sanering en de 'invasie' van
zoveel buitenlanders. Ouderen en sociaal zwakkeren blijven
over.
Vraag en aanbod
Een zodanig proces als beschreven voor Birmingham en
West-Berlijn kunnen we in Amsterdam ook waarnemen. Ook
hier werkt het mechanisme van vraag en aanbod dusdanig
dat immigranten op de woningmarkt slecht kunnen concurreren
met autochtone bewoners en daardoor in de slechtste
delen van de stad terecht komen.
De vraag van immigranten naar een bepaald woningtype
hangt in de eerste plaats samen met hun inkomen. Gastarbeiders
(en Surinamers ook, zij het lang niet allen) komen
noodgedwongen in de slechtste buurten terecht, omdat ze nu
eenmaal weinig kunnen betalen. Echter, hun sociaal-econo-

ondom deze gordel zijn er arbeiderswoningen gebouwd en
in Amsterdam met name door woningcorporaties. Deze woningen
zijn over het algemeen niet hoog in huur en zouden
zich zeer wel voor vestiging van immigranten lenen, maar het
is opvallend dat dit in Amsterdam vrijwel niet gebeurt.
Bij mijn bespreking van het Chicago-model heb ik erop
gewezen dat een en ander alleen opgaat bij een ongestoorde
werking van het marktmechanisme. Dit is in Amsterdam niet
het geval. De overheid heeft een reguleringssteIsel ingevoerd
in de vorm van woningdistributie. Zij heeft 7 % van de woningvoorraad
zelf in handen en een aanzienlijk deel van de
overige woningen wordt via tussenkomst van de gemeente
' verhuurd. Eén van de argumenten hiervoor is dat de overheid
streeft naar een rechtvaardige verdeling van woonruimte
zodat zwakkere groepen betere kansen krijgen op de woningmarkt.
Men zou dan ook verwachten dat waar de overheid
zo prominent tussenbeide komt, de migranten veel meer gespreid
zullen wonen dan in Chicago in de jaren twintig het
geval was. Toch is dit niet zo; ook in Amsterdam wonen immigranten
in de slechtste buurten.
Waar komt deze tegenstrijdigheid vandaan? Hoe komt het
dat het distributiestelsel de kansen voor immigranten kennelijk
evenzeer beperkt?
Woningdistributie
In het algemeen gaat de overheid bij de distributie van woningen
(theoretisch althans) behoedzaam te werk om niet
naar ras of etnische groep te discrimineren, noch positief
noch negatief. Toch blijkt uit verschillende studies in andere
landen dat de toewijzingsregels in de praktijk in het nadeel
van de immigranten uitwerken. Uit de studie van Castles en
Kosack (1973) welke betrekking heeft op Duitsland, Frankrijk,
Engeland en Zwitserland, blijken buitenlandse werknemers
zelden in aanmerking te komen voor een gemeentewoning.
Steevast is discriminatie het (onbedoelde) gevolg
van het toepassen van 'objectieve' criteria, zoals de kwaliteit
en de staat van het huis van waaruit men wil verhuizen, de
hoogte en stabiliteit van het inkomen, en de 'betrouwbaar-

heid' van de kandidaat. Deze criteria doen immigranten al
gauw laag scoren. Zij krijgen in de praktijk gemeentewoningen
toegewezen volgens het principe dat Burney (1967) in
Engeland heeft omschreven als 'schone mensen in schone
woningen, vuile in vuile'.
Een analyse van de problemen die spelen bij de toewijzing
aan immigranten vinden we in een Engels rapport, geschreven
door een aantal directeuren van huisvestingsbureaus
(Community Relations Commis sion 1976). Dat de kwaliteit
van de aan immigranten toegewezen woningen vaak slecht
is, wijten de schrijvers aan de volgende factoren: (a) de slechte
woningen komen vaker leeg en zij die langer ingeschreven
staan komen eerder in aanmerking voor de betere woningen;
(b) de grote woningen die immigranten nodig hebben en die
betaalbaar zijn liggen vaker in de oudere buurten; (c) immigranten
hebben een geringere kennis van de mogelijkheden
en accepteren daarom doorgaans snel de eerste woning die
hen aangeboden wordt; (d) immigrantengezinnen die in acute
woningnood verkeren, worden door ambtenaren van het
huisvestingsbureau veelal automatisch als probleemgezinnen
of gezinnen van lage status gedefinieerd; (e) immigranten
hebben vaker voorkeur voor een buurt waar bekenden wonen
en dat zijn nu juist de oudere buurten; (f) immigranten maken
weinig gebruik van de bestaande mogelijkheden om door
te verhuizen naar andere, betere woningen.
Deze factoren hebben tot gevolg dat immigranten een bepaalde
positie op de woningmarkt toegewezen krijgen waardoor
zij óók bij de gemeentelijke woningtoewijzing een grote
kans hebben om geconcentreerd in kwalitatief slechte wijken
gehuisvest te worden.
Men heeft wel maatregelen bedacht om dit te doorbreken
zoals spreiding van immigranten over de stad. Dit zou, zo
meende men, automatisch integratie bevorderen. De ervaring
die men daar in Engeland mee heeft opgedaan is bepaald
ontmoedigend. Spreiding volgens een bepaalde formule (bij
voorbeeld één kleurling op acht blanken) als beleidsdoel
wordt tegenwoordig dan ook sterk ontraden, om de volgende
redenen (Spreekmeester 1978):
- elke formule voor spreiding beantwoordt onvoldoende

aan de woningbehoefte van de etnische minderheden, doordat
bij realisering van een formule (bij voorbeeld in Birmingham
1 : 6) voor etnische minderheden véél langere wachttijden
zouden gelden dan voor blanken;
- gedwongen spreiding verstoort sociale contacten en dat
heeft weer allerlei psychische spanningen bij migranten en
anti-sociaal gedrag tot gevolg; etnische gezinnen die in
Londen vanuit saneringsbuurten naar vrijwel blanke wijken
werden overgebracht, keerden na korte tijd toch weer terug
naar familieleden en vrienden in de oude wijk; zij namen
zelfs genoegen met inwonen en krotbewoning;
- ten slotte is elke formule tot spreiding, welke gebaseerd
is op huidskleur, in Engeland onwettig en ontmoet daarom
weerstand.
In Engeland is men langzamerhand de angst voor grote
concentraties enigszins kwijtgeraakt en heeft men oog gekregen
voor enkele positieve punten:
- er ontstaat een voldoende groot draagvlak van bevolking
voor het oprichten en in stand houden van speciale winkels,
clubs, kerken e.d.; het ontbreken van deze voorzieningen
betekent sociaal isolement waardoor welzijns- en onderwijsprogramma's
moeilijker uit te voeren zijn;
- bovendien, en dat is het belangrijkste: men is ervan
overtuigd geraakt dat niet huidskleur de factor is die de
moeilijkheden veroorzaakt. Problemen ontstaan in buurten
waar sociale wantoestanden culmineren; meestal zijn slechte
huisvesting en overbezetting zeer belangrijke factoren bij het
ontstaan van diverse sociale problemen (Spreekrneester
1978, blz. 10-11); evenwel: omwonenden leven vaak met het
idee dat de fysieke en sociale achteruitgang van de buurt geweten
moet worden aan de komst van veel immigranten.
Een beleid van spreiding volgens een bepaalde formule
wordt in Engeland thans onjuist geacht, het biedt allerminst
een oplossing voor de problemen. Veel belangrijker is het dat
de overheid ernaar streeft dat (a) de woonomstandigheden
verbeterd worden in gebieden waar veel migranten wonen, en
dat (b) de barrières voor immigranten in het distributiesysteem
om hun woonsituatie te verbeteren, weggenomen worden.
66

