publicatie downloaden - Erfgoed Utrecht

n u m m e r 3 h e r f s t 2 0 0 4

i n h o u d
11 Lieu
Utrecht online
26 Heemschut
de mémoire
Monumentopname van...
colofon
Kikkers en slangen
16
aktief
Verdedigingswerken
31
8
Kerk te Vreeland
Interview met Ingrid den Daas
Nieuwe boeken
4
21 Het
32
12
Utrechts Archief
28
gm kwadraat is een uitgave van Erfgoedhuis Utrecht, Het Utrechts Archief, de Provinciale Commissie Utrecht van de Bond Heemschut en de sec-
ties Cultuurhistorie en Monumenten van de gemeente Utrecht en verschijnt 4x per jaar. Het Utrechts Archief Contactpersoon: Nettie Stoppelenburg,
Alexander Numankade 199-201, 3572 KW Utrecht, tel. 030-2866611 Provinciale Commissie Utrecht Bond Heemschut Contactpersoon: Hein
Kuiper, Mijzijde 49, 3471 GP Kamerik, tel. 0348-401435 Secties Cultuurhistorie en Monumenten van de gemeente Utrecht Contactpersoon:
René de Kam, Cultuurhistorie gemeente Utrecht, Zwaansteeg 11, 3511 VG Utrecht, tel. 030-2863990 Redactie Edwin Maes, Fred Vogelzang en
Jacquelien Vroemen Redactie-adres Herenstraat 28, 3512 KD Utrecht Telefoon 030-2343880 Fax 030-2328624 E-mail fsce@erfgoed-utrecht.nl
Internet www.erfgoed-utrecht.nl Grafisch ontwerp Ontwerpkantoor Rotterdam, Marjorie Specht Druk PlantijnCasparie Utrecht ISSN 1571-442X
A f b e e l d i n g o m s l a g : P o r t r e t v a n P e t r u s v a n O o s t h u i j s e , d o o r J . J . L o o s e , 1 8 1 0 .
Traditiegetrouw komt het herfstnummer van G M 2 uit vlak voor Open Monumentendag en
daarom besteden we uiteraard veel aandacht aan het thema van dit jaar, verdedigingswer-
ken. Dit najaar staan meer spannende gebeurtenissen op de agenda: de officiële opening
van de Collectie Utrecht, het digitale museum van onze provincie, een paar maanden later
gevolgd door de start van de portal Erfgoed Utrecht On line. De zomer, met veel ‘technisch
weer’, biedt de archeologen gelegenheid om het bodemarchief te bestuderen, al wordt er
in onze provincie zoveel gebouwd dat ze het werk nauwelijks kunnen bijbenen. Waartoe al
dat noodgedwongen gegraaf kan leiden leest u in de bijdrage van Herre Wynia. Zomer is
ook de tijd van het Kerken Kijken: een vrijwilliger biedt een kijkje in de keuken, om het
in een wat ongelukkige beeldspraak te vatten.
Maar in de zomer bent u natuurlijk zelf ook veel op pad geweest, om elders cultureel erf-
goed te bezoeken. Dat heeft u misschien op ideeën gebracht over uw eigen lokaal erfgoed.
Het eigen erfgoed te bezien in contrast met wat u ergens anders hebt gezien, geeft soms
aanleiding om met andere ogen naar het vertrouwde te kijken. Welke vragen komen bij u
op, wat voor inzichten kan erfgoed bieden? Die vragen stellen ook de toeristen. Welke vor-
men geschikt zijn om hen de antwoorden te presenteren, hangt af van wat u aan wie zou
willen vertellen. In de boekenrubriek wordt daarvoor een aardige handleiding besproken.
Kortom, is voor onze massamedia de zomer komkommertijd, voor het cultureel erfgoed is
het topdrukte! De redactie

E d w i n M a e s
V i s i e k a a r t v a n d e
C u l t u u r h i s t o r i s c h e
H o o f d s t r u c t u u r.
D e i n 174 5 a a n g e l e g d e A s s c h a t t e r k a d e ,
o n d e r d e e l v a n d e G r e b b e l i n i e
Verdedigingswerken in de provincie Utrecht
‘Merck
toch hoe
sterk’
De Open Monumentendag, die plaats vindt in het weekend van 11 en 12 september, staat
onder de titel ‘Merck toch hoe sterk’ dit jaar in het teken van verdediging. In de provincie
Utrecht zal vooral aandacht worden besteed aan de Limes, de Nieuwe Hollandse Waterlinie
en de Grebbelinie. Voor wie niet genoeg kan krijgen van verdedigingswerken is gedurende
de hele maand september, tijdens de jaarlijkse fortenmaand, een groot aantal forten open-
gesteld voor publiek.
‘God heeft de wereld geschapen, behalve Nederland:
dat hebben de Hollanders zelf gemaakt’, aldus een
oude, van origine Franse, zegswijze. Water heeft in de
geschiedenis van ons land altijd een grote rol gespeeld.
De oudste overblijfselen van de bewoners van noor-
delijk Nederland, de terpen en wierden, vertellen over
de strijd met water. Het bestaande land moest worden
verdedigd tegen hoog water en hier en daar won men
nieuw land bij. Water was echter niet alleen een
natuurlijke vijand, het was bij oorlogsdreiging en de
nadering van vijandelijke invasielegers ook een wel-
kome bondgenoot. De Romeinen gebruikten de Rijn,
rond het jaar 50 voor Christus tot de vierde eeuw na
Christus, als natuurlijke grens (Limes). Ook op klei-
nere schaal bleef water in de daaropvolgende eeuwen
als barrière tegen indringers fungeren: een sloot om
een huis of een nederzetting, een gracht om een kas-
teel of stad. Doordat men op het waterlandschap, met
behulp van dijken, polders, molens, afwateringen,
sluizen en ontginningen steeds meer greep kreeg,
werd de eventuele toepassing van water als defensie-
middel, steeds effectiever. Het doel van de waterlinie
was om zoveel mogelijk het water het werk te laten
doen. De militaire inspanningen konden zich dan con-
centreren op de zwakke plekken in de linies, zoals de
accessen: alle plaatsen waar de linie werd doorsneden
door wegen, spoorlijnen, kanalen, rivieren en dijken.
Hier werden versterkingen of forten gebouwd, zo
nodig aangevuld met batterijen en andere kleinere
werken. Het concept van een waterlinie voor onze
landsverdediging ontstond aan het eind van de
zestiende eeuw, tijdens de Opstand. Dit idee paste
men op de valreep en met succes toe tijdens de
Franse invasie van 1672. Zo groeide de toepassing van
waterlinies uit tot een van de meest constante hoofd-
elementen in de Nederlandse defensie. Op dit moment
4 g m k w a d r a a t n u m m e r 3 h e r f s t 2 0 0 4 5

zijn in de provincie Utrecht nog restanten te zien
van vier waterlinies: de Oude Hollandse Waterlinie,
de Nieuwe Hollandse Waterlinie, de Stelling van
Amsterdam en de Grebbelinie.
Romeinse Limes
Van de Romeinse Limes, een natuurlijke grens langs
de Rijn die destijds langs Utrecht en Leiden liep en bij
Katwijk in zee uitmondde, is bovengronds vrijwel niets
meer te zien. De meeste resten bevinden zich nog
ondergronds, zoals een grensweg, forten, kampdorpen,
grafvelden en boerderijen. Behoud op de vindplaats,
archeologen zeggen ‘in situ’, heeft tegenwoordig de
voorkeur. Een grote bedreiging vormen nieuwbouw-
plannen, waardoor eventuele kostbare schatten die in
de grond zitten verloren kunnen gaan. Goede samen-
werking en afstemming tussen gemeenten, project-
ontwikkelaars en archeologen is dan ook noodzakelijk.
In de VINEX-wijk Leidsche Rijn werden recent zeer
spectaculaire vondsten gedaan: een weg, schepen en
in november 2002 werden resten blootgelegd van een
Romeins militair bouwwerk uit de eerste eeuw na
Christus. De ontdekking van de wachttoren wierp
nieuw licht op de bewaking van de Romeinse rijks-
grens en trok veel bekijks vanuit publiek, media en
politiek. De Utrechtse Limes staat weer in de belang-
stelling van een brede groep van de bevolking, en dat
is, naast onderzoek, een belangrijke basis voor het
behoud van de Limes.
Utrechtse bastions
Verdedigingswerken kregen vaak letterlijk plaats in
steden, waardoor ze eeuwenlang de mogelijkheid van
stedelijke groei beperkten. Als antwoord op de nieuwe
uitvinding, buskruit, ontstond in de vijftiende eeuw
een vestingstelsel met bastions. Het bastion was een
uitbouw van de muur, net als vroeger de toren, maar
dan lager en in een sterk doorontwikkelde vorm. De
bastions lagen op een regelmatige afstand van onge-
veer 225 meter, wat overeenkwam met het bereik van
een musketschot. De verdedigers konden vanaf het
ene bastion nog net de belagers van het volgende
bastion beschieten, en ook de tussenliggende wal
bestrijken. Ook Utrecht kreeg in de zestiende eeuw
ten tijde van Karel V zijn bastions. Bij de noordelijke
toegang tot de Oudegracht kwam bastion Morgenster
en aan de zuidzijde de bastions Sterrenburg, Manen-
burg en Zonnenburg. De stadswallen snoerden de
stad, naarmate deze groeide, steeds meer in en trok-
ken een scherpe grens met het ommeland. Toen rond
1830 de verouderde stadswallen werden geslecht,
kreeg de (tuin)architect J.D. Zocher jr. de opdracht
voor het aanlegen van een singelplantsoen. Enkele
bastions bleven gedeeltelijk nog bewaard maar ver-
dwenen soms letterlijk onder de puin. Tijdens recente-
lijk archeologisch en bouwhistorisch onderzoek gaven
zij hun geheimen prijs. Zo kwam bijvoorbeeld de oor-
spronkelijke keien bestrating van Zonnenburg nog
grotendeels intact te voorschijn. U kunt deze onder-
meer tijdens de Open Monumentendag betreden en
bewonderen.
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Bijna 200 jaar geleden besloot Willem I de Nieuwe
Hollandse Waterlinie te bouwen, een langgerekte
verdedigingslinie van zeventig forten, batterijen en
inundatieterreinen, die vanaf de Zuiderzee tot aan
de Brabantse Biesbosch liep. Dankzij een ingenieus
waterhuishoudkundig systeem kon zo binnen een
kleine drie weken een strook land over een lengte van
85 kilometer onder water worden gezet. De militaire
functie van de Waterlinie had een duidelijke invloed
op het omringende landschap. Zo mocht volgens de
Kringwet uit 1853 in de schootsvelden niet of niet blij-
vend worden gebouwd, afhankelijk van de afstand tot
het fort. Door een veranderde manier van oorlogvoe-
ren verloor de Waterlinie na de Tweede Wereldoorlog
haar oorspronkelijke functie, met als gevolg dat het
aanzien van de linie drastisch veranderde. Zo verrezen,
nadat de Kringwet in 1951 werd opgeheven, in de
schootsvelden van forten ten oosten van de stad
Utrecht nieuwe stadswijken. Hoewel het merendeel
van de forten intact bleef is er sindsdien geen sprake
meer van een eenduidig beheer.
De bouwwerken en terreinen zijn in handen van ver-
schillende overheden en particulieren, en op enkele
uitzonderingen na, gesloten voor het publiek.
Verscholen in het groen, vaak verwaarloosd, dreigden
deze ingenieuze waterwerken verloren te raken voor
6 g m k w a d r a a t n u m m e r 3 h e r f s t 2 0 0 4 7
Literatuur
de toekomst.
Inmiddels lijkt het tij zich ten positieve te keren.
De forten en overige elementen van de linie worden
erkend als voorbeelden van Nederlandse cultuur en
landschappelijk erfgoed, en de Nieuwe Hollandse
Waterlinie is in de nota Belvedere aangewezen als
Nationaal Project. Op dit moment is een maatschappe-
lijk debat gaande over de toekomst van de Waterlinie,
waarin de vraag centraal staat hoe de hedendaagse
ruimtelijke ontwikkeling in overeenstemming kan
worden gebracht met de cultuurhistorische waarde
en betekenis van de Waterlinie.
Grebbelinie
De Grebbelinie ligt op de overgang van de Heuvelrug
naar de Gelderse Vallei en werd in de tweede helft van
de achttiende eeuw aangelegd ter verdediging tegen
f o t o ’s v a n l i n k s n a a r r e c h t s :
H e t R o m e i n s e s c h i p d a t o m s t r e e k s h e t j a a r 1 8 0 m e t
a l l e s e r o p e n e r a a n z o n k , w e r d i n 2 0 0 3 o p g e g r a v e n
i n L e i d s c h e R i j n ( f o t o A B C ) , d a a r n a a s t : E e n l o o p g r a a f ,
D e G r e b b e l i n i e , d a a r n a a s t : D e t e b e z i c h t i g e n b i n n e n p l a a t s
v a n b a s t i o n Z o n n e n b u r g , d a a r n a a s t : D e G r e b b e l i n i e ,
d a a r n a a s t : N i e u w e H o l l a n d s e Wa t e r l i n i e : Fo r t H o n s w i j k t e
H o u t e n , d a a r o n d e r : N i e u w e H o l l a n d s e Wa t e r l i n i e : Fo r t t e
L o e n e n
de vijand uit het oosten. Vlak voor het uitbreken van
de Tweede Wereldoorlog is de linie verbeterd met
enige honderden betonkazematten en veldverster-
kingen. Het is de enige verdedigingslinie waar in de
meidagen van 1940 hevig is gevochten. Na opheffing
als verdedigingslinie in 1951 zijn delen van de liniewal
afgegraven, de aardwerken overwoekerd en de vele
sluisjes en dergelijke vervallen geraakt. Hoewel nog
vrijwel het samenhangende stelsel van dijken, aarden
en betonnen verdedigingswerken en waterlopen met
stuwen en sluizen compleet aanwezig is, is veel van
de historische Grebbelinie niet meer als zodanig in
het landschap zichtbaar. Aan de herkenbaarheid en
de beleefbaarheid van deze linie wil de provincie veel
doen. In dat kader zijn er allerlei activiteiten gepland
voor 2005 in het kader van het 250-jarige bestaan van
de Grebbelinie.
Recente belangstelling
Na lang een verborgen en bijna vergeten bestaan te
hebben geleid staan onze verscheidene verdedigings-
werken de laatste tijd weer volop in de belangstelling
van het publiek. Deels door nieuwe vondsten en
inzichten, belangstelling vanuit de politiek, de media,
door talrijke publicaties en nu dan ook als thema van
de Open Monumentendag. De Stelling van Amsterdam,
een verdedigingsgordel rond Amsterdam, is op de
Werelderfgoedlijst geplaatst en de Nieuwe Hollandse
Waterlinie heeft ruime aandacht gehad door de nominatie.
Het Belvedereproject heeft hierin zeker een stimule-
rende rol. De tendens om ons gebouwde erfgoed in
relatie met zijn (directe) omgeving te benaderen heeft
een positieve invloed op de monumentenzorg. •
Fred Feddes, Merck toch hoe sterk. Monumenten van verdediging (Stichting Open Monumentendag, Amsterdam 2004)
Paul Vesters (red.), De Stelling van Amsterdam; Harnas voor de hoofdstad (Utrecht 2003)
Chris Will, Sterk Water. De Hollandse Waterlinie (Utrecht 2002)
N. Matsier, C. de Keyzer en S. Schepel, De Nieuwe Hollandse Waterlinie (Zwolle 2001)
De Grebbelinie. Van verdediging naar bescherming (gratis folder met fiets, kano en wandelroutes langs de Grebbelinie, Utrecht 2004)
B. Klück, A. Hemmes en R. de Kam, Het Utrechtse antwoord. De bastions van Karel V (Utrechtse stadsgeschiedenissen deel 2, Utrecht 2004)

