nationale beroepscode - Verpleegkundigen & Verzorgenden ...

HOE gebruik je de beroepscode
Handreiking voor de Nationale Beroepscode van
Verpleegkundigen en Verzorgenden

Inleiding
Het belang van het gebruik van de Nationale Beroepscode
Als verpleegkundige en verzorgende maak je deel uit van een beroepsgroep met een belangrijke
maatschappelijke taak, namelijk de verpleging en verzorging van vaak kwetsbare mensen
met gezondheidsproblemen. Deze taak is door de samenleving als het ware aan verpleegkundigen
en verzorgenden toevertrouwd. Het is belangrijk dat verpleegkundigen en verzorgenden
deze taak op een (ethisch) verantwoorde manier uitvoeren. Met een beroepscode
laat de beroepsgroep zien dat zij dit vertrouwen van de samenleving waard is. De Nationale
Beroepscode van Verpleegkundigen en Verzorgenden geeft de waarden en normen van de
beroepsgroep weer. Daarmee biedt hij de uitgangswaarden voor het handelen van jou als
verpleegkundige of verzorgende. Hij vormt een leidraad voor je professionele handelen.
Ook maakt de Nationale Beroepscode aan de zorgvrager, andere zorgverleners en de samenleving
duidelijk wat zij van jou als verpleegkundige of verzorgende kunnen verwachten en waar
zij jou op kunnen aanspreken.
Het gebruik van de Nationale Beroepscode door verpleegkundigen en verzorgenden draagt zo
bij aan de kwaliteit van zorg. Het is daarom belangrijk dat verpleegkundigen en verzorgenden
de Nationale Beroepscode ook daadwerkelijk gebruiken in de dagelijkse praktijk.
Het stimuleren van het gebruik van de Nationale Beroepscode
De Nationale Beroepscode is alleen van betekenis, indien je als verpleegkundige of verzorgende
weet hoe je zelf de Nationale Beroepscode kunt gebruiken of hoe je hem als team of
Verpleegkundige en/of Verzorgende Adviesraad (VAR) kunt gebruiken in je werk.
Dé plaats om kennis te maken met de inhoud en het gebruik van de Nationale Beroepscode is
het onderwijs. Aangezien de Nationale Beroepscode de waarden en normen van de beroepsgroep
weergeeft, is het belangrijk dat je tijdens je opleiding tot verpleegkundige of verzorgende
al leert om de beroepscode te gebruiken.
Deze uitgave geeft in aparte hoofdstukken suggesties voor het gebruik van de Nationale
Beroepscode door individuele verpleegkundigen of verzorgenden, door teams of VAR's en
bij scholing. Naast deze suggesties is ook een aantal casussen opgenomen, die als oefenmateriaal
kunnen dienen.
Het is niet alleen belangrijk dat je als verpleegkundige of verzorgende de Nationale
Beroepscode gebruikt. Ook op je werk moet het gebruik van de Nationale Beroepscode
bevorderd en ondersteund worden. In deze uitgave vind je daarom ook suggesties hoe je de
Nationale Beroepscode onder de aandacht kunt brengen van je collega’s, leidinggevenden en
directie/Raad van bestuur.
3

Leeswijzer
De hoofdstukken zijn ingedeeld naar activiteiten waarbij of waarvoor je de Nationale
Beroepscode kunt gebruiken:
- Confrontatie met een vraag of casus
- Jouw persoonlijke waarden en normen en die van de beroepsgroep
- Het stimuleren van het eigen nadenken en handelen
- Een afspraak maken over een bepaald onderwerp
- Advisering over beleid
De hoofdstukken ‘Confrontatie met een vraag of casus’ (hoofdstuk 2), ‘Jouw persoonlijke
waarden en normen en die van de beroepsgroep’ (hoofdstuk 3) en ‘Het stimuleren van het
eigen nadenken en handelen’ (hoofdstuk 4) zijn vooral van belang voor individuele verpleegkundigen
en verzorgenden en voor teams.
Het hoofdstuk ‘Een afspraak maken over een bepaald onderwerp’ (hoofdstuk 5) biedt aanknopingspunten
voor een team om tot afspraken te komen. Het kan ook door een VAR gebruikt
worden.
Het hoofdstuk ‘Advisering over beleid’ (hoofdstuk 6) is in eerste instantie van belang voor een
VAR. Ook individuele verpleegkundigen en verzorgenden of teams kunnen dit hoofdstuk raadplegen
als ze een onderwerp onder de aandacht van leidinggevenden willen brengen.
4

Inhoud
Inleiding
Het belang van de Nationale Beroepscode
3
Het stimuleren van het gebruik van de Nationale Beroepscode 3
Leeswijzer 4
1. Opmerkingen vooraf 8
Over de Nationale Beroepscode 8
Over de voorbeelden 9
2. Confrontatie met een vraag of casus 11
Confrontatie met een casus als individuele verpleegkundige of verzorgende 11
Confrontatie met een casus als team 13
3. Jouw persoonlijke waarden en normen en die van de beroepsgroep 26
4. Het stimuleren van je eigen nadenken en handelen 31
5. Een afspraak maken over een bepaald onderwerp 35
6. Advisering over beleid 41
7. Suggesties voor scholing 44
8. Voorbeelden om mee te oefenen 50
9. De Nationale Beroepscode en de instelling 53
10. Meer weten 58
6

1 Opmerkingen vooraf
Over de Nationale Beroepscode van Verpleegkundigen en Verzorgenden
Aandacht voor waarden
De Nationale Beroepscode geeft je de uitgangswaarden voor je handelen. Belangrijke waarden
zijn respect, vertrouwen, eerlijkheid, weldoen, geen schade toebrengen, autonomie en rechtvaardigheid.
Sommige van deze waarden staan expliciet in de code. In artikel 2.1 staat bijvoorbeeld
bij het tweede bolletje ‘dat ik iedere zorgvrager en zijn naasten met hetzelfde respect
tegemoet treed’. Andere waarden worden niet expliciet genoemd, maar vormen wel de basis
van artikelen. Artikel 2.7 stelt bijvoorbeeld: ‘als verpleegkundige/verzorgende vraag ik de zorgvrager
(en/of zijn vertegenwoordiger) om toestemming voordat ik tot zorgverlening overga’.
De bepaling dat ik de zorgvrager om toestemming moet vragen voordat ik tot zorgverlening
overga is gebaseerd op de waarde (respect voor de) autonomie (van de zorgvrager).
Als je bij een vraag of probleem de Nationale Beroepscode raadpleegt is het belangrijk om ook
altijd na te gaan welke waarde hier van belang is of een rol speelt.
Het kader van je werk
Je werk als verpleegkundige of verzorgende is gericht op het bevorderen en in stand houden
van gezondheid, het voorkomen van ziekte en handicap, het bijdragen aan genezing en herstel
van ziekten en het verlichten van lijden en ongemak. Bij vragen en problemen die je tegenkomt,
moet je dit kader ook altijd voor ogen houden en je bij je afwegingen afvragen welk
handelen het beste deze doelen realiseert.
Overleg met anderen wenselijk
De Nationale Beroepscode is een hulpmiddel bij ethische vragen. In je dagelijkse werk kom je
regelmatig voor ethische vragen te staan. Je vraagt je af wat je moet doen of wat een goede
houding is. Je kunt dan de Nationale Beroepscode raadplegen. De code biedt je (meestal)
geen kant en klare oplossingen of voorschriften. Hij geeft je wel aanknopingspunten om de
vraag of het probleem te overdenken en om tot een weloverwogen keuze te komen.
Je kunt steeds nagaan welke artikelen van de Nationale Beroepscode eventueel op een
specifieke situatie van toepassing zijn. Aangezien de beroepscode aanknopingspunten biedt,
moet je altijd zelf nog nadenken over de betekenis van de artikelen in deze situatie en over
eventuele andere argumenten, redenen of wettelijke bepalingen (bijvoorbeeld WGBO, Wet
BIG) die in deze situatie van belang zijn. Dit nadenken kan het beste in overleg met collega’s,
zodat je je eigen overwegingen kunt toetsen aan de overwegingen van je collega’s, daarvan
samen kunt leren en tot een afgewogen oordeel kunt komen.
De formulering van de artikelen
In de artikelen staat wat je van jezelf als verpleegkundige of verzorgende mag verwachten: ‘als
verpleegkundige/verzorgende doe ik ….’. Daarna volgt ‘dat betekent met name …’ met een
aantal bolletjes. De tekst achter de bolletjes geeft aan waaraan je bij dit artikel kunt denken.
8

De opsomming achter de bolletjes is echter niet uitputtend. Een bepaald artikel van de
Nationale Beroepscode kan ook van toepassing kan zijn op een situatie die niet achter een van
de bolletjes staat. Of een artikel kan gedrag of een handeling van je vragen, die niet achter een
van de bolletjes staat. Opnieuw betekent dit dat je als verpleegkundige of verzorgende altijd zelf
moet nadenken over de situatie en eventueel in overleg met anderen moet nagaan of een
bepaald artikel in deze specifieke situatie van toepassing is en wat het dan van je vraagt.
Over de voorbeelden
Een mogelijke uitwerking
Bij verschillende suggesties voor het gebruik van de Nationale Beroepscode is een voorbeeld
uitgewerkt. Deze uitwerking is slechts een mogelijkheid: zo kun je een afweging maken als je
met een ethische vraag zit of zo kan een bespreking van een casus in een team verlopen.
Welke argumenten in een bepaalde situatie het zwaarste wegen, moet je zelf of samen met je
collega’s in die concrete situatie bepalen.
Een stappenplan voor bespreking van een casus
Een van de suggesties is om een casus te bespreken met behulp van een stappenplan en
daarbij ook de Nationale Beroepscode te gebruiken. Wij hebben gekozen voor een stappenplan
dat gebaseerd is op de ‘Utrechtse methode’. Er zijn echter ook andere methodes om een
gestructureerd gesprek te voeren. Misschien gebruikt jouw instelling een van die andere
methodes of een geheel eigen methode. Net als in dit boekje kun je kijken hoe je de Nationale
Beroepscode bij die andere methode kunt gebruiken.
Praktijk valt mee
De uitwerking van de voorbeelden lijkt? zeker bij het stappenplan? heel omslachtig en
onwerkbaar. Dat blijkt in de praktijk echter mee te vallen.
Een gestructureerd gesprek kan helpen om een situatie goed te onderzoeken. In een team,
dat een beetje ervaring met gestructureerde gesprekken heeft, kan een lastige casus in drie
kwartier zo besproken worden dat aan het eind duidelijk is wat er gedaan moet worden.
Opmerking
De begeleiding van dit soort gesprekken vraagt wel aandacht. Een gesprek gaat nog wel eens
mis als geen van de teamleden enige kennis en ervaring heeft om een dergelijk gesprek te
begeleiden. Een beetje ervaren gespreksleider is wel nodig om het tot een goed einde te
brengen.
9

2 Confrontatie met een vraag of casus
In de praktijk kun je als individuele verpleegkundige of verzorgende of als team voor een
situatie komen te staan, waarbij je niet meteen weet wat in deze situatie de juiste handeling of
wat goede zorg voor deze zorgvrager is.
Hieronder volgt een voorbeeld van een casus voor een individuele verpleegkundige/verzorgende
en een voorbeeld van een casus voor een team.
Confrontatie met een casus als individuele verpleegkundige of verzorgende
Casus
Je werkt op een afdeling (in een ziekenhuis, verpleeghuis of instelling voor mensen met een
verstandelijke beperking). Eén van je collega’s staat erom bekend dat hij de zorgvragers niet
altijd met respect behandelt. Je hoort van zorgvragers dat hij hen afsnauwt en dat zij eigenlijk
bang voor hem zijn. Als hij het over een van de zorgvragers heeft, zegt hij niet meneer X.
of mevrouw Y. heeft last van …(vul maar in). Hij zegt dat dat mens van kamer 10 weer ligt
te zeuren.
Op de afdeling ligt mevrouw C.. Deze mevrouw heeft snel last van blaasontsteking en moet
vaak naar de WC. Daarbij moet zij geholpen worden. Dat is soms inderdaad lastig. Dit keer
reageert die collega op haar belletje. Jij bent toevallig in de buurt en ziet hoe hij zo haar kamer
inloopt. Je hoort ook hoe hij tegen mevrouw C. uitvalt. Hij zegt dat ze zich niet aan moet
stellen en dat hij wel wat anders te doen heeft dan haar voortdurend naar de WC te helpen.
Jij maakt je zorgen over deze situatie en vraagt je af wat je het beste kunt doen.
Mogelijke uitwerking
Je wilt je collega aanspreken op zijn gedrag, maar je aarzelt nog. Je raadpleegt de Nationale
Beroepscode om te kijken of die aanknopingspunten biedt. Allereerst inventariseer je welke
artikelen mogelijk bij de casus passen. Je komt de volgende artikelen tegen: 2.1, 2.2, 2.4, 2.11,
3.1, 3.2 en 3.6.
Vervolgens ga je na welke van deze artikelen het meest belangrijk zijn.
Je bekijkt de artikelen nog eens:
- 2.1 Als verpleegkundige/verzorgende heb ik als uitgangspunt dat iedere zorgvrager recht heeft
op zorg.
Bij het tweede bolletje staat als toelichting dat dat inhoudt dat je iedere zorgvrager en zijn
naasten met hetzelfde respect tegemoet treedt.
- 2.2 Als verpleegkundige/verzorgende stel ik in de zorgverlening de belangen van de zorgvrager
centraal.
Bij de bolletjes staat dat je de zorg verleent die de zorgvrager nodig heeft en dat je opkomt
voor de belangen van de zorgvrager als dat nodig is.
11