- -- - -- - - - --
Het gemeentelyk lVoningdistributiebeleid in Amsterdam
Sinds 1947 bestaat in Nederland een Woonruimtewet. Deze
bepaalt dat burgemeester en wethouders in een gemeente
een vergunning moeten verlenen voor het in gebruik nemen
van een woning. De gemeenteraad stelt regels vast omtrent
de verlening van woonvergunningen. Deze regels kunnen per
gemeente verschillen en zij doen dit ook. In Amsterdam heeft
de gemeenteraad de wet plaatselijk geherformuleerd als
Woonruimteverordening; deze bepaalt aan welke voorwaarden
gegadigden moeten voldoen om als woningzoekende ingeschreven
te worden. De toewijzing vindt plaats door de
Gemeentelijke Dienst Herhuisvesting (GDH). Men kan zich
in Amsterdam als urgente woningzoekende laten inschrijven
wanneer men: een inkomen heeft dat beneden de ziekenfondsgrens
ligt, twee jaar in het bevolkingsregister van Amsterdam
ingeschreven is, inwonend is of te klein gehuisvest
(als ongehuwde moet men minstens 25 jaar zijn om aan
woonruimte geholpen te kunnen worden, voor gehuwden bestaat
geen leeftijdsgrens), Of wanneer men een sociale of
medische indicatie heeft, een dienst- of bedrijfswoning moet
ontruimen, door verkoop van zijn zaak een woning verliest,
of op last van de overheid zijn woning moet ontruimen (bij
voorbeeld stadsvernieuwing).
De woningen die eigendom zijn van de gemeente en die
beheerd worden door een Gemeentelijk Woningbedrijf worden
voor het grootste deel direct door de GDH verhuurd. De
overige huurwoningen worden volgens een bepaalde verdeelsleutel
aan urgenten toegewezen, een deel door de eigenaren
zelf (zogenaamde keuzewoningen), bij de rest zorgt de GDH
Voor huurders (zogenaamde woonruimtewoningen).
Een huiseigenaar kan een door de GDH voorgestelde huurder
weigeren; dit staat bij de dienst bekend als het zogenaamde
bezwaar-eigenaar. De GDH beoordeelt of het bezwaar
gegrond is. Een geldig bezwaar is bij voorbeeld wanneer
het gezin te groot is voor de woning volgens een bepaalde
norm. Indien de GDH vindt dat het bezwaar ongegrond
is maar de eigenaar blijft toch weigeren, dan wordt
een commissie van advies ingeschakeld om uitspraak te

--- ----------
doen. Als de argumenten van de eigenaar ook dan niet steekhoudend
worden bevonden, dan kan de woning ten behoeve
van de kandidaat 'gevorderd' worden. Deze procedure neemt
doorgaans veel tijd. Indien de kandidaat daar niet op kan
wachten, en dat komt bij gastarbeiders en Surinamers vaak
voor, dan zoekt men een andere woning voor hen.
In Amsterdam komt elke ingeschreven urgente woningzoekende
automatisch ooit aan de beurt. De termijn waarop
dit gebeurt hangt af van de urgentie van de woningzoekende
en de wachttijd die staat voor het gevraagde woningtype.
Wachttijden varieerden in 1977 van 6 maanden voor een
1 à 2-kamerwoning tot 48 maanden voor een 6-kamer-benedenwoning.
Het wordt echter steeds moeilijker om iedereen
binnen een redelijke termijn te helpen, omdat zogenaamde
stadsvernieuwingsurgenten absolute voorrang genieten.
De positie van de immigranten in het distributiesysteem
Nu ik een algemeen overzicht heb gegeven van het systeem
van woonruimteverdeling in Amsterdam, wil ik dieper ingaan
op de plaats van de immigranten hierin. Voor een antwoord
op de vraag wie er binnen deze regeling op hulp kan rekenen
en waar men dan komt te wonen, onderscheid ik drie momenten
van mogelijke discriminatie, (1) bij de inschrijvingsnormen,
(2) bij de toewijzingsregels, (3) bij de beoordeling
van de bezwaren-eigenaar.
Ad 1 - InschrYvingsnormen. Deze normen zijn hierboven
even ter sprake gekomen. De eis dat men twee jaar in het bevolkingsregister
ingeschreven gestaan moet hebben, werkt in
het nadeel van de immigrant - extra nadelig is dit voor gastarbeiders
die hier illegaal verblijven of verbleven - en in het
voordeel van de autochtonen. Men moet hierbij bedenken dat
immigranten in het algemeen in een veel slechtere huisvestingssituatie
verkeren dan woningzoekende Hollanders,
waardoor lange wachttijden voor hen zwaarder wegen. Men
zou zich kunnen afvragen of zo'n tijdsdrempel niet afgeschaft
kan worden. Dit heeft tevens het voordeel dat de reële vraag
naar woningen zichtbaar wordt.
Ad 2 - Toewyzingsregels. Bij de toewijzing van woningen
68

- --- - --- - - - -- - ---
aan urgent en zijn zogenaamde prioriteiten van belang. De
hoogste prioriteit ligt bij urgenten, die binnen een bepaalde
termijn geholpen moeten worden: termijn-urgenten. Dit zijn
personen met een sociale of medische indicatie of een indicatie
op grond van stadsvernieuwing. De laatsten hebben
meestal de hoogste prioriteit. Eerst wanneer dezen geholpen
zijn, maken andere urgenten die de normale wachttijd uitzitten
een kans.
In hoeverre gastarbeiders en Surinamers vertegenwoordigd
zijn in de categorie van termijn-urgenten is niet bekend. Het
is dan ook niet te beoordelen of zij een even grote kans hebben
als Nederlanders om een termijn-indicatie te krijgen of
dat ze in het algemeen de normale wachttijd af moeten wachten.
Mijn voorlopige indruk van de werking van de gehanteerde
prioriteiten is dat gastarbeiders en Surinaamse officieel
noch bevoordeeld, noch benadeeld worden. Toch is de
praktijk anders. 1
Het aantal woonvergunningen dat aan als urgente gekwalificeerde
buitenlandse werknemers wordt afgegeven blijft
enigszins achter bij het procentuele aantal buitenlandse
werknemers in het totale urgentenbestand. In 1975 behoorde
8,4 % (2117) van alle urgenten tot de categorie der buitenlandse
werknemers, terwijl in dat jaar 7,1 % (900) van de
buitenlandse werknemers een woonvergunning kreeg. Dit
verschil wordt groter naarmate de omvang der woningen
toeneemt, zoals blijkt uit tabell.
Hoewel absoluut gezien de meeste buitenlandse werknemers
ingeschreven staan als gegadigden voor een 1 of 2-kamerwoning,
zullen hieronder velen zijn die in de toekomst hun
gezin willen laten overkomen en dan zullen ze een grotere
woning nodig hebben. Zouden we ook over soortgelijke cijfers
beschikken van Surinaamse Nederlanders, dan zou waar­
Schijnlijk blijken dat het overgrote deel van de grote woningen
volgens de gehanteerde richtlijn ter beschikking moet
komen van gastarbeiders en Surinamers. 2
We stellen vast dat de Surinamers en buitenlandse werknemers
een grote druk uitoefenen op één deel van de woningvoorraad:
de grote woningen. Het is waarschijnlijk zelfs
zo dat beide categorieën tezamen, in absoluut aantal een

Tabel 1: Urgente buitenlandse werknemers en de aan hen in 1975
afgegeven woonvergunningen naar grootte van de woning
afgegeven woonaantal
ingeschre- vergunningen
boven- ven buitenlandse aan buitenlandse
woning werknemers %(*) werknemers 0/0(00)
1 à 2 kamers 781 7,7 219 8,9
3 kamers 462 7,9 321 8,9
4 kamers 518 19,9 246 11,4
5 kamers of meer 307 39,9 62 20,0
(0) van het totaal aantal urgenten in die categorie;
(00) van het totaal aantal afgegeven woonvergunningen in die categorie.
Bron: GDH, december 1976.
grotere behoefte hebben aan 4 à 5-kamerwoningen dan autochtone
Nederlanders. Niettemin zagen we hierboven dat
het aantal woningen dat hen wordt aangeboden relatief afneemt
bij het groter worden van de woningen. Hoe is dit te
verklaren? Naar ik meen zijn hier 3 factoren van invloed.
1. De behoefte aan grotere woningen voor buitenlandse
werknemers groeit sneller dan die voor de Nederlandse urgenten.
Omdat de wachttijden voor grote woningen lang zijn,
weerspiegelt zich de toename van de vraag van gastarbeiders
nog niet in het aantal aan hen afgegeven woonvergunningen
(GDH 1976).
2. Urgente woningzoekenden kunnen behalve via de GDH
ook via woningcorporaties en particulieren een woning aangeboden
krijgen in de zogenaamde keuze-sector of via doorschuiving
naar een andere woning. Het is niet onwaarschijnlijk
dat dit bij buitenlandse werknemers veel minder voorkomt:
zij kennen deze mogelijkheid niet of kunnen er geen
gebruik van maken wegens het ontbreken van contacten met
huizenbezitters of woningcorporaties. In het algemeen kan
men zeggen dat ze geen gelijke kansen hebben, zolang ze een
verloren concurrentie-positie innemen ten opzichte van Nederlanders.
3. In buurten waar grote woningen (vaak geconcentreerd)
70