H e r r e Wy n i a
Ze kwekten niet
ze kwaakten niet
Eén van de leukste taken van een archeoloog is het achterhalen van het verhaal achter een
vondst of vindplaats. Het begint met speurwerk, waarbij alles wat hij/zij bij een opgraving
tegenkomt een aanwijzing kan geven. Hierbij kan een onderscheid gemaakt
worden tussen informatie afkomstig van ‘mobilia’, zoals scherven en
botten, en ‘immobilia’, zoals greppels, kuilen en waterput-
ten. Een archeoloog heeft echter lang niet altijd
alle kennis in huis om de maximale hoeveelheid
informatie aan vondsten te kunnen onttrekken;
daar zijn specialisten voor nodig.
Eén van de deskundigen waar veelvuldig een beroep
op wordt gedaan, is de paleozoöloog of deskundige in
dierlijk botmateriaal. Het merendeel van de in archeo-
logische context aangetroffen botten is afkomstig van
in het verleden genuttigd voedsel. De paleozoöloog
kan aan de hand van dit materiaal bijvoorbeeld vast-
stellen wat voor dieren het betreft en op welke leeftijd
ze zijn geslacht. Soms worden er echter zaken aange-
troffen die afwijken van het bekende beeld en daar-
door om extra aandacht vragen. Zo werd in 2003 in
Leidsche Rijn tijdens een opgraving van een op een
rivieroever gelegen nederzetting uit ongeveer 20-50
na Christus, bij het maken van een doorsnede van een
één meter diepe kuil, een laag klei aangetroffen die bij
nadere bestudering vol bleek te zitten met kleine bot-
jes. Eén ervan bleek het onderkaakje van een muis te
zijn. Gezien de hoeveelheid botjes zouden er in de kuil
vele tientallen muizen begraven moeten zijn. Was dit
wellicht het resultaat van het ruimen van een muizen-
plaag die had huisgehouden in de bij de opgraving
aangetroffen graanopslagplaatsen? Om vast te kun-
nen stellen of alle botjes inderdaad van deze knaag-
diertjes afkomstig waren, werd een kwart van deze
laag, ongeveer vijf liter, in een plastic zak geschept en
naar een paleozoöloog gestuurd. Bij het schoonmaken
van de grote hoeveelheid zeer fragiele botjes bleek al
snel dat deze niet afkomstig waren van muizen, maar
van kikkers en padden! Het muizenkaakje, zo bleek
later, was afkomstig van slechts één spitsmuis. Maar
wat deden al deze diertjes in een kuil en om welke
soorten kikkers en padden ging het precies? Waren ze
er per ongeluk ingevallen of hadden mensen daar de
hand in gehad? En zo ja, wat kon daarvan de reden
zijn geweest? Vormden de dieren een plaag of juist
een gewild product? Om op al deze vragen een ant-
woord te krijgen, diende verder onderzoek plaats te
vinden.
Als eerste werden de soorten amfibieën en het mini-
maal aantal individuen per soort bepaald. De botjes
bleken afkomstig te zijn van tenminste 124 individuen,
f o t o ’s b o v e n : E e n d e e l v a n d e a a n g e t r o f f e n k i k k e r b o t j e s n a d a t z e s c h o o n g e m a a k t e n o n d e r z o c h t z i j n .
f o t o r e c h t s : Tu s s e n d e v e l e k i k k e r b o t j e s w e r d e n o o k w a t o v e r b l i j f s e l e n v a n d e p a d o f B u f o b u f o a a n g e t r o f f e n .
f o t o l i n k s : D e R a n a e s c u l e n t a w a a r v a n d e b i l l e n a l i n d e R o m e i n s e t i j d e e n l e k k e r n i j w a r e n .
Romeinen waren liefhebbers van in vissaus gestoofde kikkerbilletjes
of gebraden kikkerbilletjes overgoten met honingsaus...
bestaande uit twee gewone padden (Bufo bufo) en 122
groene kikkers (Rana esculenta). Het onderzochte mon-
ster vormde slechts een kwart van de totale hoeveel-
heid materiaal uit de kuil, waardoor het totaal aantal
aanwezige individuen op een kleine vijfhonderd geschat
vaak voor te komen, waardoor ook deze verklaring
niet waarschijnlijk is. Wellicht dat de levenswijze van
de aangetroffen soorten een aanwijzing geeft. Kikkers
en padden houden immers een winterslaap, waarbij
vaak meerdere individuen bij elkaar in de modder
kruipen. Zou het kunnen zijn dat ‘onze’ kikkers een
winterslaap hielden, maar dat de afdekkende laag
klei te dun was om de ergste koude tegen te houden,
waardoor ze waren bevroren? Maar ook deze verkla-
ring gaat waarschijnlijk niet op: de kuil lag slechts een
kleine dertig meter van een rivier, die vermoedelijk
een veel betere plek was om te overwinteren.
De laatste mogelijke verklaring is dat de kuil, wellicht
per ongeluk, als valkuil heeft gediend. De kikkers zouden
daar dan tijdens de trek in het voorjaar of de herfst in
terecht zijn gekomen. De aanwezigheid van de jonge
kikkers in de kuil zou dan wijzen op een trek in de herfst.
Dat het juist kikkers zijn die in ‘valkuilen’ worden gevon-
den, heeft te maken met het feit dat ze niet goed kunnen
klimmen. Padden, die ook trekken, kunnen daarentegen,
door de vorm van hun pootjes, wel goed klimmen en
daardoor ontsnappen aan een wisse dood. Wat de
goede verklaring ook is; de honderden Romeinse kik-
kers op de bodem van de kuil vormen hoe dan ook de
afspiegeling van een drama dat zich een paar duizend
jaar geleden in Leidsche Rijn heeft afgespeeld. Ze kwekten
niet, ze kwaakten niet, van honger en verdriet… •
8 g m k w a d r a a t n u m m e r 3 h e r f s t 2 0 0 4 9
moet worden!
Door naar de vorm van het opperarmbeen te kijken,
bleken 81 aan mannetjes, 63 aan vrouwtjes en 28 aan
jonge kikkers toe te schrijven. De botjes van de laatste
groep waren dermate klein dat het toekennen aan een
bepaald geslacht niet mogelijk was.
Een mogelijke verklaring voor een dergelijke hoeveel-
heid kikkers leek dat ze leverancier waren van kikker-
billetjes. Het is bekend dat de Romeinen liefhebbers
waren van in vissaus gestoofde kikkerbilletjes of
gebraden kikkerbilletjes overgoten met honingsaus,
zo blijkt uit het kookboek De Re Coquinaria dat in de
1ste eeuw na Christus is geschreven door Apicius.
Ook het woord esculenta uit de latijnse naam verwijst
naar het eetbaar zijn van de aangetroffen kikkersoort.
Helaas moest deze optie al snel worden uitgesloten
aangezien alle skeletonderdelen, inclusief achterpoten,
aanwezig waren.
Bij een aantal botjes waren (deels geheelde) breuken
zichtbaar die erop zouden kunnen duiden dat de men-
sen uit de nederzetting een kikkerplaag hebben aange-
pakt. Maar botbreuken blijken bij amfibieën relatief