- 2.4 Als verpleegkundige/verzorgende zorg ik dat er een zorgrelatie met de zorgvrager (en/of zijn
vertegenwoordiger) tot stand komt.
Volgens de toelichting bij de bolletjes betekent dit onder meer dat je je ervan bewust moet
zijn dat een goede zorgrelatie van belang is voor een goede zorgverlening en dat je je in
moet zetten voor een zorgrelatie die op wederzijds vertrouwen gebaseerd is.
Het gedrag van je collega is volgens jou in strijd met deze artikelen. Je collega behandelt de
zorgvragers niet met respect. Hij stelt ook de belangen van de zorgvrager niet centraal. Zijn
manier van optreden draagt ook niet bij aan een zorgrelatie, die op wederzijds vertrouwen is
gebaseerd. Deze artikelen vormen toch centrale elementen voor goede zorg.
Daar komt dan ook nog artikel 2.11 bij:
- 2.11 Als verpleegkundige/verzorgende respecteer en bescherm ik de privacy van de zorgvrager.
Bij het eerste bolletje staat dat je niet onaangekondigd de ruimte waarin de zorgvrager
verblijft binnengaat.
Voor je eigen handelen haal je ook al een aanwijzing uit deze artikelen. Artikel 2.2 zegt namelijk
dat je opkomt voor de belangen van de zorgvrager als dat nodig is.
Deze overwegingen brengen je bij artikel 3.6:
- 3.6 Als verpleegkundige/verzorgende bescherm ik de zorgvrager tegen onethische, incompetente,
onveilige of anderszins tekort schietende zorgverlening van andere zorgverleners.
Bij het eerste bolletje staat dat je eerst je collega aan moet spreken voordat je eventueel
naar je leidinggevende stapt.
Deze artikelen steunen je in je overtuiging dat je je collega moet aanspreken op zijn gedrag.
Dat je eerst je collega zelf moet aanspreken heeft te maken met respect voor je collega (hij heeft
als collega een eigen verantwoordelijkheid en deskundigheid) en met collegialiteit (artikelen
3.1 en 3.2). In dat gesprek kun je je collega erop wijzen dat zijn manier van optreden de
belangen van de zorgvrager en de integriteit van de professionele beroepsuitoefening schaadt
(artikel 3.6). Ook kun je samen met je collega proberen na te gaan waardoor het komt dat hij de
zorgvragers behandelt op een manier die helemaal niet bij een professionele en menselijke
beroepsuitoefening past. Misschien heeft hij wel problemen thuis of is hij niet gelukkig in zijn
baan. Dan kun je hem aanraden om daarvoor hulp te zoeken. Misschien is hij zich niet zo
bewust van zijn gedrag. Ook daarvoor kun je samen met hem naar een oplossing zoeken,
bijvoorbeeld dat hij zich een tijdje laat coachen.
Wanneer blijkt dat je collega niet van plan is om ook maar iets aan zijn gedrag te veranderen,
moet je afwegen of je naar je leidinggevende stapt. Dat is soms een lastige afweging. Aan de
ene kant heb je te maken met de relatie met je collega en met de waarde ‘collegialiteit’. Een
belangrijke betekenis van collegialiteit is dat je elkaar als collega’s niet afvalt. Aan de andere kant
heb je ook te maken met de belangen van de zorgvragers en de professionele normen volgens
12

de Nationale Beroepscode. Volgens de professionele normen moet je je leidinggevende op de
hoogte stellen van tekortschietende zorg van andere zorgverleners als een gesprek met die zorgverleners
niet mogelijk is of niet tot het gewenste resultaat heeft geleid (artikel 3.6). Dat betekent
dat je naar je leidinggevende kunt stappen, als je collega zijn gedrag niet verandert.
Confrontatie met een casus als team
Bespreking met behulp van een stappenplan
In een bespreking van een bepaalde situatie kan iedereen naar voren brengen wat volgens hen
de juiste handelwijze is of wat in het belang van de zorgvrager is en waarom en dan proberen tot
een oordeel te komen. Het risico daarbij is dat er misschien toch belangrijke informatie over het
hoofd wordt gezien of dat de overwegingen van iemand die bij de situatie betrokken had moeten
zijn niet aan bod komen (denk aan: de visie van de patiënt, cliënt of bewoner).
Om alle aspecten aan bod te laten komen is het handig om de patiëntenbespreking op een
gestructureerde manier te doen. Dat kan met behulp van een stappenplan. Binnen de ethiek
zijn verschillende stappenplannen ontwikkeld voor de bespreking van casussen. Sommige
stappenplannen zijn gericht op het vinden van een oplossing. Zij proberen een antwoord te
geven op de vraag: wat is in deze situatie het beste om te doen? Andere stappenplannen zijn
houdingsgericht. Het doel van die stappenplannen is om je bewust te maken van je eigen
opstelling binnen je beroep.
Hieronder staat een voorbeeld van een stappenplan gericht op het vinden van een oplossing.
Dit stappenplan is gebaseerd op de ‘Utrechtse methode’ (voor de literatuurverwijzing zie hoofdstuk
10. Meer weten).
Stappenplan
1. Wat is je eerste reactie op deze specifieke situatie?
Ga over deze eerste reacties niet met elkaar in discussie.
2. Wat is de ethische vraag?
3. Welke oplossingen kun je bedenken voor de vraag? Welke handelingen zijn een antwoord
op de vraag?
4. Wie zijn er allemaal bij deze situatie betrokken?
5. Welke argumenten brengen zij naar voren? Waarom vinden zij die argumenten belangrijk:
welke waarden vormen de basis voor die argumenten?
Welke van de argumenten, die naar voren zijn gebracht, zijn van belang voor een beoordeling
van deze situatie? Welk argument of welke argumenten moeten in deze situatie het
zwaarste wegen?
6. Welke oplossing heeft op basis van de afweging nu de voorkeur?
7. Maak afspraken over de uitvoering.
13

1
2
3
4
Toelichting bij verschillende stappen
Je eerste reactie geeft je vaak een idee van wat mogelijk het probleem is. Soms raakt een situatie
je zo dat je daar bijvoorbeeld heel boos of verontwaardigd over bent. In deze stap kun je
dat zeggen en kun je aangeven waarom je dat bent. Alleen is die eerste reactie niet voldoende
om duidelijk te krijgen wat er precies aan de hand is. Het geeft een richting aan, maar je moet
dit verder onderzoeken in de volgende stappen.
Vaak is het ook nog zo dat in een casus meer dan één vraag of probleem zit en dat jij bijvoorbeeld
reageert op de ene vraag en je collega zich vooral druk maakt over het andere probleem
uit de casus. Het is belangrijk om die verschillende vragen uit de casus uit elkaar te halen. Dat
gebeurt in stap 2. In deze stap worden alle reacties geïnventariseerd. Dat geeft een beeld van
de meningen die er in het team leven.
Dit is een vraag naar wat je moet of mag doen; wat in deze situatie goede zorg is. Het is
belangrijk deze vraag zo precies mogelijk te formuleren. Niet: wat betekent respect voor autonomie?
Maar: is het moreel wenselijk om zorgvrager B., die een verstandelijke beperking heeft,
zelf te laten beslissen of hij wel of niet geopereerd wil worden?
In deze stap ga je ook met elkaar na of er misschien meer dan één vraag speelt in de casus.
Voor een goed verloop van het gesprek moet je die vragen onderscheiden en bepalen welke
vraag je met elkaar (als eerste) wilt bespreken. Dat structureert het gesprek en voorkomt dat je
in het gesprek voortdurend alle kanten op gaat en langs elkaar heen praat.
Het bedenken van verschillende oplossingen voor de morele vraag maakt een probleem
beter hanteerbaar. Je kunt dan beter over de casus nadenken. Het doet ook een beroep op je
creativiteit en vraagt je om niet in de routine te blijven steken.
Deze stap is zeker belangrijk als een casus achteraf besproken wordt, omdat iemand zich
afvraagt of zij in de beschreven situatie goed gehandeld heeft en daar graag feedback op wil
krijgen. Als deze inventarisatie van mogelijke oplossingen overgeslagen wordt, bestaat het
gevaar dat de discussie zich helemaal richt op degene die de casus heeft ingebracht. Zij wordt
dan met vragen bestookt over de gekozen handeling. Andere oplossingen komen helemaal niet
meer in beeld.
Nagaan wie er allemaal bij de casus betrokken zijn, is nodig om te zorgen dat alle relevante
gezichtspunten en belangen meegenomen worden in de casus. De betrokkenen zijn alle
personen die te maken krijgen met de gevolgen van de handeling die uiteindelijk gekozen
wordt. Als verpleegkundige of verzorgende ben jij een van de betrokkenen. Je kunt bij betrokkenen
verder denken aan: de zorgvrager zelf, medezorgvragers, familieleden van de zorgvrager,
andere teamleden (collega verpleegkundigen of verzorgenden, de arts, andere zorgverleners).
Soms kunnen niet alle betrokkenen aanwezig zijn bij de bespreking. Toch is het
belangrijk dat je aan alle gezichtspunten denkt. Misschien hebben de afwezigen gezegd wat zij
belangrijk vinden. Dat kun je dan inbrengen in de bespreking. Of anders kun je (gezamenlijk)
14

5
6
7
proberen vanuit hun perspectief naar de casus te kijken. Vergeet daarbij vooral niet het
perspectief van de zorgvrager, indien hij niet zelf in staat is aan te geven wat hij wil. Wat denk je
dat de zorgvrager wil? Wat kun je opmaken uit zijn uitingen of gedrag? Wat heeft hij zelf eerder
aangegeven? Wat is het beste voor de zorgvrager?
Om te bepalen welke argumenten echt van belang zijn voor een beoordeling van de situatie, moet
je weer even terug naar stap 2 en je concentreren op de centrale vraag. Op dit punt kun je in de
Nationale Beroepscode kijken welke aanknopingspunten je daarin voor deze situatie kunt vinden.
Vervolgens kun je samen eens worden over welke argumenten leiden tot beantwoording van de
centrale vraag met ‘ja’ en welke met ‘nee’. Het is handig om deze argumenten voor en tegen in
twee kolommen op een flip-over te zetten. Zo kun je ervan uitgaan dat je globaal de meest relevante
argumenten voor de beantwoording van de morele vraag hebt opgespoord. Daarna ga je
met elkaar in gesprek over de argumenten. In dat gesprek kan duidelijk worden hoe je de
verschillende argumenten kunt interpreteren en welke vragen ze oproepen. Let daarbij ook heel
goed op of de aanknopingspunten uit de Nationale Beroepscode wel echt van toepassing zijn op
de casus en terecht als argument genoemd worden.
Het gesprek over de casus met de bijbehorende argumenten en het gezamenlijk zoeken naar een
oplossing is daarbij belangrijker dan te blijven steken in het scherp tegenover elkaar zetten van de
argumenten voor en tegen. Om het gesprek verder te brengen kan het helpen om na te gaan
welke argumenten nu het belangrijkste zijn. Dit kun je doen door de deelnemers aan de discussie
een rapportcijfer of plussen te laten zetten bij het argument dat zij het zwaarst vinden wegen.
Tenslotte volgt de discussie over de weging van de argumenten: waarom vindt iemand een bepaald
argument heel belangrijk? Zijn de anderen het daarmee eens of vinden zij een ander argument veel
belangrijker? Zo ja, waarom? Aan welke waarden geven de argumenten uitdrukking?
Bij deze stap keer je weer even terug naar stap 3. Welke oplossingen waren er ook al weer bedacht
voor deze casus? Het kan zijn dat tijdens de discussie nog een mogelijke oplossing naar voren
komt. Die kun je aan het rijtje toevoegen. Je bekijkt samen welke oplossingen het beste passen
bij de argumenten, die het zwaarste wegen. In deze stap verbind je de uitkomsten van stap
3 (oplossingen) met die van stap 5 (gewogen argumenten). Ook is het goed om nog even naar
alle betrokkenen te kijken (stap 4) en om na te gaan of in de oplossing die je bedenkt zo goed
mogelijk rekening gehouden wordt met de gezichtspunten van alle betrokkenen.
De ervaring leert dat je met deze stap tot een heel genuanceerd beeld kunt komen van wat je
kunt doen. Het gaat er niet om dat je heel streng voor het ene of voor het andere alternatief
moet kiezen. Je moet juist creatief en ruimdenkend met de mogelijke oplossingen omgaan.
Je moet samen een soort programma bedenken dat verschillende dingen combineert.
In de concrete praktijk van de zorgverlening is deze stap belangrijk om te voorkomen dat er
weliswaar een zinvolle en zorgvuldige casusbespreking is geweest, maar de gekozen aanpak
niet in de praktijk wordt gebracht.
15

Casus
Een patiënt die al lang in dialyse is, belt naar de afdeling met de vraag of hij die middag een
half uur eerder aangesloten kan worden in verband met zijn werk. De verpleegkundige die
hem aan de lijn krijgt zegt, dat ze haar best zal doen, maar dat ze niets kan beloven. De dialyse
is zo georganiseerd dat een half uur eerder de normale regulering van de aansluittijden
doorkruist. Als de patiënt zich die middag een half uur vóór de gebruikelijke tijd meldt, blijkt dat
het niet lukt om hem eerder te helpen. Hij ontbrandt in woede en scheldt de verpleegkundige
die dan dienst heeft, uit. Die laat het geraas over zich heen gaan. Een collega spreekt haar in
de pauze daarop aan: ‘Als je alles van die man pikt, dan bepaalt hij binnenkort wat er hier
gebeurt. Bij mij had hij die kans nooit gekregen. Zo zet je ons ook nog voor het blok.’
Mogelijke uitwerking
1. Wat is je eerste reactie op de casus?
De volgende reacties komen vanuit het team naar voren:
- We moeten toch eens paal en perk stellen aan zulk gedrag.
- Misschien lokken we zelf dat gedrag uit.
- Je kunt je collega toch niet op die manier aanspreken.
- Als we nou gewoon duidelijke regels stellen en ons daar aan houden, gebeurt er
helemaal niets.
- Je verandert toch niets aan het gedrag van sommige zorgvragers, dus het heeft
helemaal geen zin om erop te reageren.
- Waar bemoeit die collega zich mee? Weet ze het weer beter?
2. Wat is de ethische vraag?
Het team bekijkt de reacties uit stap 1 en ziet dat de reacties over twee dingen gaan:
a. de manier waarop de verpleegkundige reageert op een zorgvrager die zich onheus en
mogelijk zelfs agressief gedraagt;
b. de manier waarop de leden van het team met elkaar omgaan en elkaar kritiek geven.
Vaak zijn er bij een casus ook nog andere vragen. In deze casus is er bijvoorbeeld nog de
‘technische’ vraag:
c. wat kunnen wij doen om te voorkomen dat een zorgvrager hevig teleurgesteld en zelfs
agressief reageert?
Dit is geen ethische vraag. De vraag is niet: is het moreel wenselijk om …..? De vraag is:
wat kunnen we bedenken om te voorkomen dat ….? Dat is een ‘technische’ vraag. Het gaat
om het bedenken van handelingen/oplossingen om een bepaald doel te bereiken.
16