den vrijwel altijd geaccepteerd, omdat ze overeenkomen met
onderlinge beleidsafspraken; dit geldt ook voor sommige bezwaren
van woningbouwverenigingen, deze worden eerder
geaccepteerd dan bezwaren van particuliere eigenaren. Overigens
geldt dit natuurlijk alleen voor woningen waar het gemeentelijk
distributiesysteem greep op heeft: woningen met
een huurwaarde tussen f 50 tot f 450 per maand. Huiseigenaren
en ook woningcorporaties, zien soms kans zich aan
deze overheidsinnenging te onttrekken door hun woningen
via woningverbetering boven de huurgrens uit te halen. Dan
hoeven ze tenminste niet aan 'zo'n zwarte' verhuurd te worden!
Afgezien van deze laakbare praktijken is er door het grote
woningbezit van woningcorporaties een soort wederzijdse
afhankelijkheid ontstaan tussen hen en de GDH. Men komt
gemakkelijker tot onderlinge afspraken dan met ongeorganiseerde
particuliere eigenaren. Deze interne beleidsafspraken
tussen de GDH enerzijds en het Gemeentelijk Woningbedrijf
en enkele woningcorporaties anderzijds, hebben, zoals
we hierna zullen zien, bepaald in het nadeel gewerkt van
gastarbeiders en Surinamers. Voordat ik hierop inga, wil ik
eerst de bezwaren analyseren die uiteindelijk bij de afdeling
Maatschappelijk Werk terechtkomen.
Het is opmerkelijk dat van alle behandelde 'bezwareneigenaar'
in de periode 1975-1977 (204) gemiddeld ruim
25 % tegen Surinamers gericht is, een kleine 25 % tegen buitenlandse
werknemers en 40 % tegen autochtone Nederlanders
(van 10 % was de nationaliteit onbekend). Helaas kan
ik deze procentuele verdeling niet vergelijken met het aandeel
van de aanbiedingen aan elk van de drie categorieën,
omdat daarover geen gegevens bestaan. Vergelijk ik echter
met het aantal buitenlandse werknemers in het urgentenbestaand
dat ongeveer 8 % bedraagt, dan zijn de bezwaren
tegen deze groep sterk oververtegenwoordigd. Ik heb de indruk
dat dit voor Surinamers nog meer geldt. maar daarover
heb ik geen gegevens.
Dit duidt erop dat huiseigenaren sneller bezwaar maken
tegen een gastarbeider of Surinamer. Deze indruk wordt nog
versterkt wanneer we de aard van de bezwaren bezien. De
72

-- - --- - - --- - -- -
gemaakte bezwaren worden door een ambtenaar van de afdeling
Maatschappelijk Werk beoordeeld op grond van een
gesprek met de toekomstige huurder en de eigenaar. In 80 %
van de gevallen blijken gastarbeiders volgens het oordeel van
deze ambtenaar onterecht te worden geweigerd en Surinamers
in 75 % van de gevallen! Weliswaar is dit percentage
voor Nederlanders ook aanzienlijk (63 %), maar voor gastarbeiders
en Surinamers ligt dit toch beduidend hoger.
De argumenten die huiseigenaren naar voren brengen zijn
stereotiep van karakter: bij gastarbeiders en Surinamers
noemt men motieven die in feite tegen de gehele groep gericht
zijn, zoals de slechte bewoning van het pand, de angst
voor uitwoning en in sommige gevallen eenvoudigweg het
feit dat de huurder buitenlander is of gekleurd. De bezwaren
tegen Nederlanders zijn in meer dan de helft van het aantal
gevallen zeer verschillend en meer tegen de individuele persoon
gericht.
Aldus zien we dat zowel particulieren als het Gemeentelijk
Woningbedrijf en ook woningcorporaties gebruik maken van
het recht om bezwaren te uiten tegen toekomstige huurders.
Bij particuliere eigenaren worden immigranten procentueel
vaker geweigerd dan Nederlanderse huurders en bovendien
vaker op onacceptabele gronden. Bij woningcorporaties en
het Woningbedrijf worden bezwaren veelal geconcretiseerd
in onderlinge afspraken met de GDH om de toewijzing aan
Surinamers en gastarbeiders te beperken.
Gesloten buurten in Amsterdam
Eén van deze afspraken houdt in dat gastarbeiders en Surinamers
in enkele buurten van Amsterdam geen enkele leeg
komende woning aangeboden krijgen. Dit 'sluiten' van buurten
is nooit een officieel en door de gemeenteraad vastgesteld
beleid geweest; men beschouwt het als niet meer dan
een soort praktische werkafspraak, één van de vele. De aanleiding
tot deze maatregel was het toenemend aantal bezwaren,
met name van enkele woningcorporaties en van het Gemeentelijk
Woningbedrijf, tegen het steeds grotere aantal
gastarbeiders en Surinamers in hun woningbezit. Deze be-
73

zwaren zijn gebaseerd op klachten van omwonenden en het
betreft steeds buurten met een concentratie van grote en
goedkope woningen. Dit zijn nu juist buurten, die gezien de
huurhoogte en grootte der woningen vooral voor gastarbeiders
en Surinamers geschikt zouden zijn.
De gemaakte afspraak hield in dat (a) in het algemeen niet
meer dan één buitenlands gezin in een portiek van acht gezinnen
geplaatst wordt en dat (b) enkele buurten waar de
klachten hoog oplopen of waar de norm van 1 op 8 al bereikt
is, helemaal gesloten worden voor gastarbeiders en
Surinamers. Men gaat ervan uit dat met dit ingrijpen oplopende
spanningen in een portiek en in een buurt vermeden
kunnen worden; integratie kan bevorderd worden door al te
grote concentraties van buitenlanders tegen te gaan en door
hen te spreiden over de stad. Het is opmerkelijk dat noch de
aard, noch de precieze oorzaak van de spanningen waarop
men zich beroept ooit onderzocht zijn. De norm van 1 op 8 is
gebaseerd op de allerminst bewezen ervaring van corporatiebestuurders
dat bij meer dan één buitenlands gezin in een
bepaald portiek, blanke buren naar elders verhuizen.
De buurten die gesloten zijn voor buitenlanders, het gaat
om 7 à 8 buurten, liggen bijna allemaal aan de rand van de
negentiende-eeuwse gordel.
We zagen al dat de hoogste concentraties van etnische minderheden
voorkomen in de negentiende-eeuwse gordel. De
gesloten buurten zijn dus zeker niet de buurten met de hoogste
concentraties.
Het is opvallend dat negentiende-eeuwse buurten met hogere
aantallen buitenlanders open blijven. De aanwezigheid
van veel buitenlanders is dus niet de enige factor die het sluiten
bepaald heeft. Een andere belangrijke factor is de aard
en verscheidenheid van huiseigenaren. Een aantal negentiende-eeuwse
buurten zijn niet gesloten, onder andere omdat de
woningen eigendom zijn van vele verschillende particuliere
bezitters. Alleen daar waar veel woningen in één hand zijn, is
het mogelijk om (a) de klachten van de bewoners te bundelen
en (b) met de GDH op basis van gelijkwaardigheid te
overleggen. Het samenbrengen van klachten van omwonenden
is veel moeilijker wanneer een straat in handen is van al-
74

Figuur 2: De ligging van de gesloten buurten in Amsterdam
lerlei verschillende eigenaren.
Eén van de gevolgen van de maatregel om buurten te sluiten
is dat buurten binnen de negentiende-eeuwse gordel daardoor
nóg hogere concentraties buitenlanders krijgen. In
plaats van de beoogde spreiding is concentratie het resultaat!
Een andere uitwijkmogelijkheid bestaat immers niet
voor immigranten; in het voorafgaande is al gebleken dat
buurten zoals de Westelijke Tuinsteden, de Watergraafsmeer
e.d. in feite ook reeds gesloten zijn.
Een belangrijker bezwaar tegen beleidsafspraken die in
feite neerkomen op het sluiten van buurten of straten is het
discriminerende karakter ervan. Men gaat ervan uit dat immigranten
onbehagen en spanningen in de betrokken buurten
veroorzaken en daarmee neemt men argeloos opinies van
blanke buurtbewoners over, die inderdaad nogal eens gepeperd
zijn. Graag zou ik hebben beschikt over cijfermatige
gegevens over het sociaal-economisch niveau van de verschillende
buurtcombinaties en met name het verloop daarvan in
de tijd. Het is mijn indruk dat het hier steeds om buurten
75