C . I s i n g s
‘Spiraalvormig gebogen reep van ijzer, nabootsing van
een slang’, zo wordt een voorwerp met het nummer AD
71 beschreven in de vondstenlijst van de opgraving van
het jaar 1893 te Vechten, een jaar waarin veel interessant
materiaal aan het licht kwam. In het nooit gedrukte
Vervolg op den Catalogus der Archaeologische Verzameling
van het Prov.Utr.Gen. (1890-1904) heeft G.A. Hulsebos
er de woorden ‘naar het schijnt’ aan toegevoegd.
Blijkbaar twijfelde hij er aan of hier inderdaad sprake
was van een slang.
Geen slang maar...
een pen!
f o t o b o v e n : D e i n Ve c h t e n g e v o n d e n p e n -
p u n t v a n e e n R o m e i n s e v u l p e n . f o t o l i n k s :
H e t s c h r i j f p e n n e t j e d a t i s a a n g e t r o f f e n i n
h e t R o m e i n s e s c h i p D e M e e r n 1 ( h e t s t o k j e
i s r e c e n t ) . Fo t o : To n P e n d e r s , R O B
Het voorwerp is echter niet van ijzer, maar van brons,
een blauwe verkleuring is er vermoedelijk de oorzaak
van dat men aan ijzer dacht. De vergelijking met een
slang is waarschijnlijk te herleiden tot een oppervlakkige
gelijkenis met spiraalvormige vingerringen in de vorm
van een slang, zoals bijvoorbeeld een gouden ring in
het museum te Napels, die vermoedelijk uit Pompeii
afkomstig is. Deze ring is vervaardigd uit een platte reep
goud, de kop is afzonderlijk en in het rond gemaakt, ter-
wijl op de ring eronder de schubben van de slangenhuid
zijn aangegeven. Het hier besproken bronzen voorwerp
is eveneens uit een platte reep vervaardigd, maar aan de
bovenkant eindigt hij in een punt. Op die punt is een
versiering in laag reliëf te zien: een V-vormige plant met
krullende bladeren. Geen enkel detail wijst op een af-
beelding van een slang. De vraag is nu: is dit een sieraad
geweest, of werd het voor een ander doel gebruikt? Bij
gelijkwaardige vondsten in Engeland dacht men aanvan-
kelijk aan ossenprikkels, wat inderdaad ook een moge-
lijkheid is, maar een geheel andere toepassing werd ont-
dekt tijdens opgravingen in Chesterholm, het Romeinse
Vindolanda. De Romeinse legerplaats Vindolanda is een
van de oudste Romeinse forten in Noord-Engeland,
gelegen aan de grensweg Stanegate, die tijdens de aan-
wezigheid van legeraanvoerder Agricola werd aange-
legd. Men had er oudtijds en ook nu nog veel hinder
van wateroverlast. Voor de Oudheid blijkt dat onder
andere uit een laag mos en varens, die als vloerbedek-
king diende om het vocht tegen te houden. In die voch-
tige laag is in Vindolanda allerlei materiaal bewaard
gebleven. Het meest spectaculair was de vondst van
een groot aantal fragmenten van houten plaatjes, waar-
op met inkt geschreven was. Zij geven een beeld van
het leven in Vindolanda, zowel over persoonlijke zaken
als over de logistiek. Ook enkele pennen werden gevon-
den, de meeste van het bekende stylus type, bedoeld
om in was te schrijven, maar ook houten penhouders
met als pen een bronzen spiraal werden er aangetrof-
fen. In een paar gevallen was de penhouder in de lengte
doorboord en vertoonde inktresten: de oudste vulpen
was gevonden. Hoewel andere toepassingen niet geheel
uit te sluiten zijn, is het waarschijnlijk dat het op een
slang gelijkende voorwerp uit Vechten, eveneens de pen
van een vulpen geweest is. De datering ervan is onzeker,
daar de precieze vondstomstandigheden niet bekend
zijn. In Vindolanda zijn deze pennen gebruikt door de
Romeinse soldaten van het Coh.IX Bat., die er tussen
de jaren 90/92 en 105 gelegerd waren. Maar wanneer
ze voor het eerst in zwang kwamen en tot wanneer ze in
gebruik bleven, is nog onbekend. Voor de versiering heb
ik nog geen parallel gevonden, het lijkt erop, dat het
geheel uit een stuk brons met een versierde rand is
geknipt. Misschien uit een afgedankt voorwerp? •
Tijdens het onderzoek naar het vorig jaar in Leidsche Rijn geborgen schip De Meern 1, heeft ROB-medewerker Jos Bazelmans kortgeleden een klein
metalen voorwerp eveneens als vulpen geïdentificeerd. Het is na de hierboven beschreven pen, pas de tweede die er in Nederland gevonden is.
Literatuur
Birley, Anthony, Garrison Life at Vindolanda. A Band of Brothers, (Stroud 2002)
Muller Fzn, S., ‘Verslag over de opgravingen van Romeinsche oudheden te Vechten, gedaan op kosten van PUG in de jaren 1892-1894.’
In: Verslag van het verhandelde in de Algemeene Vergadering van het PUG den 25 Juni 1895, (Utrecht 1895), p. 151
1 0 g m k w a d r a a t n u m m e r 3 h e r f s t 2 0 0 4 1 1
M a r i a We v e r s
De Aloysiusschool kwam er met drie lokalen en aan-
gebouwde onderwijzerswoning, ontworpen en aan-
genomen voor een bedrag van 14.000 gulden. Op
15 oktober 1895 meldt De Gooi en Eemlander: ‘Nadat
eerst een plechtige H. Mis was opgedragen, is gister-
morgen de nieuwe R.K. school in gebruik genomen,
met 44 leerlingen. Het gebouw ziet er netjes uit. De
lokalen zijn frisch en luchtig’. Deze school werd ‘klom-
penschool’ genoemd vanwege haar boerenpopulatie.
Vanaf 1920 worden alle kosten door Rijk en Gemeente
betaald als gevolg van de gelijkstelling van openbaar
en bijzonder onderwijs. Er is geld ter beschikking en
zo komt er een nieuwe R.K. school naast de Aloysius-
school, de Bonifaciusschool. In 1945 fuseren beide
scholen en zo wordt de school waar mijn ouders leren
lezen en schrijven een school voor middenstandskin-
deren en kinderen van boerenafkomst. De klompen
staan dan naast de leren schoenen.
Lieu de mémoire
De lagere school waar ik in 1952 naar toe ga is ín
de nieuwe school, de Aloysiusschool, op steenworp
afstand van mijn huis. De school is imposant en
f o t o l i n k s : A l o y s i u s s c h o o l n a d e v e r b o u w i n g
v a n 1 9 6 5 , s p e e l p l a a t s z i j d e , m e t r e c h t s d e
s c h o o l n u . t e k e n i n g : o n t w e r p v o o r g e v e l
1 8 9 5 . f o t o r e c h t s : o m s l a g v a n h e t h e r d e n -
k i n g s b o e k j e 1 0 0 j a a r A l o y s i u s b a s i s s c h o o l
De geschiedenis van mijn school
Aan het einde van de 19de eeuw, de eeuw waarin de emancipatie van o.a. de katholieken zich
voltrok, was er binnen de Nicolaasparochie van Baarn een sterke behoefte aan een eigen
R.K. school. De totstandkoming werd bekostigd door de parochie.
prominent aanwezig in de Kerkstraat tegenover de
Nicolaaskerk. In de school ruikt het naar inktpotjes,
gummetjes en urinoirs. Als je binnenkomt is er de hal
met gele tegeltjes en een brede trap naar boven. Dit is
de plek waar de jaarlijkse schoolfoto gemaakt wordt.
Het centrum van de school. Aan deze hal liggen de
lerarenkamer en het conciërgehok. Van hieruit kom je
in de kelder waar in de herfst de kolen worden gestort
om de school in de winter te kunnen verwarmen.
Ook staat in de hal een grote klok, waar kinderen in
het openbaar hun ‘straf uitstaan’, slechts het hoofd
der school legt deze straf op.
De zolder strekt zich uit over het hele gebouw. Het is
er geheimzinnig met veel spinnenwebben, afgedankt
meubilair, oude schoolplaten en rekwisieten van
toneelvoorstellingen van leerlingen. Een voorrecht
om hier rond te lopen...
Nu is de Aloysiusschool een moderne basisschool,
bestemd voor kinderen van vier tot twaalf jaar.
Hoewel het onderwijs met zijn tijd meegroeide, blijft
het gebouw vertrouwenwekkend en maakt me een
beetje melancholiek. •

E d w i n M a e s
te Vreeland
Het kerkbestuur kan en wil het kerkje niet langer onder-
houden. Een koper is wellicht snel gevonden als het
kerkje een woonbestemming krijgt, dit zou echter ten
koste gaan van het unieke interieur. Hoe nu verder?
Lion Cachet
Op 26 november 1905 werd door een verwoestende
brand de uit 1892 daterende ‘doleantie’-kerk aan de
Nigtevechtseweg bijna geheel in de as gelegd. Al snel
besloot de Gereformeerde Kerk om de in Vreeland
wonende kunstenaar, binnenhuisarchitect en gemeen-
telid Carel Adolph Lion Cachet (1864-1945) de opdracht
voor de herbouw te geven.
Kerk
In de gemeente Loenen treft men een groot aantal kerkgebouwen aan voor de verschillende
gezindten. Een opmerkelijk gebouw, hoewel uiterlijk misschien vrij eenvoudig van aard, is
de Gereformeerde Kerk aan de Nigtevechtseweg te Vreeland. Het kerkje, ontworpen door de
bekende binnenhuisarchitect C.A. Lion Cachet, wordt echter niet meer als zodanig gebruikt
en raakt langzaamaan in verval.
Lion Cachet, een pionier van de Nederlandse Art
Nouveau, genoot internationale bekendheid door zijn
meubel- en interieurontwerpen, onder meer van luxe
passagiersschepen. Daarnaast voorzag de kunstenaar
ook postzegels, boekbanden, tapijten en tegeltableaus
van een fraaie vormgeving in Art Nouveau-stijl.
Het ontwerp dat Lion Cachet, zelf een trouw kerkgan-
ger, voor de kerk maakte was sober van aard. De recht-
hoekige bakstenen zaalkerk moest rechtstreeks wor-
den gebouwd op de fundamenten van het afgebrande
kerkgebouw. De bewaard gebleven consistorie van de
voormalige kerk werd opgenomen in de nieuwbouw
die in de trant van Berlage werd uitgevoerd.
Hoewel Lion Cachet beschikte over een beperkt bud-
get en zich diende te houden aan de eis van eenvoud
die aan een gereformeerde kerk werd gesteld, wist hij
met zijn verrassend materiaalgebruik van de verschil-
lende onderdelen een bijzonder interieur te ontwerpen.
Zo zijn de wanden wit bepleisterd met elementen van
rode en gele verblendsteen. Boven de galerij bezit de
wand een drietal rondboogvensters met oranjekleurig
glas. De vloer is bekleed met granitoplaten. Een vloer-
mozaïek in het portaal geeft het jaartal van de her-
bouw en de gestileerde initialen van C.A. Lion Cachet
en H. van Emmerik aan. Van Emmerik was gemeente-
raadslid en had tijdens de bouw nauw samengewerkt
met Lion Cachet. Een houten gewelf met origineel
kurken plafond, tussen met houtsnijwerk uitgevoerde
spanten, overdekt de ruimte. Bij de uitvoering van de
hoge kansel gebruikte Lion Cachet twee houtsoorten:
het sobere eiken en het exotische en dure Coromandel.
Door het gebruik van verfijnde materialen, de versie-
ringen met snijwerk in de lambrisering en het decora-
tief gebruik van teksten (die in geen enkele Gerefor-
meerde Kerk in Nederland voorkomt), wist Lion Cachet
van het kerkje in Vreeland iets bijzonders te maken.
Binnen de gereformeerde kerkbouw, waar ‘Jugendstil-
elementen’ zeer uitzonderlijk zijn, is het kerkje dan
ook een unicum.
Hergebruik of herbestemming: de onzekere toekomst van een kerkgebouw
To e g a n g s d e u r v a n h e t k e r k j e a a n
d e N i g t e v e c h t s e w e g t e Vr e e l a n d
f o t o r e c h t s : G l a s - i n - l o o d v e n s t e r
i n R o m a a n s e b o o g v o r m
1 2 g m k w a d r a a t n u m m e r 3 h e r f s t 2 0 0 4 1 3