Het team vindt de alle drie de vragen belangrijk en besluit een aantal bijeenkomsten te
gebruiken om de verschillende vragen aan de orde te stellen.
Overleg over a.: de manier waarop de verpleegkundige reageert op een zorgvrager die
zich onheus en mogelijk zelfs agressief gedraagt
Het team formuleert vraag van punt a. zo scherp mogelijk en komt tot de vraag:
Is het moreel wenselijk om in deze situatie direct grenzen te stellen aan het gedrag van de
zorgvrager tegenover de verpleegkundige?
3. Welke oplossingen kun je bedenken voor de vraag?
De inventarisatie leidt tot de volgende oplossingen:
- Niets doen en de bui over je heen laten komen
- Meteen zeggen dat je niet van dergelijk gedrag gediend bent
- Direct met de zorg stoppen en die overdragen aan een collega
- De bui over je heen laten gaan en er later bij de zorgvrager op terug komen
- De zorgvrager zijn zin geven en proberen hem zo snel mogelijk aan te sluiten aan een
dialyseapparaat
- Eisen dat de zorgvrager zijn excuses maakt voordat je verder gaat met de zorg
4. Wie zijn er allemaal bij de situatie betrokken?
- De zorgvrager
- De verpleegkundige tegen wie hij heeft staan schelden
- Andere leden van het team (omdat zij door de zorgvrager aangesproken kunnen worden
vanwege het gedrag van hun collega)
- Mogelijke familieleden van de zorgvrager (indien zij aanwezig zijn en zich ook met de zaak gaan
bezighouden, bijvoorbeeld om hun familielid te verdedigen of om zijn gedrag uit te leggen)
- Mogelijke medezorgvragers (indien zij aanwezig zijn op het moment dat de betreffende zorgvrager
de verpleegkundige uitscheldt en met een ruzieachtige sfeer geconfronteerd worden).
5. Welke argumenten brengen de betrokkenen naar voren en welke argumenten moeten
het zwaarste wegen?
Bij de inventarisatie van de argumenten maakt het team ook gebruik van de Nationale
Beroepscode. Het team vindt dat de volgende artikelen aanknopingspunten kunnen bieden voor
een beoordeling van de casus:
- 2.1 Als verpleegkundige/verzorgende heb ik als uitgangspunt dat iedere zorgvrager recht
heeft op zorg. Bij de bolletjes staat dat je niet mag discrimineren en dat je iedere
zorgvrager met hetzelfde respect tegemoet moet treden.
- 2.2 Als verpleegkundige/verzorgende stel ik in de zorgverlening de belangen van de
zorgvrager centraal.
17

- 2.3 Als verpleegkundige/verzorgende stem ik de zorgverlening zoveel mogelijk af op de
zorgbehoeften, waarden en normen, culturele en levensbeschouwelijke opvattingen
van de zorgvrager.
Bij het laatste bolletje staat dat je je bewust moet zijn van een mogelijk verschil tussen
je eigen waarden en normen en de waarden en normen van de zorgvrager.
- 2.4 Als verpleegkundige/verzorgende zorg ik dat er een zorgrelatie met de zorgvrager
(en/of zijn vertegenwoordiger) tot stand komt.
Een van de bolletjes wijst erop dat je je in moet zetten voor een relatie met de zorg
vrager, die op wederzijds vertrouwen gebaseerd is.
- 2.12 Als verpleegkundige/verzorgende neem ik in mijn relatie met de zorgvrager professionele
grenzen in acht.
Bij een van de bolletjes staat dat je aan de zorgvrager je eigen grenzen duidelijk maakt.
Het team verdeelt de aanknopingspunten uit de Nationale Beroepscode vast over de
kolommen voor en tegen direct grenzen stellen aan het gedrag van de zorgvrager tegenover
de verpleegkundige.
Ja (direct grenzen stellen)
• want ik dien me in te zetten voor een
zorgrelatie, die op wederzijds vertrouwen
is gebaseerd (2.4)
• want ik wordt verondersteld aan de zorgvrager
mijn eigen grenzen duidelijk te
maken (2.12)
• andere argumenten: …..
Het team onderzoekt vervolgens de verschillende argumenten. Dat de belangen van de zorgvrager
centraal staan, staat niet ter discussie. Maar wat is precies het belang van de zorgvrager?
De verpleegkundige heeft haar best gedaan. Het is echter niet gelukt om dialyseapparatuur
een half uur eerder beschikbaar te hebben. Wat kun je dan nog doen?
Een van de deelnemers zegt dat het inderdaad belangrijk is om de zorgvrager met respect
tegemoet te treden, maar vraagt zich af of dat niet ook vereist dat de zorgvrager respect voor
de verpleegkundige moet hebben. Respect hebben voor de ander houdt toch niet in dat je je
alles moet laten welgevallen? Bovendien kun je toch heel beleefd zeggen dat je niet van die
scheldpartij gediend bent.
18
Nee (niet direct grenzen stellen)
• want ik dien de belangen van de zorgvrager
centraal te stellen (en niet mijn
eigen belang; 2.2)
• want als ik direct grenzen stel, is het maar
de vraag of ik de zorgvrager wel met
voldoende respect tegemoet treed (2.1)
• want ik dien me bewust te zijn van mogelijke
verschillen in waarden en normen
tussen de zorgvrager en mijzelf (2.3)
• andere argumenten: …..

Een collega sluit zich daarbij aan. Zij wijst op het argument dat de zorgrelatie op wederzijds
vertrouwen gebaseerd moet zijn. Wederzijds vertrouwen betekent ook wederzijds respect.
Op het moment dat een zorgvrager zo tegen je begint te schelden, raak je als verpleegkundige
dat vertrouwen toch wel een beetje kwijt.
Een ander verpleegkundige vraagt zich af wat het precies betekent om je bewust te zijn van
mogelijke verschillen in waarden en normen tussen de zorgvrager en jezelf. Stel dat een zorgvrager
vanwege zijn sociale achtergrond en persoonlijke karakter heel ontvlambaar is en het
in zijn omgeving de gewoonte is om snel te gaan schelden. Betekent dat dat je als verpleegkundige
of verzorgende dit gedrag dan maar moet accepteren omdat de zorgvrager andere
normen heeft dan jij? Hoeft die zorgvrager zich niet aan normale fatsoensregels te houden?
Dat kan toch niet de bedoeling zijn. Misschien moet de dialyseafdeling (of het ziekenhuis) toch
eens huisregels opstellen.
Op basis van deze discussie neigt het team ernaar om de vraag naar het direct stellen van
grenzen aan het gedrag van de zorgvrager tegenover de verpleegkundige met ‘JA’ te beantwoorden.
6. Welke oplossing heeft op basis van de afweging nu de voorkeur?
Het team pakt de suggesties uit stap 3 er weer bij:
- Niets doen en de bui over je heen laten komen
- Meteen zeggen dat je niet van dergelijk gedrag gediend bent
- Direct met de zorg stoppen en die overdragen aan een collega
- De bui over je heen laten gaan en er later bij de zorgvrager op terug komen
- De zorgvrager zijn zin geven en proberen hem zo snel mogelijk aan te sluiten aan een
dialyseapparaat
- Eisen dat de zorgvrager zijn excuses maakt voordat je verder gaat met de zorg
Het team komt tot het besluit dat de suggestie om de zorgvrager zijn zin te geven niet
aanvaardbaar is. Dan kom je terecht in een situatie waar de hardste schreeuwer het eerste
geholpen wordt. Dat is onrechtvaardig.
Zij spreken het volgende af:
- Indien een zorgvrager begint te schelden, geven de leden van het team meteen aan dat de
zorgvrager te ver gaat en dat hij de zorgrelatie op het spel zet.
- Is de zorgvrager even niet voor rede vatbaar, dan zeg je tegen de zorgvrager dat hij te ver
gaat en dat je daar later op terug komt.
- In een gesprek met de zorgvrager wijs je hem erop dat de zorgrelatie wederzijds vertrouwen
vereist. Als de zorgvrager dat vertrouwen schaadt, heeft dat gevolgen voor de zorg zelf.
- Samen met de zorgvrager ga je na waarom hij zo ging schelden. Misschien ligt de oorzaak
bij andere ervaringen in het ziekenhuis.
19

- Indien het vertrouwen binnen de zorgrelatie definitief geschaad is, wordt met de zorgvrager
naar alternatieven gezocht. De zorg moet dan misschien overgedragen worden aan een
andere verpleegkundige.
7. Maak afspraken over de uitvoering.
Het team maakt de volgende afspraken:
- Indien een dergelijke situatie zich nog eens voordoet, komt er een teambespreking om te
kijken hoe de situatie verlopen is.
- Over een half jaar evalueert het team de omgang met agressieve of scheldende zorgvragers.
Tijdens die evaluatie gaat het team ook na of de bij 6 afgesproken manier van
werken ook lukt.
Kanttekening
Voor een echte afweging heeft het team niet genoeg informatie. In het voorbeeld heeft het
team alleen gekeken naar aanknopingspunten vanuit de Nationale Beroepscode. In de
praktijk zijn er vaak ook nog ander argumenten voor of tegen, die in de afweging een rol
spelen. De afweging kan afhankelijk van de situatie anders uitvallen.
Stel dat de verpleegkundige tijdens de inventarisatie van de argumenten zegt dat de zorgvrager
haar de vorige keer vertelde dat hij binnenkort een heel belangrijk gesprek met zijn
werkgever heeft. Misschien was dat gesprek op die dag en wilde hij daarom eerder gedialyseerd
worden. En misschien was hij zo gespannen voor dat gesprek dat hij ontploft is toen
bleek dat de dialyse niet eerder kon beginnen. Dat kon zij zich wel voorstellen. Daarom had
zij hem maar even uit laten razen. De zorgvrager heeft haar de volgende dag trouwens nog
gebeld en zijn excuses aangeboden.
Op basis van deze informatie kan het team tot het oordeel komen dat het in het algemeen
wenselijk is om de zorgvrager direct op zijn gedrag aan te spreken, maar dat het team
zich kan voorstellen dat de verpleegkundige in déze specifieke situatie dat niet heeft
gedaan.
Overleg over b.: de manier waarop de leden van het team met elkaar omgaan en elkaar
kritiek geven.
Deze situatie lijkt op het bovenstaande voorbeeld van de collega die zorgvragers niet met
respect behandelt: het gaat om het aanspreken van je collega. In de uitwerking blijkt of deze
twee casussen inderdaad vergelijkbaar zijn.
2. Wat is de ethische vraag?
Opnieuw zoekt het team naar een zo scherp mogelijke formulering van de vraag en komt tot:
Is het in deze situatie moreel wenselijk om een collega op deze wijze aan te spreken op
oncollegiaal gedrag?
20

3. Welke oplossingen kun je bedenken voor de vraag?
Het team bedenkt de volgende oplossingen:
- De verpleegkundige aanspreken op de ongewenste gevolgen van het gedrag (zoals dat in
de casus gebeurt)
- De situatie meer in zijn algemeenheid bespreken in een teambespreking
- De verpleegkundige vragen waarom ze het geraas van de zorgvrager over zich heen
heeft laten gaan zonder zelf iets daarover tegen de zorgvrager te zeggen
- De verpleegkundige bemoedigen en zeggen dat het ook wel heel lastig is om met die
zorgvrager goed om te gaan
- Bij de leidinggevende aankaarten dat de verpleegkundige niet goed handelde.
4. Wie zijn er allemaal bij de situatie betrokken?
- De verpleegkundige die het geraas van de zorgvrager over zich heen heeft laten gaan
- De collega die haar hier op heeft aangesproken
- De andere teamleden
- De zorgvragers (indien de teamleden elkaar bekritiseren in het bijzijn van de zorgvragers).
5. Welke argumenten brengen de betrokkenen naar voren en welke argumenten moeten
het zwaarste wegen?
Opnieuw pakken de leden van het team de Nationale Beroepscode erbij om aanknopingspunten
voor een beoordeling van deze situatie te vinden. Zij komen tot de volgende artikelen:
- 1.6 Als verpleegkundige/verzorgende lever ik een bijdrage aan veilige zorgverlening.
Een van de bolletjes zegt dat je alert moet zijn op situaties waarin de zorg niet voldoet
aan eisen van veiligheid en daar actie op moet ondernemen.
Bij een ander bolletje staat dat je een bijdrage dient te leveren aan het creëren van een
afdelingscultuur waarin het voorkomen en leren van fouten gestimuleerd wordt.
- 3.1 Als verpleegkundige/verzorgende werk ik samen met andere zorgverleners om de
zorgvrager de benodigde zorg te geven.
Dat betekent onder meer dat je je inzet voor een goede samenwerking met andere
betrokken zorgverleners.
- 3.2 Als verpleegkundige/verzorgende respecteer ik de deskundigheid, ervaring en
bijdragen van andere zorgverleners.
Het eerste bolletje luidt dat je andere zorgverleners met respect dient te behandelen.
- 3.6 Als verpleegkundige/verzorgende bescherm ik de zorgvrager tegen onethische, incompetente,
onveilige of anderszins tekortschietende zorgverlening van andere zorgverleners.
Dat betekent ondermeer dat je eerst je collega aanspreekt op haar
tekortschietende zorg.
- 3.7 Als verpleegkundige/verzorgende steun ik andere zorgverleners, die zich volgens de
beroepscode willen gedragen, maar daarbij problemen ondervinden.
21

Het team zet de aanknopingspunten uit de Nationale Beroepscode weer in een tabel met
argumenten voor en tegen deze wijze van aanspreken van de verpleegkundige op oncollegiaal
gedrag.
Ja (op deze wijze aanspreken)
• want ik dien alert te zijn op situaties
waarin de zorg niet voldoet aan eisen
van veiligheid en daar actie op te ondernemen
(1.6)
• want ik dien een zorgverlener die tekort
schiet aan te spreken op zijn of haar
tekortschietende zorgverlening (3.6)
• andere argumenten: ….
Het team onderzoekt ook nu de verschillende argumenten. Een van de teamleden zit wat te
schuiven op haar stoel en vraagt vervolgens heel voorzichtig of al deze argumenten wel
relevant zijn in deze situatie. Zij wijst erop dat artikel 1.6 vooral gericht is op de veiligheid van
de zorgvrager. Hetzelfde geldt volgens haar voor artikel 3.6. In deze situatie was er toch
geen sprake van tekortschietende zorg of van een onveilige situatie voor de zorgvrager? Als
haar constatering klopt, gelden de argumenten die in de ja-kolom staan niet.
Het team kijkt nog eens goed naar de vraag en moet tot de conclusie komen dat de collega
gelijk heeft. Het probleem is niet dat het gedrag van de verpleegkundige mogelijk leidt tot
negatieve gevolgen voor de zorgvrager, maar tot negatieve gevolgen voor de andere teamleden.
(Hierin verschilt dit voorbeeld van de casus over de collega die zorgvragers niet met
respect behandelt.) Daarbij is het zelfs nog de vraag of de verpleegkundige zich wel oncollegiaal
gedragen heeft.
De verpleegkundige zelf geeft aan dat ze het op zich niet erg vindt dat ze op haar gedrag
aangesproken wordt, maar dat ze de toon van de collega heel vervelend vond. Zeker omdat
het ook nog in aanwezigheid van andere collega’s en zorgvragers gebeurde. Dat vindt ze niet
collegiaal en ook niet getuigen van respect.
22
Nee (niet op deze wijze aanspreken)
• want ik dien een bijdrage te leveren aan
een afdelingscultuur waarin het voorkomen
en leren van fouten gestimuleerd wordt (en
dat gebeurt niet door mijn collega zo aan te
spreken; 1.6)
• want ik dien mij in te zetten voor een goede
samenwerking met andere betrokken zorgverleners
(3.1)
• want ik dien andere zorgverleners met
respect te behandelen (3.2)
• want ik dien collega’s te ondersteunen die
zich volgens de Nationale Beroepscode
willen gedragen maar daarbij problemen
ondervinden (3.7)
• andere argumenten: …..