gaat, welke zich sociaal in dalende lijn bewegen, wat zichtbaar
wordt in achterstallig onderhoud en het wegtrekken van
de meer welgestelden naar de buitenwijken. Het binnentrekken
van (gekleurde) immigranten is in zulke gevallen een
symptoom en geen oorzaak van de achteruitgang van de
buurt. Trouwens een aanwijzing hiervoor vormt het gegeven
dat gesloten buurten niet de buurten met de hoogste percentages
immigranten zijn. De problematiek van de gesloten
buurten komt neer op het verzet van sociaal-economisch wat
gunstiger buurten tegen het binnenkomen van immigranten.
Het effect van een dergelijke maatregel is duidelijk: de
wachttijd voor immigranten die nu wonen in brandgevaarlijke
pensions of in overvolle huizen, neemt toe en, naar men
mag aannemen, hun frustratie evenzeer. Door deze maatregel
bereikt het woningdistributiesysteem precies het tegendeel
van wat men wil bereiken. Bewonerscategorieën die tot
de laagste maatschappelijke strata behoren, krijgen juist
geen gelijkwaardige kans op goede huisvesting. Zou het omgekeerde
niet veel meer voor de hand liggen, namelijk dat
deze dienst tot functie krijgt het openbreken van tot nu toe
gesloten buurten, om alzo gastarbeiders en Surinamers een
evenwaardige kans te verschaffen op de woningmarkt?
Conclusie
Immigranten wonen in Amsterdam, evenals in steden met
een volkomen vrije woningmarkt, in de onaantrekkelijkste
delen van de stad. De drie factoren die hun positie op de
woningmarkt bepalen (vraag, aanbod en distributieregels)
werken alle in dezelfde, voor immigranten nadelige richting.
Een doorbraak hiervan is noodzakelijk als men tenminste een
etnische problematiek op grotere schaal in de toekomst wil
voorkomen. De kans is immers groot dat ook de volgende
generatie in de slechtste buurten blijft wonen, dat hun kindere
allen naar minder goede scholen gaan en aldus geen
kans krijgen om aan de achterstand te ontsnappen.
In plaats van een restrictief beleid zou een stimulerend beleid
van de GDH een belangrijk middel kunnen zijn om dit te
doorbreken. Tot nu toe werken zowel de inschrijvingsregels

als de toewijzingsregels (onbedoeld) in het nadeel van gastarbeiders
en Surinamers. Ook blijken de bezwaren van particuliere
huiseigenaren onevenredig vaak tegen hen gericht te
zijn en voor 75 à 80 % onterecht.
Ten slotte werken enkele woningbouwverenigingen en de
gemeente met discriminerende afspraken, zoals de norm van
maximaal één buitenlander op acht blanken en het sluiten
van enkele buurten voor gastarbeiders en Surinamers. Bij de
beantwoording van de vragen hierover in de gemeenteraad
heeft de verantwoordelijke wethouder toegegeven dat sommige
buurten gesloten zijn. In een kranteninterview zegt hij
letterlijk 'Van die afspraak moeten we af, het is een vorm van
discriminatie' (Het Parool 5 januari 1978). Ik hoop dat de
achterstand, die nu in feite bestaat voor gastarbeiders en
Surinamers, rigoreus doorbroken zal worden. Hiervoor is
allereerst een afschaffing van de gesloten buurten nodig.
Noten
1. Surinaamse Nederlanders zijn niet, zoals buitenlandse werknemers,
op grond van hun nationaliteit uit het urgentenbestand
te halen.
2. Volgens een schatting van de GDH is er ten behoeve van 'ex­
Rijksgenoten' behoefte aan: 450 4- kamerwoningen, 295 5-kamerwoningen,
120 6-kamerwoningen en 40 woningen met 7 of meer
kamers (1977).
77

4
Discriminatie bij het verhuren van kamers aan
gastarbeiders
Willeke Bolle
Henk van Dijk
Dieke Hetebrij
'Veel succes verder bij het zoeken!', roept ze hem na. Een
Marokkaan heeft zojuist aangebeld bij een huis in Arnhem,
waar een kamer te huur wordt aangeboden. 'Is de kamer nog
vrij?', heeft hij in goed Nederlands gevraagd. Een vriendelijke
dame heeft hem aangekeken en gezegd: 'Het spijt mij erg,
maar hij is vanmiddag net verhuurd. Als u nu iets eerder gekomen
was . . .'. Een kwartiertje later komt één der auteurs
van dit hoofdstuk bij hetzelfde adres. 'Ik kom voor de kamer,
ik heb uw adres van de WV-lijst.' Dezelfde dame van zo net
antwoordt: 'Ja, die is er nog. Komt u maar even binnen, dán
zal ik hem laten zien'. Dan blijkt echter dat de sollicitant
eigenlijk geen belangstelling heeft. 'Mevrouw, mag ik u wat
vragen? Ik ben een vriend van de Marokkaan die een kwartier
geleden aan de deur was, en tegen hem heeft u gezegd
dat de kamer al verhuurd was. Het is heel moeilijk voor hem
om een kamer te vinden. Waarom hebt u hem niet genomen?'
Er ontstaat een uiterst ongemakkelijke sfeer, maar ze
geeft wel antwoord: 'Weet u, wanneer ik aan gastarbeiders
verhuur moet ik een hogere brandverzekering betalen'.
De probleemstelling van het onderzoek waar deze gebeurtenis
deel van uitmaakt is dezelfde als de meeste in dit boek:
in hoeverre vindt discriminatie plaats? In dit geval tegen
gastarbeiders en op de particuliere woningmarkt. En welke
zijn de argumenten die de verhuurders naar voren brengen
bij weigering? Het onderzoek vindt plaats in de maanden
april, mei en september 1977 in de volgende plaatsen in
Nederland: Arnhem, Apeldoorn, Zwolle, Venlo en Maastricht.
De methode is dezelfde als die welke gebruikt is bij het onderzoek
naar discriminatie op de arbeidsmarkt in Amsterdam:
het sociologisch veld experiment. Zie ook soortgelijke

Amerikaanse experimenten naar discriminatie bij het verhuren
van woonruimte (Johnson 1975). De onderzochten zijn
zelf niet op de hoogte van het feit dat zij voorwerp van onderzoek
vormen en reageren op 'natuurlijke' wijze. De testpersonen
zijn een Marokkaan, een Tunesiër of een Turk én een
Nederlandse controlepersoon. Zij zijn in alle relevante opzichten,
zoals naar uiterlijke kenmerken als haarlengte en
kleding, niet van elkaar verschillend, alleen hun raciale en
culturele achtergrond is ongelijk. Beide testpersonen zijn
vooraan in de twintig, de gastarbeider is authentiek, de Nederlandse
controlepersoon is een student, die zich vermomt
als handarbeider en desgevraagd opgeeft in loondienst te
zijn. De gastarbeider bezoekt altijd als eerste het adres. Wanneer
de gastarbeider de kamer wordt aangeboden, wijst hij
hem toch maar af, zodat deze beschikbaar blijft voor de Nederlander,
die vijftien minuten later komt vragen. Als de verhuurder
een gastarbeider weigert, terwijl deze een Nederlander
wél aanneemt, of indien hij de gastarbeider minder
gunstige voorwaarden stelt - hogere huur (vergelijk het Engelse
'colour tax'), geen gebruik van keuken en douche, hoger
sleutelgeld - noemen wij dit discriminatie. We gaan er
vanuit dat ras of culturele achtergrond voor het verhuren van
kamers geen relevante kenmerken zijn. Denken kamerverhuurders
daar ook zo over? In totaal worden 53 tests gedaan.
Naast het onderzoek met gastarbeiders hebben we het experiment
enkele malen gedaan met echtparen, waarvan de
man een buitenlandse werknemer is en de vrouw een autochtone
Nederlandse. Dergelijke 'etnisch gemengde echtparen'
kunnen heel wat problemen ondervinden, niet alleen in hun
onderlinge relatie, maar ook vanwege hun wederzijdse familie
en door discriminatie in hun woon- en werkomgeving.
In de film Angst essen die Seele auf (Alle Turken heten Ali)
van Jürgen Fassbinder, trouwt een eenzame Turk met een al
Wat oudere Duitse vrouwen hun geschiedenis blijkt een lijdensweg
van discriminatie en afwijzing te worden. Het huwelijk
wordt door niemand geaccepteerd: niet door winkeliers
in de buurt, niet door collega's op het werk, niet door de buren,
maar ook niet door de kina eren van de Duitse vrouw.
Een onderzoek naar deze problematiek heeft in Nederland
79