o v e n : B r i e f k a a r t v a n h e t i n t e r i e u r v a n h e t G e r e f o r m e e r d e k e r k j e t e Vr e e l a n d m e t g e z i c h t
o p d e e i k e h o u t e n k a n s e l , 1 9 0 6 / 1 9 0 7 r e c h t s : B r i e f k a a r t e n v a n h e t k e r k j e t e Vr e e l a n d u i t
o m s t r e e k s 1 9 3 0 ( l i n k s ) e n o m s t r e e k s 1 9 70 ( r e c h t s )
Op 20 december 1906 werd het kerkgebouw voor het
eerst in gebruik genomen. Voor de kerkelijke gemeen-
te moet het interieur al gelijk vertrouwd zijn geweest
aangezien zij tijdens de bouw haar diensten in het
atelier van de kunstenaar mochten houden.
Samen Op Weg
Nadat de Nederlandse Hervormde Gemeente en de
Gereformeerde Kerk te Vreeland samengingen tot de
Samen Op Weg Gemeente, werden de diensten voor-
namelijk in de grote St. Nicolaaskerk te Vreeland
gehouden. Er was nog maandelijks een dienst in het
gereformeerde kerkje totdat op zondag 17 juni 2001
de dominee voor het laatst de kansel betrad.
Aangezien de St. Nicolaaskerk voldoende ruimte bood
om alle gelovigen te herbergen, was dit kerkje overbo-
dig geworden. Het kerkbestuur dat dringend geld
nodig had voor de restauratie van de St. Nicolaaskerk
en de bouw van een nieuw bijgebouw voor de jeugd,
deed het kerkje in de verkoop. De opbrengst van de
kleine kerk zou goed gebruikt kunnen worden voor de
exploitatie van de grote kerk en het nevengebouw.
Na zo’n kleine drie jaar tevergeefs te hebben getracht
een ander kerkgenootschap te vinden dat van de kerk
gebruik zou willen maken, wil het kerkbestuur dit
monument nu met een woonbestemming verkopen.
In zijn ogen kan door de koop van een particulier het
gebouw dat anders tot een bouwval dreigt te verval-
len, ook in de toekomst in een goede staat blijven.
Een niet aantasten van het karakter van de architec-
tuur van Lion Cachet en het laten samengaan met een
modern interieur kan, aldus het kerkbestuur, zeer
waardevol en verrassend zijn.
Hoewel de Monumentencommissie, de Rijksdienst
voor de Monumentenzorg en het Loenens college
negatief adviseerden, heeft een meerderheid van de
Loenense gemeenteraad in juni 2004 toch ingestemd
met een bestemmingswijziging. Het belangrijkste
argument voor de voorstemmers was dat de realisatie
van een woonfunctie de beste garantie bood om op
lange termijn zoveel mogelijk elementen van het
monument te behouden.
Uniek interieur
Wanneer het kerkje een woonbestemming krijgt, zal
ongetwijfeld het monumentale en beschermenswaar-
dige interieur ernstig worden aangetast. Er zijn veel
aanpassingen nodig, zoals de aanleg van een verdie-
pingsvloer en het verwijderen van de kerkbanken.
Door deze aanpassingen zal het interieur niet in zijn
geheel en gaaf gehandhaafd kunnen blijven. En ieder-
een in Loenen, inclusief het kerkbestuur, is het over
een ding eens: ‘dit interieur is nu juist wat dit kleine
kerkje zo uniek maakt’. De monumentale waarde van
het kerkje ligt met name in het interieur dat juist in zijn
geheel in samenhang met het gebouw ontworpen is.
Bij een eventuele woonbestemming vreest men ook
voor het lot van het 18de-eeuwse pijporgel dat op een
galerij boven het portaal in het kerkje geplaatst is.
Het Rococo-orgel, waarvan de kast uit Noord-Holland
komt en het pijpwerk afkomstig is van een Rooms-
katholieke kerk te Hilversum, is van buitengewone
kwaliteit en verkeert in perfecte staat.
Hoe kan men nu dit cultureel erfgoed in tact houden
en bewaren voor het nageslacht?
Belangrijk voor de toekomstige status van het gebouw
is dat het door de Rijksdienst voor de Monumentenzorg
als rijksmonument wordt aangewezen. Plaatsing op
de lijst is aangevraagd waardoor het gebouw al een
zekere bescherming geniet.
Er zijn ook al alternatieve mogelijkheden bedacht
om het kerkje in zijn originele monumentale staat
te behouden. Zo heeft de heer A.J.A.M. Lisman uit
Nieuwersluis een bod op het kerkje gedaan, dat hij
een culturele bestemming wil geven. Hij zou het
kerkje willen bestemmen als cultureel centrum voor
bijvoorbeeld exposities of voor concerten van kleine
ensembles voor circa 100 bezoekers. Vanwege deze
rustige en waardige bestemming zal het interieur, mis-
schien nog wel meer dan in het verleden, regelmatig
door iedereen te bewonderen zijn. Het kerkbestuur is
nog niet op het bod van de heer Lisman ingegaan,
omdat dit volgens het bestuur nog te ver onder de
taxatiewaarde ligt.
Lion Cachet woonde een groot deel van zijn leven in
Vreeland. De sierkunstenaar en ontwerper zou in deze
vertrouwde omgeving zijn belangrijkste ontwerpen
maken. Binnen zijn oeuvre nam het ontwerp van het
Vreelandse kerkje een bijzondere plaats in, temeer
omdat het gros van zijn werk, voornamelijk scheeps-
interieurs, letterlijk is verdwenen. De kerk is ook alge-
meen van belang vanwege de cultuur- en architectuur-
historische waarde. Het zou de Vreelanders sieren als
zij het werk van hun gemeentelid zouden bewaren
voor het nageslacht. •
1 4 g m k w a d r a a t n u m m e r 3 h e r f s t 2 0 0 4 1 5
Literatuur
Ton Fafianie, Hans Vlaardingerbroek, Leo Wevers en Claire Boels, Loenen. Geschiedenis en architectuur (Zeist 2000).
Mechteld de Bois (red.), C.A. Lion Cachet 1864-1945 (catalogus Drents Museum Assen,
Museum Boymans-van Beuningen Rotterdam 1994).

D o r i e n W i j s t m a
www.collectieutrecht.nl >> www.collectieutrecht.nl >> www.collectieutrecht.nl >>
>> www.collectieutrecht.nl >> www.collectieutrecht.nl >> www.collectieutre
Museum zonder
muren en gemeentegrenzen
Wat vertelt een vork over het leven van de Duitse ex-keizer Wilhelm I I, die zijn laatste
twintig levensjaren op Huis Doorn woont? Wie was de papieren minnaar van Belle van
Zuylen? En welk geheim openbaart het zogenaamde verklikkertje? Bijna is het zover. Vanaf
6 oktober zijn de antwoorden te lezen op www.collectieutrecht.nl.
Op 6 oktober lanceert het Erfgoedhuis Utrecht de
website Collectie Utrecht; de site waarop een selectie
van voorwerpen, monumenten en landschappen het
verhaal vertelt van de geschiedenis van de provincie
Utrecht. De voorwerpen zijn afkomstig uit de Utrechtse
musea, archieven, historische verenigingen en archeo-
logische instellingen. Doordat de verhalen de binden-
de factor vormen tussen de voorwerpen en ook tussen
de erfgoedinstellingen, is www.collectieutrecht.nl
eigenlijk een digitaal provinciaal museum. Het is een
museum zonder muren en gemeentegrenzen.
Op verschillende manieren is er kennis te vergaren
over een specifiek thema of onderwerp. Als in een
ontdekkingstocht kun je binnen de site van verhaal
naar verhaal, van object naar object dwalen. Maar ook
kun je door de zoekmachine recht op je doel afgaan.
Ben je bijvoorbeeld geïnteresseerd in textiel? Tik dit
trefwoord in en alle objecten op de site die tot deze
categorie behoren, verschijnen.
Voorbereid op pad
Enerzijds beoogt de site de bezoeker bewust te maken
van de rijkdom aan erfgoed in de provincie Utrecht.
De site bevat ook objecten die normaliter niet te zien
zijn omdat ze zich bijvoorbeeld in het museumdepot
bevinden. Of een monument, dat de tand des tijds
niet heeft overleefd, komt tot leven door afbeeldingen
die het verhaal over deze plaats vertellen. Op deze wijze
worden hiaten opgevuld. Maar zeker ook wil Collectie
Utrecht het publiek aansporen tot een bezoek aan een
museum of een andere erfgoedinstelling. Door de ver-
halen achter het erfgoed te lezen, krijgt een voorwerp
achtergrond en betekenis. Wie de spannende legende
van de heilige Cunera kent, zal met andere ogen naar
Wie de spannende legende van Cunera kent,
zal met andere ogen naar haar worgdoek kijken.
haar vermeende worgdoek kijken. Op Collectie Utrecht
is kennis te vergaren waarmee meer plezier aan het
cultureel erfgoed te beleven valt. Want surfen op inter-
net is leuk, maar het is nog veel leuker om het cultu-
reel erfgoed in het echt te bewonderen. De site moet dus
zeker ook verleiden tot een bezoek. Bovendien geeft de
site slechts een selectie van voorwerpen. Wie weet wat
er in het museum nog meer te ontdekken valt!
Onderlinge samenhang
Op de website Collectie Utrecht is – net als in elk
museum – een schat aan mooie voorwerpen te
bewonderen. Het voordeel van de internetsite is dat
objecten die een relatie hebben met hun omgeving of
een voorwerp uit een andere instelling, elkaar hier vir-
tueel ontmoeten. Doordat ze buiten de muren van het
museum kunnen treden, zijn de objecten even terug in
V i j f o n t w e r p p a g i n a ’s v a n w w w. c o l l e c t i e u t r e c h t . n l .
Ys f o n t e i n I n t e r a c h i e v e M e d i a , A m s t e r d a m .
hun oorspronkelijke culturele context; een context die
in een museum dikwijls onzichtbaar is. Zo zijn de
18de-eeuwse Belle van Zuylen en haar vriendin en
nichtje Annebetje van Reede op de site herenigd.
Annebetje die sinds haar huwelijk de zomermaanden
op Kasteel Amerongen vertoeft, is geboren op Slot
Zuylen en de adellijke freules logeren regelmatig bij
elkaar. Een brief van Belle’s hand vertelt bij een portret
van Annebetje over haar standvastige karakter en
ongezonde leefwijze.
Tijdskoppeling
Dikwijls zijn in een museum voorwerpen chronolo-
gisch of thematisch geordend. Echter, op de website
kunnen ook voorwerpen uit verschillende tijden wor-
den samengebracht. Naast recente opgravingen geeft
ook een 16de-eeuws handschrift van Buchell ons een
1 6 g m k w a d r a a t n u m m e r 3 h e r f s t 2 0 0 4 1 7

