Handleiding STCV (eerste uitgave)

STCV 

SHORT TITLE CATALOGUS 

V L A A N D E R E N 

Handleiding STCV 

Joost Depuydt en Goran Proot 

Antwerpen, 2001

Voorwoord 

Na een lange aanloopperiode van aftastende gesprekken en vooronderzoeken kon het 

STCV-project in februari 2000 dan eindelijk worden opgestart. Het Max Wildiersfonds 

van FWO-Vlaanderen en het Samenwerkingsverband Bibliotheek en Documentatie van de 

Nederlandse Taalunie maakten het mogelijk om gedurende vier jaar te werken aan de 

oprichting van een ‘Short Title Catalogus, Vlaanderen’. 

In deze eerste projectfase werken twee wetenschappelijke medewerkers aan een elektronische 

bibliografie van alle drukwerken die in de zeventiende eeuw het licht zagen op het 

grondgebied van het huidige Vlaanderen (inclusief Brussel). Uit pragmatische overwegingen 

werd besloten om het gezichtsveld voorlopig te beperken tot de Nederlandstalige 

publicaties. Daarmee sluit het STCV-project expliciet aan bij een parallelle onderneming in 

Nederland, de STCN. Dit langlopende project beoogt een retrospectieve bibliografie te 

zijn van alle publicaties die in Nederland gedrukt werden vóór 1801 én van alle 

Nederlandstalige publicaties die buiten de grenzen van Nederland het licht zagen, met 

uitzondering van België. In zijn eerste fase tracht de STCV deze bewuste lacune op te vullen. 

Om geen kostbare tijd te verliezen, werd ervoor gekozen om het beschrijvingsmodel van 

het Nederlandse zusterproject zoveel mogelijk over te nemen. Toch bleek het nodig om 

een eigen STCV-handleiding uit te schrijven. Voor het Vlaamse project gelden er vanzelfsprekend 

andere selectiecriteria dan voor het Nederlandse. Bovendien hebben de promotoren 

van het project resoluut gekozen voor een online bibliografie die opgebouwd 

wordt in de (aangepaste) catalografische module van de Antwerpse bibliotheeksoftware 

Brocade. Dankzij deze handleiding beschikken de projectmedewerkers over een stevige 

basis waarop ze steeds kunnen terugvallen. En omdat een project met een dergelijke ambitie 

slechts na verloop van vele jaren tot een enigszins aanvaardbaar eindresultaat kan 

leiden, is er ook nood aan een instrument dat van de ene ‘generatie’ medewerkers kan 

worden doorgegeven aan de andere. Het is denkbaar, tenslotte, dat de handleiding in de 

toekomst ook als inspiratiebron kan gaan dienen voor andere bibliografische ondernemingen. 

De beide auteurs − de toegewijde projectmedewerkers van het eerste uur − willen we 

hartelijk danken voor de grondigheid en het geduld waarmee ze deze eerste ‘publicatie 

van het STCV-project’ tot een goed einde hebben gebracht. 

Prof. Dr. L. Simons, promotor-woordvoerder 

Prof. Dr. J. Roegiers, Dr. S. van Peteghem en Dr. P. Delsaerdt, promotoren 

3

Inhoudstafel 

Voorwoord 3 

Inleiding 9 

Deel 1 Selectiecriteria, definities en bibliografische eenheden 11 

1 Selectiecriteria 13 

1.1 Beperking in tijd 

1.2 Beperking in ruimte 

1.3 Taalcriterium 

1.4 Materiële criteria 

2 Definities 15 

3 Bibliografische eenheden 17 

3.1 Algemeen 

3.2 Bibliografisch onafhankelijke publicaties (monografieën) 

3.3 Bibliografisch afhankelijke publicaties (of delen van meerdelige werken) 

3.4 Bibliografisch semi-onafhankelijke publicaties (of onderdelen) 

Deel 2 De bibliografische beschrijving 23 

1 Algemeen 25 

1.1 Catalografische opmerkingen 

1.2 Lidmaatschappen 

1.3 Type van de drager 

1.4 Doeltaal, mediërende taal, brontaal 

2 Titel 29 

2.1 Soorten titelpagina’s 

2.2 Types titels 

2.3 Keuze van de hoofdtitel 

2.4 Keuze van de oorspronkelijke titel 

2.5 Keuze van de uniforme titel 

2.6 Keuze van de sorteertitel 

2.7 Keuze van de paralleltitel 

2.8 Weergave van de hoofdtitel 

2.9 Weergave van de oorspronkelijke titel 

2.10 Weergave van de uniforme titel, de sorteertitel en de paralleltitel 

2.11 Invoer van de titels in Brocade 

3 Auteur 51 

3.1 Algemeen 

3.2 Soorten auteurs 

3.3 Keuze van de personele auteurs 

3.4 Invoer van de personele auteurs in Brocade 

3.5 Bijzondere gevallen van personele auteurs 

3.6 Keuze van de corporatieve auteurs 

3.7 Invoer van de corporatieve auteurs in Brocade 

4 Editie 61 

4.1 Algemeen 

4.2 Invoer van de editievermelding in Brocade 

5

5 Impressum 63 

5.1 Het impressum 

5.2 Soorten impressa 

5.3 Mogelijke vindplaatsen van het impressum 

5.4 Keuze bij meerdere vindplaatsen van impressa 

5.5 De drukker: keuze en weergave 

5.6 De functie: keuze en weergave 

5.7 De plaats van uitgave: keuze en weergave 

5.8 Het jaar van uitgave: keuze en weergave 

5.9 Invoer van de impressumgegevens in Brocade 

6 Collatie 79 

6.1 Algemene principes 

6.2 Collatie type: oblong 

6.3 Paginering, foliëring en kolomaanduiding 

6.4 Bibliografisch formaat 

6.5 Katernopbouw (collatieformule) 

6.6 Meerdelige werken 

6.7 Invoer van de collatiegegevens in Brocade 

7 Bibliografisch nummer: vingerafdruk 93 

7.1 Inleiding 

7.2 Jaar en formaat 

7.3 Indicatoren 

7.4 Signaturen 

7.5 Tekst boven de signatuur 

7.6 Invoer van de vingerafdruk in Brocade 

8 Noten 99 

8.1 Soorten noten 

8.2 Algemene noten 

8.3 Noten van het type ‘Met’ 

8.4 Bibliografische referentie 

8.5 Invoer van noten in Brocade 

9 Relaties 103 

9.1 Doel 

9.2 Incorporates/Part of 

9.3 Contains/Part of 

9.4 Includes/Included in 

9.5 Invoer van relaties in Brocade 

10 Onderwerpsgegevens 105 

10.1 Doel 

10.2 Toelichting bij de inhoudsontsluiting 

10.3 Invoer van de onderwerpscodes in Brocade 

11 Typografische kenmerken 109 

11.1 Doel 

11.2 Algemene opmerkingen 

11.3 Invoer van de typografische kenmerken in Brocade 

11.4 Toelichting bij de typografische kenmerken 

11.5 Lijst van de typografische kenmerken 

12 Exemplaarinformatie 115 

12.1 Algemeen 

12.2 Exemplaarinformatie 

6

Deel 3 Bijlagen 117 

1 Lijst van bijbelboeken 119 

2 Lijst van populaire anonieme werken 121 

3 Formaatbepaling 123 

4 Controlelijst katernopbouw en paginering 125 

5 Bibliografische referenties 127 

6 Inhoudsontsluiting 131 

7 Typografische kenmerken 137 

8 Omrekening van de Romeinse kalender 139 

7

Inleiding 

Ontstaan 

De STCV (Short Title Catalogus Vlaanderen) is ontstaan naar het voorbeeld van de STCN (Short Title 

Catalogue, Netherlands). Het bureau van de STCN beschrijft immers alle drukwerken die vóór 1801 

binnen de grenzen van het huidige Nederland, ongeacht de taal, tot stand kwamen, en bovendien alle 

drukwerken die in diezelfde periode waar ook ter wereld in het Nederlands werden uitgegeven. 

Op die regel werd van bij het begin een belangrijke uitzondering gemaakt: de drukwerken die op het 

grondgebied van het huidige België het licht zagen, werden niet opgenomen. Binnen de STCN ging men 

er van uit dat het project in het Zuiden navolging zou krijgen. 

Met de STCV is er eindelijk een Zuid-Nederlandse tegenhanger opgestart, die een al even ambitieus 

streefdoel vooropstelt: alle drukwerken beschrijven die vóór 1801 binnen de grenzen van het huidige 

Vlaanderen (inclusief Brussel) tot stand kwamen. Uit pragmatische overwegingen is het project voor de 

eerste periode van vier jaar ingeperkt tot alle Nederlandstalige zeventiende-eeuwse drukken. 

Short Title Catalogus 

Deze bibliografie heeft karakteristieken zowel van een catalogus als van een bibliografie. Enerzijds 

worden enkel exemplaren beschreven die in een collectie aanwezig zijn (catalografisch karakter). In 

eerste instantie gaat het om de collecties in de UFSIA-bibliotheken (Centrale Bibliotheek en 

Ruusbroecgenootschap), de Antwerpse Stadsbibliotheek, de Leuvense Universiteitsbibliotheek (Centrale 

Bibliotheek en Bibliotheek van de faculteit Godgeleerdheid) en de Gentse Universiteitsbibliotheek. 

Anderzijds worden de werken als bibliografische eenheden ontleed. In principe beschrijft de STCV ideal 

copies; exemplaargebonden gegevens (band, herkomst, ...) vallen buiten het werk van de STCV. Aan 

elementen als de collatie en de vingerafdruk wordt extra aandacht besteed (bibliografisch karakter). 

De beschrijvingen 

Uit pragmatische overwegingen volgen beschrijvingen in de STCV-databank het Nederlandse model. 

Omdat de STCV van bij het begin voor het internet is ontwikkeld, zal echter geen aandacht worden 

besteed aan gedrukte nevenproducten. In principe worden de beschrijvingen kort gehouden, wat vooral 

een weerslag heeft op de titels. Daarbij wordt erop gelet dat het signalement van het boek behouden 

blijft. De syntactische structuur van de titel blijft behouden, en er wordt voor gewaakt dat de titel geen 

verkeerde of misleidende informatie over het boek verschaft. 

9

Deel 1 

Selectiecriteria, definities en 

bibliografische eenheden

1 Selectiecriteria 

Overzicht 






De periode waarop het STCV-project zich tijdens de eerste fase van vier jaar toelegt, strekt zich uit van 

1 januari 1601 tot en met 31 december 1700. Ook werken die slechts gedeeltelijk of vermoedelijk uit 

deze periode stammen, worden opgenomen. Kranten of tijdschriften die voor het grootste deel buiten 

deze periode zijn verder gezet, worden voorlopig terzijde gelaten. 


Uit pragmatische overwegingen worden in eerste instantie alleen werken opgenomen die exclusief op 

het grondgebied van het huidige Vlaanderen (inclusief Brussel) werden gedrukt. Werken met een dubbel 

impressum, waarbij een van de adressen niet tot dat grondgebied behoort (vb. Noord-Nederlands adres, 

maar ook bijvoorbeeld Luik), worden voorlopig buiten beschouwing gelaten. Werken die reeds in de 

STCN zijn opgenomen eveneens. Gedrukte werken, waarvan wordt vermoed dat ze op dit grondgebied 

tot stand zijn gekomen, worden wel opgenomen, net zoals de werken die er in het verleden zijn aan 

toegeschreven. Zonodig wordt daarbij vermeld of zulke toeschrijvingen stroken met de realiteit. 

Bij twijfelgevallen spelen de volgende overwegingen mee: 

• Boeken die vanuit een Zuid-Nederlands gezichtspunt zijn geschreven worden opgenomen. 

• Wanneer de uiterlijke, typografische kenmerken doen vermoeden dat het om een Zuid-Nederlands 

werk gaat, dan wordt het opgenomen. 

• Ernstige twijfelgevallen genieten het voordeel van de twijfel en worden opgenomen, met 

vermelding van de twijfelachtigheid. 


In eerste instantie worden alleen Nederlandstalige werken opgenomen, en werken waarin een of meer 

substantiële onderdelen in het Nederlands zijn geschreven (bv. een uitgebreide inhoudstafel, een lang 

voorwoord enzovoort). Werken waarin slechts een verwaarloosbaar deel in het Nederlands is gesteld 

(bv. alleen de approbatie), worden voorlopig nog terzijde gelaten. Later kunnen niet-Nederlandstalige 

boeken aan bod komen. 


1.4.1 Eenbladdrukken 

Enkel gedrukte werken worden opgenomen, met uitzondering van de plano’s of éénbladdrukken. Een 

tekst gedrukt op één blad, eventueel doorlopend over de recto- en versozijde, wordt eveneens als een 

eenbladdruk beschouwd. Deze werken zullen in een later stadium wel worden behandeld. 

1.4.2 Couranten en tijdschriften 

Couranten en tijdschriften worden voorlopig niet opgenomen. Couranten moeten voldoen aan drie 

criteria: 

1 een algemene, min of meer vaste titel 

2 een min of meer vaste verschijningsfrequentie 

3 een nummering per jaargang/aflevering 

Nieuwsbrief-achtige geschriften worden wel opgenomen. Ze kunnen op de titel een volgnummer 

dragen, maar hebben elk gewoonlijk een aparte signering en paginering. De Nieuwe Tijdingen van 

Abraham Verhoeven worden voorlopig niet opgenomen. Hiervan bestaat reeds een bruikbaar overzicht 

in de Bibliotheca Belgica.