nog niet plaatsgevonden en in de literatuur wordt er slechts
incidenteel aandacht aan besteed (zie nochtans Bovenkerk­
Teerink en Eppink 1978).
De experimenten worden op dezelfde wijze uitgevoerd als
die met één persoon: het bezoek van het 'gemengde' echtpaar
wordt altijd gevolgd door een optreden van een Nederlands
controlepaar. De echtparen zijn overigens fictief en
worden ter plaatse gevormd door een gastarbeider en één van
de vrouwelijke studenten, respectievelijk door twee studenten.
De vraag waar het bij dit deel van het onderzoek om gaat
is: in hoeverre veroorzaakt het feit dat de man een gastarbeider
is ook discriminatie tegenover zijn Nederlandse vrouw?
Het is denkbaar dat het huwelijk met een Nederlandse vrouw
de discriminatie ten aanzien van een gastarbeider vermindert,
een verzachtende werking heeft. l Nadat we onderzocht
hebben of discriminatie van gastarbeiders en gemengde echtparen
op de particuliere woningmarkt al dan niet voorkomt,
hebben we onderzocht welke argumenten verhuurders die
discrimineerden daartoe opgeven.
De technische uitvoering en problemen daarbij
Voor de uitvoering van het onderzoek is het noodzakelijk te
beschikken over een groot aantal adressen van te huur aangeboden
kamers of etages. We hebben op verschillende manieren
geprobeerd aan dergelijke aanbiedingen te komen.
Omdat het in onze bedoeling ligt de experimenten dicht bij
huis, in Utrecht, te doen, is de eerste mogelijkheid het herhaaldelijk
plaatsen van advertenties in de rubriek 'te huur
gevraagd' in Utrechtse dagbladen. Potentiële verhuurders
kunnen schriftelijk of per telefoon antwoorden. In totaal
hebben we 16 advertenties geplaatst met de volgende inhoud:
'Echtpaar zoekt op korte termijn woonruimte in
Utrecht of omgeving' of 'Dringend woonruimte gezocht door
jong echtpaar in Utrecht of omgeving'. Deze advertenties leveren
echter geen enkele reactie op. Dit doet ons besluiten
contact op te nemen met plaatselijke kamerverhuurbureaus.
Verscheidene bureaus blijken telefonisch niet bereikbaar.
Slechts één ervan is dit wel, maar dit bureau beschikt op dit
80

omdat men minder aanbod van huurders heeft. Als er dan
toch wordt gediscrimineerd, is dit des te opvallender.
Het inschakelen van een gastarbeider voor het onderzoek
levert in het algemeen weinig moeilijkheden op. De eerste
medewerker Habib is een Tunesiër. Hij verblijft al enkele
jaren in ons land en spreekt goed Nederlands. Aanvankelijk
doet hij met enthousiasme mee aan het onderzoek, maar na
vier avonden van adressen aflopen in Arnhem laat hij weten
niet langer mee te willen werken. Dit merken we, als hij het
maken van nieuwe afspraken ontwijkt of door op vastgestelde
tijden niet op de afgesproken adressen aanwezig te zijn.
Later geeft hij openlijk toe er geen zin meer in te hebben. De
reden hiervan hebben we hem niet rechtstreeks gevraagd,
maar we hebben sterk de indruk dat het voor hem moeilijk te
aanvaarden is tijdens het onderzoek telkens geweigerd te
worden door verhuurders, terwijl hij steeds ziet dat na hem
de Nederlander wél wordt geaccepteerd. Hij heeft waarschijnlijk
niet op dergelijke reacties gerekend (hoewel we
hem er tevoren wel voor gewaarschuwd hebben), vooral ook
omdat hij zelf een grote Nederlandse vriendenkring heeft,
waarin hij volledig aanvaard zegt te worden en hij van zijn
onmiddellijke omgeving weinig discriminatie (meer) ondervindt.
Zijn belangstelling voor het onderzoek vermindert echter
niet. Hij informeert telkens als we hem tegenkomen naar de
gang van zaken en helpt ons bovendien aan een andere gastarbeider:
Zodij. Zodij is afkomstig uit Marokko en ondanks
het feit dat hij al verschillende jaren in Nederland woont, is
zijn Nederlands niet al te best. Aanvankelijk begrijpt hij weinig
van wat wij hem over het onderzoek vertellen. Zo vraagt
hij bij voorbeeld, nadat we al enkele adressen met hem hebben
afgewerkt: 'Wie zoekt er nu eigenlijk een kamer?' Bovendien
durft hij niet alléén op een kamer af te gaan en te vragen
of deze te huur is, er moet steeds iemand met hem mee ook
al betreft het een kamer voor één persoon. Kortom, hij is
weinig geschikt als testpersoon. We hebben daarom ook niet
meer dan vijf tests met hem gedaan.
Via Habib krijgen we contact met een andere Marokkaan:
Mohammed. Met hem zijn we drie volle dagen op pad ge-

Resultaten
In de onderstaande tabel worden de resultaten gepresenteerd
die we hebben verkregen uit het onderzoek naar het
zoeken van kamers door één persoon. Eerst worden de adressen
bezocht door een buitenlandse werknemer en even later
door een Nederlander.
In de kolom discriminatie staan die gevallen waarin de
gastarbeider te horen krijgt dat de kamer al verhuurd is, terwijl
later blijkt dat hij nog wel degelijk te huur is. In de volgende
kolom staan al die gevallen waarin zowel de gastarbeider
als de Nederlander de kamer wordt aangeboden. In geen
enkel geval worden andere voorwaarden gesteld. Bovendien
komt het nooit voor dat de gastarbeider wél en de Nederlander
geen kamer wordt aangeboden. In de laatste kolom
staan de gevallen waarin beide personen te horen krijgen dat
de kamer al verhuurd is. Hier hebben we dus geen discriminatie
vast kunnen stellen.
Tabel 1: Discriminatie tegen alleenstaande gastarbeiders
steden
Arnhem
Apeldoorn
Zwolle
Maastricht
Venlo
totaal aantal
aantal discriminatie: beiden beiden niet
adressen gastarbeider geaccepteerd geaccepteerd
benadeeld
15 7 3 5
8 2 4 2
7 3 3 1
11 3 0 8
12 6 1 5
53 21 11 21
In hoeverre berust het verschil in ervaring van de gastarbeider
en de Nederlander op toeval? Om dit na te gaan presenteren
we de cijfers opnieuw, nu in een kruistabel, met de variabelen
'etnische groep' en 'acceptatie of afwijzing'.

Tabel 2
--- -- -- -- -
reactie etnische groep Nederlander gastarbeider totaal
geaccepteerd 32 11 43
afgewezen 21
42 63
totaal 53
(alfa = 0,01; Xl = 25,9)
53
106
Dit verschil kan niet worden geweten aan toeval. We moeten
concluderen dat gastarbeiders gediscrimineerd worden bij
het zoeken naar een kamer of etage.
Op dezelfde wijze kunnen we ook de gegevens voor echtparen
verwerken.
Tab el 3: Discriminatie van 'gemengd gehuwde' echtparen
steden aantal discriminatie: beide beide niet
adressen gemengd paar geaccepteerd geaccepteerd
benadeeld
Arnhem 10
Zwolle 3
Maastricht 2
totaal aantal 15
4
1
1
6
In de kolom 'discriminatie' staan die gevallen vermeld, waarin
het gemengde echtpaar te horen krijgt dat de kamer al verhuurd
is, terwijl het Nederlandse paar de kamer nog wel kan
krijgen. In de volgende kolom staan de gevallen waarin beide
echtparen de kamer kunnen huren. In de laatste kolom staan
de gevallen waarin zowel het Nederlandse als het raciaal gemengde
paar wordt verteld dat de kamer al verhuurd is. Discriminatie
is in deze laatste gevallen dus opnieuw niet vast
te stellen. Om tic! bepalen in hoeverre de bejegening significant
verschilt hebben we ook hiervoor een kruistabel opgesteld,
waarbij gewerkt is met de variabelen 'etnische groep
van de man' en 'acceptatie of afwijzing'.
85
4
1
o
5
2
1
1
4