eeld van de Romeinse archeologische vondsten uit
die tijd. En de patriotten die vlak voor 1800 in opstand
komen tegen stadhouder Willem V kiezen als geuzen-
naam ‘Bataven’, naar de opstandige Bataven uit de
Romeinse tijd. Maar ook door diachrone thema’s
– onderwerpen die je door alle eeuwen heen volgt –
zijn voorwerpen met elkaar in verband gebracht. Eten
en drinken in Utrecht verbindt een 18de-eeuws porselei-
nen servies uit museum A met een drinkglas uit
archeologische instelling B.
Over zoeken in Houten en andere plaatsen
Een bewoner van de Vechtstreek of een toerist die
Houten aandoet, wil wellicht meer over die omgeving
weten. Geografisch zoeken op de website kan ook!
Door vanaf de startpagina de ingang Collectie op locatie
te kiezen, verschijnt een plattegrond van de provincie.
Op het kaartje klikt de bezoeker op een dorp of stad.
De verhalen, objecten en instellingen die bij de betref-
fende plaats behoren, komen dan in beeld.
Deze geografische koppeling maakt opeens het ver-
band zichtbaar tussen bijvoorbeeld Fort Vechten uit
de 19de eeuw en het Romeinse castellum Fectio.
Huis Sparrendaal in Driebergen en kamp Zeist bij
Austerlitz blijken in de Franse Tijd een relatie te heb-
ben. De eigenaar van de buitenplaats verkocht niet
alleen kleding en schoeisel aan de Franse soldaten,
maar ook een deel van zijn bos voor de bouw van het
kamp. Bij het opnieuw bebossen van de heidegrond
gebruikte hij de fecaliën uit de soldatenlatrines als
mest.
Leuke weetjes
www.collectieutrecht.nl >> www.collectieutrecht.nl >> www.collectieutrecht.nl >>
>> www.collectieutrecht.nl >> www.collectieutrecht.nl >> www.collectieutre
Elk object op de site is voorzien van kwalitatief hoog-
waardig beeldmateriaal en een levendige toelichting.
Ook zijn er een heleboel leuke extra’s bij de objecten
te lezen, zoals recepten, gedichten, liedjes, anekdotes,
weetjes en fragmenten uit brieven, dagboeken en oog-
Willem V. Bij een ander object is weer extra informatie
over de herkomst, restauratie of vindomstandigheden
te lezen. Bij elk voorwerp is een link naar de ‘verbin-
dende’ verhalen of naar een ander object aangebracht
en ook is er een verwijzing naar de instelling waar het
zich bevindt. De moeilijke termen in de teksten wor-
den nader toegelicht via pop-ups. En voor wie na een
bezoek aan de site meer wilt weten van een onder-
werp, kan bij elk thema een blik werpen op de litera-
tuurlijst.
Lancering
De afgelopen maanden is de laatste hand gelegd aan
de eerste vier thema’s waarmee de website van start
zal gaan: Romeinen in Utrecht; Utrecht, kern van de
kerstening; Het rijke Utrechtse buitenleven en Fransen
in Utrecht. In de toekomst wil het Erfgoedhuis Utrecht
steeds nieuwe thema’s toevoegen. Omdat nog niet alle
instellingen op de site zijn vertegenwoordigd, wordt op
korte termijn begonnen met thema’s die de rest van de
Utrechtse erfgoedinstellingen zullen dekken.
Inmiddels heeft fotograaf Cees de Jonge alle voorwer-
pen gefotografeerd en ontwierp bureau IJsfontein een
prachtige site. Dit ontwerp is in samenwerking met
technisch bureau Q42 van een overzichtelijke (database)-
structuur voorzien. Hierdoor is er de mogelijkheid uit-
gebreid te zoeken binnen de site.
Op 6 oktober gaat www.collectieutrecht.nl officieel on
line. De presentatiemiddag wordt opgeluisterd door
een toespraak van de Utrechtse Gedeputeerde voor
Cultuur, de heer Van Bergen en enkele lezingen over
erfgoed en websites.
Uiteraard hopen wij dat alle erfgoedinstellingen hun
bezoekers straks willen attenderen op deze verrassen-
de site: want een bezoek aan de één kan leiden tot een
bezoek aan de ander. Verwijs dus door naar de site en
getuigenverslagen. Zo staat bij een Romeinse kookpot naar andere erfgoedinstellingen, want het verhaal over
een eigentijds recept voor een stoofpotje en vergezelt de provincie Utrecht volg je tenslotte overal! •
het liedje Hop Marjanneke een portret van Prins Voor meer informatie kunt u terecht bij het Erfgoedhuis Utrecht: Marianne de Rijke, Marie Baarspul en Dorien Wijstma
a f b e e l d i n g l i n k s : P o r t r e t v a n P e t r u s v a n O o s t h u i j s e ,
d o o r J . J . L o o s e , 1 8 1 0 . C o l l e c t i e Ve r e n i g i n g H e n d r i c k
d e K e y s e r, A m s t e r d a m . Va n O o s t h u i j s e – e i g e n a a r v a n
d e b u i t e n p l a a t s S p a r r e n d a a l – m a a k t e r o n d 1 8 0 5 o p
s l i m m e w i j z e g e b r u i k v a n d e a a n w e z i g h e i d v a n h e t
k a m p Z e i s t b i j A u s t e r l i t z .
a f b e e l d i n g b o v e n : T h e e b u s t e r h e r i n n e r i n g v a n
d e t e r u g k e e r v a n W i l l e m v a n O r a n j e , 178 7- 179 9 .
C o l l e c t i e M u s e u m F l e h i t e , A m e r s f o o r t . T i j d e n s d e
F r a n s - B a t a a f s e t i j d ( 174 5 - 1 8 1 3 ) v o e r d e n v o o r - e n
t e g e n s t a n d e r s v a n S t a d h o u d e r W i l l e m V e e n w a r e
b e e l d o o r l o g . D e z e t h e e b u s w a s e e n p r o d u c t v a n d e
v o o r s t a n d e r s v a n O r a n j e .
1 8 g m k w a d r a a t n u m m e r 3 h e r f s t 2 0 0 4 1 9

W i l l e m k e L a n d m a n
Startpunt voor zoekacties
Naast ‘Collectie Utrecht’ draait er nog een tweede
internet-project binnen het Erfgoedhuis, ‘Erfgoed
Utrecht Online’. Het is in dit blad al eerder gezegd;
de beide ICT-projecten Erfgoed Utrecht Online en
Collectie Utrecht zijn innig verweven, als schering
en inslag. Zoals ‘Collectie Utrecht’ de etalage is voor
Stichts erfgoed, zo vormt ‘Erfgoed Utrecht Online’
het portaal; een verwijzende website waar de bezoeker
snel en gemakkelijk zijn weg vindt naar het provincie-
brede erfgoed. Anders dan bij ‘Collectie Utrecht’, waar
je in de verhalen op de site zelf zoekt, vormt de portal
het startpunt om op de sites van ándere organisaties
te zoeken.
Samenwerking van start
Erfgoed Utrecht Online >>
Om de bezoeker goed van dienst te kunnen zijn, is
het belangrijk dat de Utrechtse erfgoedinstellingen
samen afspraken maken over de wijze waarop ze
erfgoedobjecten onder de aandacht willen brengen.
Tenslotte bepaalt dat voor een groot deel welke zoek-
resultaten de portal straks kan tonen. Daarom buigen
sinds mei van dit jaar een aantal erfgoedgroeperingen
zich over de beste aanpak. Zo moeten we het eens
worden over de zoekmethode op de portal, de tech-
nische standaarden die we hanteren, de aansluiting
bij landelijke erfgoedinitiatieven, en nog veel meer.
>> Erfgoed Utrecht Online >>
Webportal Erfgoed Utrecht Online
nadert voltooiing
Wiel uitvinden
In de pilotfase van Erfgoed Utrecht Online doen een
beperkt aantal instellingen mee. Deze organisaties
vinden als het ware het wiel uit voor hun collega-
instellingen. Het gaat onder meer om Het Utrechts
Archief, Museum Flehite Amersfoort, het Utrecht
Project (Universiteit van Utrecht), Stichting Stichtse
Geschiedenis, Centraal Museum, Universiteitsmuseum,
Zeister Historisch Genootschap, Stichts-Hollandse
Historische Vereniging, Historische Kring Tussen Rijn
en Lek, Stichting De Utrechtse Molens en Utrechts
Archiefnet. Een aantal van deze instellingen partici-
peert ook in ‘Collectie Utrecht’; dit komt de samen-
werking tussen beide websites alleen maar ten goede.
Portal eind 2004 voltooid
Op dit moment zitten we midden in het bouwproces.
Het Utrechtse webbureau ‘ab-c media’ is aangezocht
om de vormgeving en de techniek achter de portal te
realiseren. Eind december 2004, dus een paar maanden
na ‘Collectie Utrecht’, is de portal klaar voor lancering
op het wereldwijde web. In het volgende nummer van
GM 2 kunt u alles lezen over het resultaat van het
samenwerkingsproject ‘Erfgoed Utrecht Online’. •
Voor meer informatie kunt u contact opnemen met de
projectgroep ‘Erfgoed Utrecht Online’, tel. (030) 234 3880
W i e s t r a k s o p d e p o r t a l z o e k t , k r i j g t z o ’n
p a g i n a m e t t r e f f e r s t e z i e n . H e t e r f g o e d
v a n a l l e r l e i i n s t e l l i n g e n w o r d t o v e r z i c h t e -
l i j k o p e e n r i j t j e g e z e t .
2 0 g m k w a d r a a t n u m m e r 3 h e r f s t 2 0 0 4
C . A . v a n K a l v e e n
Van kleine kapittels en
grote kloosters
B l a d z i j d e u i t h e t o u d s t e o f e e r s t e c a r t u l a r i u m v a n h e t k a r t u i z e r k l o o s t e r N i e u w l i c h t ,
a a n g e l e g d c a . 1 4 0 7 ( i n v. n r. 1 , f . 1 9 r ) .
In de late Middeleeuwen waren er in en om de stad Utrecht talrijke kloosters. Ook de ande-
re steden in het Sticht telden ieder één of meer van deze instellingen. Bij de Reformatie
eind zestiende eeuw werden alle mannenkloosters opgeheven en de vrouwenkloosters
omgevormd tot protestantse conventen van ongehuwde dames, zogenaamde jufferen. De
grootste, oudste en deftigste van al die kloosters kwamen met hun rijkdommen in bezit en
onder bestuur van de Staten van Utrecht, de soevereinen van het Utrechtse gewest.
Nadat begin zeventiende eeuw de laatste katholieke
broeders en zusters van deze conventen waren over-
leden, stelden de Staten voor elk van deze instellin-
gen een eigen rentmeester aan, die uit de inkomsten
van de voormalige kloostergoederen de uitkeringen
voor de jufferen betaalden. Bij de mannenkloosters
werden deze inkomsten volledig aangewend voor de
salariëring van predikanten en leerkrachten op het
platteland en voor rentebetalingen en aflossingen van
de oorlogsleningen en andere leningen van de Staten.
2 1

J a c o b v a n A b c o u d e e n G a a s b e e k ( 1 4 0 0 - 1 4 5 9 ) , s t i c h t e r v a n h e t k l o o s t e r M a r i ë n b u r g t e S o e s t . Te k e n i n g v a n
e e n v e n s t e r u i t d e D o m k e r t e U t r e c h t w a a r o p t e v e n s d e w a p e n s v a n h e t g e s l a c h t Va n A b c o u d e , a f k o m s t i g u i t
d e M o n u m e n t a p a s s i m i n t i m p l i s a c m o n a s t e r i i s Tr a j e c t i n a e u r b i s a t q u e a g r i i n v e n t a v a n A e r n o u t v a n B u c h e l ,
c a . 1 6 1 5 . H U A , c o l l e c t i e B i b l i o t h e e k . D e M o n u m e n t a v a n A e r n o u t v a n B u c h e l .
De archieven van deze door de Staten bestuurde
kloosters, ook wel aangeduid als de Statenconventen,
berusten al sedert de negentiende eeuw bij het Rijks-
archief Utrecht en tegenwoordig bij Het Utrechts
Archief. Wie deze archieven wilde raadplegen, was
lange tijd aangewezen op de in 1905 verschenen
Catalogus van de archieven van de kleine kapittelen en
kloosters van de hand van J. de Hullu en S.A. Waller
Zeper. Sinds 1975 zijn de in deze Catalogus beschre-
ven archieven echter stuk voor stuk aan een herinven-
tarisatie onderworpen, waarbij een vollediger en meer
gedetailleerde beschrijving werd beoogd. Dit heeft
geresulteerd in de publicatie van tal van nieuwe
inventarissen in de reeks gedrukte inventarissen van
het Rijksarchief Utrecht (nrs. 1, 8, 19 en 85) en later in
de serie Toegangen van Het Utrechts Archief, waarin
twee jaar geleden de inventaris van de archieven van
de vijf adellijke vrouwenkloosters verscheen (nr. 5).
Inmiddels zijn ook de inventarissen van de zes laatste
deelarchieven uit het grote conglomeraat van de
archieven van de Statenconventen voltooid, te weten die
van het kapittel van Ter Horst bij Rhenen en het kapittel
van Montfoort, alsmede de archieven van het kartuizer-
klooster Nieuwlicht bij Utrecht, het tertiarissenklooster
St. Agnes te Rhenen (St. Agnietenklooster), het domini-
canessenklooster St. Maria Magdalena te Wijk bij Duur-
stede en het brigittenklooster Mariënburg te Soest.
Gebundeld in één verzamelinventaris zullen deze inven-
tarissen in de maand september van dit jaar verschijnen
als deel 6 van de eerder genoemde reeks.
Afgezien van het archief van het klooster Nieuwlicht
zijn deze archieven van de genoemde instellingen
maar zeer ten dele bewaard gebleven. Wel resteren
van vrijwel alle genoemde kloosters een of meer, vaak
zeer fraai uitgevoerde cartularia. Waar de oorspronke-
lijke akten doorgaans niet zijn overgeleverd, zijn deze
cartularia van grote waarde voor de onderzoeker.
Dankzij de uitvoerige specificaties in de bijlagen kan
deze nu gemakkelijk in de inhoud daarvan doordrin-
gen. Behalve als bron voor genealogisch onderzoek
zijn deze archieven ook van grote waarde voor onder-
zoek op het terrein van de nederzettings- en omge-
vingsgeschiedenis. Zo bieden de archieven van de
kloosters te Rhenen, Wijk en Soest talrijke gegevens
over het Kromme Rijngebied, de Neder-Betuwe en de
Eemvallei.
Kapittels
De genoemde zes instellingen hebben een uiteenlo-
pend karakter en liggen geografisch verspreid over de
K a s t e e l Te r H o r s t . Te k e n i n g
d o o r L . P. S e r r u r i e r, c a . 173 0 .
H U A , c o l l e c t i e B e e l d .
H e t p o o r t g e b o u w e n d e b o e r d e r i j v a n h e t
v o o r m a l i g k a r t u i z e r k l o o s t e r N i e u w l i c h t
a a n d e t e g e n w o o r d i g L a a n v a n C h a r t o i s e
t e U t r e c h t . Fo t o R M D , 1 9 5 8 .
provincie. Twee ervan zijn kapittels, dus colleges van
het officiële dagelijkse koorgebed van de katholieke
kerk. Het oudste van de twee betreft het in 1344 opge-
richte kapittel van de kapel van het bisschoppelijk kas-
teel Ter Horst beoosten Rhenen. Het kapittel bestond
uit 4 à 5 kanunniken. Na de verwoesting van het kas-
teel en de kapel in de oorlog met Gelderland in 1527-
1528 raakten de kanunniken verspreid over verschillen-
de locaties in het Sticht. Zo fungeerde een van hen als
aalmoezenier van de Utrechtse dwangburcht Vreden-
burg. In de loop van de zeventiende eeuw werden de
bezittingen van dit kleine kapittel door de Staten van
Utrecht verkocht en maakten zij van de opbrengst een
beleggingsfonds ten behoeve van enkele begunstig-
den, hetgeen tevens het einde van de zelfstandige
archivering betekende.
Het tweede kapittel werd kort vóór 1400 gesticht in
de kerk van de stad Montfoort. Als kanunniken van
dit kapittel fungeerden de pastoor van de kerk, die
als deken van het convent optrad, en de dertien
vicarissen die aan de altaren van de kerk waren ver-
bonden. Deze kanunniken worden ook wel aangeduid
als memorieheren, omdat hun godsdienstoefeningen
primair waren bestemd voor de zielenrust van de
D e o v e r b l i j f s e l e n v a n k a s t e e l Te r H o r s t .
Te k e n i n g d o o r L . P. S e r r u r i e r n a a r P r o n k , 173 2 .
H U A , c o l l e c t i e B e e l d .
E e r s t e b l a d z i j d e v a n d e
o p r i c h t i n g s k r o n i e k v a n
h e t k a r t u i z e r k l o o s t e r
N i e u w l i c h t ( i n v. n r. 4 , f . 1 r )
begunstigers van de kerk. Die middeleeuwse begun-
stigers staan met uitvoerige opgaven van hun schen-
kingen geregistreerd in het kostbare Memorieboek,
het kernstuk van het Montfoortse kapittelarchief.
De Staten van Utrecht wisten uiteindelijk alle rechten,
goederen en benoemingen over te nemen van de
plaatselijke burggraaf, de stad Montfoort en het kapit-
tel zelf. De Staten lieten het college uitsterven, waarna
het kapittel werd gereduceerd tot een beheerskantoor
van de bezittingen en landerijen te Montfoort en
omgeving (Willeskop, Heeswijk etc.). Naast gegevens
over de goederen van het kapittel zijn in dit archief
(dat zelfs nog stukken uit de negentiende eeuw bevat)
ook aardige gegevens te vinden over pastoors, predi-
kanten, vicarissen en schoolmeesters van Montfoort
omstreeks 1600 en over het onderhoud van kerk en
toren in de achttiende eeuw.
Chartroise
Pièce de résistance van de binnenkort te verschijnen
verzamelinventaris vormt de inventaris van het archief
van het kartuizerklooster Nieuwlicht bij Utrecht, in de
volksmond ‘Chartroise’ genoemd. Het archief is tame-
lijk volledig bewaard gebleven. Behalve persoonsgege-
vens over talloze begunstigers die in en rond het
2 2 g m k w a d r a a t n u m m e r 3 h e r f s t 2 0 0 4 2 3