1. Selectiecriteria 

1.4.3 Tweezijdig gedrukte plano’s 

Twee onafhankelijke planoteksten die aan weerszijden van een vel zijn gedrukt, worden voorlopig niet 

behandeld. 

1.4.4 Brieven van ambassadeurs 

Gebundelde brieven van ambassadeurs die voorheen niet als een afzonderlijke publicatie zijn 

uitgegeven, maar enkel als verzameling, worden voorlopig niet behandeld. Deze bundels zijn herkenbaar 

aan 

1 het folioformaat 

2 de opmaak als brief (bovenaan datering, aanhef, geen titel of opschrift tenzij ergens in een 

hoek) 

3 drukwijze (vaak slechts aan een zijde bedrukt, blad zonder impressum). 

1.4.5 Liederen op vliegende bladen 

Populaire liederen die op voor- en achterzijde van een heel of half blad verschenen (al of niet 

doormidden gesneden), worden reeds beschreven. Zulke bladen hebben geen duidelijke recto- of versozijde; 

impressa en colofons komen op elke denkbare plaats voor. Van elke kant wordt een zelfstandige 

beschrijving gemaakt. De impressumgegevens worden bij alle beschrijvingen van één plano opgenomen, 

zo nodig met de bronaanduiding ‘extern’. In de werkaantekening komt de vermelding: “Impressum 

ontleend aan ander lied op zelfde blad.” 

1.4.6 Atlassen en verzamelingen gravures 

Atlassen en verzamelingen gravures (bijvoorbeeld schrijfboeken, kaartverzamelingen) die van een 

typografische titelpagina zijn voorzien, worden summier behandeld. Indien zulke verzamelingen geen 

typografische titelpagina bevatten, en verderop ook nergens typografie, worden ze terzijde gelaten. 

14

2 Definities 

Alle drukken, oplagen en uitgaven van een werk worden apart beschreven. 

Bij de definities wordt de term editie als een neutrale term gebruikt die slaat op elke gedrukte 

presentatievorm, ongeacht zijn inhoudelijke of technische totstandkoming. 

Druk (Eng.: edition) 

Alle edities (exemplaren) die te eniger tijd van hetzelfde of grotendeels hetzelfde zetsel zijn gedrukt. 

Oplaag (Eng.: impression) 

Deel van een druk dat alle exemplaren bevat die binnen één tijdsspanne van de pers zijn gekomen. In de 

periode voor 1800 zijn druk en oplaag vrijwel identiek. De termen kunnen voor die periode door elkaar 

worden gebruikt. Wij spreken telkens van druk. 

Uitgave (Eng.: issue) 

Deel van een druk dat alle exemplaren omvat die gepresenteerd zijn als een opzettelijk van andere 

uitgaven onderscheiden publicatie-eenheid. Alle uitgaven van een druk bestaan dus uit (grotendeels) 

dezelfde vellen. Een wijziging op de titelpagina, bedoeld om een fout te verbeteren, creëert geen andere 

uitgave. 

Staat (Eng.: state) 

Exemplaren met een andere kleine afwijking in het zetsel veroorzaken een andere staat. Cancels en 

correcties veroorzaken daarentegen geen andere staat: ze waren niet bedoeld. In de STCV wordt niet 

systematisch rekening gehouden met andere staten. Zonodig worden de verschillen in een annotatie 

meegedeeld. Met een andere staat kan o.m. een andere lezersgroep zijn beoogd, door bv. de toevoeging 

van een gedicht, een ander stuk tekst, enz. Staatverschillen kunnen ook op de titelpagina voorkomen. In 

dat geval is het aangewezen om deze verschillen in een algemene noot te vermelden, teneinde 

verwarring bij de gebruiker te voorkomen. 

15

3 Bibliografische eenheden 

Overzicht 

3.1 Algemeen 




3.1 Algemeen 

Een bibliografisch eenheid onderscheidt zich door een aparte titelpagina, gecombineerd met een aparte 

signering en een aparte paginering. De STCV beschrijft bibliografische eenheden. Daarom is het 

belangrijk te weten op welke wijze werken worden behandeld die uit verschillende onderdelen bestaan. 

Wij onderscheiden drie mogelijkheden: 

1 Bibliografisch onafhankelijke publicaties (monografieën) 

2 Bibliografisch afhankelijke publicaties (of delen van meerdelige werken) 

3 Bibliografisch semi-onafhankelijke publicaties (of onderdelen) 

De meeste werken bestaan uit onderdelen als hoofdstukken, boeken, delen, zonder dat voor elk deel 

een aparte drukgang nodig is. Dit soort onderdelen horen bibliografisch bij elkaar; ze hebben geen 

weerslag op het drukprocedé gehad. Dit soort werken beschouwen we als bibliografisch onafhankelijke 

publicaties of monografieën: ze staan volledig op zichzelf. 

Sommige werken zijn meerdelig, en dan meestal ook in verschillende volumes uitgegeven. Het 

voorkomen van een volume of een deel verwijst automatisch naar de andere delen: het werk is anders 

niet compleet. Toch bestaan zulke werken doorgaans uit verschillende bibliografische onderdelen, die 

op verschillende tijdstippen van de pers zijn gekomen: bijvoorbeeld het eerste deel in 1645, en het 

tweede deel in 1649. Inhoudelijk worden deze delen als één werk beschouwd, en in principe worden 

deze afhankelijke delen in één beschrijving gevat. In de beschrijving wordt wel voldoende aandacht 

besteed aan de bibliografische kenmerken van elk afzonderlijk deel (collatie, vingerafdruk...). 

Aan sommige onderdelen van een werk beantwoorden bibliografische verschillen, waaruit blijkt dat 

deze onderdelen eventueel ook apart kunnen voorkomen: zulke delen zijn semi-onafhankelijk van 

elkaar. Vaak worden ze vooraan in het werk min of meer expliciet aangekondigd, en zijn ze te 

herkennen aan een aparte titelpagina, aparte signering en aparte paginering. 


Voor elke bibliografisch op zich zelf staande publicatie wordt in principe slechts één beschrijving 

gemaakt. Voor het noteren van specifiek bibliografische informatie als het bibliografisch formaat, de 

katernopbouw, de paginering en het bibliografisch nummer dat de vingerafdruk bevat, volstaat 

gewoonlijk telkens één veld. Slechts wanneer de opname van een variante vingerafdruk nodig is, wordt 

een extra bibliografisch nummer aangemaakt waarin de volledige, variante vingerafdruk wordt 

genoteerd. 

Ook op het stuk van de titel- en auteursinformatie wordt alle informatie in dezelfde beschrijving 

genoteerd. Een uitzondering wordt gemaakt voor de publicaties die op de titelpagina meerdere werken 

van één of meerdere auteurs presenteren op een gelijkwaardige wijze, dus zonder dat de ene titel 

belangrijker schijnt dan de andere. Zulke publicaties worden volledig beschreven op de eerste titel, en 

per volgende gelijkwaardige titel wordt een nieuwe beschrijving aangemaakt waarmee een relatie wordt 

gelegd. De bijkomende beschrijvingen bevatten echter geen andere informatie dan de titel en de 

bijhorende auteurs; bibliografisch passen ze immers in de beschrijving van het ‘eerste’ werk. 


In de regel worden er beschrijvingen gemaakt van bibliografische eenheden. Onderdelen van boeken als 

hoofdstukken enzovoort worden niet apart opgenomen wanneer ze onderling bibliografisch niet te 

onderscheiden zijn, zelfs al hebben ze een eigen titel of worden ze op een aparte pagina aangekondigd 

(bv. de aanduiding van een nieuw hoofdstuk op een nieuwe rechterpagina e.d.). 

Omvangrijke meerdelige werken zijn echter vaak niet alleen fysiek in meerdere banden gebonden, de 

delen zijn dikwijls ook op een ander moment van de pers gekomen, en soms zelfs bij verschillende 

drukkers. 

17


Wanneer alle delen bij dezelfde drukker min of meer in een aaneengesloten periode tot stand zijn 

gekomen, worden die delen onder dezelfde beschrijving samengebracht. Dat om recht te doen aan de 

inhoudelijke samenhang van het werk. Binnen die beschrijving wordt voor de bibliografische elementen 

als de katernopbouw, de paginering en het bibliografisch nummer (vingerafdruk) per deel telkens een 

nieuw ‘blok’ aangemaakt. Elk deel wordt in een blok apart behandeld. 

In het eerste blok voor de ‘collatie’ worden de algemene gegevens van het werk genoteerd: het formaat 

en in het veld van de katernopbouw het aantal delen, met de term ‘volumes’. In het tweede blok komt 

de paginering en de katernopbouw van het eerste deel, in het derde blok van het tweede deel enzovoort. 

De aanduiding van het bibliografisch formaat kan hier achterwege blijven. Om het overzicht te 

behouden worden deze velden ingeleid door een volgnummer, onmiddellijk gevolgd door een hekje en 

een spatie. 

In het eerste blok van het bibliografisch nummer (vingerafdruk) komt de vingerafdruk van het eerste 

deel, in het tweede van het tweede deel enzovoort. Ook de velden van het bibliografisch nummer 

worden ingeleid door een volgnummer, onmiddellijk gevolgd door een hekje en een spatie. Op die 

manier blijft het overzichtelijk voor de bibliograaf en de gebruiker. Per alternatieve vingerafdruk wordt 

gewoon een extra blok aangemaakt, en het wordt tussen de andere blokken geplaatst. 

De volgorde van de blokken kan in het systeem gewijzigd worden, zodat het toevoegen van een 

aanvankelijk ontbrekend deel probleemloos verloopt. 

Voorbeeld: Collatie en vingerafdruk van een driedelig werk 

Cornelivs Hazart, (Bouttats, Frederik [ill.]), Triomph der pausen van Roomen, 

Antwerpen, Michiel Knobbaert, 1678-1681 

Collatie 01 

Paginering: blanco 

Bibliografisch formaat: 2° 

Katernopbouw 

3 volumes 

Collatie 02 

Paginering 

1# [26], 452, [18] p. 

Bibliografisch formaat: blanco 

Katernopbouw 

1# a{6} (a1 + «03C0»1) e{6} A{2} B-3K{4} 3L{4} (3L3 + {«03C7»}3L4) 3M-N{4} 

Collatie 03 

Paginering 

2# [12], 430, [14] p. 


Katernopbouw 

2# a{6} A-3H{4} 3I{6} 

Collatie 04 

Paginering 

3# [8], 333 [= 335], [13] p. 


Katernopbouw 

3# «03C0»{4} A-2V{4} 2X{2} 

Bibliografisch nummer 01 

1# 167802 # a1 ã4 es$a : # a2 e4 vel - # b1 A t : # b2 3N3 ten$lof$ 


2# a1=a2 a4 ete - # b1 A $ : # b2 3I4 en$v 


3# b1 A t$ : # b2 2X de 

In een aantal gevallen is het aangewezen om de verschillende delen van een meerdelig werk toch in 

aparte beschrijvingen onder te brengen. 

Dat is het geval wanneer 

1 niet alle delen van het werk voorhanden zijn 

2 de titels van de onderdelen sterk van elkaar afwijken 

3 de delen bij verschillende drukkers/uitgevers werden gedrukt 

18

In een algemene noot wordt in de afzonderlijke beschrijvingen naar het eerste deel verwezen, zodat de 

samenhang voor de gebruiker duidelijk blijft. Bovendien moet voor alle onderdelen een gepaste 

oorspronkelijke titel worden aangemaakt, die bij sortering de delen samenbrengt. In de meeste gevallen 

zal hiervoor de overkoepelende titel of de titel van het eerste deel dienst doen, eventueel gevolgd door 

een geredigeerde aanduiding van het betrokken deel. 


In een aantal werken worden onderdelen 

1 (summier) aangekondigd op de titelpagina (of in het voorwerk), 

2 begonnen met een aparte titelpagina, 

3 apart gesigneerd en 

4 apart gepagineerd. 

De aankondiging vooraan in het werk is niet altijd even expliciet, en vaak worden de onderdelen verkort 

of met een andere titel aangeduid. Bij containerconstructies is vaak een apart voorwerk gevoegd waarin 

de onderdelen worden aangekondigd, terwijl de titelpagina de delen slechts met een algemene term 

aanduidt. 

Werken zijn niet altijd gepagineerd, maar indien wel, dan moet de paginering opnieuw beginnen. Het 

wegvallen van de signering of paginering in een onderdeel wordt ook als apart beschouwd. Een nieuwe 

signering in onderkast wordt eveneens als een nieuwe signering beschouwd, een signering als ‘AA’ niet. 

Bij twijfel aan onderdelen kunnen gemeenschappelijke registers, custoden, privilege etc. bijkomende 

aanwijzingen geven, evenals de afwisseling van signaturen in onderkast en bovenkast. 

In de hier beschreven gevallen is er sprake van semi-onafhankelijke onderdelen. De onderdelen zijn 

namelijk apart van de pers gekomen (daarop wijst de aparte signering en/of paginering en de aparte 

titelpagina die aan het onderdeel voorafgaat), maar toch horen ze nauw samen (daarop wijst de 

aankondiging vooraan het eerste deel, meestal op de titelpagina). 

Deze semi-onafhankelijke onderdelen worden apart beschreven, ook al worden ze samen aangekondigd. 

We onderscheiden twee vormen: 

1 De ‘incorporates’-constructie 

2 De ‘container’-constructie 

3.4.1 De ‘incorporates’-constructie 

De incorporates-constructie komt binnen de huidige selectie (Zuid-Nederlandse zeventiende-eeuwse 

boeken uit Vlaanderen) het meeste voor. In het algemeen wordt op de (eerste) titelpagina van de 

publicatie een bepaald werk aangekondigd, en daarna een of meerdere werken, meestal in een kleiner 

korps, ingeleid met een formule in de trant van ‘met’, ‘ende’ enzovoort. 