Tabel 4
etniciteit man echtpaar bestaande echtpaar bestaande totaal
uit Nederlandse
vrouw + Neder­
uit Nederlandse
vrouw +
landseman gastarbeider
reactie
geaccepteerd
afgewezen
totaal
(alfa = 0,05; X2 = 4,8)
11
4
15
5
10
15
16
14
Ook al is het aantal testsituaties in dit geval klein, we kunnen
er toch wel van zeggen dat ook hier een tendens tot discriminatie
aanwezig is.
Argumenten voor discriminatie
Nadat we ondubbelzinnig hebben vastgesteld dat gastarbeiders
en etnisch gemengde echtparen op de woningmarkt gediscrimineerd
worden ten opzichte van Nederlanders respectievelijk
volledig Nederlandse echtparen, hebben we geprobeerd
te achterhalen waarom kamerverhuurders dit doen. In
een aantal gevallen hebben we de betrokkenen geïnterviewd,
doorgaans enige weken na het experiment. Bij andere adressen
wordt meteen door de Nederlandse controlepersoon,
openlijk of langs een omweg, naar de redenen voor het weigeren
van de gastarbeiders geïnformeerd. In het eerste geval
introduceert de controlepersoon zich als een vriend van de
zojuist afgewezen gastarbeider. Er wordt gevraagd naar de
werkelijke reden voor deze afwijzing omdat intussen, door
het optreden van de controlepersoon, is gebleken dat de kamer
wel degelijk nog te huur wordt aangeboden. In het andere
geval wordt geprobeerd de verhuurder uitspraken over
zijn beweegredenen te ontlokken door een gesprek te beginnen
met vragen als 'Was het druk vandaag?' of 'Zijn er veel
mensen aan de deur geweest?'
Welnu, verhuurders van kamers noemen voor hun weigering
aan gastarbeiders te verhuren de volgende redenen 2 :
86
30

definitie niet van discriminatie. Wat te zeggen van de verschillende
opgegeven argumenten?
1. Verwijzing naar een huiseigenaar als de ware 'schuldige'
verlegt uitsluitend de schuldlast en al is de afwijzing indirect
tot stand gekomen, botweg weigeren in opdracht van anderen
is evenzeer discriminatie.
2. Om na te gaan hoe het nu precies met die hoge brandverzekering
zit nemen we telefonisch contact op met zes assurantiemaatschappijen
in Utrecht, waarbij we ons voordoen
als toekomstige verhuurders. Vijf maatschappijen zeggen
geen onderscheid te maken bij het bepalen van de brandverzekeringspremie
tussen het verhuren aan gastarbeiders en
Nederlanders. Er wordt alleen gekeken naar risicofactoren;
koken op de kamer bij voorbeeld verhoogt het brandrisico,
zodat een hogere premie moet worden betaald. Eén maatschappij
weigert zonder meer een verzekering af te sluiten
voor woonruimte die aan gastarbeiders wordt verhuurd: 'Wij
willen niet discrimineren, maar die mensen hebben nu eenmaal
andere gewoontes. Ze trekken de hele familie aan en
gaan met z'n twintigen bij elkaar zitten. Zo'n risico is voor
ons te hoog'. In dit laatste geval discrimineert de verhuurder
inderdaad niet, maar de verzekeringsmaatschappij doet dat
zonder meer wel door mensen niet individueel, maar als
groep af te wijzen.
3. Het is inderdaad mogelijk dat sommige gastarbeiders
lui zijn of een andere mentaliteit bezitten. We kunnen echter
spreken van discriminatie van de kant van de verhuurder,
wanneer hij er zonder meer van uitgaat dat een gastarbeider
als exemplaar van een soort onaangepast of lui is enz., kortom
indien men uitgaat van een stereotype beeld zonder rekening
te houden met de individualiteit van iedere gastarbeider.
En hierin ligt nu juist het discriminerend element. Terwijl
Nederlanders worden beschouwd als afzonderlijke individuen,
ziet men gastarbeiders in de eerste plaats als leden
van een groep. Men gaat er a priori van uit dat 'al die lui immers
toch hetzelfde zijn'.
88

Tot slot
We hebben met ons onderzoek duidelijk vast kunnen stellen
dat gastarbeiders gediscrimineerd worden bij het zoeken van
een kamer of etage. Een tendens tot discriminatie is ook aanwezig
bij gemengde echtparen, maar het geringe aantal testsituaties
laat geen volledig uitsluitsel toe. Bovendien kunnen
we een groot aantal redelijk klinkende argumenten voor weigering
ontmaskeren als rationalisaties.
Dit experiment is een uitstekende aanzet tot verder onderzoek
in deze richting, waarbij te denken valt aan het meten
van discriminatie bij makelaars, kamerverhuurbureaus en andere
bemiddelende instanties. De gebruikte methode van het
veld experiment blijkt duidelijk voordelen boven andere onderzoeksmethoden
te hebben. Mensen worden als het ware
op heterdaad betrapt. We hebben zelf ervaren dat verhuurders
op de allervriendelijkste manier een gemengd echtpaar
weigeren met het argument dat de kamer al verhuurd is. Zij
doen dit zo overtuigend, dat wij er vrijwel zeker van zijn dat
dit ook inderdaad zo is, terwijl tien minuten later het controlepaar
op een even vriendelijke wijze wordt geaccepteerd.
Datgene wat mensen zeggen kan (bewust of onbewust) erg
misleidend zijn! Men zou bezwaar kunnen maken tegen het
betrekken van mensen in een onderzoek zonder dat zij hiervan
op de hoogte zijn en dus niet kunnen kiezen of zij wel of
niet willen meewerken. Wij zien er geen bezwaar in discriminatie
op een dergelijke manier te meten. De verhuurders worden
niet benadeeld door het onderzoek; hun anonimiteit
blijft gehandhaafd. De uiteindelijke slachtoffers zijn natuurlijk
de gastarbeiders en niet de mensen die discrimineren.
Noten
1. Hadden we op de laatste vraag een definitief antwoord willen
vinden, dan hadden we echter niet met twee, maar met drie
paren moeten werken, namelijk ook met een volledig buitenlands
paar. De helft van de adressen zou dan bezocht moeten worden
door het gemengde echtpaar, de andere heUt door het volledig
buitenlandse paar. In beide gevallen zou het Nederlandse echtpaar
ter controle fungeren. Door paarsgewijze vergelijking van de re-

sultaten hadden we dan vast kunnen stellen of er inderdaad sprake
is van vermindering van discriminatie door het gebuwd zijn met
een Nederlandse vrouw. Dit bleek voor ons praktisch niet doenlijk,
omdat het aanbod van woonruimte voor echtparen bijzonder
gering bleek te zijn. Het totaal aantal tests hebben wij moeten
beperken tot 15.
2. We hebben helaas niet alle adressen waar discriminatie is
geconstateerd kunnen onderzoeken. een aantal verhuurders is niet
thuis als we later terugkomen.
90

5
Naast wie zal ik nu eens gaan zitten?
Over de plaatskeuze van blanke buspassagiers en
kleurlingen
Maja C. Daams
De Surinaamse cineast Frank Zichem heeft eens in een interview
te kennen gegeven: 'je merkt het haast overal, in het
bijzonder in de tram of bus. Het is moeilijk voor een blanke
om naast je te komen zitten- en de plaats naast je blijft leeg'
(Michon, 1973, blz. 94). De geïnterviewde staat met deze
mening niet alleen. Men kan wel vaker bij Surinamers en ook
bij leden van andere gekleurde minderheidsgroepen. beluisteren
dat zij zulk vermijden van contact door blanke Hollanders
als krenkend ervaren.
Maar is het werkelijk waar? Gaan blanke Hollanders echt
niet naast gekleurde mensen zitten? Of zijn zulke uitlatingen
niet meer dan een teken van overgevoeligheid op dit punt?
Van Amersfoort (1974, blz. 153) meent het laatste, want
'door iedere regelmatige tramgebruiker kan geconstateerd
worden dat de klacht op stereotypen, wellicht zelfs op vooroordeel
berust'. Stereotypen van kleurlingen over blanken
dus?
In dit onderzoekje wil ik antwoord geven op de vraag wie
nu gelijk heeft. Gaan blanken ergens anders zitten? Of denken
kleurlingen alleen maar dat dat zo is? Van Amersfoort
stelt het bepaald te eenvoudig voor als hij denkt dat 'iedere
regelmatige tramgebruiker' dit werkelijk zuiver kan beoordelen.
Het gaat er niet om om vast te stellen of blanken wel
eens naast kleurlingen plaats nemen, maar om de vraag of zij
dit even vaak doen als in overeenstemming is met de statistische
kans daartoe, wanneer kleur niet als onderscheidend
kenmerk geldt. Om dat systematisch na te gaan is in feite
verre van eenvoudig, zoals in het onderstaande zal blijken.
Alvorens de gevolgde meetprocedure precies te beschrijven
wil ik echter eerst iets opmerken over plaatskeuze in
91