G e z i c h t o p d e s t a d R h e n e n , m e t
i n h e t m i d d e n d e S t . C u n e r a k e r k .
F r a g m e n t v a n e e n k a a r t v a n d e
Ve l u w e , 1 5 5 2 . H U A , c o l l e c t i e B e e l d
( o r i g i n e e l i n R A G e l d e r l a n d ) .
G e z i c h t o p d e s t a d M o n t f o o r t m e t
d e k e r k v a n S t . J a n E v a n g e l i s t .
G r a v u r e d o o r S . v a n L a m s w e e r d e ,
c a . 170 0 . H U A , c o l l e c t i e B e e l d .
klooster begraven werden, vindt men hier in ruime
mate gegevens over de landerijen van het klooster
B i d d e n d e k a r t u i z e r m o n n i k . Z i j p a n e e l v a n e e n d r i e -
l u i k m e t G e t h s e m a n e , d o o r J a n v a n S c o r e l , c a . 1 5 3 5 .
Ve r m o e d e l i j k h e e f t d i t d r i e l u i k a l s a l t a a r s t u k b o v e n
h e t h o o f d a l t a a r v a n d e k e r k v a n h e t k a r t u i z e r k l o o s t e r
N i e u w l i c h t g e h a n g e n . Fo t o M u s e u m H e t C a t h a r i j n e c o n v e n t
U t r e c h t .
met hun pachters en huurders sedert 1392, het stich-
tingsjaar van het klooster, of zelfs nog daarvóór. Het
klooster werd gesticht en voortdurend begunstigd
door leden van de adellijke familie Van Abcoude en
Gaasbeek, die overigens ook nauw betrokken waren
bij de stichting van de vrouwenkloosters in Soest en
Wijk bij Duurstede.
Het archief bevat ook interessante informatie over de
bedijkingen, het polderbeheer en de akkerbouw onder
leiding van de kartuizermonniken, niet alleen in het
Sticht maar ook ver daarbuiten, zoals op het eiland
Putten en de Hoeksche Waard, met name voor de peri-
H e t k a r t u i z e r k l o o s t e r
N i e u w l i c h t b i j U t r e c h t .
Te k e n i n g d o o r L . P.
S e r r u r i e r n a a r e e n o u d e r e
t e k e n i n g u i t 1 6 3 5 , c a . 173 0 .
H U A , c o l l e c t i e B e e l d .
D e ‘ M u n n i k e n b o o m ’, e e n
o u d e l i n d e , s t o n d t o t
1 8 5 1 i n d e t u i n v a n h e t
v r o e g e r e k a r t u i z e r k -
l o o s t e r. U t r e c h t s e k i n -
d e r e n w e r d v e r t e l d d a t
h u n b r o e r t j e s e n z u s j e s
u i t d e z e h o l l e l i n d e -
b o o m k w a m e n . E r w a s
z e l f s e e n l i e d j e v o o r d e
b a b y ’s : ‘ P l u k m i j n p l u k
m i j n ’ k z a l a l l e d a g e n
z o e t z i j n ’. H U A c o l l e c t i e
B e e l d ( A t l a s C o e n e n v a n
’s - G r a v e s l o o t ) .
ode van het herstel na de St. Elizabethvloed, de grote
Nederlandse overstroming van 1421. Dichter bij huis
hadden de Utrechtse kartuizers uitgestrekte veengebie-
den in eigendom, ontginning en exploitatie in en rond
Veenendaal, dus tussen Renswoude en Rhenen.
Vrouwenkloosters
Het St. Agnietenklooster te Rhenen dateert van
omstreeks 1388. Het behoorde tot de stichtingen van
de zusters van het Gemene (gemeenschappelijke)
Leven, die zich kenmerkten door hun gerichtheid op
praktische vroomheid en boetvaardigheid. Zij maakten
deel uit van de door Geert Grote geïnitieerde beweging
van de Moderne Devotie. De nonnen, onder wie nogal
I n t e r i e u r v a n h e t k o o r e n d e z i j k a p e l l e n v a n d e k e r k
v a n S t . J a n E v a n g e l i s t , v ó ó r d e R e f o r m a t i e h e t d o m e i n
v a n h e t k a p i t t e l v a n m e m o r i e h e r e n . Te k e n i n g , a n o n i e m ,
a c h t t i e n d e e e u w. H U A , c o l l e c t i e B e e l d .
O v e r z i c h t v a n h e t k l o o s t e r t e r r e i n
v a n h e t S i n t A g n i e t e n c o n v e n t .
R e c o n s t r u c t i e d o o r F. G a a s b e e k .
U i t : M . A . v a n d e r E e r d e n -Vo n k
e . a . , W i j k b i j D u u r s t e d e 7 0 0 j a a r
s t a d ( H i l v e r s u m 2 0 0 0 ) .
G e z i c h t o p d e s t a d W i j k b i j D u u r s t e d e . R e c h t s v a n d e k e r k
v a n S t . J a n B a p t i s t d e k e r k v a n h e t S t . A g n i e t e n k l o o s t e r.
K o p e r g r a v u r e , c i r c a 1 6 2 0 . H U A , c o l l e c t i e B e e l d .
wat weduwen, waren afkomstig uit de hogere kringen
van Rhenen en omgeving, soms ook uit de Betuwe.
De invloed van de stad op dit slotklooster was groot.
Opmerkelijk waren de onderaardse gangen van het
klooster naar de St. Cunerakerk en naar de boerderij
en schuren aan de overkant van de straat waaraan
het klooster was gelegen.
Tien jaar later dan in Rhenen, namelijk in 1398, werd
ook in Wijk bij Duurstede een vrouwenklooster gesticht:
het St. Maria Magdalenaklooster. Het betrof een
dominicanessenklooster met koorzusters voor religi-
euze taken en een kleinere groep lekenzusters voor
de meer huishoudelijke taken. Velen van hen waren
afkomstig uit de adellijke of betere burgerfamilies.
O P E N DAG I N H E T U T R E C H TS A R C H I E F
Zaterdag 30 oktober van 10.00 tot 16.00 uur
‘Archieven in de etalage’, zo was de titel van een rap-
port dat in 2000 verscheen en dat vooral gericht was
op de publieksgerichte activiteiten van de archief-
diensten in Nederland. Sindsdien zijn er vele andere
rapporten over datzelfde thema verschenen, maar de
teneur was overal dezelfde: er ligt zoveel prachtig
materiaal in de depots en de archiefdiensten kun-
nen zoveel hulp bieden, maar er wordt nog te weinig
gebruik van gemaakt. En dus is de opdracht: zorg dat
je zichtbaar wordt in het culturele leven van de stad
en van de provincie.
Dat kan door inventarissen en bronnen op internet te
brengen en zo de toegang tot het archiefmateriaal te
vereenvoudigen; dat kan door onderzoeksgidsen uit te
geven die de gebruiker een steun in de rug bieden bij
een onderzoek en dat kan ook door mee te werken
aan exposities die door andere culturele instellingen
gerealiseerd worden of door zelf exposities te maken
en door zoveel mogelijk zichtbaar te zijn en mensen te
attenderen op je bestaan.
Daarom was Het Utrechts Archief een van de eerste
instellingen om de eigen Nieuwsbrief op te heffen en
mee te doen met G M 2 onder het motto: samen zijn we
2 4 g m k w a d r a a t n u m m e r 3 h e r f s t 2 0 0 4 2 5
zijn sterk.
Dat is ook de reden waarom Het Utrechts Archief mee
doet met de landelijke Open Archievendag op 30 okto-
ber. Het landelijke thema is Archiefschatten, maar in
Utrecht willen wij die dag de schijnwerper richten op
de 750-jarige gotische Dom. Dat is toch Utrechts groot-
ste en zichtbaarste schat, waarover in de archiefdepots
veel materiaal te vinden is, zoals bijvoorbeeld de akte
van bisschop Hendrik van Vianden uit 1253 die het
mogelijk maakte dat de Dom gebouwd werd. Tevens zal
in de studiezaal een internetcafé geopend zijn, zal een
aantal oude films te bekijken zijn en is het mogelijk
een kijkje achter de schermen te werpen bij de restau-
ratieafdeling en de Fotodienst.
U bent van harte welkom.
Het lag in het stadsdeel waar nu de katholieke kerk
met bijbehorende gebouwen staat. Heel anders was
het karakter van het klooster Mariënburg te Soest, dat
omstreeks 1457 werd gesticht in het centrum van het
dorp, niet ver van de kerk. Het klooster behoorde tot
de orde van St. Brigitta. Het complex bestond uit twee
gebouwen, één voor vrouwen (veruit het grootst in
aantal) en één voor mannen. Beide vleugels waren
gescheiden, verbonden zo men wil, door de kapel.
De leiding over het klooster berustte bij de abdis.
Van al deze kloosters is bijna niets meer over. Alleen
het poortgebouw van het kartuizerklooster Nieuwlicht
is heden ten dage nog te vinden vlakbij de Marnixlaan,
niet ver van de Laan van Chartroise te Utrecht. •