Voorbeeld: Volledige transcriptie (met regeleinden) van een titelpagina van een ‘incorporates’ 

Christeliicken ⎪ waerseggher, ⎪ De principale stucken van ⎪ t’Christen Geloof en Leuen 

⎪ int cort begrijpende. ⎪ Met een ⎪ Rolle der devgtsaemheyt ⎪ daer op dienende. ⎪ 

Ende een⎪ Schildt-Wacht ⎪ teghen de vasche Waer- ⎪ segghers, Tooueraers etc. ⎪ Devr 

den E. Heer P. Ioannes David, ⎪ Priester der Societeijt Iesv. 

Toelichting: Het onderdeel ‘Rolle der devgtsaemheyt...’ voldoet niet aan de criteria van het semionafhankelijk 

onderdeel. Het begint wel met een aparte titelpagina (zonder impressum), maar de 

signering en paginering loopt gewoon door. Het onderdeel ‘Schildt-Wacht...’ begint met een aparte 

titelpagina (met impressum), is apart gesigneerd en gepagineerd. Dit onderdeel wordt dus apart 

beschreven, en met een relatie aan de moeder gerelateerd. 

19


Kenmerken 

Op de titelpagina worden twee (of meer) afzonderlijke werken aangekondigd. De afzonderlijke werken 

hebben zijn gekenmerkt door 

1 een aparte, echte titelpagina (meestal met een eigen impressum) 

2 aparte signering 

3 aparte paginering 

Ook andere elementen kunnen erop wijzen dat de werken samen verwacht worden, zoals bijvoorbeeld 

een gemeenschappelijke inhoudstafel, een gemeenschappelijk register, een custode op de laatste folio 

van het eerste onderdeel die de eerste lettergreep (of lettergrepen) van het tweede onderdeel aankondigt 

enzovoort. 

Toelichting bij de beschrijving 

Het ‘hoofdwerk’ of eerste werk wordt beschreven volgens de normaal geldende regels. Vanuit deze 

zogenaamde ‘moeder’-beschrijving wordt een relatie gelegd naar de semi-onafhankelijke onderdelen 

(relatie van het type ‘incorp’). De relatie in omgekeerde richting vanuit de ‘dochter’-beschrijvingen 

worden automatisch door het systeem gegenereerd (relatie van het type ‘partofi’). 

In de moederbeschrijving worden in principe alle elementen van de gehele publicatie genoteerd. We 

overlopen de belangrijkste velden. 

Titel: hoofdtitel 

In de moederbeschrijving wordt de titel van het eerste werk opgenomen volgens de normaal geldende 

regels. De titel van het semi-onafhankelijke onderdeel wordt niet opgenomen in de moederbeschrijving, 

maar wel in de dochterbeschrijving. In de dochterbeschrijving wordt de voorkeur gegeven aan de titel 

zoals die op de aparte titelpagina voor dat werk is gepresenteerd. Indien er verwarrende verschillen 

zouden bestaan tussen de titels zoals aangekondigd op de titelpagina van de moederbeschrijving en die 

van de dochterbeschrijving, kan dit feit in een algemene noot worden toegelicht. 

Auteurs 

In de moederbeschrijving worden alle auteurs die op de titelpagina zijn genoemd, opgenomen; in de 

dochterbeschrijvingen enkel de auteurs die op de aparte titelpagina zijn vermeld. Indien een en ander 

verwarring zou kunnen stichten, dan kan de situatie in een algemene noot worden toegelicht. Voor de 

opname van illustratoren e.d. gaat men zoals anders te werk. 

Impressumgegevens 

In de moederbeschrijving worden de impressumgegevens zoals normaal opgenomen. Indien op 

titelpagina’s van onderdelen sterk afwijkende of relevante andere informatie voorkomt, kan die 

informatie in een tweede impressumblok dan wel in een algemene noot worden genoteerd. In de 

dochterbeschrijving neemt men enkel de impressumgegevens op die op de aparte titelpagina van dat 

onderdeel staan. Frappante afwijkingen met de moederbeschrijving kunnen in een algemene noot 

worden toegelicht. 

Collatie 

In de moederbeschrijving wordt de informatie over het formaat, de katernopbouw en de paginering 

voor de hele publicatie opgenomen, dus inclusief het gedeelte van de semi-onafhankelijke onderdelen, 

de registers, indices, enzovoort. In de katernopbouw (signering) kan men de verschillende onderdelen 

scheiden van elkaar door een komma te plaatsen. In de paginering kan men de verschillende onderdelen 

scheiden van elkaar door een puntkomma te plaatsen. 

Bibliografisch nummer (vingerafdruk) 

In de moederbeschrijving wordt in één veld de volledige vingerafdruk opgenomen voor de hele 

publicatie, dus inclusief voor de semi-onafhankelijke onderdelen. De verschillende onderdelen zijn van 

elkaar te onderscheiden door het gebruik van volgnummers in de verschillende onderdelen van de 

vingerafdruk (1b1 en 1b2, gevolgd door 2b1 en 2b2, enzovoort). 

Inhoudsontsluiting en typografische kenmerken 

In de moederbeschrijving worden alle inhoudscodes die van toepassing zijn op de verschillende 

onderdelen samengebracht. In de deelbeschrijvingen komen enkel de codes die op dat onderdeel van 

toepassing zijn. Hetzelfde geldt voor de typografische kenmerken. 

20

Voorbeeld: Beschrijving van de ‘incorporates’ (moederbeschrijving) 

Ioannes David, (Galle, Joannes [ill.]), Christeliicken waerseggher, de principale stucken 

van t'christen geloof en leuen, Antwerpen, inde Plantijnsche druckerije, by Ian 

Moerentorf, 1603 

Collatie 

Paginering 

[16], 372, [7], [1 blank]; xxxvij, [2], [1 blank], [11], [1 blank] p. 

Bibliografisch formaat 

4° 

Katernopbouw 

*-2* 4 A-Z 4 a-z 4 2A 6 , 2 A-E 4 2 F 6 (and 100 engraved f.) 

Bibliografisch nummer 

160304 - # a1 *2 in- : # a2 2*3 ijck - # 1b1 A e : # 1b2 2A4 ies$Godt - # 2b1 A2 ude : # 

2b2 F2 $rec 

Relaties 

Incorporates: Schild-wacht tot seker vvaerschovvvinghe teghen de valsche 

waersegghers, tooueraers, en[de] derghelijcke ongoddelijckheydt 

Algemene noot 

Reissue of the edition Antwerpen, inde Plantijnsche druckerije, by Ian Moerentorf, 1602 

Voorbeeld: Beschrijving van het ‘part’ (dochterbeschrijving) 

Ioannes David, Schild-wacht tot seker vvaerschovvvinghe teghen de valsche 

waersegghers, tooueraers, en[de] derghelijcke ongoddelijckheydt, Antvverpen, inde 

Plantijnsche druckerije, by Ian Moerentorf, 1602 

Collatie 

Paginering 

xxxvij, [2], [1 blank] p. 


4° 

Katernopbouw 

A-E 4 

Bibliografisch nummer 

160204 - # b1 A2 ude : # b2 E2 nde 

Relaties 

Part of: Christeliicken waerseggher, de principale stucken van t'christen geloof en leuen 

Algemene noot 

Some copies issued separately, other copies are part of Ioannes David, Christeliicken 

waerseggher, Antwerpen, 1602 and again 1603 

Vergelijkbare gevallen 

Klassieke tekstuitgaven waarvan het commentaardeel een afzonderlijke titelpagina heeft, een eigen 

signering en paginering, worden op dezelfde manier behandeld. 

Delen van boeken die van een nieuwe of een extra titelpagina werden voorzien, en waarbij de signering 

werd aangepast om een afzonderlijke publicatie mogelijk te maken, worden evenzeer als boven 

behandeld. De algemene noot begint dan met de vermelding: ‘Also issued seperately as:’ 

Uitzonderingen 

Bij bijbeluitgaven die aan bovenstaande criteria voldoen worden geen annotaties toegevoegd, noch 

afzonderlijke beschrijvingen gemaakt. 

Bij psalmberijmingen met een eigen titelpagina, een aparte signering en paginering wordt echter wel een 

zelfstandige beschrijving gemaakt. Blijkt de Psalmberijming deel uit te maken van een groter geheel, dan 

worden de regels voor de incorporates-constructie toegepast. 

21


3.4.2 De ‘container’-constructie 

De container-constructie komt relatief minder voor dan de incorporates-constructie. In essentie bestaat 

de container uit een titelpagina, eventueel gevolgd door een voorwerk, waarachter andere publicaties 

zijn gebonden. Die publicaties zijn doorgaans eerder verschenen, als is dat niet noodzakelijk. Achteraan 

kan een register, een inhoudstafel enzovoort volgen die de hele verzameling ontsluit. 

In het algemeen is de samenstelling van een container minder vast dan die van een incorporates. Bij een 

incorporates ligt de samenstelling van de semi-onafhankelijke onderdelen meer vast doordat ze min of 

meer op de titelpagina van het eerste werk zijn aangekondigd. Bij een container draagt de speciaal 

vervaardigde titelpagina doorgaans een algemene, vage titel, waardoor de samenstelling van het geheel 

tamelijk vrij blijft. 

Kenmerken 

Een ‘verzameltitelpagina’, eventueel gevolgd door een voorwerk, wordt direct gevolgd door onderdelen 

met eigen titelpagina’s, die los van elkaar kunnen voorkomen. De onderdelen hebben 

1 een aparte, echte titelpagina (meestal met een eigen impressum) 

2 aparte signering 

3 aparte paginering 

Toelichting bij de beschrijving 

De ‘verzameltitel’ wordt beschreven volgens de normaal geldende regels. Vanuit deze zogenaamde 

‘moeder’-beschrijving wordt een relatie gelegd naar de semi-onafhankelijke onderdelen (relatie van het 

type ‘contains’). De relatie in omgekeerde richting vanuit de ‘dochter’-beschrijvingen worden 

automatisch door het systeem gegenereerd (relatie van het type ‘partofc’). 

In de moederbeschrijving worden in principe alle elementen van de gehele publicatie genoteerd. Daarbij 

gelden dezelfde bijzonderheden als bij de ‘incorporates’-constructie voor de velden titel, auteur, 

impressum, collatie, bibliografisch nummer (vingerafdruk) en inhoudsontsluiting (inclusief typografische 

kenmerken). 

Bijzondere gevallen 

Bij omvangrijke, kunstmatige verzamelingen zonder vaste inhoud (bv. Vondels Treurspelen) wordt 

de relatie ‘contains’ in de hoofdbeschrijving achterwege gelaten. De onderdelen, die apart worden 

beschreven, verwijzen niet naar de verzamelbeschrijving terug. In de katernopbouw wordt een formule 

als ‘* 4 and 24 separately entered tragedies’ gebruikt. 

Is er blijkens de inhoudsopgave wel een vaste inhoud, dan gelden de normale regels. Wordt de 

opsomming echter te lang, dan wordt in de annotatie een vermelding gemaakt bv. ‘Contains 16 

tragedies’. 

22

Deel 2 

De bibliografische beschrijving

1 Algemeen 

Overzicht 






25 

1. Algemeen 

1.1.1 Gebruik 

Het veld met catalografische opmerkingen biedt de mogelijkheid om een aantal opmerkingen te 

formuleren op het niveau van de beschrijving. Dit veld is enkel voor intern gebruik, de gebruiker krijgt 

het niet te zien. 

In principe kan de bibliograaf er al zijn opmerkingen in kwijt. Hij kan er een bepaald element bij de 

beschrijving in becommentariëren, uiting geven aan twijfel bij bepaalde elementen, of suggesties doen 

voor latere bibliografen. Elementen die te twijfelachtig zijn om meteen in de beschrijving op te nemen 

kunnen voorlopig in dit veld worden weggeschreven. Later kunnen deze gegevens bij bevestiging een 

plaats krijgen in de eigenlijke beschrijving, of ook weer helemaal worden weggelaten. 

De volgende elementen komen in dit veld dikwijls aan bod: 

1 Fouten in de signering. Deze fouten worden meestal als volgt vermeld: 

f. B2 als ‘B5’ 

f. B2 gesign. als ‘B5’ 

f. B2 verkeerd gesigneerd als ‘B5’ 

2 Fouten in de paginering. Deze fouten worden meestal als volgt vermeld: 

p. 53 als ‘35’ 

pagina 53 verkeerd gepagineerd als ‘35’ 

3 Negatieve resultaten van opzoekingen in de secundaire literatuur. Deze worden meestal 

vermeld als volgt: 

niet in 

niet in II, VII 

Voor de referenties wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van de taalonafhankelijke codes 

die ook in het veld van de bibliografische noot voorkomen. Omdat zulke negatieve 

resultaten niet altijd waterdicht zijn (men kan een register, een verwijzing, een aanvulling 

over het hoofd hebben gezien) worden ze nooit in het nootveld opgenomen. 

4 Commentaar op de katernopbouw. Soms is de katernopbouw in realiteit complexer dan de 

opgenomen formule laat vermoeden. In die gevallen kan de situatie in de catalografische 

opmerking worden toegelicht. Bij twijfel over de werkelijke toestand kunnen ook suggesties 

worden opgenomen, die bij consultatie van bijkomende exemplaren eventueel in de 

beschrijving kunnen worden opgenomen. 