In deze situatie zijn er geen andere argumenten die pleiten voor het aanspreken van de
collega op deze wijze op oncollegiaal gedrag. Anders gezegd: er zijn geen andere argumenten
voor de ja-kolom. Dat betekent dat de weegschaal doorslaat naar: Nee, de collega moet niet
op deze wijze aangesproken worden op oncollegiaal gedrag.
6. Welke oplossing heeft op basis van de afweging nu de voorkeur?
Het team kijkt naar de suggesties die ze bij stap 3 hebben gedaan:
- De verpleegkundige aanspreken op de ongewenste gevolgen van het gedrag (zoals dat in
de casus gebeurt)
- De situatie meer in zijn algemeenheid bespreken in een teambespreking
- De verpleegkundige vragen waarom ze het geraas van de zorgvrager over zich heen heeft
laten gaan
- De verpleegkundige bemoedigen en zeggen dat het ook wel heel lastig is om met die zorgvrager
goed om te gaan
- Bij de leidinggevende aankaarten dat de verpleegkundige niet goed handelde.
Op basis van de argumenten uit stap 5 vallen de eerste en laatste suggestie af. De tweede
suggestie (bespreken in team) is net gebeurd.
Het team komt tot de conclusie dat aanspreken van een collega op gedrag dat mogelijk
gevolgen heeft voor andere teamleden het beste als volgt kan:
- In eerste instantie ondersteun je je collega en vraagt haar waarom zij gehandeld heeft zoals
zij gehandeld heeft. Misschien heeft zij daar heel goede redenen voor (zie bijvoorbeeld de
kanttekening bij de uitwerking van punt a. hierboven).
- Je bekritiseert je collega niet in het bijzijn van zorgvragers.
Het is ook mogelijk dat het team tot de afspraak komt dat in een situatie altijd eerst beoordeeld
moet worden wat de effecten voor de meest direct betrokkenen zijn. In deze casus zijn dat de
zorgvrager en de verpleegkundige, die toevallig de scheldpartij over zich heen kreeg (zie de
kanttekening bij de uitwerking van punt a. hierboven).
7. Maak afspraken over de uitvoering.
Het team maakt de volgende afspraken:
- Het team gaat de komende weken na hoe de teamleden kritische opmerkingen maken over
elkaars gedrag en hoe de leden omgaan met kritiek die zij krijgen op hun gedrag.
- Over drie weken komt het team daar in een teambespreking op terug.
- Een van de teamleden krijgt de taak (of neemt de taak op zich) om ervoor te zorgen dat dit
punt over drie weken op de agenda van de teambespreking staat.
- Twee teamleden bereiden dit punt voor.
23

Tip
Overleg over technische vraag c.: wat kunnen wij zelf doen om te voorkomen dat zorgvragers
hevig teleurgesteld en zelfs agressief reageren?
Het team constateert dat de verpleegkundige de zorgvrager niet beloofd heeft dat hij eerder
geholpen kan worden. Zij heeft alleen maar gezegd dat zij haar best ging doen. Dat heeft ze
ook gedaan, maar het lukte niet om de dialyse van deze zorgvrager een half uur eerder te
laten starten.
Niettemin ging de zorgvrager er blijkbaar van uit dat hij wel een half uur eerder met zijn dialyse
kon beginnen.
Het team komt tot de conclusie dat de toezegging van de verpleegkundige voor de zorgvrager
toch te vaag is geweest. Het team spreekt daarom het volgende af:
- met zorgvragers worden vanaf nu duidelijke afspraken gemaakt
- als een zorgvrager belt met een verzoek om zijn dialyse-afspraak van die dag te verzetten,
gaat de verpleegkundige na of dat mogelijk is
- de verpleegkundige belt de zorgvrager binnen een afgesproken tijd (bijvoorbeeld binnen een
uur) terug om hem te laten weten of de afspraak verzet kan worden.
- Vraag bij een lastige casus een geoefend gespreksleider om de discussie te begeleiden
- Vraag iemand van de Commissie Ethiek om het gesprek te leiden als de instelling een
Commissie Ethiek heeft
24

3 Jouw persoonlijke waarden en normen
en die van de beroepsgroep
Als verpleegkundige/verzorgende heb je persoonlijke waarden en normen. Je hebt je eigen
overtuigingen over wat voor jou belangrijk is, over hoe je wilt leven en over je handelen in
bepaalde situaties. Deze persoonlijke waarden en normen werken in je dagelijkse werk door in
de manier waarop je zorg verleent en in je relatie met de zorgvrager en collega’s.
Op het moment dat je verpleegkundige of verzorgende wordt, heb je ook te maken met de
waarden en normen van de beroepsgroep, zoals die opgenomen zijn in de Nationale
Beroepscode. Als verpleegkundige/verzorgende word je geacht in je werk te handelen volgens
deze professionele waarden en normen. Dat betekent dat je niet alleen maar volgens je eigen
normen en waarden kunt handelen.
Het is daarom zinvol om stil te staan bij de verhouding tussen je persoonlijke waarden en
normen en de professionele waarden en normen.
Hieronder volgt een casus over een euthanasieverzoek. Daarin kan een verschil tussen je
eigen waarden en normen en de waarden en normen van de zorgvrager heel duidelijk naar
voren komen. Toch spelen je eigen waarden en normen niet alleen in een dergelijke bijzondere
situatie een rol, maar ook in de gewone alledaagse zorg.
Casus euthanasieverzoek
Op de oncologieafdeling ligt een zorgvrager met een uitgezaaide vorm van kanker. Hij is
‘uitbehandeld’. Er is niets meer tegen de kanker te doen en hij zal gaan sterven. De kanker
zorgt voor lijden van de zorgvrager. Ook de dood die hem te wachten staat, kan bij deze
vorm van kanker heel naar zijn. De zorgvrager wil de regie over zijn leven in eigen hand
houden. Hij wil een eind aan zijn lijden en wil niet helemaal afhankelijk en ontluisterd
sterven. Hij wil afscheid nemen van zijn naasten op het moment dat hij zichzelf nog ziet als
waardig en zelfstandig. De zorgvrager verzoekt daarom om euthanasie.
Het euthanasieverzoek wordt helemaal volgens de regels getoetst en blijkt aan alle door de
wet gestelde zorgvuldigheidseisen te voldoen. Het verzoek wordt daarom ingewilligd.
Dinsdagavond zal de euthanasie van de zorgvrager plaatsvinden.
De arts verzoekt een van de verpleegkundigen, die bij de verzorging van de zorgvrager
betrokken is geweest, om hem te assisteren bij de euthanasie (voor de handelingen die een
verpleegkundige mag uitvoeren kun je de V&VN-brochure Hoe handel je zorgvuldig bij
euthanasie raadplegen, zie hoofdstuk 10. Meer weten).
Vragen
Het is goed om als verpleegkundige of verzorgende zelf of in je team stil te staan bij aspecten
rond de dood en euthanasie, als je weet dat je daar in je werk mee geconfronteerd kunt
worden. Je kunt jezelf bijvoorbeeld de volgende vragen stellen:
Hoe denk je zelf over euthanasie? Kun je je voorstellen dat je zelf om euthanasie zou vragen in
een dergelijke situatie? Waarom wel of waarom niet? Ben je bereid om aan euthanasie mee te
26

werken? Waarom wel of waarom niet? Mag je ook weigeren om mee te werken aan euthanasie?
Welke artikelen uit de Nationale Beroepscode bieden volgens jou aanknopingspunten om na te
denken over meewerken aan euthanasie?
Mogelijke reacties
De beschreven reacties zijn ‘persoonlijke’ antwoorden en illustreren hoe je eigen beleving,
keuzes of levensovertuiging je reactie in een specifieke situatie bepalen.
Verpleegkundige A
Verpleegkundige A vindt het prettig dat in Nederland de mogelijkheid bestaat om een euthanasieverzoek
in te dienen als het lijden ondraaglijk en uitzichtloos is geworden. Zij sluit niet uit zij
zelf ook om euthanasie zou vragen.
Verpleegkundige A raadpleegt de Nationale Beroepscode. De beroepscode geeft haar de
volgende aanknopingspunten:
- 2.1 Als verpleegkundige/verzorgende heb ik als uitgangspunt dat iedere zorgvrager recht
heeft op zorg.
Bij het eerste bolletje staat dat allerlei kenmerken van de zorgvrager, waaronder cultuur
en levensovertuiging, er niet toe doen voor de vraag of de zorgvrager zorg krijgt.
- 2.2 Als verpleegkundige/verzorgende stel ik in de zorgverlening de belangen van de zorgvrager
centraal
- 2.3 Als verpleegkundige/verzorgende stem ik de zorgverlening zoveel mogelijk af op de
zorgbehoeften, waarden en normen, culturele en levensbeschouwelijke opvattingen
van de zorgvrager.
Het derde bolletje zegt dat je je bewust moet zijn van een mogelijk verschil tussen je
eigen waarden en normen en de waarden en normen van de zorgvrager.
Verpleegkundige A overweegt wat deze artikelen van haar vragen. Vanzelfsprekend heeft
iedere zorgvrager recht op zorg. In dit geval is het belang van de zorgvrager dat zijn euthanasieverzoek
ingewilligd wordt en als verpleegkundige stem je de zorgverlening af op de
behoeften van de zorgvrager. Van een verschil tussen haar waarden en normen en de
waarden en normen van de zorgvrager is geen sprake. Op basis van deze artikelen ziet zij het
als haar taak als verpleegkundige om aan het verzoek van de arts tegemoet te komen.
Verpleegkundige B
Verpleegkundige B heeft als persoonlijke opvatting dat je het leven en sterven moet nemen
zoals het komt. Zij ziet het stervensproces als een opgave die volbracht moet worden als
afsluiting van het leven. Zelf zal ze daarom nooit om euthanasie vragen. Als een euthanasieverzoek
aan alle eisen voldoet, heeft zij echter geen bezwaar om bij de uitvoering daarvan
betrokken te zijn ook al zal ze zelf nooit een verzoek tot euthanasie doen.
Verpleegkundige B raadpleegt eveneens de Nationale Beroepscode en ziet de artikelen 2.1,
2.2 en 2.3. Ook voor haar is het vanzelfsprekend dat iedere zorgvrager zorg krijgt, dat in de
27

zorgverlening de belangen van de zorgvrager centraal staan en dat zij de zorgverlening zoveel
mogelijk afstemt op de zorgbehoeften van de zorgverlener. De Nationale Beroepscode sluit
meewerken aan euthanasie niet uit (zie bij verpleegkundige A).
Verpleegkundige B besluit dat zij bereid is om mee te werken aan de uitvoering van de euthanasie.
Het verschil tussen haar persoonlijke waarden en normen en de Nationale Beroepscode
is dat zij voor zichzelf op basis van haar eigen waarden en normen een andere keuze maakt.
Verpleegkundige C
Verpleegkundige C zal op basis van haar persoonlijke waarden en normen ook nooit om euthanasie
verzoeken. Haar afwijzing van euthanasie is gebaseerd op haar geloofsovertuiging, die
euthanasie niet toestaat. Zij weet dat anderen daar anders over denken en een andere keuze
maken. Ook weet zij dat de Nederlandse wetgeving euthanasie onder voorwaarden toestaat.
Het meewerken aan euthanasie gaat echter in tegen haar diepste overtuigingen. Meewerken
aan euthanasie tast haar aan in haar identiteit, in wie zij is. Vanuit haar persoonlijke waarden
en normen kan zij niet aan het verzoek van de arts gehoor geven.
Verpleegkundige C raadpleegt eveneens de Nationale Beroepscode en ziet de artikelen 2.1,
2.2 en 2.3. Ook voor haar is het vanzelfsprekend dat iedere zorgvrager zorg krijgt, dat in de
zorgverlening de belangen van de zorgvrager centraal staan en dat zij de zorgverlening zoveel
mogelijk afstemt om de zorgbehoeften van de zorgverlener. De Nationale Beroepscode sluit
meewerken aan euthanasie niet uit (zie bij verpleegkundige A). Voor verpleegkundige C is dat
op basis van haar eigen waarden en normen wel uitgesloten. Zij ziet euthanasie ook niet als in
het belang van de zorgvrager.
Zij vraagt zich af of ze kan weigeren om mee te werken aan euthanasie.
Je wordt als verpleegkundige/verzorgende geacht om volgens de professionele waarden en
normen, zoals vastgelegd in de Nationale Beroepscode, te werken. Toch blijven ook persoonlijke
waarden en normen een rol spelen. Soms zijn die persoonlijke waarden en normen zo
belangrijk voor wie je bent, dat schending daarvan een ernstige aantasting van jou als persoon
betekent. Het is niet de bedoeling dat je in de zorg voor anderen jezelf helemaal vergeet.
Verpleegkundige C kijkt verder in de Nationale Beroepscode en vindt het volgende artikel:
- 2.13 Als verpleegkundige/verzorgende heb ik het recht om op grond van gewetensbezwaren
te weigeren om mee te werken aan bepaalde handelingen.
Bij het eerste bolletje staat dat ik (medewerking aan) handelingen kan weigeren als
deze mij in ernstig conflict brengen met mijn levensovertuiging of persoonlijk waardenen
normenbesef.
Dit betekent dat de Nationale Beroepscode weliswaar de ruimte biedt om als verpleegkundige
mee te werken aan euthanasie, maar dat de code ook een aanknopingspunt biedt voor
verpleegkundigen die vanuit hun levensovertuiging niet kunnen/mogen meewerken aan een
bepaalde handeling. De vraag die verpleegkundige C zich stelt is of de handeling – in dit geval
euthanasie? haar in ernstig conflict met haar levensovertuiging of persoonlijke waarden en
28