M a a r t e n L e m m e n s
aktief www.heemschut.nl/utrecht
Heemschut
Voorkom spijt meldt op tijd!
Zoals u in eerdere nummers heeft kunnen lezen, krij-
gen we vaak post van mensen die ons melden dat er
in hun omgeving een stukje cultuur of natuur wordt
bedreigd. Geen vrolijke berichten, maar toch zijn we
er blij mee. Om ons beschermingswerk goed te kun-
nen doen, is dergelijke informatie namelijk onontbeer-
lijk. Hoe beter, en vooral ook hoe eerder we op de
hoogte zijn, des te doeltreffender kunnen we ingrijpen.
Het komt nogal eens voor dat we berichten krijgen die
we haast als noodkreten kunnen betitelen. De inhoud
daarvan kan ruwweg worden samengevat met: ‘we
hebben al tevergeefs van alles geprobeerd, zou
Heemschut nog iets kunnen doen?’. Helaas is het in
een zo laat stadium ook voor ons vaak moeilijk om
nog iets te bereiken; als de ambtelijke molens zich
eenmaal in beweging hebben gezet, is het vaak moeilijk
om ze weer stil te leggen.
Het is goed dat de overheid, wanneer er bijvoorbeeld
discussie ontstaat over een bouwproject waarbij
monumenten in het gedrang dreigen te komen, er
vaste procedures op na houdt om zo’n discussie in
goede banen te leiden. Zowel de burger als de over-
heid en projectontwikkelaars kunnen hun standpun-
ten naar voren brengen en beslissen of en hoe een
bepaald project doorgang kan vinden. Bij dergelijke
discussies is Heemschut vaak ook betrokken, maar
niet altijd zo bijtijds als wij graag zouden willen.
Simpel gezegd: hoe eerder wij mee kunnen praten,
hoe meer we kunnen bereiken.
Daarom willen we alle monumentenminnaars op het
hart drukken: aarzel niet om ons zo vroeg mogelijk te
waarschuwen. Natuurlijk juichen we het van harte toe
wanneer u zelf op de barricaden klimt, maar wanneer
u onze hulp wilt inroepen, kunt u er nooit vroeg genoeg
mee beginnen. Des te meer kans dat wij nog een zin-
volle bijdrage kunnen leveren.
(Her)gebruik van historische panden
Als Heemschut ijveren we voor het behoud van histo-
risch waardevolle panden, dat is bekend. Een dilemma
dat hierbij nogal eens opduikt is: hoe maak je een oud
gebouw weer nuttig en functioneel, zonder dat het
karakter daarvan wordt aangetast? Vooral als een
gebouw een totaal andere functie krijgt dan waarvoor
het oorspronkelijk is gebouwd, kan dat stof voor dis-
cussies opleveren.
Een mooi voorbeeld is het elders in dit blad beschre-
ven geval in Vreeland. Kun je een kerk zomaar ombou-
wen tot woon- of bedrijfsruimte zonder dat daardoor
zijn karakter verdwijnt? Als het alternatief verval en
verwaarlozing is, lijkt verbouwing vaak nog het minst
van twee kwaden. Maar wat als de kenmerken die een
gebouw zijn karakter geven daardoor dreigen te ver-
dwijnen, is verbouwing dan nog zo aantrekkelijk?
Op dergelijke vragen valt geen eenduidig antwoord
te geven, en dat houdt het beschermingswerk van
Heemschut ook levendig. Er is altijd ruimte voor
overleg en discussie, en per geval moet worden
beslist hoe we er als Heemschut over denken en hoe
we gaan optreden. Daarbij staan we altijd open voor
andere opvattingen en denkbeelden, maar blijven we
standvastig als we eenmaal een standpunt hebben
2 6 g m k w a d r a a t n u m m e r 3 h e r f s t 2 0 0 4 2 7
ingenomen.
In kort bestek
Kamerik
Onlangs maakte het waterschap bekend dat het
plannen heeft om de Kamerikse Wetering te gaan uit-
baggeren en de vervuilde bagger achter een beschoei-
ing in de oevers te storten. Het karakter van de wetering,
dat eeuwenlang vrijwel onaangetast is gebleven, zal
hierdoor ernstig worden verstoord. Heemschut heeft
hier, samen met veel andere belangstellende organisa-
ties, tegen geprotesteerd. Met succes: vooralsnog zijn
de werkzaamheden gestaakt. Natuurlijk blijven we de
zaak in de gaten houden.
Het gemeentebestuur van Kamerik staat mogelijk ook
het aanleggen van een tijdelijk baggerdepot door het
waterschap toe. Dit depot blijkt gepland op de oever-
wal van de Rijn, op een zichtlocatie, op een terrein pal
naast twee archeologisch waardevolle locaties van 13e-
eeuwse versterkte woningen. Het bodemarchief van
bijvoorbeeld oude slotenpatronen gaat hierdoor verlo-
ren. Het waterschap is bereid hierover met ons in
gesprek te gaan. •
Wilt u reageren, dan kunt u schrijven naar onze secretaris, dhr. H. Kuiper, Mijzijde 49, 3471 GP, Kamerik of mailen naar kuiper.duijnker@wxs.nl.
Of bezoek onze website op www.heemschut.nl/utrecht U kunt ook bellen naar ons landelijk kantoor op 020- 622 52 92.

J a c q u e l i e n Vr o e m e n
E d w i n M a e s
‘Kerken
doen mij wat’
Inmiddels staan elk jaar rond de 150 vrijwilligers
gedurende tien weken in elf kerken klaar om belang-
stellenden te ontvangen, rond te leiden en van infor-
matie te voorzien: ongeveer 35.000 bezoeken in
totaal.
Kerken Kijken is ondergebracht bij de STABU,
Stichting Archeologie en Bouwhistorie van de stad
Utrecht. Deze stichting is verantwoordelijk voor zowel
Kerken Kijken als Open Monumentendag (die altijd
valt op de laatste dag van Kerken Kijken). De feitelijke
uitvoering wordt gedaan door een professioneel
bureau, dat hiervoor betaald krijgt. Alle anderen:
gidsen, werkgroepleden, teamleiders, stellen zich
tevreden met een onkostenvergoeding.
GM 2 ging op bezoek bij vrijwilliger Ingrid den Daas
(58), teamleider/gids in de Lutherse Kerk en lid van
de werkgroep Kerken Kijken Utrecht. Zij woont in een
statig pand in de oude binnenstad, vlak bij ‘haar’ kerk.
Hoe word je gids bij Kerken Kijken?
‘Ikzelf heb in 2001 gereageerd op een advertentie
in het Stadsblad en ben begonnen als gids in de
Lutherse Kerk. Het jaar daarop werd ik teamleider
in deze kerk. En nu doe ík als werkgroeplid zélf de
intake-gesprekken met aankomende vrijwilligers; elk
jaar hebben we een stuk of 25 nieuwe gidsen nodig.
Meestal melden zich wat oudere mensen aan, die
vaak net gestopt zijn met werken of binnenkort gaan
stoppen. De nieuwe gids krijgt een uitgebreide
informatiemap over de kerk: over het gebouw en het
geloof. Wij hebben een introductieprogramma van
twee dagen, de eerste dag krijgen alle gidsen een
inhoudelijk programma, een lezing bijvoorbeeld door
een museumconservator en een historische rondlei-
ding. De tweede dag krijgen de nieuwe gidsen een
training gidsvaardigheden van de gidsen van de
Domkerk, en de wijkagent geeft instructie hoe je met
moeilijke mensen om kunt gaan. Een nieuwe gids
gaat dan meestal als derde gids mee om ingewerkt
te worden. Het duurt wel een paar jaar voor je een
gebouw echt goed ‘in je vingers hebt’, zeker omdat je
gedurende tien weken maar één keer per week gidst;
mede hierdoor blijven de gidsen bijna altijd een lange-
re periode in hun ‘eigen’ kerk. Maar ook de onderlinge
gezelligheid speelt hierbij een rol.’
Hoe gaat het gidsen in de praktijk in zijn werk?
‘Gemiddeld heeft een kerk 15 gidsen, en per dag staan
er twee, of in de grote kerken, drie gidsen. Je bent
geen rondleider die een standaard rondleiding
afdraait, je gaat naar de mensen toe, begroet ze, als
mensen interesse hebben in informatie neem je ze
mee en ga je vertellen. Er zijn ook mensen die zelf
willen kijken en met vragen naar je toe komen, en
anderen willen een half uurtje het gebouw ondergaan
en gaan zitten. Je kunt ook informatie op papier mee-
geven. Het is handig als je Frans, Duits en Engels
spreekt maar het is geen must, want we hebben boek-
jes liggen in die talen en in het Spaans en Italiaans.
Op het ogenblik krijgen we ook mensen uit Oost-
Europa, uit de Oekraïne, Tsjechië, Slowakije, Rusland,
Polen, die spreken vaak wel Engels. Ruim 10 procent
van de bezoekers komt uit het buitenland. Vorig jaar
kwamen in de Lutherse kerk nogal wat studenten die
hier op kamers wonen. Dat druppelt dan zo’n beetje
Al 22 jaar lang is een groot deel van de Utrechtse binnenstadskerken in de zomermaanden geopend
voor publiek. Kerken Kijken Utrecht, dit jaar van 6 juli t/m 11 september, is in 1982 begonnen op
initiatief van de toenmalige directeur van de VVV. Het leek haar aardig als al die mooie kerken, deels
met belastinggeld gerestaureerd, zouden worden opengesteld voor het grote publiek.
Interview met Ingrid den Daas, gids bij Kerken Kijken
f o t o ’s l i n k s b o v e n : I n g r i d i n d e
d e u r o p e n i n g v a n ‘ h a a r ’ L u t h e r s e
k e r k i n d e H a m b u r g e r s t r a a t . D e
L u t h e r s e K e r k w a s o o r s p r o n k e -
l i j k e e n k a p e l , b e h o r e n d b i j h e t
n o n n e n k l o o s t e r v a n h e t A b r a h a m
D o l e k l o o s t e r e n g e w i j d a a n d e
H e i l i g e U r s u l a . D i t w a s i n 1 4 1 2
g e s t i c h t d o o r A b r a h a m D o l e , e e n
r i j k U t r e c h t s b u r g e r ( d e s t r a a t
a c h t e r d e k e r k h e e t d e A b r a h a m
D o l e s t e e g ) . S i n d s d e R e f o r m a t i e
w a r e n a l l e e n k e r k d i e n s t e n v a n
H e r v o r m d e n t o e g e s t a a n , m a a r
i n d e a c h t t i e n d e e e u w w e r d h e t
b e l e i d h i e r o m t r e n t v e r s o e p e l d .
I n 174 3 k r e e g d e L u t h e r s e
g e m e e n s c h a p d e v o o r m a l i g e k a p e l ,
d i e z i j u i t b r e i d d e n m e t t w e e h u i z e n
a a n d e s t r a a t k a n t , m e t d a a r v o o r
é é n v o o r g e v e l . D e L u t h e r s e k e r k
z a g e r d a a r d o o r v a n b u i t e n a f n i e t
d u i d e l i j k a l s e e n k e r k g e b o u w
u i t . I n g r i d k r i j g t n u r e g e l m a t i g
b e z o e k e r s u i t d e s t a d , d i e z e g -
g e n : ‘n o o i t g e w e t e n d a t h i e r
e e n k e r k z a t ! ’ D e ‘v e r m o m m i n g ’
v a n d e k e r k w e r k t b l i j k b a a r n o g
s t e e d s g o e d . f o t o l i n k s : Z i c h t o p
d e d o o p t u i n v a n a f d e m i l i t a i r e
b a n k o p d e g a l e r i j . f o t o b o v e n :
A r t D e c o - z w a a n o p d e b u i t e n m u u r,
s y m b o o l v o o r L u t h e r. I n e n o p
d e k e r k z i j n n o g m e e r z w a n e n
t e v i n d e n , e c h t i e t s o m e e n s a a n
e e n g i d s t e v r a g e n t i j d e n s K e r k e n
K i j k e n !
2 8 g m k w a d r a a t n u m m e r 3 h e r f s t 2 0 0 4 2 9