5 Toelichting bij informatie die in het document of extern is aangetroffen. Soms vind men 

bv. een auteur op een minder verwachte plaats in het werk. In die gevallen kan de 

vindplaats in de catalografische opmerking worden toegelicht, zodat de B-controleur of 

latere bibliografen de informatie snel kunnen terugvinden. 

6 Opname van elementen uit de approbatie of het privilege bij ongedateerde werken. Zo kan 

men de naam van de censor met zijn functie-aanduiding noteren om een datering te 

verfijnen. 

7 Commentaar bij typografische kenmerken. Zo kan men aangegeven waar er zich een 

drukkersmerk bevindt, dat niet op de titelpagina voorkomt, of de plaats waar een 

bijzondere lettersoort zoals ‘civilité’ werd aangetroffen. 

De catalografische opmerkingen moeten echter als een surplus bij de beschrijving worden beschouwd. 

Het is niet de bedoeling het veld met informatie te overladen. Fouten in de signering die een weerslag 

hebben op de vingerafdruk worden steeds vermeld. Het is echter niet de bedoeling om de fouten in de 

signering, paginering enzovoort exhaustief te behandelen. Als zulke informatie ontbreekt, wil dit niet 

zeggen dat vorige geconsulteerde exemplaren van een werk geen enkele fout bevatten. 

In de gevallen die onder 5, 6 en 7 zijn beschreven is een notitie echter wenselijk om het werk van de Bcontroleur 

of latere bibliografen te vergemakkelijken.


1.1.2 Invoer in Brocade 

Men voert de gegevens als tekst in. Voor bepaalde opmaak kan men gebruik maken van HTML-codes. 

Informatie die inhoudelijk samenhoort, komt achter elkaar. Informatie die op een ander aspect van de 

beschrijving ingaat, kan op een nieuwe lijn gebracht worden door op het einde van de vorige zin de 

HTML-code voor een nieuwe lijn in te tikken: of . 

Veel gebruikte HTML-codes: 

of of { begin van superscript 

of of } einde van superscript 

of π 

of χ 

of [begin van een nieuwe regel] 

Voorbeeld van een collatieformule: 

invoer: A-C{4} {2} D-E{4} 

resultaat: A-C 4 χ 2 D-E 4 


1.2.1 Gebruik 

Elke beschrijving in Brocade kan één of meer lidmaatschappen dragen. Het lidmaatschap bepaalt tot 

welke groep(en) of verzameling(en) van records de beschrijving behoort. Alle STCV-beschrijvingen 

krijgen slechts één lidmaatschap, nl. ‘stcv’. 

Een aantal titelbeschrijvingen uit de beginperiode van het STCV-project dragen nog meerdere 

lidmaatschappen (naast ‘stcv’ ook nog ‘zebra’ voor de Antwerpse catalogus en ‘od’ voor oude drukken). 

Het is de bedoeling die beschrijvingen op termijn weer te verdubbelen, zodat er een aparte exclusieve 

STCV-beschrijving blijft bestaan, naast een andere Anet-beschrijving. 


De toekenning van het lidmaatschap gebeurt bij de aanmaak van een nieuwe beschrijving, of het kan 

worden aangepast in de bewerkmodus door selectie uit de beschikbare set. De lijst van lidmaatschappen 

kan men rechtstreeks vanuit de bewerkmodus van de beschrijving oproepen met behulp van de 

zoekknop naast het veld van de lidmaatschappen. 


In het veld TYPE VAN DE DRAGER wordt het soort materiaal aangegeven waarop de publicatie fysiek is 

overgeleverd. Voor de beschrijvingen die tot de STCV behoren, genereert het systeem automatisch de 

veldinhoud ‘paper’ (papier). 

De mogelijkheid bestaat om andere dragers aan te geven. Men consultere daarvoor de lijst van fysieke 

informatiedragers via Catalografie-beheersfuncties of met behulp van de zoekknop naast het veld van 

het Type van de dragers. 


1.4.1 Definitie 

Binnen de STCV worden drie types talen onderscheiden: doeltalen, mediërende talen en brontalen. 

Onder de doeltaal verstaat men de taal waarin het werk verschijnt. Binnen deze fase van het project 

kan voor de meeste titels ‘Nederlands’ (code: ‘dut’) worden aangegeven. Indien ook andere talen in het 

werk een substantiele plaats innemen, dan worden die eveneens vermeld. 

De mediërende taal is de taal waarlangs een werk vertaald is. Zo zijn vele werken slechts 

onrechtstreeks uit het Latijn via het Frans in het Nederlands vertaald. Soms komen ook meerdere talen 

als mediërende taal in aanmerking. 

De brontaal is de taal waarin een werk oorspronkelijk verschenen is. 

1.4.2 Gebruik 

Bij werken die niet vertaald zijn, en bijvoorbeeld enkel in het Nederlands verschenen zijn, geeft men 

geen brontaal, noch een mediërende taal aan. 

In vele gevallen wordt de brontaal van een werk op de titelpagina, in de approbatie of het privilege 

vermeld. Soms wordt ook de mediërende taal vermeld. Deze informatie, die niet noodzakelijk met de 

realiteit overeenstemt, wordt in de editievermelding opgenomen. In de velden van de doeltaal, 

mediërende taal en de brontaal wordt alleen de reële situatie weergegeven. Ook wanneer de brontaal en 

26

27 

1. Algemeen 

de mediërende taal van een vertaling nergens in het werk worden vermeld, tracht de bibliograaf ze te 

achterhalen. 

Het onderscheid en de opname van deze drie types talen kunnen de gebruikers van de on line databank 

tot voordeel strekken, bijvoorbeeld bij vertaalonderzoek. 


De invoer van de talen gebeurt in twee stappen: men selecteert het type taal (brontaal, mediërende taal, 

doeltaal), en vervolgens voert men de taalcode in. De taalcodes kunnen met behulp van de zoekknop 

naast het veld van de talen worden opgeroepen, of via de Catalografie-beheersfuncties (Beheer taalcodes 

(MARC)) worden geconsulteerd. 

Voor invoer van meer dan één taal van hetzelfde type (bv. 2 doeltalen), moeten beide talen in hetzelfde 

veld worden ingevuld. Dit kan door de beide talen achtereenvolgens te selecteren, ofwel door beide 

codes na elkaar in het veld in te tikken. Tussen twee codes moet telkens een puntkomma en een spatie 

worden ingetikt. 

Voorbeeld: Selectie van een taaltype 

Voorbeeld: Invoer van twee doeltalen 

Veel gebruikte taal-codes en hun Nederlandse verwoording: 

dut Nederlands 

fre Frans 

eng Engels 

ger Duits 

spa Spaans 

ita Italiaans 

lat Latijn 

grc Oud-Grieks

2 Titel 

Overzicht 










2.10 Weergave van de uniforme titel, de sorteertitel en de paralleltitel 



2.1.1 Pagina’s met titels 

In de publicaties komen vaak verschillende pagina’s voor waarop een titel of een stuk van de titel is 

vermeld. We onderscheiden de volgende gevallen: 

29 

2. Titel 

1 Pagina met een Franse titel, Schmutztitel of voortitel. Vaak de eerste titelpagina waarop een 

sterk verkorte titel staat. De Duitse term Schmutztitel verwijst naar de functie van deze 

titelpagina: omdat de boeken in de boekhandel gewoonlijk nog niet waren ingebonden, en de 

katernen op stapels lagen, diende de bovenaan liggende Schmutztitel als bescherming tegen 

stof en vuil. De boekhandelaar zag meteen in welke stapel het gevraagde boek lag. Bij het 

binden werd deze pagina soms verwijderd. 

2 Overkoepelende titelpagina, die een overkoepelende titel of verzameltitel bevat. Vaak bij een 

meerdelig werk, of een werk dat bijvoorbeeld wegens de omvang in meerdere delen is 

uitgegeven. Elk deel heeft gewoonlijk een eigen titelpagina, maar vooraan bij het eerste deel is 

soms een overkoepelende titelpagina bijgebonden. 

3 Typografische titelpagina. Op de typografische titelpagina zijn één of meer elementen in 

typografie aangebracht. Dat neemt niet weg dat er ook een gravure (een afbeelding en/of 

gegraveerde tekst), een blokdruk of een ornament op kan staan. Zodra op een titelpagina 

typografie is gebruikt, wordt ze als een typografische titelpagina beschouwd. 

4 Gegraveerde titelpagina. Een titelpagina die volledig gegraveerd is, zowel de tekst als de 

mogelijke afbeeldingen. Niet elke gegraveerde titelpagina bevat een figuur of een afbeelding. 

Soms is de gegraveerde titelpagina uit het werk gesneden. Omdat de gegraveerde titelpagina’s 

vaak apart zijn gedrukt, en daardoor vaak aan de katernen zijn toegevoegd, is het niet altijd 

duidelijk of er een gegraveerde titelpagina is geweest of niet. 

2.1.2 Algemene kenmerken van een titelpagina 

Niet elke pagina die aan het begin van een werk staat is daarom een titelpagina. Verschillende elementen 

dragen ertoe bij om een titelpagina als zodanig te beschouwen. Niet alle elementen moeten op elke 

titelpagina aanwezig zijn, maar de titelpagina moet minimaal een titel bevatten. In een aantal gevallen 

kan een titel erg vaag zijn. De andere elementen kunnen afwezig blijven. In de meeste gevallen 

onderscheidt een titelpagina zich ook door de opmaak van de rest van het boek. 

De titelpagina kan de volgende onderdelen bevatten: 

1 Titel van het werk 

2 Auteur(s) van het werk 

3 Editievermelding 

4 Impressum 

5 Drukkersmerk 

6 Ornamenten en afbeeldingen 

Deze onderdelen worden verderop uitvoerig behandeld.


2.1.3 Voortitels en frontispices 

Een frontispice is een voor het gehele werk typerende illustratie in het voorwerk (niet noodzakelijk net 

voor of net na de titelpagina) waarop maximaal titelelementen voorkomen. (cfr. Van Dale, s.v. frontispice, 

betekenis 4.) Zodra een dergelijke illustratie ook een auteur of gegevens uit het impressum bevat, is er 

sprake van een gegraveerde titelpagina. (cfr. Van Dale, s.v. frontispice, betekenis 3.) 

Een pagina met daarop een Schmutztitel (of voortitel) wordt nooit als een titelpagina beschouwd, een 

frontispice evenmin. In beide gevallen kan weliswaar een (deel van de) titel van het werk zijn vermeld, 

maar dat volstaat niet om ze als titelpagina te beschouwen. Een frontispice is per definitie een illustratie, 

een Schmutztitel is nooit verlucht. 


2.2.1 Verschillende types van titel 

Nu bepaald is welke titelpagina’s kunnen voorkomen, moet ook een onderscheid naar het type titel 

worden gemaakt. 

1 Hoofdtitel: ondertitel. De hoofdtitel is de titel waaronder het werk bekend is gemaakt. De 

hoofdtitel staat op de titelpagina. Verderop meestal gewoon hoofdtitel genoemd. 

2 Oorspronkelijke titel. Bij vertalingen is dit de titel van de brontekst. Bij een tweede of latere 

editie is dit de titel van de eerste of de vroegst bekende editie. Deze titel komt overeen met de 

sorteertitel in de STCN. 

3 Uniforme titel. Bij uitgaven van bijbels en bijbelboeken, en bij de uitgaven van populaire 

anoniemen wordt een uniforme titel opgenomen. Deze titels liggen qua vorm en inhoud vast. 

Ze zijn opzoekbaar in het Authority bestand (Zoeksleutel: titels). 

4 Sorteertitel. Bij welbepaalde categorieën als overheidspublicaties en thesissen wordt een 

sorteertitel aangemaakt. De categorie wordt met een taalonafhankelijke code aangeduid, de 

datum waarop de publicatie van kracht werd (overheidspublicaties) of waarop de thesis werd 

verdedigd wordt in een extensieveld genoteerd. De sorteertitel zoals die hier wordt gebruikt, 

komt niet voor bij de STCN. 

5 Paralleltitel. Enkel in het zeldzame geval dat een titel op de titelpagina in een andere taal of 

talen wordt herhaald (afzonderlijk gepresenteerd, zonder tussenwoordjes als ‘ofte’, ‘dat is’, …), 

is er sprake van een paralleltitel. De opname van de paralleltitels als een apart type met een 

apart titelveld, laat toe dat het systeem zulke titels volgens de heersende ISBD(A)-regels 

presenteert. Dit type titel komt niet voor bij de STCN. In de STCN wordt hij in hetzelfde veld 

als de hoofdtitel ondergebracht, gescheiden volgens de ISBD(A)-regels. 

2.2.2 Aantal titels in een beschrijving 

Elke beschrijving bevat minstens een titel, met name van het type Hoofdtitel-ondertitel. Geen enkele 

beschrijving kan twee hoofdtitels bevatten. 

In tweederde van de beschrijvingen is ook een oorspronkelijke titel opgenomen. De oorspronkelijke 

titel laat toe om verschillende vertalingen van een werk samen te brengen (bij voorbeeld volgens 

doeltaal, chronologisch geordend), of om verschillende edities van een werk met afwijkende spelling in 

de hoofdtitel te zoeken en chronologisch te ordenen. Een beschrijving kan meer dan één 

oorspronkelijke titel bevatten, maar dit moet worden vermeden. 

De uniforme titel is verplicht voor bijbels, bijbelboeken en populaire anoniemen. In principe kan een 

beschrijving slechts één uniforme titel bevatten. 