normenbesef brengt. Het beroep op het geweten kan niet lichtvaardig gedaan worden. Haar
professionele verantwoordelijkheid vraagt van verpleegkundige C dat zij een zorgvuldige afweging
maakt tussen haar persoonlijke waarden en normen en de waarden en normen (en het
belang) van de zorgvrager.
Voor verpleegkundige C leidt een beoordeling op basis van haar eigen waarden en normen en
op basis van de Nationale Beroepscode tot het oordeel dat zij niet zal meewerken aan euthanasie.
In dit geval kan verpleegkundige C bij de beoordeling van het verzoek om mee te
werken aan euthanasie niet anders dan haar persoonlijke waarden en normen het zwaarst
laten wegen.
Verpleegkundige C geeft daarom haar taak terug aan haar leidinggevende. Van verpleegkundige
C wordt wel verwacht dat zij de zorg verleent die niet in relatie tot euthanasie staat,
tenzij die zorg door een collega overgenomen wordt (artikel 2.13).
In dit voorbeeld gaat het om de illustratie van de verhouding tussen je eigen waarden en
normen en de waarden en normen van de beroepsgroep. Verpleegkundigen A, B en C gaan
daarom voor zichzelf na of zij mee kunnen werken aan euthanasie.
Indien verpleegkundigen A, B en C in hetzelfde team werken, is het belangrijk dat zij van
elkaar weten hoe ze over (meewerken aan) euthanasie denken. Een gesprek daarover met
behulp van bovenstaande vragen kan zorgen voor onderling begrip en respect.
29

4 Het stimuleren van je eigen
nadenken en handelen
Om volgens de Nationale Beroepscode te kunnen werken, moet je vertrouwd zijn met de
inhoud van de beroepscode en de betekenis van de artikelen. Je moet weten wat de artikelen
van je vragen. Het is daarom zinvol om bij de artikelen stil te staan en na te denken over de
betekenis van de verschillende artikelen en over de vraag wat er nodig is om te kunnen doen
wat de artikelen van je verwachten. Dat kun je als individuele verpleegkundige of verzorgende
doen, maar ook als team of VAR.
Voorbeeld 1
Je keuze valt op artikel 1.2:
Als verpleegkundige/verzorgende houd ik kennis en vaardigheden, die nodig zijn voor een
verantwoorde beroepsuitoefening op peil.
Dat betekent met name:
• dat ik mijn vakliteratuur bijhoud
• dat ik me oriënteer op en deelneem aan deskundigheidsbevorderende activiteiten
• dat ik ervoor zorg dat mijn zorgverlening aansluit bij de actuele wetenschappelijke,
beroepsmatige en maatschappelijke ontwikkelingen.
Je kunt dan bijvoorbeeld beginnen met de vraag:
Wat vindt je prettige manieren om je kennis en vaardigheden op peil te houden?
- Het artikel zegt dat je als verpleegkundige/verzorgende je vakliteratuur bijhoudt.
Vragen die je hierbij kunt stellen, zijn:
Doe je dat? Welke vakliteratuur is van belang? Welke tijdschriften vallen daar in ieder geval
onder? Heb je gemakkelijk toegang tot de vakliteratuur? Hoe kan dat bevorderd worden? Op
welke manier kun je de relevante vakliteratuur het beste bijhouden? Kan er een taakverdeling
gemaakt worden (binnen een team)?
- Je oriënteert je op en neemt deel aan deskundigheidsbevorderende activiteiten.
De volgende vragen kunnen daarbij aan de orde komen:
Welke activiteiten vallen volgens jou onder deskundigheidsbevorderende activiteiten? Welke
deskundigheidsbevorderende activiteiten zijn voor jou belangrijk? Hoe kun je een goed overzicht
krijgen van het aanbod van deskundigheidsbevorderende activiteiten? Welke deskundigheidsbevorderende
activiteiten volg je? Is het voldoende dat je reageert op deskundigheidsbevorderende
activiteiten waarop bijvoorbeeld je leidinggevende je wijst of moet je ook zelf
actief op zoek gaan naar deskundigheidsbevorderende activiteiten? Word je in staat gesteld
om deskundigheidsbevorderende activiteiten te volgen? Wat zijn eventueel belemmerende
factoren? Hoe kunnen die opgelost worden? Mag je als verpleegkundige of verzorgende
zeggen dat je geen scholing wilt, omdat je een te klein dienstverband hebt?
31

- Je zorgt ervoor dat je zorgverlening aansluit bij de actuele wetenschappelijke, beroepsmatige
en maatschappelijke ontwikkelingen.
Dit kan leiden tot de volgende vragen:
Kun je wetenschappelijke, beroepsmatige of maatschappelijke ontwikkelingen noemen die van
belang zijn voor de zorgverlening of die om aanpassing van de zorgverlening vragen? Hoe kun
je ervoor zorgen dat je op de hoogte bent van de actuele wetenschappelijke, beroepsmatig en
maatschappelijke ontwikkelingen?
Voorbeeld 2
Je keuze valt op artikel 1.8:
Als verpleegkundige/verzorgende pas ik mijn sieraden, lichaamsversierende elementen en
kleding aan aan de eisen van het beroep.
Dat betekent met name:
• dat ik het beleid van de instelling over sieraden, lichaamsversierende elementen en
kleding volg
• dat ik geen sieraden of lichaamsversierende elementen draag waarmee ik de zorgvrager
mogelijk kan verwonden
• dat ik geen sieraden of lichaamsversierende elementen draag die een bedreiging vormen
voor hygiënische zorgverlening
• dat ik zodanig gekleed ga dat ik zo min mogelijk aanstoot geef aan zorgvragers of ongewenst
gedrag uitlok.
Het artikel zegt:
- Je volgt het beleid van de instelling over sieraden, lichaamsversierende elementen en
kleding
Stel je daarbij bijvoorbeeld de volgende vragen:
Heeft de instelling beleid over sieraden, lichaamsversierende elementen en kleding? Ken je dat
beleid? Houd je je aan de bepalingen uit het beleid? Geldt dat ook voor je collega’s? Vind je
dat een instelling beleid over het dragen van sieraden, lichaamsversierende elementen en
kleding moet hebben? Waarom wel of niet?
- Je draagt geen sieraden of lichaamsversierende elementen waarmee je de zorgvrager
mogelijk kan verwonden.
- Je draagt geen sieraden of lichaamsversierende elementen die een bedreiging vormen voor
hygiënische zorgverlening.
Bij deze toelichting kun je de volgende vragen stellen:
Draag je graag sieraden en lichaamsversierende elementen (bijvoorbeeld piercings)? Kunnen
de sieraden die je draagt de zorgvrager verwonden? Of vormen ze een bedreiging voor hygiënische
zorgverlening? Heb je daar wel eens bij stilgestaan? En geldt dat ook voor je collega’s?
32

- Je gaat zodanig gekleed dat je zo min mogelijk aanstoot geeft aan zorgvragers of ongewenst
gedrag uitlokt.
Je kunt hierbij denken aan de volgende vragen:
Wat heb je graag aan? Draag je bij heet weer het liefst zo min mogelijk, bijvoorbeeld een
hemdje met dunne schouderbandjes en een kort rokje? Of zijn er soms collega’s die er zomers
tamelijk ‘bloot’ bij lopen? Kun je je voorstellen dat zorgvragers het niet altijd prettig vinden om
door een tamelijk ‘bloot’ geklede verpleegkundige of verzorgende verzorgd te worden? Of dat
ook je manier van kleden van invloed is op het beeld dat anderen hebben van de beroepsgroep
van verpleegkundigen en verzorgenden?
Op een vergelijkbare manier kun je bij andere artikelen stilstaan.
33

5 Een afspraak maken over een
bepaald onderwerp
Soms blijkt in de dagelijkse praktijk dat een situatie, die vragen oproept, zo vaak voorkomt dat
het wenselijk is om afspraken te maken over de omgang met die situatie op de afdeling of in
de instelling als geheel.
Casus
Een teamhoofd in een verpleeghuis heeft nu al een paar keer gemerkt dat de verzorgenden
altijd hun mobiele telefoon opnemen wanneer ze bezig zijn met de verzorging of begeleiding
van een zorgvrager. De telefoon krijgt voorrang, ook al gaat het gewoon om privégesprekken
met familie, vrienden en kennissen. Het teamhoofd ervaart dit gedrag als een
probleem. Zij is van mening dat de zorgverlening aan de zorgvrager lijdt onder het voortdurend
telefoneren. Ze besluit daarom om het gebruik van mobiele telefoons in het teamoverleg
aan de orde te stellen. Deze instelling heeft nog geen richtlijn voor gebruik van eigen
mobiele telefoons tijdens het werk.
Mogelijke uitwerking
De reden dat het teamhoofd haar collega’s wil aanspreken op hun (bel)gedrag is verbonden
met de artikelen 2.2 en 3.6:
- 2.2 Als verpleegkundige/verzorgende stel ik in de zorgverlening de belangen van de zorgvrager
centraal
- 3.6 Als verpleegkundige/verzorgende bescherm ik de zorgvrager tegen onethische,
incompetente, onveilige of anderszins tekortschietende zorgverlening van anderen.
Ze maakt zich zorgen over de gevolgen van het (bel)gedrag voor de zorgverlening aan de
zorgvragers.
Bij de bespreking van deze casus maakt het teamhoofd ook gebruik van (een aantal stappen
van) het stappenplan uit hoofdstuk 2. Confrontatie met een probleem of casus staat.
2. Wat is de ethische vraag?
Na enige discussie is het team het eens over de volgende vraag: Geef je nog wel goede zorg aan
de zorgvrager als je voortdurend je mobiele telefoon voorrang geeft en privé-gesprekken voert?
3. Welke oplossingen kun je bedenken voor de vraag?
Het team komt tot de volgende oplossingen:
- Je mobiele telefoon opnemen en zeggen dat je nu geen tijd hebt en later terug belt
- Je familie en vrienden vragen of ze je alleen een sms willen sturen als je werkt
- Je mobiele telefoon alleen aanzetten tijdens je pauzes
- Je mobiele telefoon uitzetten tijdens het werk (ook in de pauze)
- Gesprekken via het secretariaat laten lopen.
35

4. Wie zijn er allemaal bij de situatie betrokken en welke argumenten brengen zij naar voren?
- Het teamhoofd
- De verzorgenden
- De zorgvragers
- De bellers (familie, vrienden etc.)
5. Inventarisatie en weging van de argumenten
Op dit punt pakken de teamleden de Nationale Beroepscode erbij en kijken welke aanknopingspunten
de beroepscode eventueel biedt. De volgende artikelen lijken van belang:
- 2.2 Als verpleegkundige/verzorgende stel ik in de zorgverlening de belangen van de zorgvrager
centraal.
De discussie gaat vervolgens over het belang van de zorgvrager. Stel je het belang van de zorgvrager
centraal als je voortdurend je telefoon opneemt tijdens de zorgverlening, bijvoorbeeld het
wassen van de zorgvrager? De zorgverlener ligt daar dan maar. Verder zorgen die ‘rinkelende’
telefoons voor een onrustige sfeer. Ook dat is toch niet in het belang van de zorgvrager?
- 1.1 Als verpleegkundige/verzorgende ben ik persoonlijk verantwoordelijk voor de manier
waarop ik zorg verleen.
Een van de teamleden wijst op dit artikel. Zij is zelf verantwoordelijk voor de zorgverlening en
vindt dat zij dat goed doet als zij de zorgvrager even om toestemming vraagt om de telefoon op
te nemen.
- 2.12 Als verpleegkundige/verzorgende neem ik in mijn relatie met de zorgvrager professionele
grenzen in acht.
Dat betekent met name dat ik geen misbruik maak van een afhankelijke positie van de
zorgvrager.
Een andere collega wijst op het eerste bolletje bij artikel 2.12. Het artikel slaat misschien niet op
deze situatie, maar wat bij het bolletje staat is wel belangrijk. Zij zegt tegen haar collega: jij
vraagt de zorgvrager wel om toestemming, maar wat moet hij zeggen? Hij ligt daar en kan geen
kant uit.
Toon je trouwens wel respect voor de zorgvrager als je steeds je telefoon voor laat gaan?
- 3.1 Als verpleegkundige/verzorgende werk ik samen met andere zorgverleners om de zorgvrager
de benodigde zorg te geven.
Weer een andere collega vraagt zich af of dit artikel ook van belang is. Zij merkt dat door al dat
getelefoneer collega’s soms een extra deel van het werk van de bellers moeten doen. Zij vindt
dat al dat getelefoneer schadelijk is voor een goede samenwerking. Het is niet collegiaal en
getuigt ook niet van respect voor je collega’s.
Andere argumenten zijn:
- Het is toch belangrijk om bereikbaar te zijn. Iedereen heeft zijn telefoon toch aan?
- Mijn kinderen zitten zonder oppas thuis. Daarom heb ik mijn telefoon aan staan.
- Het gaat slecht met mijn moeder. Daarom wil ik bereikbaar zijn.
36