innen, en met sommige mensen krijg je heel interes-
sante gesprekken.’
Moet je als gids ook goed met mensen om kunnen gaan?
‘Ja, en je moet ook moeilijke situaties aankunnen. Je
hebt met junks te maken, met daklozen, en een kerk
trekt ook wel mensen die psychisch wat minder stevig
in de schoenen staan, dan is het ook prettig om met
zijn tweeën te zijn. Ik heb wel eens bezoekers gehad
waarvan ik dacht, nou... meestal waarschuwen we dan
meteen de andere gids, we gaan er dan op af, leggen
contact; je luistert naar hun verhaal, en wat ik ook wel
eens doe als ik denk: ‘het is wel goed als hij gaat’, dan
blijf ik in beweging, ik loop met hem mee en dan
loods ik hem zo geleidelijk naar de uitgang. Maar voor
mij is het contact met al die verschillende mensen
één van de charmes van het gidsen. Ik vind het ook
aardig om zelf in de binnenstad te wonen en allerlei
soorten mensen tegen te komen. Het is ook heel erg
leuk om mensen mooie onverwachte dingen te laten
zien, waar ze normaliter aan voorbij zouden lopen.
Dat ze de kerk uitgaan met het idee: “goh, dat wist ik
nog niet!’
Contact met de mensen vind je leuk,
wat trekt je aan in kerken?
‘Ik ben geïnteresseerd in cultuurhistorie en in kerk-
gebouwen. Die gebouwen vertellen iets over de
geschiedenis van de stad. En ik hou erg van de
binnenstad, wij wonen hier nu twaalf jaar.
Is Kerken Kijken misschien ook een mogelijkheid
om je eigen omgeving beter te leren kennen?
‘Ja, eigenlijk zou je dat best zo kunnen zeggen... we
hebben 24 jaar in De Meern gewoond, en inderdaad,
ik heb die cultuurhistorische interesse pas echt goed
Kijk ook eens op de website www.kerkenkijken.nl
gekregen vanaf het moment dat we hier kwamen
wonen. Je zou het dus inderdaad verkennen van deze
omgeving kunnen noemen.’
Dus je zou ook gildegids kunnen worden?
‘Nee, ik vind het niet zo aantrekkelijk om midden in
de winter, weer of geen weer, door de stad te lopen
met een groep mensen.’
Heb je nog om andere redenen interesse in kerken,
of is het puur cultuurhistorisch?
‘Zo’n kerkgebouw doet mij altijd wat... hoewel beslist
niet om religieuze redenen hoor!’
Wat doet zo’n gebouw je dan?
f o t o l i n k s : I n g r i d m e t d e
g i d s e n A l i e B e r g e r e n J a a p
K u n s t v o o r d e d o o p t u i n .
f o t o r e c h t s : D e w e z e n b a n k
Dus je gaat niet borduren? ‘Nee, dat zit er niet in!’
‘Wat het mij doet? De Lutherse kerk bijvoorbeeld vind
ik een heel charmant intiem gebouw, heel Duits ook,
er gaat veel warmte van uit. Heel anders dan bijvoor-
beeld de Pieterskerk, die vind ik ook prachtig, vooral
de lichtval, maar wel afstandelijker. Kerken hébben
iets, vaak is dat trouwens het speciale licht. En ook
de achtergrondgedachte: wat beogen mensen nu om
zo’n kerkgebouw neer te zetten, om daar zoveel in te
investeren, mentaal, financieel en ook lijfelijk. Wat
voor sociaal-psychologische factoren zitten daar ach-
ter. Als sociaal wetenschapper vind ik dat boeiend.
Inmiddels ben ik niet meer actief betrokken bij het
arbeidsproces. De tijd om leuke dingen te doen is
nu dus aangebroken. Ik zet me graag ergens voor in
maar het moet ook nut hebben, relevant werk zijn,
niet alleen maar een beetje mezelf bezighouden.
Bovendien, als je niet meer werkt is het ook prettig
om sociaal en intellectueel actief te blijven.’
Dus je gaat niet borduren?
‘Nee, haha, dat zit er niet in.’ •
De Monumentopname
van...
Marja de Jongh, is werkzaam als medewerker
behoud en educatie bij museum Het Rondeel
3 0 g m k w a d r a a t n u m m e r 3 h e r f s t 2 0 0 4 3 1
in Rhenen.
Slopen of bewaren?! Is een actieve werkvorm die de afdeling Cultuur & School van het Erfgoedhuis al enkele
jaren met succes gebruikt in het voortgezet onderwijs. De redactie van GM 2 wil graag weten hoe deze
opdracht uitgevoerd wordt door de mensen die verstand van monumenten (zouden moeten) hebben.
Het meest favoriete monument
Sommige monumenten zijn als som meer dan de afzonderlijke
monumenten. Rhenen, gezien vanaf de Rijnoever, is daar een
voorbeeld van. Jaarlijks bezoeken duizenden mensen te voet of op
de fiets dit ‘museum aan de rivier’: een monument van een eeu-
wen oud vestingstadje langs de Rijn. Echter ‘Het Oude Raadhuis’
en de Cunerakerk, met zijn imposante toren, zijn de enig overge-
bleven werkelijke monumenten. Toch dissoneert het in de Tweede
Wereldoorlog, in een tamelijk sobere plattelandsarchitectuur
(Delftse School), herbouwde centrum niet met deze werkelijke
monumenten.
Zou een monument moeten zijn
Is een natuurreservaat een conservering van een monument?
Mijn inziens is de Grebbelinie in dit spanningsveld beland.
Naast de beroemde, veelvuldig op schildersdoeken en in kronieken
vastgelegde verrichtingen van Tromp en De Ruyter, vormen ook de
zuid-oostelijk gelegen verdedigingswerken van Holland een cultuur-
historisch document. De geschiedenis van de Grebbelinie, een
verzameling van verdedigingswerken en inundatiegebieden, vormt
een afspiegeling van de ontwikkeling van het militair-strategisch en
technologisch denken in Nederland. De vele visies die in de loop
van de tijd tot transformaties van de verdedigingswerken hebben
geleid, vormen een geschiedenis op zich. In een natuurreservaat
dreigen echter, door de ontwikkeling van flora en fauna, de sporen
van deze geschiedenis overwoekerd te worden.
Als dit zou kunnen worden verwijderd
Niet alleen bouwsels, maar ook het cultuurlandschap, vormen
vrij toegankelijke prachtige monumenten. Soms heeft dit geleid
tot juweeltjes van cultuurlandschap, zoals de grens tussen het
gemengd bedrijf van de Gelderse Vallei en de bosbouw op de
Utrechtse Heuvelrug. In dit landschap van beboste hellingen,
akkerbouw en veeteelt, ontwikkelt zich echter gestaag de ‘witte
schimmel’ van de zeer welgestelden. Niet verscholen in het bos,
maar prominent in het oog springend, verschijnen in de bosranden
riante mediterrane villa’s. Het is jammer dat hierbij het bouwver-
gunningstelsel toch vooral een lokaal politieke aangelegenheid is,
waarbij plaatselijke belangen een objectieve afweging vaak in de
weg staan.

F r e d Vo g e l z a n g
3 nieuwe
In de net verschenen Handleiding ‘Laat de geschiedenis van uw
omgeving zien’; komt de naar ik aanneem onbedoeld verkeerd
gespelde term ‘stedenstripper’ voor. Misschien een Freudiaanse
vergissing, een die een aanwijzing geeft voor de gevolgen van
het massatoerisme voor het erfgoed: van je mooie stad blijft
weinig over als er honderdduizenden mensen jaarlijks doorheen
gejaagd worden. Dat is uiteraard ook niet de bedoeling van deze
handleiding die is geschreven om plaatselijke erfgoedinstellingen
als archieven, musea en historische verenigingen, een handvat te
bieden hoe het lokale culturele erfgoed op een goede wijze aan
bezoekers van buiten te presenteren. Er worden veertien vormen
uitgewerkt, variërend van wandelingen, maquettes, videofilms tot
verhalen vertellen. Feitelijk zijn al deze vormen gebaseerd op een-
zelfde inhoud: de verhalen die de achtergrond van al die zichtbare
monumenten en andere overblijfselen vormen. Ook een fiets-
route is tenslotte pas leuk als het meer is dan een opsomming
van ‘u ziet hier links….’. De handleiding benadrukt het maken van
keuzes: het heeft geen zin om alles te willen vertellen. Verstandig
is het, om de unieke elementen die lokaal aanwezig zijn te inven-
tariseren en op basis daarvan een interessant verhaal op te bou-
wen. Vervolgens kan dan de meest geschikte presentatietechniek
worden gekozen. Een bijkomend voordeel is dat niet alle lokaal
aangeboden cultuurhistorische producten dan op elkaar gaan
lijken: juist dat wat uw woonplaats onderscheidt is uitgangspunt.
Een klein terzijde daarbij kan zijn, dat daarmee het gewone dage-
lijks leven van vroeger uit beeld verdwijnt. Maar misschien is uw
woonplaats wel uniek door zijn gewoonheid…
Zeker niet gewoon maar wel geschikt voor toeristen is de Fundatie
van Renswoude, het fraaie Roccocopand aan het einde van de
Utrechtse Lange Nieuwstraat. Dit jaar bestaat die fundatie, die
door een rijke weduwe werd opgericht om begaafde jongelieden
uit het ambachtskinderhuis een vervolgopleiding te bieden, 250
jaar. Dat wordt ondermeer gevierd door een lijvige geschiedenis
van deze en de andere twee, in Delft en Den Haag gelegen fun-
daties, uit te brengen. De Utrechtse fundatie heeft besloten om
een bouwkundige beschrijving van het pand te publiceren. Het
boek, gebaseerd op de uitgebreide nagelaten archieven, waarin
onder meer is bewaard gebleven hoe, door wie, en voor hoeveel
geld de diverse onderdelen zijn gemaakt, biedt een uitgebreide
beschrijving van in- en exterieur, dat voor een flink deel nog in
oorspronkelijke vorm is bewaard gebleven. Bij veel voorwerpen
als klokken, meubels, spiegels maar ook plafonds en gordijnen,
zijn aardige anecdotes opgenomen, die een beeld geven van de
inrichting door de eeuwen heen. Een nadeel van het boek is ech-
ter, dat door de nadruk op de materiële overblijfselen, het gebruik
en de mensen die daar hebben geleefd en gewerkt, niet uit de
verf komt. Dat is waarschijnlijk ook veroorzaakt door de keuze,
om naast dit boek nog een totale geschiedenis van de fundaties
te laten schrijven, maar het zou de verhalen over het gebouw
‘menselijker’ hebben gemaakt.
Menselijk is zeker het boekje over het Driebergse instituut Coolsma,
een bijzondere school die dit jaar haar eeuwfeest viert. De
Driebergse historicus Dick Steenwijk, die al eerder succesvolle
dorpsgeschiedenissen schreef, waarin mensen die voor toeris-
ten aantrekkelijke verhalen willen vertellen over dat deel van
de Utrechtse Heuvelrug zeker zullen putten, dook in het verle-
den van deze christelijke meisjeskostschool, die in het vooral
katholieke Driebergen een aparte plaats innam. De uit Meppel
afkomstige Maria Coolsma betrok een groot huis en vestigde er
meteen een internaat. De school kreeg machtige beschermheren,
onder meer in de persoon van professor A. Noordzij, een belang-
rijke figuur in de totstandkoming van het protestant christelijk
onderwijs. Hij wist te voorkomen dat het internaat na de dood
van Coolsma werd opgeheven door andere lokale coryfeeën te
overtuigen zitting te nemen in een schoolraad en voor een nieuw,
ruimer gebouw te zorgen. Het boek beschrijft de verdere geschie-
denis en sluit af met vele interviews van docenten en leerlingen.
W. Hoekstra, Laat de geschiedenis van uw omgeving zien.
Handleiding voor het ontwikkelen van producten ter bevordering
van het cultuurtoerisme, NCV/KCO (Utrecht 2004)
D. Steenwijk, 100 jaar Coolsma. Jubileumuitgave met de
geschiedenis van bijzonder primair onderwijs in Driebergen-
Rijsenburg, Uitgeverij Kleine Geschiedenis van de Heuvelrug
(Driebergen 2004)
J. de Vries, De Utrechtse Fundatie van Renswoude. Het gebouw,
de inrichting en de inventaris, Stichting Matrijs (Utrecht 2004)