De sorteertitel is verplicht voor overheidspublicaties en thesissen. In principe kan een beschrijving 

slechts één sorteertitel bevatten. 

De paralleltitel komt enkel in het hierboven beschreven geval voor. Een beschrijving kan zoveel 

paralleltitels bevatten als er op de titelpagina van het werk voorkomen. 

In de praktijk bevat een beschrijving doorgaans twee titels: een hoofdtitel en een oorspronkelijke titel. 

In een aantal gevallen kan daar een derde titel bijkomen, met name bij bijbels en populaire anoniemen, 

zelden moeten paralleltitels worden opgenomen. Beschrijvingen van overheidspublicaties bevatten 

telkens twee titels: een hoofdtitel en een sorteertitel. Bij deze publicaties komen uniforme titels nooit, en 

paralleltitels vrijwel niet voor. 

2.2.3 Hoofdwoord 

Het hoofdwoord, dat in de STCN in hoofdzaak wordt toegekend aan anonieme werken om ze bij een 

papieren uitvoer te kunnen sorteren tussen de werken met auteurs, is in de STCV afgeschaft. In de 

eerste plaats is dat hoofdwoord door het on line-karakter van de databank overbodig geworden. De 

30

31 

2. Titel 

gebruiker kan immers getrunceerd zoeken op om het even welk woord van de titel. Bovendien neemt 

de STCV veel meer ‘auteursnamen’ op dan de STCN: ook illustratoren, vertalers en andere ‘auteurs’ 

worden in de databank vermeld, ook als ze alleen in het document worden vermeld, en niet op de 

titelpagina. Daardoor vallen veel minder werken in de STCV onder de noemer van ‘anonieme werken’ 

dan in de STCN. Bovendien bevatten de meeste beschrijvingen twee titels, zodat de zoekmogelijkheden 

daardoor ook toenemen. 


2.3.1 Hiërarchie 

In de publicaties komen vaak verschillende titelpagina’s voor, met daarop verschillende schrijfwijzen of 

formuleringen van de titel. Met het oog op de uniformiteit van de beschrijving is er een strikte 

hiërarchie opgesteld om de hoofdtitel van het werk aan te duiden. Zowel voor de beschrijver als de 

gebruiker heeft dit het voordeel dat er geen twijfel bestaat over de keuze van de hoofdtitel indien er 

bijvoorbeeld meerdere titelpagina’s in een werk aanwezig zijn. 

De hiërarchie is als volgt: 

1 Verzameltitel of overkoepelende titel op een aparte, zogenaamde overkoepelende 

typografische titelpagina bij meerdelige werken. Indien er enkel een gegraveerde 

verzameltitelpagina aanwezig is, gaat de typografische titelpagina van het eerste deel voor. 

2 Titel op de typografische titelpagina 

3 Titel op de gegraveerde titelpagina 

4 Titel op de bedrukte omslag (zelden voor zeventiende-eeuwse drukken) 

5 Bovenschrift van de tekst (geen titelpagina in de strikte zin van het woord, de tekst begint 

meteen na de titel op dezelfde pagina) 

6 ‘Running title’ (titel die doorheen het gehele werk bovenaan de pagina wordt herhaald) 

7 Zelfgemaakte titel op basis van een eerdere editie van hetzelfde werk 

8 Zelfgemaakte titel op basis van de voortitel, een vermelding in het voorwerk, in het privilegie, 

in de approbatie, of elders in het werk 

9 Zelfgemaakte titel op basis van de algemene inhoud van het boek 

Deze hiërarchie kan worden beschouwd als een algoritme dat van boven naar onder moet worden 

gelezen.


Afbeelding van een overkoepelende titelpagina Afbeelding van een voortitel 

(in zwart en rood) 

Afbeelding van een typografische titelpagina Afbeelding van een gegraveerde titelpagina 

32

2.3.2 Schema voor de bronaanduiding 

Afhankelijk van de titel waarvoor men kiest, verschilt de bronaanduiding van de titelgegevens. In het 

schema hieronder worden alle mogelijke bronaanduidingen systematisch weergegeven. 

Herkomst van de titel Bron Opmerkingen 

Titel op overkoepelende tp. tp. Afwijkende titelgegevens in noot 

Bijkomende gegevens van een gegrav. tp.: doc. 

Titel op typografische tp. tp. Afwijkende titelgegevens in noot 

Bijkomende gegevens van een gegrav. tp.: doc. 

Titel op gegraveerde tp. tp. indien er géén overkoepelende of typograf. tp. is 

doc. indien er wél overkoepelende of typogr. tp. is 

Titel op bedrukte omslag tp. indien er géén overkoepelende, typogr. of gegrav. tp. is 

doc. indien er wél een overkoepelende, typogr. of gegrav. tp. is 

Alg. noot: No title page; title from printed cover 

Bovenschrift doc. Alg. noot: No title page; title from [...] 

‘Running title’ doc. Alg. noot: No title page; title from running title 

Zelfgemaakte titels extern Alg. noot: No title page; [...] 

33 

2. Titel 

De bronaanduiding van gegevens onttrokken aan een gegraveerde titelpagina varieert: indien er geen 

typografische titelpagina aanwezig is, wordt de bronaanduiding ‘titelpagina’; indien er wel een 

typografische titelpagina aanwezig is, wordt de bronaanduiding ‘document’. Dit geldt m.m. ook voor de 

bedrukte omslag. 

De voorbeelden van de algemene noot in de opmerkingen zijn slechts indicatief. 

2.3.3 Sterk afwijkende titels 

Indien er meerdere titelpagina’s (overkoepelende en/of typografische en/of gegraveerde titelpagina) 

aanwezig zijn, en de titels wijken sterk van elkaar af, dan is het meestal aangewezen om in een aparte 

algemene noot deze afwijkende titels te vermelden. De Franse titel (ook Schmutztitel of voortitel 

genoemd) wordt in elk geval verwaarloosd. Indien deze titel echter relatief bekend is, en sterk van de 

hoofdtitel afwijkt, kan hij in een algemene noot worden vermeld. 

Voorbeeld: Typografische (t210) naast gegraveerde titelpagina (t200) 

Michael à S. Avgvstino, (Diepenbeke, Abraham van [ill.], Clouwet, Petrus [ill.]), Inleydinghe 

tot het landt van Carmelus, Brussel, Francois Vivien, 1659 

Typografische kenmerken 

t100, t200; t210 

Algemene noot 

Title on the engraved title page: Introdvctio in terram carmeli 

Voorbeeld: Typografische naast gegraveerde titelpagina (t210; t200) 

Petrus Marchant, (Voet, Alexander [ill.]), Af-beeldinghe des vvaerachtigh christen 

mensch, naer het voor-beelt vanden reghel der derder ordre van [...] S. Franchois, 

Ghendt, Alexander Sersanders, 1639 


t100; t200; t210 

Algemene noot 

Title on the engraved title page: L'image du vraÿ chrestien sur le pourtrait de la regle du 

tiers ordre de N.B.P.S. Francoy 

2.3.4 Geen titelpagina 

Indien elke titelpagina ontbreekt (in de hiërarchie beschreven onder 5, 6, 7, 8 en 9), dan wordt een titel 

gekozen op basis van een vorige editie (bron: ‘extern’) of op basis van een ander element uit het 

document (bron: ‘document’). 

Indien geen vorige edities bekend zijn, of indien het opportuun is om een titel te kiezen op basis van 

een bovenschrift, de ‘running title’, een titelvermelding in het voorwoord, het privilege, de approbatie of 

een andere aanduiding in het werk, dan verantwoordt men de vindplaats van deze ‘titel’ in een algemene 

noot.


Zo’n algemene noot heeft de volgende structuur: 

No title page; title from f. A1 recto (= incipit) 

No title page; title from running title; incipit: [...] 

No title page; title from approbation (f. L6 verso); incipit: [...] 

Lacks title page; title from f. A1 recto (= incipit) 

Lacks title page; title from running title; incipit: [...] 

Lacks title page; title from approbation (f. L6 verso); incipit: [...] 

Lacks title page; title from the [...] edition 

Indien de Ideal Copy geen titelpagina bevat, wordt de noot ingeleid met ‘No title page’, indien de Ideal 

Copy vermoedelijk wel een titelpagina bevat, maar die ontbreekt in de geconsulteerde exemplaren wordt 

de noot met ‘Lacks title page’ begonnen. 

Daarna volgt de verantwoording van de (voorlopige) titel. Indien die overeenstemt met het incipit, dan 

volstaat de vermelding van de plaats, gevolgd door ‘(= incipit)’. Indien de titel aan de running title is 

ontleend, dan wordt het incipit ook apart genoemd. Indien de titel aan de approbatie, het privilege enz. 

is ontleend, dan volgt een aanduiding van de plaats in het werk (f. [...] recto/verso), en wordt het incipit 

ook apart genoemd. 

Voorbeeld: Geen titelpagina (t220), gekozen titel is gelijk aan het incipit 

Kort begryp van het lyden Christi oft Maniere van misse te hooren, [colophon:] Ghendt, 

Hendrick Saetreuwer, (between 1685 and 1707) 


t090; t220 

Algemene noot 

No title page; title from f. A1 recto (=incipit) 

2.3.5 Onduidelijke en nietszeggende titels 

Indien de hoofdtitel geen juiste weergave van de inhoud van het werk geeft, dan moet de titel in een 

algemene noot worden toegelicht. De titel kan bijvoorbeeld te algemeen gesteld zijn, of zelfs een andere 

inhoud suggereren dan het werk bevat. 

Ook zeer korte titels en opschriften die niet genoeg informatie over de publicatie verschaffen, kunnen 

in een annotatie worden toegelicht. 

Voorbeeld (fictief): Titel is niet representatief voor de inhoud 

J. Rana, Den switsersen kaastrommel, Loven, G. Stryckwant, 1666 

Algemene noot 

On the falsification of money 

2.3.6 Verschillende titels ongelijkwaardig op de titelpagina gepresenteerd 

Het komt voor dat een werk verschillende teksten bevat naast het werk dat als belangrijkste op de 

titelpagina is aangekondigd. Indien deze bijkomende teksten omvangrijk zijn, en bijvoorbeeld elk 

afzonderlijk door een titelpagina worden voorafgegaan, dan kunnen ze in een noot worden vermeld. De 

verschillende auteurs die op de titelpagina worden genoemd worden in elk geval in de beschrijving 

opgenomen. 

Voorbeeld: Relatief omvangrijke secundaire teksten 

Thomas a Kempis, Her. Roswey, De navolginge Christi, Arnold van Brakel, 1658 

Noot van het type ‘wi’ 

Heribertus Rosweydus, Het leven van Thomas a Kempis (f. 2K2 recto - 2K8 verso) 

34

Voorbeeld: Relatief omvangrijke secundaire teksten 

35 

2. Titel 

Bernieres Louvigny, Audomarus à S. Bertino [trl.], Het eerste(-vierden) deel van den 

inwendighen christenen, oft der Inwendighe over een-cominghe, die de christenen 

moeten hebben met Iesu Christo, Antwerpen, Augustinus Graet, 1685-1689 


Seer schoone meditatien op de principaelste mysterien des H. christen geloofs (volume 

3, f. O6 recto - T7 verso) 

In andere gevallen vat de titel een aantal teksten, al dan niet van verschillende auteurs, onder een 

algemene noemer samen. Dan kunnen de verschillende teksten van de verschillende auteurs in algemene 

noten worden opgesomd, samen met de aanduiding van de vindplaats in het werk. 

2.3.7 Verschillende titels gelijkwaardig op de titelpagina gepresenteerd 

Zoals uit de tekst hierboven reeds blijkt, gebeurt het vaker dat verschillende werken -al dan niet van 

verschillende auteurs- op de titelpagina worden gepresenteerd. Meestal is één van die werken 

belangrijker dan de andere, en moeten de andere teksten als secundair worden beschouwd. Ook de 

omvang van de verschillende onderdelen in de publicatie geeft daar meestal een indicatie over. 

Naargelang van het geval worden de als secundair beschouwde teksten in een noot genoemd. 

Af en toe gebeurt het dat twee of meer werken -al dan niet van verschillende auteurs- op een 

gelijkwaardige manier op de titelpagina zijn gepresenteerd, zonder dat één van de teksten als secundair 

kan worden beschouwd. In die gevallen nemen de teksten in de publicatie ook een gelijkwaardige plaats 

in. 

In dit bijzondere geval neemt men de eerste titel als hoofdtitel op in de beschrijving. De andere titels 

worden met hun respectievelijke auteurs elk in een aparte beschrijving opgenomen die voor het overige 

leeg blijft. Aan de eerste, volledige beschrijving wordt voor elke titel een relatie toegekend van het type 

‘Includes’ (code: ‘incl’). Vanuit de bijhorende beschrijvingen wordt telkens een relatie naar de 

beschrijving met de eerste titel gelegd van het type ‘Included in’ (code: ‘inclin’). 

2.3.8 Liederen op vliegende bladen 

Bij liederen op vliegende bladen met weinig- of nietszeggende titels wordt het incipit in de annotatie 

gegeven. Ook de beginregel wordt in een annotatie opgenomen. 

2.3.9 Veelgebruikte noten in verband met titels 

Algemene noten 

No title page; title from f. A1 recto (= incipit) 

No title page; title from running title; incipit: [...] 

No title page; title from approbation (f. L6 verso); incipit: [...] 

Lacks title page; title from f. A1 recto (= incipit) 

Lacks title page; title from running title; incipit: [...] 

Lacks title page; title from approbation (f. L6 verso); incipit: [...] 