Weging van de argumenten
Het team gaat nu na wat de belangrijke aspecten in deze casus zijn. Zij stellen vast dat het
gaat om:
- het belang van de zorgvrager
Het is in het belang van de zorgvrager dat de verpleegkundige of verzorgende zich tijdens
de zorgverlener met de zorgvrager bezig houdt en niet met andere dingen. Het is ook in het
belang van de zorgvrager(s) dat er een prettige sfeer is. Steeds rinkelende telefoons lijken
daar niet bij te passen.
- geen misbruik maken van de afhankelijkheid van de zorgvrager
Je kunt wel om toestemming vragen om je telefoon op te nemen, maar de zorgvrager is
niet echt in een positie om daar nee tegen te zeggen. Je moet de zorgvrager niet in een
dergelijke positie brengen.
- een goede samenwerking met collega’s
Een goede samenwerking met collega’s is belangrijk. Dat betekent dat je ervoor moet
zorgen dat jij je deel van het werk doet en voorkomt dat je collega’s daarvoor moeten
opdraaien indien daar geen echt goede reden voor lijkt te zijn.
- Van de andere argumenten lijken de kinderen, die zonder oppas thuiszitten, en de slechte
toestand van de moeder een ‘geldig’ argument. Je bent niet alleen verpleegkundige of
verzorgende, maar ook ouder. Als ouder heb je een verantwoordelijkheid voor de zorg voor
je kinderen. En het is vanzelfsprekend belangrijk dat je bereikbaar moet zijn als je moeder
(of een andere naaste) er slecht aan toe is.
Bereikbaarheid voor familie, vrienden en kennissen om even bij te kletsen of het laatste
nieuws uit te wisselen, is in deze situatie geen relevant argument. Dit staat in geen verhouding
tot het belang van de zorgvrager.
6. Welk handelingsalternatief heeft de voorkeur?
Het team bekijkt de mogelijkheden, die ze bij stap 3 bedacht hadden:
- Je mobiele telefoon opnemen en zeggen dat je nu geen tijd hebt en later terug belt
- Je familie en vrienden vragen of ze je alleen een sms willen sturen als je werkt
- Je mobiele telefoon alleen aanzetten tijdens je pauzes
- Je mobiele telefoon uitzetten tijdens het werk (ook in de pauze)
- Gesprekken via het secretariaat laten lopen.
Dit team komt tot de conclusie dat vanuit het belang van de zorgvrager en een goede samenwerking
met collega’s de telefoon tijdens het werk uit moet staan. De vraag is of het noodzakelijk
is om als verpleegkundige of verzorgende tijdens je werk gebeld te worden. Het antwoord daarop
is nee, tenzij …. Het tenzij gaat over de uitzonderingssituaties.
In de uitzonderingssituaties dat het belangrijk is dat verpleegkundigen of verzorgenden toch
bereikbaar zijn, moet de verpleegkundige of verzorgende het nummer van het secretariaat aan
mogelijke bellers doorgeven. In haar pauze kan de verpleegkundige of verzorgende ook zelf
even bellen. Het is echter niet de bedoeling dat tijdens de pauzes voortdurend telefoons rinkelen.
37

In de bovengeschetste casus gaat het om een verpleeghuisafdeling. De context van het
verpleeghuis maakt het mogelijk om tot de afweging te komen dat de mobiele telefoons uit
moeten en dat belangrijke telefoontjes via het secretariaat moeten gaan. In een andere context
kan de afweging anders zijn, zoals bijvoorbeeld in de thuiszorg waar verpleegkundigen en
verzorgenden alleen op pad zijn.
38

6 Advisering over beleid
Advisering over beleid is met name een taak van de VAR. De VAR heeft vooral te maken met
beleidsmatige vragen. De belangrijkste taak van de VAR is het uitbrengen van adviezen aan
directie/management/Raad van Bestuur over het werk van verpleegkundigen en verzorgenden.
Toch kan het ook voorkomen dat een individuele verpleegkundige of verzorgende of een team
een beleidskwestie onder de aandacht van leidinggevenden wil brengen.
Hieronder staan twee voorbeelden over het gebruik van de Nationale Beroepscode bij het
uitbrengen van een advies.
Advies over scholing
Uit een bespreking van artikel 1.2 (zie hoofdstuk 4.) kan bijvoorbeeld naar voren komen dat
bepaalde vakliteratuur niet aanwezig of slecht toegankelijk is. Ook kan blijken dat er geen goed
scholingsbeleid is, ondanks dat de CAO aangeeft dat er scholingsbeleid moet zijn. Het kan zijn
dat iedere manager binnen een instelling scholingsaanvragen op zijn eigen manier beoordeelt.
De ene manager vindt bijvoorbeeld deskundigheidsbevordering erg belangrijk en stelt zijn
medewerkers in staat om scholing te volgen. De andere manager ziet vooral zijn beperkte
budget en de kosten van de uren dat de medewerkers afwezig zijn in verband met scholing.
Hij geeft zijn medewerkers nauwelijks toestemming om scholingsactiviteiten te volgen.
Vanuit haar taak om een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling, implementatie en evaluatie
van het beleid van de instelling of organisatie (artikel 3.8) kan het team of de VAR een advies
voor de directie opstellen. In dat advies wijst de VAR er bijvoorbeeld op:
- dat in de zorgverlening de belangen van de zorgvrager centraal dienen te staan (artikel 2.2)
- dat het voor een goede zorgverlening aan de zorgvrager van belang is dat de kennis en
vaardigheden van verpleegkundigen en verzorgenden op peil zijn
- dat dat ook van verpleegkundigen en verzorgenden verwacht mag worden (artikel 1.2
Nationale Beroepscode)
- dat voor het op peil houden van kennis en vaardigheden ook een inspanning van de instelling
vereist is (zie ook de bepalingen uit de CAO)
- dat op dit moment de mogelijkheden tot scholing te kort schieten
- dat de VAR daarom de volgende suggesties doet om ervoor te zorgen dat de kennis en
vaardigheden van de zorgverleners op peil zijn.
41

Advies naar aanleiding van een nieuwe manier van bloedprikken
In het ziekenhuis is het tot nu toe gebruikelijk om op een bepaalde manier en met bepaald
materiaal bloed te prikken. Verpleegkundigen uit dit ziekenhuis vinden het materiaal
waarmee ze bloedprikken prettig. Dat gaat allemaal goed.
De directie heeft echter besloten om over te stappen op ander materiaal voor het bloedprikken.
Het tot nu toe gebruikte materiaal zorgt niet voor een gestandaardiseerde manier
van bloedprikken. Met het nieuwe materiaal denkt de directie te bevorderen dat het bloedprikken
in het hele ziekenhuis op dezelfde gestandaardiseerde manier gebeurt.
Verpleegkundigen moeten met het nieuwe materiaal aan de slag. Zij merken echter dat het
bloedprikken nu veel lastiger is. Het blijkt helemaal niet zo makkelijk om met het nieuwe
materiaal even een buisje bloed te vullen. Het kost veel meer moeite en tijd. Verder blijkt dat
het bij sommige zorgvragers nu helemaal niet meer lukt om bloed te prikken. De aderen
klappen dicht.
De VAR van het ziekenhuis krijgt signalen dat er problemen zijn met het bloedprikken. De VAR
bezint zich en raadpleegt de Nationale Beroepscode. Volgens de VAR zijn de artikelen 1.6 en
2.2 bij het bloedprikken in ieder geval van belang:
- 1.6 Als verpleegkundige/verzorgende lever ik een bijdrage aan een veilige zorgverlening.
- 2.2 Als verpleegkundige/verzorgende stel ik in de zorgverlening de belangen van de zorgvrager
centraal.
Het ‘nieuwe’ bloedprikken lijkt niet bij te dragen aan een veilige zorgverlening en lijkt ook niet in
het belang van de zorgvrager met lastige aderen.
Ook artikel 1.5 lijkt van toepassing:
- 1.5 Als verpleegkundige/verzorgende ondersteun en initieer ik activiteiten ter bevordering
van de kwaliteit van zorg en de ontwikkeling van het beroep.
Dit artikel vraagt van verpleegkundigen en verzorgenden dat zij actief meewerken aan de
verspreiding van standaarden en richtlijnen. De VAR overweegt dat er in dit artikel weliswaar
niet gesproken wordt over nieuwe technieken, maar de opsomming achter de bolletjes is niet
uitputtend. De VAR is van mening dat ook nieuwe technieken, die de kwaliteit van de zorg
bevorderen, onder dit artikel vallen.
De VAR vraagt zich echter af of dit nieuwe materiaal om bloed te prikken nu wel of niet een
kwaliteitsbevordering van zorg betekent.
Om na te gaan of het probleem van het ‘nieuwe’ bloedprikken vrij algemeen gedeeld wordt,
vraagt de VAR de verpleegkundigen van het ziekenhuis naar hun ervaringen. De VAR vraagt
ook wat precies het probleem met het ‘nieuwe’ bloedprikken is. De eerder binnengekomen
signalen blijken algemeen gedeeld te worden door de verpleegkundigen.
42

Het ‘nieuwe’ bloedprikken is verder niet de eerste keer dat het ziekenhuismanagement van
bovenaf een verandering doorvoert waarbij in de directe zorgverlening vervolgens blijkt dat die
verandering geen verbetering van de zorgverlening aan de zorgvrager betekent.
Vanuit haar taak om een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling, implementatie en evaluatie
van het beleid van de instelling (artikel 3.8) stelt de VAR een advies op. In het advies van deze
VAR staat:
- wat het probleem is: het ‘nieuwe’ bloedprikken
- waarom dit een probleem is: de handeling is moeilijker uitvoerbaar voor verpleegkundigen. De
handeling kost met het nieuwe materiaal meer moeite en tijd en is daarom niet efficiënt. Het
nieuwe bloedprikken vormt ook een grotere belasting voor de zorgvrager (met lastige aderen).
- een mogelijke oplossing voor het probleem:
* terug naar de ‘oude’ methode van bloedprikken
* invoering van de ‘nieuwe’ manier van bloedprikken:
- met daarbij scholing in de ‘nieuwe’ methode van bloedprikken, opdat de verpleegkundigen
hun vaardigheden op peil kunnen brengen zoals gevraagd door artikel 1.2 en
deze handeling binnen de grenzen van hun deskundigheid valt zoals gevraagd door
artikel 1.3; en
- met behoud van de mogelijkheid om bij zorgvragers met lastige aderen op de oude
manier bloed te blijven prikken, zodat voldaan wordt aan de eis dat de belangen van de
zorgvrager centraal staan bij de zorgverlening (artikel 2.2)
- een wens/eis voor de toekomst: dat de directie de VAR om advies vraagt voordat een dergelijke
‘nieuwe’ methode ingevoerd wordt
- een suggestie voor de toekomst: om een ‘nieuwe’ methode eerst op beperkte schaal uit te
proberen om te zien of invoering van deze methode wel een verbetering betekent voor de
zorgverlening aan de zorgvrager in vergelijking met de bestaande praktijk.
43

7 Suggesties voor scholing
Het reguliere onderwijs, bij- en nascholingscursussen en studiedagen bieden een uitgelezen
mogelijkheid om vertrouwd te raken en te oefenen met de Nationale Beroepscode van
Verpleegkundigen en Verzorgenden.
Tijdens deze scholingsactiviteiten kunnen dezelfde aspecten aan de orde komen als bij het
gebruik van de Nationale Beroepscode door individuele verpleegkundigen en verzorgenden en
door teams of VAR's:
- Oefenen met een casus
- Stimuleren van eigen nadenken en handelen
- Komen tot afspraken
- Advisering over beleid
Oefenen met een casus
Het gebruik van de Nationale Beroepscode kan op verschillende manieren met casussen
geoefend worden:
a. Presentatie van korte casussen.
b. Presentatie van een casus en bespreking daarvan via een stappenplan.
1. Presentatie van korte casussen
Doel vooral: oefenen met de Nationale Beroepscode en met elkaar discussiëren over de artikelen.
Voorbeeld 1
- De studenten of deelnemers krijgen een korte casus voorgelegd, eventueel in de vorm
van een stelling.
- Zij moeten vervolgens nagaan welk artikel of welke artikelen uit de Nationale Beroepscode
van toepassing zijn op deze casus en wat die artikelen van hen vragen. Daarvoor krijgen
ze een paar minuten de tijd.
- De docent/inleider inventariseert welke artikelen volgens de deelnemers van toepassing
zijn op de casus en noteert de genoemde artikelen op een flap.
- Daarna volgt een korte discussie over de casus. Deze discussie begint met de vraag van
de docent/inleider aan de studenten/deelnemers waarom een bepaald artikel volgens hen
belangrijk is en of iedereen het daarmee eens is.
44

Voorbeeld 2
- De docent of begeleider zorgt ervoor dat er een tiental korte casussen op papier staan.
- De studenten of deelnemers vormen twee kringen: een binnenkring en een buitenkring.
Zij zitten tegenover elkaar.
- Iedere student of deelnemer krijgt een papier met daarop ongeveer tien korte casusbeschrijvingen.
- Ieder tweetal, dat tegenover elkaar zit, bespreekt gedurende 10 minuten de eerste casus:
wat is het probleem of dilemma, welke artikelen van de Nationale Beroepscode zijn van
toepassing, wat is hun conclusie.
- Vervolgens schuiven de studenten/deelnemers uit de binnenkring een plaats naar rechts
op. De buitenkring blijft zitten. Iedereen heeft nu een nieuwe gesprekspartner.
- Het nieuwe tweetal bespreekt de tweede casus op dezelfde manier als de eerste casus.
- Vervolgens schuift de binnenkring weer een plaats naar rechts op.
- Het nieuwe tweetal bespreekt de derde casus.
- Afhankelijk van de beschikbare tijd volgt na een aantal van deze casusbesprekingen
per tweetal een nabespreking waarin de antwoorden op de besproken casussen geïnventariseerd
en besproken worden.
Voorbeeld 3
- Studenten/deelnemers worden in kleine groepjes verdeeld.
- Ieder groepje maakt een casus met daarin een probleem (bijvoorkeur gebaseerd op eigen
ervaringen).
- Ieder groepje geeft hun casus aan een ander groepje.
- Ieder groepje bekijkt de ontvangen casus en gaat na wat het geschetste probleem is en
welke aanknopingspunten de beroepscode biedt voor omgang met of aanpak van het
probleem.
- Nabespreking: ieder groepje zegt welke casus zij gekregen heeft en welke artikelen van de
beroepscode daar volgens het groepje op van toepassing zijn.
Na iedere presentatie door een groepje is er ruimte voor een korte discussie over het
probleem uit de casus en de keuze van de artikelen uit de Nationale Beroepscode:
* Is dit inderdaad het probleem van de casus?
* Bieden de gekozen artikelen inderdaad een aanknopingspunt voor deze casus?
* Ontbreken er nog relevante artikelen uit de beroepscode?
* Biedt de Nationale Beroepscode wel aanknopingspunten?
45