openbare gelegenheden in het algemeen. Mensen zijn zich in
hun alledaagse bezigheden amper bewust van trivia zoals de
vraag hoe zij ruimten gebruiken. Toch kent iedereen wel
ongeveer zijn onuitgesproken overwegingen om zich bij voorbeeld
in een lift op een bepaalde plaats op te stellen. Wanneer
op een bepaalde etage mensen uitstappen, stellen de
achterblijvers zich algemeen op in nieuwe figuren, waarbij de
grootst mogelijke afstand tussen de verschillende personen
gehandhaafd blijft. Goffman (1971, blz. 29-30) heeft als één
der eersten zulke ruimtelijke processen geanalyseerd en hij
heeft daarbij het begrip 'persoonlijke ruimte' (personat
space) voorgesteld: 'the space surrounding an individual,
anywhere within which an entering other causes the individual
to feel encroached upon, leading him to show displeasure
and sometimes to withdraw'. Men moet zich zo'n
persoonlijke ruimte denken als een onzichtbare eivormige
ballon, waarbij de lengteas ligt in de richting van iemands
blikveld.
De mate van fysieke afstand welke iemand zich kan veroorloven,
zonder in iemand anders' persoonlijke ruimte binnen
te dringen, is in hoge mate variabel. Het is onder andere
afhankelijk van de persoonlijkheid van de betrokkenen. van
de cultuur waarvan zij deel uitmaken (Hall, 1969) en de specifieke
situatie waarin men zich bevindt. De enige passagier
in een bus - om deze openbare ruimte met gefixeerde plaatsen
gaat het hier verder - zal zich lichtelijk aangevallen
voelen. wanneer een tweede passagier (althans wanneer dit
geen bekende is) vlak naast hem gaat zitten. Wat moet die
ander van mij? In een volle bus is het daarentegen normaal
dat men pal bij iemand plaats neemt. De persoonlijke ruimte
krimpt dan wat in en men kan het gebrek aan fysieke distantie
compenseren door de psychologische afstand te vergroten.
Men kan strak voor zich uitkijken, naar buiten turen
Cfacing away'), zijn houding verstijven Cfreezing') en zich
schrap zetten in bochten om de afstand te bewaren.
Een andere belangrijke variabele is voor ons hier van belang:
de sociale afstand tussen personen. Door niet naast
iemand te gaan zitten of heel ver van hem af. kan men - bewust
or onbewust - sociale distantie tot uitdrukking brengen.
92

Geldt kleur in Nederlandse bussen als overweging bij de
plaatskeuze? We zijn nu in staat om de bovengestelde vraag
scherper uit te drukken: geven blanken met hun plaatskeuze
in bussen blijk van sociale afstand tot kleurlingen, door minder
vaak bij hen plaats te nemen dan in overeenstemming is
met de statistische kans daartoe? De te toetsen nulhypothese
luidt: Blanke passagiers vertonen geen voorkeur om
bij blanken plaats te nemen boven kleurlingen.
Meetprocedure
Gedurende de maanden maart tot en met juni 1977 heb ik,
samen met een ander, een groot aantal malen meegereden in
Utrechtse stadsbussen op de lijnen 7 en 8 (Centraal Station­
Overvecht), met welke lijnen naar verhouding de meeste
kleurlingen reizen. In deze bussen zijn 33 zitplaatsen aanwezig
en daarvan is de indeling als volgt:
• er zijn acht tweepersoonsbanken, waarvan er vier tegenover
elkaar staan opgesteld; op twee van zulke tegenover
elkaar staande banken kunnen vier mensen zitten, die elkaar
twee aan twee aankijken;
• er zijn twaalf éénpersoons-stoeltjes, waarvan er slechts
twee tegenover elkaar staan opgesteld;
• ten slotte is er een lange achterbank, die geen duidelijk
afgebakende zitplaatsen heeft. Deze biedt plaats aan ongeveer
vijf personen.
Er zijn nu twee verschillende mogelijkheden om plaats te
nemen: solitair (op éénpersoons-stoeltjes, die niet tegenover
elkaar staan; bij een volledig lege bus; wanneer banken
tegenover elkaar nog geheel leeg zijn) en naast of tegenover
anderen. Wanneer mensen tegenover elkaar zitten (recht of
schuin tegenover) is hun verhouding face-to-face en dat impliceert
een geringe psychologische afstand. Wanneer zij
naast elkaar zitten is de fysieke afstand gering. In dit onderzoek
beschouw ik naast elkaar, tegenover elkaar en schuin
tegenover elkaar zitten, als gelijkwaardig.
In Nederlandse bussen zitten meestal blanke 'Hollanders',
maar soms ook kleurlingen. Is dat laatste het geval, dan
wordt het voor ons interessant. Wat gebeurt er als een blan-
93

ke binnenstapt en hij moet kiezen of hij naast een andere
blanke gaat zitten of naast een kleurling? Naast wie gaat hij
zitten?
Om deze vraag toetsbaar te maken eerst nog enkele verdere
operationalisaties. Onder een kleurling versta ik iedere
passagier die op het eerste gezicht door de observator wordt
beschouwd als niet behorend tot de categorie der blanke,
autochtone Hollanders. Deze categorie is noodgedwongen
breed, omdat het zeer moeilijk is om de verschillende typen
van uitheemse oorsprong uit elkaar te houden. In de praktijk
gaat het meestal om Surinaamse of Antilliaanse Creolen,
Afrikanen, Indische Nederlanders, Molukkers, Hindoestanen
en Javanen uit Suriname, Chinezen en ook buitenlandse
werknemers uit het mediterrane gebied.
Er stappen nogal eens groepjes of paren van mensen in,
die bij elkaar behoren en die naast elkaar gaan zitten. Wanneer
deze meegeteld zouden worden, zou dit een schijnbare
tendens te zien geven dat blanken bij voorkeur bij blanken
gaan zitten en daarom worden deze personen buiten beschouwing
gelaten.
Welnu, van alle binnenkomende blanke, alleenreizende
buspassagiers registreren de observatoren: (1) hoeveel en
welke zitmogelijkheden hen ter beschikking staan, en (2) als
zij gaan zitten: waar.
Er zijn daarbij twee mogelijkheden. De eerste is voor het
onderzoek optimaal (categorie 1): een blanke, die gaat zitten
heeft uitsluitend de keuze tussen bij één of meer blanken
plaats te nemen óf bij één of meer kleurlingen. Bij de tweede
mogelijkheid (categorie 2) bestaat daarnaast ook nog een
mogelijkheid om solitair plaats te nemen, maar ik betrek zijn
keuze alleen in het onderzoek, wanneer de betrokken passagier
van deze solitaire mogelijkheid géén gebruik maakt en
toch bij anderen gaat zitten.
De observaties vinden plaats overdag en niet tijdens de
spitsuren; 's avonds zijn de bussen vaak te leeg en op het
spitsuur is de situatie zo onoverzichtelijk en treden plaatsverschuivingen
dermate snel op dat registratie niet wel mogelijk
is. Mensen hebben de neiging om, als dat kan, solitair
plaats te nemen en bovendien zitten toch betrekkelijk wei-
94

nig kleurlingen in de bus, zodat het nogal veel tijd neemt om
voldoende observaties te verzamelen van het gewenste type.
Overigens: ik ben zelf kleurlinge en dat vijzelt het aantal
onderzoekbare mogelijkheden weer wat op. We zijn net zolang
met het onderzoek doorgegaan tot we ruim over de
honderd observaties hadden verzameld, waarvan 40 behoorden
tot de optimale categorie 1.
De observator zit achter in de bus, midden op de achterbank,
met een stapeltje plattegronden op zijn of haar schoot.
Op zo'n plattegrondje staan alle zitplaatsen van de bus aangegeven.
In ieder hokje, dat een zitplaats aangeeft, staat een
K en een B gedrukt. Bij het starten van een waarnemingsserie
vult de observator op een plattegrond het volgnummer
in. Verder tekent hij of zij, op iedere plaats waar iemand zit,
een cirkeltje. Als de betreffende passagier blank is, komt dit
cirkeltje om de B te staan, anders om de K. Als iedereen zo is
ingetekend gaat het waarnemen pas echt van start.
De observator wacht nu tot de eerstvolgende halte waar
de bus stopt. Als er mensen uitstappen - meestal zijn die al
iets eerder opgestaan - wordt er door hun cirkeltje een kruis
gezet. Als er mensen binnenkomen, wordt er op de plaats
waar zij gaan zitten een cijfertje geschreven. Dit cijfer komt
overeen met de volgorde waarin ze zijn gaan zitten en staat,
als die binnenkomer blank is, bij de B, of anders bij de K. Als
alle binnenkomers zijn ingeschreven, neemt de observator
een nieuwe plattegrond, met volgnummer 2, en zet hij of zij
de nieuwe situatie met de cirkeltjesmethode daar op uit. De
procedure wordt nu herhaald.
Thuisgekomen, worden de gegevens uit de plattegronden
omgezet in een datamatrijs, waarin voor iedere blanke binnenkomende
passagier het aantal zitmogelijkheden per
SOort én zijn gekozen zitmogelijkheid is aangegeven.
De optimale onderzoekseenheden (categorie 1): resultaat
Ik beb gegevens van 40 alleenreizende blanke passagiers, die
Zowel bij kleurling(en) als bij blank(en) konden gaan zitten.
Voor ieder van deze passagiers heb ik de fractie (p) zitmogelijkheden
bij kleurlingen bepaald. Dit is het aantal zitmoge-
95