Lacks title page; title from the [...] edition 

Title on the engraved titel page: [...] (indien de gegraveerde titelpagina een sterk afwijkende titel 

vermeldt, of een titel waaronder het werk algemene bekendheid geniet) 

Some copies have [...] in the title (indien de titelpagina staatverschillen vertoont) 

Some copies have the engraved title page of the [...] edition 

On [...] (toelichting over de inhoud van het werk) 

Text in Dutch and French (indien de taal van de titel iets anders zou suggereren) 

Brvgge on the title page pencorrected from Brvgce 

Noten van het type ‘wi’ 

[auteur, titel] (volume 2, f. C3 recto - F6 verso)



Indien van een werk meer dan één editie bestaat, of wanneer een werk uit een andere taal is vertaald, 

dan is het aanbevolen om een oorspronkelijke titel te bepalen. De oorspronkelijke titel laat toe om bij 

het zoeken van een bepaald werk alle edities chronologisch te sorteren, of bij vertalingen alle 

verschillende vertalingen per taal chronologisch te sorteren. 

Bij vertalingen wordt de oorspronkelijke titel van de brontekst gegeven. Bij een tweede of latere editie 

wordt de titel van de eerste of vroegst bekende editie vermeld. 

Omdat de oorspronkelijke titel in feite slechts een bijkomend element bevat, moet niet met dezelfde 

strengheid worden gehandeld als bij de hoofdtitel. Indien de titel in de brontaal moeilijk te achterhalen 

is, of als informatie over vroegere edities ontbreekt, dan kan men genoegen nemen met een voorlopige, 

hypothetische titel, of zich op een andere titel baseren. 


Bij de beschrijving van bijbels en onderdelen ervan (afzonderlijk uitgegeven bijbelboeken) en bij de 

beschrijving van populaire anonieme werken wordt er systematisch een uniforme titel toegevoegd aan 

de beschrijving. Deze uniforme titels zijn reeds in Brocade opgenomen in de thesaurus van (uniforme) 

titels. Bij de beschrijving wordt steeds de hoofdvorm geselecteerd. De lijst van uniforme titels van 

bijbelboeken is te vinden in bijlage 1. De lijst van uniforme titels van populaire anonieme werken is te 

vinden in bijlage 2. 


Het eigenlijke titelveld van de sorteertitel (bij plakkaten en thesissen) levert geen problemen op: men 

voert er de code voor het type publicatie in (respectievelijk ‘’ en ‘’). 

Data bij overheidspublicaties en thesissen 

De keuze van de datum die in het extentieveld moet worden ingevoerd, is in een aantal gevallen wat 

moeilijker. Het komt namelijk regelmatig voor dat de publicatie meerdere data vermeldt: de datum 

waarop het plakkaat of de ordonnantie bijvoorbeeld door de koning werd uitgevaardigd; daarnaast de 

datum waarop het document door de plaatselijke overheid (bijvoorbeeld de magistraat van een stad) 

werd behandeld en goedgekeurd; de datum waarop het door de secretaris van een vergadering werd 

opgemaakt en/of ondertekend; de datum waarop het plakkaat of de ordonnantie voor een bepaalde 

plaats daadwerkelijk van kracht werd. Varianten en combinaties van deze data duiken in de werken op. 

Als regel geldt dat de datum waarop het document daadwerkelijk voor een bepaalde plaats van kracht 

werd, in het extensieveld wordt opgenomen. De andere data worden, voor zover ze al niet uitdrukkelijk 

in het titelveld zijn vermeld, in een algemene noot opgenomen. Ook onduidelijke situaties, waarbij de 

ene van de andere datum moeilijk kan worden onderscheiden, worden in algemene noten toegelicht. 

36


Paralleltitels worden alleen opgenomen indien een werk op de titelpagina achtereenvolgens in 

verschillende talen wordt aangekondigd, bijvoorbeeld eerst in het Latijn, en vervolgens in het 

Nederlands. Beide titels verschillen alleen qua taal, niet of nauwelijks qua inhoud. De titels worden 

duidelijk afzonderlijk gepresenteerd, dus zonder tussenwoordjes als ‘ofte’, ‘dat is’, … 

De eerste titel wordt als hoofdtitel opgenomen. De volgende titels worden elk apart als paralleltitel 

opgenomen, om hoeveel parallelle titels het ook moge gaan. De volgorde van de titelpagina wordt 

daarbij in acht genomen. 

Afbeelding van een typografische titelpagina Afbeelding van een gegraveerde titelpagina 

Voorbeeld: Paralleltitel in het Nederlands na een hoofdtitel in het Latijn 

37 

2. Titel 

Ioannes de Leenheer, Theatrvm stvltorvm joco-serium, sive Mvndvs fatvvs. = Tooneel 

der sotten, Brussel, Martinus van Bossuyt, 1669



De titel is een cruciaal element van de beschrijving. Elke beschrijving bevat namelijk minstens een 

hoofdtitel, terwijl niet elke beschrijving een auteur, een drukker of een exacte datering bevat. 

Voor de slechts zelden voorkomende paralleltitel worden dezelfde regels als voor de hoofdtitel 

gehanteerd, maar de paralleltitel wordt in het algemeen veel sterker afgekort dan de hoofdtitel. 

2.8.1 Normale gevallen 

A Algemene regels 

1 De titel wordt geciteerd. 

2 De syntactische structuur van de titel moet kloppen. 

3 Nodeloos lange titels worden (overeenkomstig de naam van het project en de traditie van Short Title 

Catalogues) ingekort. Een niet relevante aanhef aan het begin van een titel als ‘Ad maiorem Dei 

gloriam’ of ‘Soli Deo gloria’ wordt zonder verantwoording weggelaten. 

4 Bij het inkorten mogen woorden als ‘vande’ gesplitst worden in ‘van’ en ‘de’ om een eleganter 

resultaat te verkrijgen. In normale omstandigheden (waarbij er niet wordt ingekort) wordt ‘vande’ of 

‘van de’ letterlijk geciteerd zoals het op de titelpagina voorkomt. 

Voorbeeld 

Ter gelegentheyt van het huwelyck vande zeergeleerde, voortreffelycke, edelachtbare en 

edelmoedige heer, de heer Christoffel van Schellingen... wordt 

Ter gelegentheyt van het huwelyck van [...] de heer Christoffel van Schellingen 

5 Bij het inkorten moet men ervoor waken dat de titel voldoende verschilt van andere, gelijkluidende 

titels. (Belangrijk bij plakkaten en ordonnanties.) 

6 Bij het inkorten moet men ervoor waken dat de titel de noodzakelijke informatie over het werk 

behoudt. Bij reisverhalen moet de naam van de reiziger en het reisdoel behouden blijven, bij 

gelegenheidsdrukken de aard van de gelegenheid en namen; bij overheidspublicaties het 

bestuurslichaam, de datum van uitvaardiging en het onderwerp; bij auctiecatalogi de naam van de 

verzamelaar en de verkoper. 

7 De alternatieve titel (soms ook ondertitel genoemd) wordt steeds geciteerd. De alternatieve titel 

wordt doorgaans ingeleid met de formule: ‘dat is’, ‘ofte’, ‘sive’, enzovoort. 

Voorbeeld. Een alternatieve titel ingeleid door ‘ofte’ 

[Pretere, de, Guillaume], Catechismus ofte Christelycke leeringh, Antwerpen, weduwe van 

Bartholomeus Foppens, 1699 

Voorbeeld. Een alternatieve titel ingeleid door ‘dat is’ 

Cornelius Hazart, Ghebovwsel sonder grondt dat is Calvinisten gheloof sonder Schriftvre, 

Antwerpen, Michiel Cnobbaert, 1669 

B Transcriptie van de hoofdtitel 

1 Bij het reduceren van bovenkast naar onderkast blijft de letter behouden. ‘NIEVVE’ wordt derhalve 

‘nievve’. 

2 De echte ligaturen æ, œ, Æ en Œ worden zo weergegeven. Andere ligaturen worden ontbonden. 

3 De ‘et’-ligatuur wordt steeds als ‘&’ (ampersand) getranscribeerd. 

4 De combinatie van twee V’s blijft behouden, zowel in boven- als onderkast. Indien de combinatie 

‘VV’ of ‘vv’ door bijsnijden van één van de letters ‘W’ resp. ‘w’ moet suggereren, dan wordt ‘W’ 

resp. ‘w’ genoteerd. 

5 Variante lettervormen worden niet onderscheiden. De lange s wordt door een gewone ‘s’ 

weergegeven, ‘ß’ als ‘ss’. 

6 Afkortingen worden doorgaans overgenomen. Een aantal veel voorkomende afkortingen die met 

een titulus worden aangeduid, worden tussen vierkante haken opgelost. ‘vande’ [met titulus op ‘e’] 

wordt getranscribeerd als ‘vande[n]’, ‘VA’ [met titulus op ‘A’] wordt getranscribeerd als ‘va[n]’. 

7 De Gotische kapitalen ‘I/J’ en ‘U/V’ worden steeds als ‘I/i’ en ‘V/v’ gelezen en/of gereduceerd. 

8 Cursief wordt niet onderscheiden. 

9 Bij transcriptie van Grieks worden alle ligaturen, afkortingen enzovoort voluit geschreven. Cfr. 

INGRAM, W.H., ‘The ligatures of early printed Greec’, in Greek Roman and Byzantine studies 7 (1966), 

38

lz. 371-389, gevolgd. Bij reductie van Griekse kapitalen vervallen accenten, spiritus en iota 

subscripta. De ‘Σ’ aan het eind van een woord wordt ‘ς’. 

10 De aanwezigheid van notenbalken met muzieknotatie wordt tussen vierkante haken vermeld, en 

verder niet overgenomen. Dit geldt ook voor de bijhorende tekst. 

C Hoofdletters 

1 Hoofdletters worden zoveel mogelijk klein gemaakt. 

Voorbeeld: Een instelling 

39 

2. Titel 

Wenceslavs Coberger, Amator Pietatis, Apologia ofte Bescherm-redenen teghen het 

kekelen van de onredelijcke vyanden, ende oock de tegenraeders, van de bergen van 

bermherticheyt, Mechelen, Heyndrick Iaye, 1621 

Voorbeeld: Afleidingen van ‘God’ 

Franciscus de Sales, Adriaen van Meerbeeck [vert.], Aen-leydinghe oft Onderwys tot 

een devoot godt-vruchtigh leven, Ghendt, Ian vanden Kerckhove, 1630 

2 Functionele hoofdletters (eigennamen, begin van de zin) blijven behouden. 

3 De hoofdletter aan het begin van de alternatieve titel blijft behouden. Opgelet: woordjes als ‘ofte’ 

leiden niet in alle gevallen een alternatieve titel in en worden dus niet automatisch gevolgd door een 

hoofdletter! 

Voorbeeld: Alternatieve titel 

Arnoudt van Geluwe, Dobbel slot ofte Klare ende waerachtighe ontdeckinghe van 

eenen verdraeyden leughen gheest [...] met name Abraham Willemsen Blijvenborgh, 

Antwerpen, vveduwe van Jan Cnobbaert, 1650 

Voorbeeld: Alternatieve titel 

Franciscus de Sales, Adriaen van Meerbeeck [vert.], Aen-leydinghe oft Onderwys tot 

een devoot godt-vruchtigh leven, Ghendt, Ian vanden Kerckhove, 1630 

Voorbeeld: ‘ofte’ gebruikt als voegwoord tussen twee woorden en niet tussen twee titels 

Belydinge van de seven pointen ofte artikelen des geloofs, Brussel, Lambert Marchand, 

1673 

4 De hoofdletter van een geciteerde titel blijft behouden. Een geciteerde titel is een titel die binnen 

een hoofdtitel wordt aangehaald. Het Onze Vader, Pater noster, het Ave Maria en het Wees gegroet 

worden eveneens als geciteerde titels beschouwd. Indien een geciteerde titel op de titelpagina echter 

met een letter in onderkast begint, dan mag die niet in een hoofdletter worden veranderd. 

Voorbeeld 

Voorbeeld 

Arnovt van Gelvwe, Zee-brandt om te verdrijven alle de archlistighe zeemonsters [...] 

oft Een schrift-matighe verdedinghe van het Catholyck memorie-boeck, teghen Pieter 

Cabeljaus Nieuw-ghereformeerde memorie-boeck, Antwerpen, Michiel Cnobbaert, 

1663 

(Geluwe, van, Arnout), Voorlooperken tot waerschovwinghe [...] over het nieuw 

verdicht ghereformeert Memorie boeck, uyt ghegheven door domine Petrus Cabeljau 

[...] ofte Een openbare [...] dispvtatie [...] tusschen Arnout van Geluwe [...] ende 

domine Borstius, [Antwerpen, Cnobbaert, Jan, weduwe en erfgenamen, 1661]


5 Er worden geen hoofdletters toegevoegd, behalve in een speciek geval: aan het begin van een 

hoofdtitel moet een letter in onderkast in een hoofdletter worden veranderd. Indien het eerste 

woord van de hoofdtitel een gereduceerd lidwoord is, dan krijgt het tweede woord een hoofdletter 

. 