2. Presentatie van een casus en bespreking met een stappenplan
Doel: ervaring op doen met het gebruik van de Nationale Beroepscode als een mogelijke bron
van argumenten bij een uitgebreide bespreking van een casus.
Voorbeeld 1
- Geef de studenten/deelnemers een casus.
Deze casus kan afkomstig zijn van de docent/inleider. Het is ook mogelijk om
studenten/deelnemers van te voren te vragen om een casus in te leveren of om tijdens de
bijeenkomst te vragen of iemand een casus heeft, die hij of zij wil bespreken.
- De docent of inleider presenteert vervolgens een stappenplan en legt uit hoe het stappenplan
werkt.
- Samen met de studenten/deelnemers bespreekt de docent/inleider vervolgens de casus
met behulp van het stappenplan en laat de studenten/deelnemers daarbij gebruik maken
van de Nationale Beroepscode.
Als stappenplan kan het stappenplan uit het vorige hoofdstuk dienen:
1. Ga voor jezelf na wat je eerste reactie is op deze specifieke situatie.
Over deze eerste reacties ga je niet met elkaar in discussie.
2. Wat lijkt de ethische vraag te zijn?
3. Welke oplossingen kun je bedenken voor de vraag? Welke handelingen zijn een antwoord
op de vraag?
4. Wie zijn er allemaal bij deze situatie betrokken en welke argumenten brengen zij naar
voren? Waarom vinden zij die argumenten belangrijk en welke waarden vormen de basis
voor die argumenten?
5. Welke van de argumenten, die naar voren zijn gebracht, zijn echt van belang voor een
beoordeling van deze situatie? Welk argument of welke argumenten moeten in deze
situatie het zwaarste wegen?
6. Welke oplossing heeft op basis van de afweging nu de voorkeur?
7. Maak afspraken over de uitvoering.
46

Tip
Voorbeeld 2
- Geef de studenten/deelnemers een casus.
Deze casus kan afkomstig zijn van de docent/inleider. Het is ook mogelijk om
studenten/deelnemers van te voren te vragen om een casus in te leveren of om tijdens de
bijeenkomst te vragen of iemand een casus heeft, die hij of zij wil bespreken.
- Presenteer vervolgens een stappenplan en leg uit hoe het stappenplan werkt.
- Geef de studenten/deelnemers de opdracht om de casus met behulp van een stappenplan
te bespreken en daarbij ook de Nationale Beroepscode te gebruiken. Zij krijgen daarvoor
een bepaalde tijd (bijvoorbeeld een kwartier of een half uur).
Afhankelijk van de grootte van de groep en de beschikbare ruimte(n) kan dit onderdeel op
verschillende manieren:
* Indien de studenten/deelnemers in een oplopende collegezaal zitten, kan de opdracht
luiden dat de studenten/deelnemers met hun voor- en of achterburen de casus bespreken.
* Indien de studenten/deelnemers in een gewone zaal zitten, kunnen zij in kleine groepen
verdeeld worden (bijvoorbeeld per tafel) om de casus te bespreken.
* Indien meer ruimten beschikbaar zijn kunnen de studenten/deelnemers in groepen over
deze ruimten verdeeld worden om de casus per groep te bespreken.
- Hierna volgt een plenaire bespreking van de casus.
Voorbeeld 3
Als variant op de gebruikelijke vorm waarbij de inhoud van de casus (alleen) verteld wordt of
op papier staat, is het ook mogelijk om de casus kort te laten spelen door enkele
studenten/deelnemers of ingehuurde acteurs.
Na de presentatie van de gespeelde casus volgt een bespreking van de casus als bij presentatie
van een casus en bespreking met een stappenplan 1 of 2.
- Geef het publiek korte feitelijke informatie over casus voordat de casus gespeeld wordt.
- Laat de indiener van de casus, als hij meedoet, niet zijn eigen rol spelen, maar pas rolwisseling
toe (bijvoorbeeld: de begeleider speelt de cliënt en niet zichzelf).
- Vraag de spelers zich zo nauwkeurig mogelijk in te leven in de details, zodat ze de emotie
ervaren en spelen.
- Laat de spelers de reacties in de casus uitvergroten.
- Zorg ervoor dat het spel kort is en dat daarin de essentie van de casus naar voren komt.
47

Persoonlijke waarden en normen en die van de beroepsgroep
Verpleegkundigen en verzorgenden hebben hun eigen waarden en normen net zoals iedereen die
heeft. Zij hebben echter ook te maken met de waarden en normen van de beroepsgroep. Zij
kunnen dan niet meer alleen uitgaan van hun eigen waarden en normen. Het is daarom zinvol om
aandacht te besteden aan de verhouding tussen de eigen waarden en normen van de verpleegkundigen
en verzorgenden en de waarden en normen van de beroepsgroep (zie ook hoofdstuk 3.).
Oefening
Neem een bepaalde casus en geef de volgende opdracht aan de deelnemers:
- Ga na hoe je de casus beoordeelt op basis van je persoonlijke waarden, normen en overtuigingen:
Wat is er aan de hand? Welke van jouw persoonlijke waarden en normen spelen
een rol? Wat zou je doen?
- Noteer de uitkomsten
- Bekijk de casus nu nog een keer en ga na welke artikelen van de Nationale Beroepscode
aanknopingspunten bieden voor nadenken over de casus: Wat vraagt de Nationale
Beroepscode? Welke waarden en normen van de beroepscode spelen een rol? Wat zou je
doen als je uitgaat van de Nationale Beroepscode?
- Noteer ook deze uitkomsten
- Bespreking van de uitkomsten met de deelnemers
Is er een verschil tussen de beoordeling van de casus op basis van je persoonlijke normen
en waarden en op basis van de Nationale Beroepscode?
Zo ja, waar zit het verschil en wat is de betekenis ervan?
Het stimuleren van het eigen nadenken en handelen
Stilstaan bij verschillende artikelen of groepen van artikelen biedt verpleegkundigen en
verzorgenden de mogelijkheid om na te denken over hun eigen denken en handelen.
Oefening
Kies een bepaald artikel en leg de deelnemers de volgende vragen voor:
- Wat denk je dat het artikel van je vraagt?
- Doe je in de praktijk ook wat het artikel van je vraagt?
- Waarom wel of waarom niet?
- Wat zijn eventueel belemmerende factoren om te doen wat het artikel van je vraagt?
- Wat is ervoor nodig om wel te (kunnen) doen wat het artikel van je vraagt?
- Is er een grens bij wat het artikel van je vraagt?
- Vind je dat het artikel niet bruikbaar is?
48

Aanvullende oefening
Misschien is een van de deelnemers van mening dat een artikel helemaal niet van toepassing
is. Dan is het zaak erachter te komen of dat oordeel klopt. Het beste is om dat samen
met anderen te doen, zodat de deelnemers hun eigen opvattingen kritisch kunnen toetsen.
De deelnemer krijgt de volgende opdracht:
- Geef aan welk artikel volgens jou niet van toepassing is.
- Geef een voorbeeld van een situatie waaruit volgens jou blijkt dat dit artikel niet van
toepassing is.
- Ga samen met de andere deelnemers na wat er in die situatie precies aan de hand is.
- Welke aanknopingspunten biedt de Nationale Beroepscode voor deze situatie?
- Valt het betreffende artikel ook onder de aanknopingspunten?
- Indien niet, ga dan in een gesprek na wat de betekenis van dit artikel kan zijn en voor
welke situaties het misschien wel bruikbaar is.
49

8 Voorbeelden om mee te oefenen
Een cadeau
Je komt als wijkverpleegkundige al een paar jaar bij meneer Jansen, die chronisch ziek is en
veel verzorging nodig heeft. Meneer Jansen en zijn echtgenote waarderen je zorgverlening en
willen dat ook graag laten zien. Ze weten dat je met je gezin naar de Efteling wilt gaan. Met
Kerstmis geven ze je ‘een bon’ voor een dagje Efteling op hun kosten.
De criminele zoon
Je komt als verzorgende iedere week bij meneer Blok. Meneer Blok zit vol verhalen over zijn
zoon. Uit die verhalen maak je op dat de zoon zich bezig houdt met criminele activiteiten.
Meneer Blok is daar ook nog trots op. Wat doe je met deze informatie?
Hulp bij roken
Een bewoonster van een woonafdeling in een psychiatrisch ziekenhuis is een stevige rookster.
Zij heeft vergroeiingen aan haar handen. Daardoor kan ze zelf geen sigaretten meer draaien.
Om te kunnen roken heeft ze hulp nodig. Ze vraagt je of jij haar een sigaret wilt geven.
Een andere visie
De afdeling krijgt een nieuwe arts. De nieuwe arts blijkt een heel andere visie te hebben op
behandelen dan tot nu toe gebruikelijk was op de afdeling. Op een dag draagt de arts jou als
verpleegkundige op om onder dwang een sonde in te brengen bij een meneer, die zich in de
stervensfase bevindt.
Agressie
Samen met de arts heb je (als verpleegkundige of verzorgende) een gesprek met een zorgvrager
en zijn familie over de situatie van de zorgvrager. De zorgvrager en zijn familie zijn het
niet eens met het voorgestelde beleid en worden steeds agressiever. Ze beginnen te
schreeuwen en te schelden. Wat doe je?
Anders denken over seks
Een zorgvrager in de thuiszorg heeft seksuele contacten met verschillende personen. Jij hebt
hier moeite mee vanuit jouw waarden en normen. Je vindt het lastig om deze zorgvrager met
respect te behandelen. Misschien ben je wel bang dat hij jou ook zal lastig vallen.
50

Je collega
Je werkt op een interne afdeling van een ziekenhuis. Als je op een ochtend bij meneer
Pietersen komt is hij heel blij dat hij jou ziet. Hij zegt: ‘Gelukkig dat jij er bent en niet die
broeder van gisteren.’
Je weet niet goed hoe je hier op moet reageren.
Wiet
Je werkt in de thuiszorg en ontdekt toevallig dat de zorgvrager wiet teelt. Je overweegt deze
informatie door te geven aan de politie.
Zelfmoord
Het team heeft besloten niet in te gaan op een vraag naar hulp bij zelfdoding van een psychiatrische
zorgvrager. Wanneer de betreffende zorgvrager bij een nachtelijke ronde niet op zijn
kamer is, vermoed je dat hij een poging tot zelfmoord onderneemt. Als dat lukt, heeft hij eindelijk
rust. Wat doe je?
Stage
Je loopt stage op een afdeling waar een paar collega’s leerlingbegeleiding vervelend vinden.
Je hebt vaak dienst met een van hen. Hij verdeelt aan het begin van de dienst de taken en
vindt dat jij het zelf maar moet uitzoeken met jouw taken. Kom je met een vraag, dan is hij
geïrriteerd. Het aftekenen van punten verloopt ook moeizaam.
Badkamer
Een bewoner met een verstandelijke beperking kan zich niet goed zelf wassen. Jij helpt hem
daarbij. Als je met de bewoner in de badkamer bezig bent, komt je collega zo de badkamer
binnenlopen om even wat te vragen. Dat gebeurt wel vaker. Zeg je daar iets van? En speelt de
ernst van de verstandelijke beperking van de bewoner een rol bij je oordeel?
Kindermishandeling?
Een kind komt voor de zoveelste keer in het ziekenhuis met blauwe plekken en alweer een
botbreuk. De moeder zegt dat haar kind wild en onhandig is en daardoor weer gevallen is.
Jij hebt nu toch het vermoeden dat er sprake is van kindermishandeling.
51

9 De nationale beroepscode en de instelling
Hoe kun je de Nationale Beroepscode onder de aandacht brengen bij je collega’s,
leidinggevenden en directie of Raad van Bestuur?
De Nationale Beroepscode kan pas echt van betekenis zijn als alle verpleegkundigen en
verzorgenden de Nationale Beroepscode als basis voor hun handelen gebruiken. Eigenlijk
moet werken volgens de Nationale Beroepscode een vanzelfsprekende zaak voor iedere
verpleegkundige en verzorgende zijn.
Om dit te realiseren is het nodig dat de Nationale Beroepscode een plaats krijgt binnen de
instelling of organisatie. Aangezien de Nationale Beroepscode een document van de beroepsgroep
is (Nationale Beroepscode van Verpleegkundigen en Verzorgenden) en gaat over professionele
verantwoordelijkheid, ligt de verantwoordelijkheid voor het verwerven van een vaste
plaats voor de Nationale Beroepscode binnen de instelling of organisatie in eerste instantie bij
de beroepsgroep zelf (individuele verpleegkundigen of verzorgenden, teams en zeker de VAR).
De instelling of organisatie kan daarbij uiteraard een rol spelen door de invoering van de
Nationale Beroepscode te stimuleren en ondersteunen.
Hieronder volgen enkele suggesties waar je mee aan de slag kunt om de Nationale
Beroepscode binnen je instelling of organisatie in te voeren. De suggesties richten zich vooral
op de VAR, omdat dit bij uitstek een taak voor de VAR is.
Maak een plan
Je vindt het als VAR belangrijk dat de Nationale Beroepscode binnen je instelling of organisatie
algemeen ingevoerd wordt. Het is dan handig om op een rijtje te zetten:
- waar je allemaal op moet letten
- waaraan je aandacht moet besteden
- hoe dat kan gebeuren
- wat de volgorde van de verschillende activiteiten moet zijn
- wie wat doet.
Waar moet je op letten
- Het is belangrijk dat je weet of je collega’s, leidinggevenden en directie/Raad van Bestuur op
de hoogte zijn van het bestaan van de Nationale Beroepscode.
- Het is ook handig om te weten hoe zij over (invoering van) de Nationale Beroepscode
denken.
In sommige instellingen is het vanzelfsprekend voor de Raad van Bestuur om de invoering
van de Nationale Beroepscode te stimuleren en te ondersteunen. Dat is echter niet altijd
het geval.
- Inzicht in de manier waarop andere vernieuwingen binnen jouw instelling of organisatie zijn
ingevoerd en wat daarbij goed ging of lastig was, is ook nuttig.
53