lijkheden dat ieder van deze passagiers bij kleurlingen had,
gedeeld door het totaal aantal zitmogelijkheden (in deze
categorie waren immers steeds geen solitaire zitmogelijkheden).
Dit is hetzelfde als de kans die de betreffende passagier
heeft om bij een kleurling te gaan zitten, als hem of
haar aselect een plaats zou worden toegewezen. Deze 40
fracties heb ik in zes klassen gegroepeerd (klassegrenzen:
.10; .20; .30; 040; .50).
In grafiek 1 zijn de gemiddelde klassefracties en het waargenomen
aantal zitkeuzes bij kleurlingen per klasse, met elkaar
in verband gebracht. In die grafiek is tevens een
random-model ingetekend. Deze bestaat uit het aantal (in
procenten) zitkeuzes bij kleurlingen dat we zouden verwachten
als de passagiers volkomen toevallig rond worden
gestrooid. Deze waarden zijn door de schuine lijn aangegeven.
Een tweede aspect van het random-model bestaat uit de
per klasse ingetekende voorspellingsintervallen. Uitgaande
van het random-model en de N-waarde van iedere klasse,
kunnen met behulp van een binomiaalverdeling deze intervallen
bepaald worden. De geringe N-waarden veroorzaken
de wijde marges van deze voorspellingsintervallen. In het
geval dat het random-model geldt, zullen 90 % van de waarnemingen
binnen deze voorspellingsintervallen liggen. Alle
zes gegroepeerde waarnemingen vallen binnen zo'n 90 %voorspeIligsinterval
en wijken niet-significant af van het
random-model. Enkel de derde gegroepeerde waarneming
van links, die net op de grens van zijn voorspellingsinterval
ligt, zou, binnen zijn fractieklasse, nog net op een 5 %niveau
significant zijn (eenzijdig getoetst).
Tegelijkertijd vertonen vijf van deze zes gegroepeerde
waarnemingen een negatieve afwijking van het randommodel,
zodat het geheel toch een lichte tendens suggereert
om niet bij kleurlingen te gaan zitten. We zullen toetsen of
deze algemene tendens significant niet-nul is.

Grafiek 3: Idem als grafiek 1. Voor categorie 1 en 2 te zamen
totaal aantal = 34
%100
o:t
C')
I
ëü
ë
'"
ro '"
§
50
0
groep I + groep 11 samen
/
t/1/ /
p .09 .14 .25 .35
n 3 24 39 23
Categorie 1 + 2 samen
/
/
.42 .54
17 25
Ten slotte heb ik het totaal van de 131 waarnemingen (optimaal
en niet-optimaal) nog eens samen weergegeven in tabel
1 en grafiek 3. Dit totaal geeft nog net geen significante afwijking
van de nulhypothese: z = - 1,56 (p ongeveer 0,06).
In totaliteit is er dus geen reden om de nulhypothese te verwerpen
en is geen significante voorkeur voor het zitten bij
blanken boven kleurlingen te ontdekken.
Conclusie en discussie
Ik heb met dit al niet écht kunnen aantonen dat er sprake is
100
/

van discriminatie bij het plaatskiezen in bussen, maar wél
dat een neiging daartoe bestaat. Het totaal aantal observaties
is niet zo groot en ik zou eerst een afwijking van de nulhypothese
vinden, wanneer de voorkeur om kleurlingen te
mijden heel sterk zou zijn en dat is kennelijk toch niet het
geval.
Het is nogal verrassend dat het resultaat van de observaties
bij de categorieën 1 en 2 verschilt. Hoe is te verklaren
(behalve door de twijfel dat het gevonden verschil op toeval
berust en dat is bij zulke kleine getallen niet uitgesloten,
zeker niet omdat de afwijking van de nulhypothese bij p
ongeveer .05 niet erg solide is) dat mensen, die de mogelijkheid
hebben om alléén te gaan zitten, minder voorkeur aan
de dag leggen om bij blanken plaats te nemen dan mensen,
die deze mogelijkheid niet bezitten?
Men zou kunnen veronderstellen dat bij categorie 2 al die
mensen zijn weggeselecteerd, die überhaupt liever niet naast
anderen (vreemdelingen of zij nu gekleurd zijn of blank)
plaats nemen. Bij categorie 1 heeft men geen keus daartoe,
tenminste als men wel gaat zitten.
Er is echter ook nog een interpretatie mogelijk, die het
waard is om nader beredeneerd te worden: men gaat solitair
zitten om een neiging tot discriminatie te camoufleren. Stel
dat mensen in een situatie waar zij uit drieën kunnen kiezen:
alleen zitten, bij blanken zitten of bij kleurlingen, de volgende
gedachtengang volgen:
- als ik bij een blanke ga zitten zou de kleurling dat als
discriminatie kunnen opvatten;
- ik doe dat niet want zo iemand ben ik niet;
- toch peins ik er niet over om bij die kleurling te gaan
zitten;
- gelukkig kan ik ook alleen zitten;
- dat doe ik, want ik discrimineer niet en ik hoef ook niet
bij die kleurling te gaan zitten.
Dat mensen min of meer bewust zulke ingewikkelde redeneringen
volgen wordt aardig gedemonstreerd in een fragment
in een Amerikaanse roman (Simpson en Yinger, 1972, blz.
223): 'High noon in New York, August: the crowded bus
jogged to a stop at Forteenth Street. All the passengers got
101

off, exept two wamen who had been sharing a seat-one
negro, the other white. Both were stout. If 1 move ta another
seat, the white woman thought, this negro will think I don't
want to sit by her. Two stops later the negro looked at her
seatmate and said: Honey there's plenty room on the bus:
why for then are you crowding me?'
Noot
Dit hoofdstuk is gebaseerd op een onderzoek dat ik samen met
iemand anders verricht heb, ik dank mijn partner in deze voor
zijn bijdrage, en Albert Verbeek voor zijn uitvoerige hulp bij de
statistische analyse.
102

6
De verkiezingsaanhang van de Nederlandse Volksunie
Frank Bovenkerk,
Annette Douwes,
Millie Gloudi,
joop van Velzen
Op 27 maart 1971 wordt een nieuwe politieke partij opgericht:
de Nederlandse Volksunie en deze doet mee aan de
Gemeenteraadsverkiezingen in 1974 en aan de verkiezingen
voor de Tweede Kamer der Staten-Generaal in 1977. 1 De beweging
ontpopt zich als een fascistisch gezelschap en algemeen
beschouwt men haar als een soort wederopstanding
van de NSB. Er bestaan tussen de NVU en de NSB van vóór
de oorlog inderdaad voldoende overeenkomsten om deze
vergelijking te rechtvaardigen. De partij is sterk nationalistisch,
staat een autoritair staatsbestel voor en op economisch
gebied streeft men het corporatisme na. In het 'Programma
met Toelichting' van de partij blijkt het parool:
'samenbundeling van het gehele volk tot één gesloten gemeenschap'
en daartoe behoren ook de 'Dietse' volksdelen in
Vlaanderen en Zuid-Afrika.
Wie kennis neemt van de inhoud van het partij-orgaan,
een onregelmatig verschijnend pamflet met de naam Wij
Nederland, herkent onmiddellijk allerlei fascistische trekken.
Men koestert obsessionele angst voor alles wat communistisch
is of links, 'het rode minderheidskabinet van
Den Uyl incluis'. Men windt zich mateloos op over de laksheid
waarmee de autoriteiten allerlei ontfatsoen laten voortwoekeren:
druggebruik, abortus, prostitutie en vooral de
overal om zich heen grijpende geweldscriminaliteit. Zo kan
men in het blad een soort lopend register aantreffen van
stuitende misdaadgevallen, opgeluisterd met weerzinwekkende
details en daarbij spelen delinquenten van een ander
ras of van vreemde nationaliteit een vooraanstaande rol.
De teksten die door leiders van de NVU worden uitgesproken
of neergeschreven vertonen vaak een treffende gelijkenis
103