Voorbeeld: Een letter in onderkast na een punt dat syntactisch overbodig is, blijft behouden 

S. Avgvstinvs, (Hemert, van, Anthonius) [trl.], (Bredan, Daniel) [edt.], Vierige 

meditatien ofte aendachten. ende de alleen-spraeken der zielen tot Godt, Ghendt, 

Françoys d'Ercle, 1672 

6 Eenletterafkortingen behouden hun hoofdletter. ‘H.’ blijft dus behouden, ‘HH.’ wordt als ‘hh.’ 

getranscribeerd. Bij andere afkortingen worden letters in superscript steeds op de lijn 

getranscribeerd. Daarnaast gelden de volgende transcriptieregels: 

a) Indien er een punt staat tussen een aantal letters of onder een aantal letters in superscript of 

indien er helemaal geen punt staat, dan wordt er een punt gezet op de plaats waar er letters werden 

weggelaten in de afkorting. 

Voorbeelden: 

B on (voor ‘baron’) wordt ‘b.on’, M t (voor ‘majesteit’) wordt ‘m.t’, S. r (voor ‘sœur’) wordt s.r 

b) Indien er een punt staat na de afkorting (op de lijn of superscript), dan wordt het punt op die 

plaats behouden. 

Voorbeelden: 

Ma t . (voor ‘majesteit’) wordt ‘mat.’, Jo e. (voor ‘joffrouwe’) wordt joe. 

7 Franse en Engelse titulatuur die afgekort is, behoudt de hoofdletters, ook al is de afkorting meer dan 

één letter lang. Bij voorbeeld ‘Mr.’, ‘Mme’ en ‘M rs ’ blijven behouden. Zijn deze titels echter voluit 

geschreven, dan worden eventuele hoofdletters naar onderkast gebracht. 

8 Nederlandse titulatuur wordt steeds met kleine letters geschreven. 

9 Kerkgenootschappen, geestelijke stromingen en hun aanhangers verliezen hun hoofdletters. 

10 Behouden de hoofdletters: 

Oude Testament, Nieuw Testament, Heilige Schrift, H. Schriftuere, God, onze lieve Heer (behalve 

indien gevolgd door ‘Jesus Christus’), onze lieve Vrouw, H. Roomse Rijk, onze Vader, H. Land, 

Heilig Land, H. Evangelie; het Brugse Vrije, het land vanden Vryen, het land van Waes, Raad van 

Vlaanderen 

11 Verliezen de hoofdletters: 

bijbel, heilige waterdoop, psalm, nationale synode, paus, bisschop, (en de andere geestelijke en 

wereldlijke gezagsdragers), de H. geest, antichrist, H. sacrificie (e.d.), onze heer zalichmaker Jesus 

Christus, afleidingen van God-: godvruchtig, godsaligh, goddelijk (e.d.) 

D Weglatingen 

1 Weglatingen aan het begin van een titel (bijvoorbeeld auteursnaam in genitief of aanroeping als 

‘Jesus, Maria, Jozef’) of aan het eind van een titel worden niet verantwoord. 

2 De hoofdtitel begint met een hoofdletter . Lidwoorden aan het begin van de titel die 

met een apostrof zijn afgekort, blijven behouden; het tweede woord begint dan echter verplicht met 

een hoofdletter. Enkel in dat geval moet een letter in onderkast in een hoofdletter worden veranderd 

. 

Voorbeeld: Lidwoord met apostrof aan het begin van een titel 

C. Molina, 't Heyligh sacrificie der misse, Antwerpen, Cornelis Woons, 1652 

Voorbeeld: Lidwoord met apostrof aan het begin van een titel vast aan het ‘tweede’ woord 

[Columbanus, P.], 'tBondelken van myrrhe, besluytende seker' oeffeninghe voor het [...] 

broederschap van de seven weeën der H. moeder Gods Maria, Brvgghe, Nic. Breygel, 

1644 

40

Voorbeeld: Een ongebruikelijke eenletterafkorting (d’) aan het begin van een titel vast aan het 

‘tweede’ woord wordt behandeld als de andere eenletterafkortingen 

41 

2. Titel 

Nicolavs Ianssenivs, G.V. Schoor [ill], D'Leven van den H. Dominicvs fundateur der 

predick-heeren oorden, Antwerpen, Hendrick Aertssens, 1622 

3 Weglatingen in de hoofdtitel worden verantwoord met ‘[...]’. 

E Ronde en vierkante haken 

1 Alle haken op de titelpagina worden weergegeven met ronde haken. 

2 Redactionele ronde haken komen in de titel slechts voor wanneer het weglaten van de 

deelaanduiding in de hoofdtitel onmogelijk, of niet wenselijk is. Het eerste geval doet zich voor 

wanneer de deelaanduiding een hecht syntactisch verband heeft met de rest van de titel. Het 

weglaten kan daarnaast niet wenselijk zijn wanneer de deelaanduiding de aanhef van de titel is, of 

wanneer de delen van een meerdelig werk apart beschreven moeten worden. 

3 Vierkante haken worden in twee gevallen gebruikt: om defecten en afkortingen met een titulus aan 

te vullen (bv. ‘van[de]’), en om een aperte fout in de oorspronkelijke tekst mee te markeren (met 

spatie + ‘[!]’). 

F Regeleinden 

1 Regelafbrekingen worden verwaarloosd. 

2 Woorden die gesplitst zijn over twee regels, worden voluit getranscribeerd (zonder koppelteken). 

G Fouten 

1 Aperte fouten kunnen worden aangegeven met ‘[!]’ na het woord, met een spatie ertussen. 

Voorbeeld: Ontbrekende letter 

Arenovt van Gelvwe, Corte antvvoorde, op een onschriftmatige, gereformeerde vrage, 

raeckende het H. sacrament d s [!] avtaers, Ghent, [gedrukt op kosten van] den 

Autheur, 1657 

Voorbeeld: Letter teveel 

Arnout van Geluwe, Den blyden waerhheydt-sprekenden [!] Vlaemschen nachtegael, 

ghestelt teghen eenen droeven Godts-lasterlijcken Hollandtschen koeckoeck-sangh, 

Antwerpen, Weduwe van Ian Cnobbaert, 1657 

H Romeinse cijfers 

Romeinse cijfers worden genormaliseerd: ‘( I )’ of ‘∞’ worden ‘M’. Verder worden de cijfers 

overgenomen zoals ze er staan. De gebruikte kapitalen en punten worden gehandhaafd, de spaties 

ertussen vallen weg. 

Voorbeeld: Normalisering van Romeinse cijfers 

( I ). D. C. X L I V wordt: M.D.C.XLIV 

I Defecten 

Defecten in de titelpagina worden zo mogelijk aangevuld. In de annotatie op exemplaarniveau wordt 

dit aangegeven. 

Voorbeeld: Beschadigde titelpagina 

Franciscus de Sales, A. van M., Aen-leydin[g]he [oft] Onderwys tot een devoot 

godtvruchtigh leven, Hantvverpen, Hendrick Aertssens, 1645 

Exemplaar Antwerpen UFSIA RG 3011 C 6 

Annotatie 

Titelpagina beschadigd


J Correcties 

Bij correcties door overplakken e.d. wordt de correctie geciteerd. Het gecorrigeerde element van de 

beschrijving en de correctiemethode worden in annotatie vermeld. 

Voorbeeld (fictief) 

Franciscus de Sales, A. van M., Vierighe meditatien ofte aendachten, Antwerpen, 

Gaspar van Gaesbeeck, [1680-] 

Algemene noot 

The original title is corrected by pasting over. It reads: Vierighe medidatien ofte 

aendachten 

K Imitatie van epigrafie 

Titels in kapitalen waarbij elk woord door een punt wordt gevolgd (imitatie van Latijnse opschriften) 

worden in onderkast weergegeven met weglating van de punten. Voor Latijnse dateringen . 

L Spatiëring 

1 Spaties die er horen te staan worden getranscribeerd. In de vingerafdruk wordt een spatie door het 

dollarteken weergegeven: ‘$’. 

2 Waar spaties ontbreken waar die evident wel moesten staan, wordt dat gesignaleerd met ‘[!]’. 

3 Spaties die er niet horen te staan worden getranscribeerd. Na het tweede deel van het gesplitste 

woord volgt ‘[!]’. 

Voor spaties in combinatie met apostrophes: 

M Spaties en apostrophes 

1 Bij vaste verbindingen van gereduceerde lidwoorden en voorzetsels worden de spaties genegeerd. 

Voorbeeld 

Voorbeeld 

eenen Religieus van het selve Ordre, Kort begryp van't [...] leven van den H. 

Benedictus, Loven, Peeter De Vaddere, 1698 

Cornelius de Bie, (Bouttats, Gaspar [ill.]), Den sedeighen toet-steen vande 

onverdraeghelycke welde verthoont in't leven van den verloren sone, Antwerpen, Jacob 

Mesens, 1689 

2 Bij ingekorte woorden en lossere verbindingen blijft een gegeven spatie voor of na de apostrophe 

behouden. 

Voorbeeld 

[Columbanus, P.], 'tBondelken van myrrhe, besluytende seker' oeffeninghe voor het 

[...] broederschap van de seven weeën der H. moeder Gods Maria, Brvgghe, Nic. 

Breygel, 1644 

3 Bij Franse woorden worden nooit spaties gegeven. 

Andere regels in verband met spatiëring: 

N Uitgeschreven jaartallen 

Bij uitgeschreven jaartallen staan soms spaties teveel of te weinig tussen de onderdelen. De feitelijke 

situatie wordt weergegeven. 

2.8.2 Bijzondere gevallen: (delen van) meerdelige werken 

Gewoonlijk worden meerdelige werken in één beschrijving ondergebracht. Uit de katernopbouw wordt 

het duidelijk om hoeveel delen het gaat, bv. “4 volumes”, en de informatie over de paginering, de 

katernopbouw en de vingerafdruk wordt per deel in een nieuw veld gepresenteerd. De aanduiding “1#”, 

“2#”, “3#” en “4#” word elke keer door een spatie gevolgd en dan door de rest van de informatie. 

42

43 

2. Titel 

Deze nummering, waarmee het veld begint, geeft aan bij welk deel de betrokken informatie hoort. Bij 

dit soort titels kan de deelaanduiding achterwege blijven, of wanneer ze om de een of andere reden niet 

uit de titel kan worden gelaten, kan de deelaanduiding worden vervolledigd tussen ronde haken . In dat geval wordt de aanvulling ingeleid met een liggend streepje en tussen ronde 

haken geplaatst, telkens met een spatie tussen de verschillende elementen. 

Voorbeeld: De deelaanduiding kan worden weggelaten 

Hieremias Drexelius, Franc[iscus] de Smidt [trl.], De conste vande hemelsche welsprekentheyt, 

Antwerpen, Hendrick Aertssens, 1638 

Katernopbouw 

2 volumes 

1# * 6 A-R 12 S 6 

2# 2A-2S 12 (2S12 blank) 

Voorbeeld: De deelaanduiding kan moeilijk worden weggelaten en wordt vervolledigd 

Carolvs Scribani, Hieronymus Wierx [ill.], Het eerste (-tweede) deel der Meditatien, 

Antwerpen, Ioach. Trognesius, 1613 

Katernopbouw 

2 volumes 

1# *-3* 8 A-Y 8 Z 4 2A-2G 8 

2# a-2b 8 

Voorbeeld: De deelaanduiding kan moeilijk worden weggelaten en wordt vervolledigd 

Bernieres Louvigny, Audomarus à S. Bertino [trl.], Het eerste (-vierden) deel van den 

inwendighen christenen, Antwerpen, Augustinus Graet, 1685-1689 

Katernopbouw 

4 volumes 

1# + 4 * 12 A-V 12 X 6 

2# π1 + 6 *-2* 6 A-2P 6 2Q 4 (2Q4 blank) 

3# + 6 (+ 1 blank) A-T 12 

4# [A]1 B-T 12 V 6 

In een aantal gevallen wordt voor elk deel toch een aparte beschrijving gemaakt: wanneer niet alle delen 

ter beschikking staan, en wanneer de titels van de afzonderlijke delen substantieel van elkaar verschillen. 

We doen dit ook wanneer verschillende delen door verschillende drukkers werden gedrukt. 

De deelaanduiding wordt in de titel zo mogelijk behouden. Ze is niet noodzakelijk, omdat uit de 

oorspronkelijke titel blijkt dat er meerdere delen in het geding zijn. Het is echter interessant om ze te 

behouden, omdat ze de gebruiker meteen een indicatie over de andere delen kan geven. 

In geen geval wordt een deelaanduiding als ‘Part 1’ e.d. aan de hoofdtitel toegevoegd. Zo nodig kan een 

algemene noot uitkomst bieden. De verwijzing naar het geheel gebeurt dan in de oorspronkelijke titel, 

waar een titel voor het geheel wordt gegeven, gevolgd door een geredigeerde deelaanduiding. 

Voorbeeld: Delen van een meerdelig werk worden apart beschreven 

Marianus Stalpaert, De ghebenedyde voester van [...] Jesus, sone vande alder-heyl. 

maghet Maria [...] het eerste deel, Ipre, Ioannes Moerman, 1686 

Oorspronkelijke titel 

De ghebenedyde voester. Part 1 

Katernopbouw 

A-2R 8 2S 4 

Marianus Stalpaert, Den wegh des doodts ofte Inleydinghe tot de verborghen godtheyt, 

Ipre, Joannes Baptista Moerman, 1688 



Katernopbouw 

π 4 A 8 (-A1) B-3B 8 3C 4


2.8.3 Bijzondere gevallen: overheidspublicaties 

Bij overheidspublicaties moet aan drie elementen bijzondere aandacht worden besteed: 

1 De uitvaardigende instantie 

2 De politiek geografische entiteit 

3 De datum van uitvaardiging 

In de mate van het mogelijke worden deze elementen in de hoofdtitel behouden. Die titel zal bij dit 

soort publicaties doorgaans veel langer zijn dan gewoonlijk. De hierboven genoemde elementen die niet 

op de titelpagina voorkomen, moeten in veel gevallen toch in de beschrijving worden opgenomen, met 

als bronaanduiding ‘document’ of ‘extern’. Dat geldt met name voor de uitvaardigende instantie 

(corporatief auteur) en de datum van uitvaardiging (extensieveld van de sorteertitel). Voor de keuze van 

de juiste datum van uitvaardiging verwijzen we ook naar 2.6. 