Waaraan moet je aandacht besteden
- Aan het creëren van draagvlak voor werken volgens de Nationale Beroepscode, zowel bij je
collega’s, leidinggevenden als bij de directie/Raad van Bestuur.
Daarvoor is het nodig dat je aandacht besteedt aan:
- het bestaan van de Nationale Beroepscode
- het belang van werken volgens de Nationale Beroepscode
- manieren waarop je als verpleegkundige of verzorgende de Nationale Beroepscode in je
werk kunt gebruiken
- manieren waarop de Nationale Beroepscode een vaste plaats binnen de instelling of organisatie
kan krijgen.
Het onder de aandacht brengen (en houden) van de Nationale Beroepscode
- Schrijf (af en toe) een artikeltje over de Nationale Beroepscode voor het eigen blad van je
instelling of organisatie.
- Plaats een stukje over de Nationale Beroepscode op intranet
- Verspreid een kopie van een artikel over de Nationale Beroepscode, dat bijvoorbeeld in
een vakblad verschenen is, onder je collega’s, leidinggevenden en directie/Raad van
Bestuur.
- Organiseer (van tijd tot tijd) een themabijeenkomst, workshop of klinische les over de
Nationale Beroepscode voor je collega’s.
In deze themabijeenkomst of workshop kun je:
* uitleggen waarom werken volgens de Nationale Beroepscode belangrijk is (zie daarvoor
de Inleiding van dit boekje)
* erop wijzen dat het Kwaliteitsregister Verpleegkundigen & Verzorgenden ervan uitgaat dat
je volgens de beroepscode werkt
* laten zien hoe je de Nationale Beroepscode tijdens je werk kunt gebruiken (het eerste
deel van dit boekje biedt je daarvoor handvatten).
De VAR kan bijvoorbeeld een artikel uit de beroepscode als jaarthema nemen.
* de deelnemers zelf laten oefenen met de Nationale Beroepscode
- Organiseer een themabijeenkomst of workshop over de Nationale Beroepscode voor de
leidinggevenden en de directie/Raad van Bestuur.
Ook in deze themabijeenkomst of workshop kun je:
* uitleggen waarom werken volgens de Nationale Beroepscode belangrijk is
* laten zien hoe verpleegkundigen en verzorgenden de Nationale Beroepscode tijdens hun
werk kunnen gebruiken
* ter illustratie de deelnemers zelf laten oefenen met de Nationale Beroepscode
* daarnaast kun je erop wijzen dat (collectieve) inschrijving van verpleegkundigen en/of
verzorgenden in het Kwaliteitsregister Verpleegkundigen & Verzorgenden betekent dat zij
werken volgens de beroepscode onderschrijven
54

Tip
* en kun je ook nog benadrukken dat de instelling of organisatie zich met het gebruik van de
Nationale Beroepscode kan profileren: ‘voor onze verpleegkundigen en verzorgenden is
werken volgens de waarden en normen van de beroepsgroep vanzelfsprekend’.
Probeer een groep enthousiaste verpleegkundigen en/of verzorgenden bij elkaar te krijgen, die
kunnen optreden als ‘ambassadeurs’ van de Nationale Beroepscode en die in de instelling voorlichting,
themabijeenkomsten en workshops over de Nationale Beroepscode kunnen geven.
Een vaste plaats voor de Nationale Beroepscode
Beschikbaarheid van de Nationale Beroepscode
Om ervoor te zorgen dat de verpleegkundigen en/of verzorgenden binnen jouw instelling de
Nationale Beroepscode (kunnen) gebruiken als ze tijdens hun werk tegen een ethische vraag
aanlopen is een eerste vereiste dat de Nationale Beroepscode beschikbaar is. Daarvoor is het
belangrijk dat:
- iedere verpleegkundige of verzorgende een exemplaar van de Nationale Beroepscode heeft
(V&VN-leden krijgen gratis een exemplaar van de code)
- iedere afdeling een exemplaar van de Nationale Beroepscode heeft
- iedere nieuwe collega bij zijn/haar aanstelling een exemplaar van de Nationale Beroepscode
krijgt, indien hij/zij nog geen exemplaar van de code heeft.
Het afdelingshoofd kan een exemplaar van de Nationale Beroepscode geven aan het nieuwe
teamlid. Er kan ook met de directie afgesproken zijn dat personeelszaken ervoor zorgt dat de
nieuwe collega’s een exemplaar van de Nationale Beroepscode krijgen bij hun aanstelling.
Gebruik van de Nationale Beroepscode
Het raadplegen van de Nationale beroepscode bij alle casusbesprekingen, intervisie, coachinggesprekken
en dergelijke moet vanzelfsprekend zijn. Om dat te bevorderen en te ondersteunen
is het handig om bijvoorbeeld in afspraken vast te leggen dat:
- de Nationale Beroepscode altijd geraadpleegd wordt bij teambesprekingen, casusbesprekingen
of het maken van afspraken over een onderwerp (op de afdeling)
- minimaal ……(vul aantal in) keer per week/maand/jaar een casuïstiekbespreking op het
programma staat, waarbij de Nationale Beroepscode gebruikt wordt
- minimaal ….. (vul aantal in) maal per maand/jaar een bepaald thema aan de hand van de
Nationale Beroepscode besproken wordt.
- de Nationale Beroepscode gebruikt wordt bij intervisie en coaching
- de Nationale Beroepscode gebruikt wordt bij het jaargesprek of functioneringsgesprek
- de Nationale Beroepscode opgenomen wordt in het kwaliteitsbeleid of kwaliteitsmanagementssysteem
van de instelling of organisatie.
55

Tip
Kanttekening
Indien de Nationale Beroepscode een rol speelt bij het jaargesprek of functioneringsgesprek is
het belangrijk dat de code op een positieve manier ingezet wordt: om verpleegkundigen en
verzorgenden te ondersteunen bij een verantwoorde beroepsuitoefening.
- Laat iemand uit het team (bijvoorbeeld de leidinggevende) de Nationale Beroepscode met
nieuwe medewerkers bespreken.
- Laat de leidinggevende ervoor zorgen dat de Nationale Beroepscode bij alle activiteiten van
het team gebruikt wordt.
- Spreek af om na een bepaalde tijd het gebruik van de Nationale Beroepscode te evalueren.
Randvoorwaarden gebruik Nationale Beroepscode
Het gebruik van de Nationale Beroepscode vraagt niet alleen om een vaste plaats bij verschillende
aspecten van de beroepsuitoefening van verpleegkundigen en verzorgenden. Het is ook
nodig dat de instelling of organisatie zo ingericht is dat werken volgens de Nationale
Beroepscode mogelijk is.
De Nationale Beroepscode benadrukt bijvoorbeeld geheimhouding van informatie over de zorgvrager.
Om die geheimhouding te realiseren is het niet voldoende dat je je als verpleegkundige
of verzorgende aan het artikel uit de Nationale Beroepscode houdt. De systemen, die door de
instelling of organisatie gebruikt worden voor de opslag van informatie over de zorgvrager,
moeten die geheimhouding ook ondersteunen.
Hetzelfde geldt voor veiligheid. Het is niet voldoende dat je je als verpleegkundige of verzorgende
inzet voor veiligheid. Je inzet moet ondersteund worden door of vallen binnen het kader
van een veiligheidsbeleid van de instelling of organisatie.
Advies aan de directie of Raad van Bestuur
Als VAR kun je een advies uitbrengen aan de directie/Raad van Bestuur over de invoering van
de Nationale Beroepscode in jullie instelling of organisatie. In dat advies kun je:
- uitleggen waarom werken volgens de Nationale Beroepscode belangrijk is (zie inleiding van
dit boekje)
- erop wijzen dat (collectieve) inschrijving van verpleegkundigen en/of verzorgenden in het
Kwaliteitsregister Verpleegkundigen & Verzorgenden betekent dat zij werken volgens de
beroepscode onderschrijven
- benadrukken dat de instelling of organisatie zich met het gebruik van de Nationale
Beroepscode kan profileren: ‘onze verpleegkundigen en verzorgenden werken volgens de
waarden en normen van de beroepsgroep’
- aangeven op welke manier naar het idee van de VAR binnen jullie instelling of organisatie de
Nationale Beroepscode het beste gestimuleerd en ondersteund kan worden. Welke suggesties
voor jullie instelling of organisatie bruikbaar zijn, zal ook van de aard van jullie instelling
of organisatie afhangen.
56

Opmerking
Algemene gedragscode van de instelling of organisatie
Sommige instellingen of organisaties stellen een gedragscode op voor al hun personeel.
Artikelen uit de Nationale Beroepscode zijn in dat geval soms opgenomen in die algemene
gedragscode. Op zich is dit prima. Het betekent echter niet dat de Nationale Beroepscode
daarmee vervalt. De Nationale Beroepscode is gericht op een verantwoorde beroepsuitoefening
van verpleegkundigen en verzorgenden. Niet alle artikelen uit de Nationale Beroepscode
zijn van toepassing op al het personeel in een instelling, terwijl ze wel gelden voor verpleegkundigen
en verzorgenden. De Nationale Beroepscode blijft daarom altijd gelden voor
verpleegkundigen en verzorgenden naast een algemene gedragscode.
57

10 Meer weten
Nationale Beroepscode van Verpleegkundigen en Verzorgenden
Uitgave van V&VN en NU’91, januari 2007. Brochure (A-5 formaat) 7 euro.
Poster (A3-formaat) 3.50 euro.
Te bestellen bij V&VN, T (030) 2919050.
Informatie over verschillende stappenplannen
Henk Manschot & Hans van Dartel (Red.) In gesprek over goede zorg. Overlegmethoden voor
ethiek in de praktijk. Amsterdam: Boom, 2003.
Casuïstiek
www.zorgethiek.nl
www.ethiekinpraktijk.nl
Algemene tips voor implementatie
www.zonmw.nl/implementatie
Interessante uitgaven
V&VN, Verbeter de zorg, begin (bij je)zelf! Inspirerende voorbeelden van en voor verpleegkundigen.
Utrecht: V&VN, najaar 2007. Te bestellen bij V&VN, T (030) 2919050.
Als verpleegkundige heb je een belangrijke rol in de zorg. Zonder jouw bijdragen zouden veel
verbeteringen in de zorg niet tot stand komen. In deze uitgave brengt V&VN elf van deze
vernieuwingen over het voetlicht. Stuk voor stuk gaan ze over belangrijke onderwerpen als
medicatieveiligheid, eten en drinken, en valpreventie. In al die projecten vormen de verpleegkundigen
een belangrijke schakel in het proces. Laat je inspireren door deze vernieuwende
projecten en door de talrijke implementatietips om met de kwaliteitsverbeteringen aan de slag
te gaan. De zorg verbeteren? Begin (bij je)zelf!
V&VN, Hoe handel je zorgvuldig bij euthanasie. Handreiking voor een goede samenwerking
tussen arts, verpleegkundige en verzorgende. Utrecht: V&VN, juni 2007. Te bestellen bij V&VN,
T (030) 2919050.
Als verpleegkundige of verzorgende is de kans groot dat je een keer te maken krijgt met euthanasie
of hulp bij zelfdoding. Degenen die het overkwam, vertellen vaak hetzelfde: het is een
intensieve en indrukwekkende periode. Een periode die vragen met zich mee brengt en die
gevoelens van verdriet en twijfel kan oproepen. Deze uitgave helpt je na te denken over de
vragen en dilemma’s die je kunt tegenkomen in je rol van verpleegkundige of verzorgende.
58

Colofon
Tekst en redactie: Joke de Witte
Vormgeving: Boulogne Jonkers, Zoetermeer
Druk: Kapsenberg van Waesberge, Rotterdam
© V&VN
Het is toegestaan teksten uit deze uitgave over te nemen, mits je de juiste bron vermeldt.
Februari 2008
Met dank aan:
Klankbordgroep Nationale Beroepscode
Commissie Ethiek V&VN
VAR Medisch Centrum Alkmaar
VAR Medisch Spectrum Twente
VAR Canisius-Wilhelmina Ziekenhuis, Nijmegen
VAR VieCuri Medisch Centrum voor Noord-Limburg
VAR V&VN Militaire Verpleegkunde en Verzorging
VAR Kempenhaeghe, Heeze
VAR Medisch Centrum Rijnmond-Zuid, Rotterdam

Over deze uitgave
‘Hoe gebruik je de Nationale Beroepscode
van Verpleegkundigen en Verzorgenden’ geeft
suggesties voor het gebruik van de Nationale
Beroepscode door individuele verpleegkundigen
of verzorgenden, door teams of VAR's
en bij scholing. Naast deze suggesties is
ook een aantal casussen opgenomen als
oefenmateriaal.
Deze publicatie helpt je om als verpleegkundige
of verzorgende de Nationale
Beroepscode te gebruiken en deze op je
werk onder de aandacht te brengen van je
collega’s, leidinggevenden en de
directie/Raad van Bestuur.
HOE-serie
Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland
helpt verpleegkundigen en verzorgenden om
goede zorg te geven aan patiënten, cliënten
en bewoners. Dat doet V&VN onder meer
door praktische handreikingen uit te geven.
In de HOE-serie verschenen eerder:
‘Hoe ga je om met eten en drinken’
‘Hoe bespreek je complementaire zorg in je
instelling’
‘Hoe handel je zorgvuldig rondom euthanisie’
‘Hoe zorg je voor ongeneeslijk zieken met
een verstandelijke beperking’.
Meer informatie: www.venvn.nl
ISBN: 978-90-78995-05-0