In tegenstelling tot de STCN wordt er geen gecodeerde aanduiding opgenomen voor de politiekgeografische 

entiteit waarop de overheidspublicatie van toepassing is. 

Indien een of meer van deze elementen niet of niet helemaal in de beschrijving kunnen worden 

verwerkt, kan voor elk van van hen een aparte algemene noot worden geschreven. Dit is echter niet 

nodig wanneer de informatie al voldoende uit de titel of een ander veld blijkt. Indien het niet duidelijk is 

wie verantwoordelijk is voor de publicatie, (of eventueel op welk gebied ze van toepassing was), dan kan 

men zijn toevlucht nemen tot een algemene noot waarin men dit element met meer vrijheid kan 

behandelen dan bijvoorbeeld in het veld van de corporatieve auteur. Dit is met name het geval bij 

ordonnanties die op een gegeven ogenblik zijn uitgevaardigd, en later een aantal keer werden aangevuld 

en opnieuw uitgegeven. Ook wanneer de datum van uitvaardiging niet te achterhalen is, wordt dat in 

een algemene noot toegelicht. 

Voorbeelden van algemene noten bij overheidspublicaties 

1 Issued by the Raad van State 14-02-1635 and amplified 28-04-1670 

2 Date of issue not stated 

3 Renewed 31-08-1643 

2.8.4 Bijzondere gevallen: titels in niet-Latijnse alfabetten 

Titels in niet-Latijnse alfabetten worden in twee groepen verdeeld: titels in Griekste alfabetten en titels 

in andere alfabetten (dus niet Latijnse, niet Griekse alfabetten). 

Grieks 

Titels in het Griekse alfabet worden met behulp van de UNI-codes met Griekse letters ingevoerd. 

Voorbeeld 

Cornelivs Hazart, Ονος προς την λυραν dat is Den ezel op d'harpe ofte lyere, Antwerpen, 

Michiel Cnobbaert, 1671 

de Griekse woorden in de titel worden ingevoerd als: 

«039F»«03BD»«03BF»«03C2» «03C0»«03C1»«03BF»«03C2» «03C4»«03B7»«03BD» 

«03BB»«03C5»«03C1»«03B1»«03BD» 

Andere alfabetten 

Indien een titel in Latijns of in Grieks alfabet op de titelpagina staat, dan worden de titels in het niet- 

Latijnse en niet-Griekse alfabet (cyrillisch, Hebreeuws, enzovoort) verwaarloosd. In een algemene noot 

wordt het voorkomen van deze andere titels vermeld. 

Indien zulke titels in cyrillisch, Hebreeuws, enzovoort relevante bijkomende informatie bevatten, dan 

worden ze getranscribeerd naar het Latijnse alfabet, en in een algemene noot wordt de situatie 

toegelicht. 

Indien een titel enkel in een niet-Latijns/niet-Grieks alfabet op de titelpagina voorkomt, dan wordt de 

titel naar het Latijnse alfabet getranscribeerd. In een algemene noot wordt de toestand toegelicht. 

Voorbeelden 

1 Title in Hebrew and Latin 

2 Title in Hebrew 

44

45 

2. Titel 


Voor de transcriptie van de oorspronkelijke titel worden zoveel mogelijk dezelfde transcriptieregels 

gehanteerd als voor de hoofdtitel. Indien dat opportuun is, kan de beschrijver van deze regel afwijken, 

bij voorbeeld wanneer de originele titel niet of slechts uit tweede hand bekend is. Zo nodig kan de 

beschrijver zelf een oorspronkelijke titel bedenken. In dat geval is de spelling vrij. 

Voorbeeld: Tweede of latere editie 

Philippvs Rovenivs, Het gvlden wieroock-vat, eenen ieghelycken nvt en oorbaer om syn 

gebeden Godt op te drage[n], Hantwerpen, Ian Cnobbaert, 1636 


[Het gvlden wieroockvadt] 

Voorbeeld: Vertaling uit het Latijn 

Hieremias Drexelivs, Gvilielmvs Devtels [trl.], Schoone consideratien van de 

eeuwicheydt, Loven, Henrick van Hastens, 1625 


De aeternitate considerationes 

Soms is slechts een deel van een oorspronkelijk werk vertaald of opnieuw uitgegeven. In die gevallen 

wordt de oorspronkelijke titel afgesloten met een punt, en volgt daarop een spatie en de aanduiding van 

de gepresenteerde delen, opgemaakt in de redactietaal (het Engels). Die aanduiding begint telkens met 

een hoofdletter. 

Voorbeeld: Vertaling van een deel 

Antonio de Roxas, E.L.G. [trl.], Een schoon tractaetken van't inwendigh gebedt [...] het 

tweede deel van een gouden tractaectken van de H. communie, Brvgghe, Nicolaes 

Breyghel, 1634 


Vida del espiritu. Part 2 

Zoals hierboven reeds werd aangegeven, kan het ook nodig zijn om een oorspronkelijke titel aan te 

maken voor meerdelige werken waarvan niet alle delen voorhanden zijn, of waarvan de deeltitels teveel 

van elkaar verschillen . Volledigheidshalve herhalen we het voorbeeld hier. 

De oorspronkelijke titel wordt aan het eerste deel ontleend, of bij gebrek daaraan aan een vroegere 

editie. Daarna volgen een punt en een spatie, waarna in de redactietaal het deel wordt aangeduid. Die 

deelaanduiding begint met een hoofdletter. 

Voorbeeld: Delen van een meerdelig werk worden apart beschreven 

Marianus Stalpaert, De ghebenedyde voester van [...] Jesus, sone vande alder-heyl. 

maghet Maria [...] het eerste deel, Ipre, Ioannes Moerman, 1686 



Katernopbouw 

A-2R8 2S4 

Marianus Stalpaert, Den wegh des doodts ofte Inleydinghe tot de verborghen godtheyt, 

Ipre, Joannes Baptista Moerman, 1688 



Katernopbouw 

4 A8 (-A1) B-3B8 3C4


2.10 Weergave van de uniforme titel, de sorteertitiel en de paralleltitel 

De uniforme titel wordt gehaald uit de thesaurus van (uniforme) titels. 

De sorteertitel wordt gecodeerd opgenomen als voor overheidspublicaties en voor 

thesissen. 

Zoals boven reeds werd aangegeven, worden de paralleltitels weergegeven volgens de regels van de 

hoofdtitel. Voor die regels verwijzen we naar het onderdeel 2.8. Het belangrijkste verschil is dat 

paralleltitels, net omdat ze in wezen nauwelijks bijkomende informatie verschaffen, veel sterker worden 

afgekort dan de hoofdtitel. 


In de STCV worden geen titels ‘onderdrukt’. Hetzelfde geldt voor andere informatie als auteurs, 

drukkers en uitgevers enzovoort. 

2.11.1 Hoofdtitel 

Titelveld 

In het titelveld wordt de overeenkomstige hoofdtitel genoteerd. 

Het systeem is geprogrammeerd om nietszeggende (lid)woorden aan het begin van de titel weg te 

rangschikken. Indien het programma niet de juiste keuze maakt, dan kan de underscore (‘_’) manueel 

worden geplaatst net voor het woord waarop de titel moet worden gesorteerd. Er wordt slechts één 

underscore per titel in aanmerking genomen. 

Extensie 

De extensie blijft leeg. 

Type 

Hoofdtitel: ondertitel 

Taal 

De taal waarin de titel is gesteld. Bij meertalige titels telt de taal van het eerste stuk van de titel. Deze taal 

moet het systeem in staat stellen om nietszeggende (lid)woorden aan het begin van een titel weg te 

rangschikken. 

Bron 

Titelpagina of Document of Extern 

Voorbeeld: Invoer van een meertalige titel in Brocade 

2.11.2 Oorspronkelijke titel 

Titelveld 

In het titelveld wordt de overeenkomstige oorspronkelijke titel genoteerd. 

Extensie 

De extensie blijft leeg 

46

Type 


47 

2. Titel 

Taal 



rangschikken. 

Bron 

Extern 

Afbeelding: Invoer van een oorspronkelijke titel in Brocade 

2.11.3 Uniforme titel 

Titelveld 

In het titelveld wordt de overeenkomstige uniforme titel genoteerd. Deze titels kunnen worden 

opgezocht in het authority bestand (zoeksleutel: titels). Van deze titels moet steeds de hoofdvorm 

worden geselecteerd. 

Extensie 


Type 

Uniforme titel 

Taal 

Taal van de uniforme titel. Voor bijbelboeken is de taal steeds Latijn. 

Bron 

Altijd extern 

2.11.4 Sorteertitel 

Titelveld 

Bij de weergave van de sorteertitel rijzen geen problemen, omdat er alleen maar codes moeten worden 

ingevoerd. 

De is afhankelijk van het type publicatie: 

Overheidspublicaties 

Thesissen


Extensie 

In het extensieveld wordt de exacte datum van uitvaardiging genoteerd, op de volgende manier: 

4 cijfers voor het jaar, komma, 2 cijfers voor de maand, komma, 2 cijfers voor de dag. Na de komma’s 

worden geen spaties ingevoerd. 

Indien de dag niet bekend is, wordt de laatste komma weggelaten en de laatste twee cijfers vallen weg. 

Indien ook de maand niet bekend is, vervallen deze gegevens op een analoge wijze. Indien wel een dag 

bekend is, maar niet de maand, dan vult men voor de maand twee keer nul in. Indien het jaar niet 

bekend is, maar wel een maand of een dag, dan gaat men op een analoge wijze tewerk. 

Voorbeelden 

9 nov. 1672 1672,11,09 

feb. 1671 1671,02 

12 xx 1671 1671,00,12 

9 nov. xxxx 0000,11,09 

xx nov. xxxx 0000,11 

12 xx 16xx 0000,00,12 

Type 

Sorteertitel 

Taal 

Mul. [Deze taal zal in een latere fase binnen Anet worden geüniformiseerd c.q. worden omgezet.] 

Bron 

Altijd extern 

Afbeelding: Invoer van een sorteertitel in Brocade 

2.11.5 Paralleltitel 

Titelveld 

In het titelveld wordt de overeenkomstige paralleltitel genoteerd. Voor elke nieuwe paralleltitel wordt 

een nieuw titelblok aangemaakt. 

Het systeem is geprogrammeerd om nietszeggende (lid)woorden aan het begin van de titel weg te 

rangschikken. Indien het programma niet de juiste keuze maakt, dan kan de underscore (‘_’) manueel 

worden geplaatst net voor het woord waarop de titel moet worden gesorteerd. Er wordt slechts één 

underscore per titel in aanmerking genomen. 

Extensie 


Type 

Paralleltitel 

Taal 



rangschikken. 

48

Bron 

Titelpagina. Paralleltitels elders uit het document, of uit externe bronnen komen niet in aanmerking 

voor opname, omdat een paralleltitel van nature uit al weinig extra informatie bevat. 

Afbeelding: Invoer van een paralleltitel in Brocade 

49 

2. Titel

3 Auteur 

Overzicht 

3.1 Algemeen 







3.1 Algemeen 

51 

3. Auteur 

3.1.1 Anonieme werken 

Het onderscheid tussen anonieme en niet-anonieme werken, en de daarmee samenhangende keuze van 

het hoofdwoord, is een aspect dat in de STCV vervalt. De STCV is per definitie als een digitale 

databank opgevat, zonder dat het de bedoeling is om te komen tot een papieren versie. Het gebruik van 

thesauri, de bron van de informatie en het aangeven van de functie van de auteur, maken het mogelijk 

dat de beschreven publicaties gemakkelijk op elke mogelijke auteur zijn terug te vinden. 

3.1.2 Aantal auteurs 

In tegenstelling tot de STCN neemt de STCV een zo breed mogelijk gamma van ‘auteurs’ op. 

Daaronder wordt verstaan: alle personen of instanties die inhoudelijk of artistiek waren betrokken bij de 

totstandkoming van het boek, en die op basis daarvan terug te vinden zijn. Auteurs die op de 

titelpagina(’s), in de approbatie, het privilegie of op gravures worden vermeld, worden zoveel mogelijk 

opgenomen; personen aan wie werken zijn opgedragen en die in voorwoorden en opdrachten worden 

genoemd, niet. Het vermelden van al deze ‘passieve’ auteurs zou immers te ver leiden. 

3.1.3 Het gebruik van de thesauri of authority files 

Brocade is opgevat als een geheel van deeldatabanken die met elkaar in relatie staan (gerelateerde 

databanken). Verschillende groepen van gelijksoortige informatie zoals informatie over auteurs, 

corporatieve auteurs, geografische namen, drukkers, en andere groepen informatie worden in aparte 

bestanden of files ondergebracht. Dat heeft het voordeel dat deze informatie in principe slechts één 

maal moet worden ingevoerd, en daarna telkens opnieuw kan worden opgeroepen, geconsulteerd en 

aangevuld. 

Deze bestanden zijn opgevat als authority files. Dat wil zeggen dat men de gegevens in die bestanden 

slechts kan wijzigen indien men daartoe gemachtigd is. Dat verhoogt de coherentie van de bestanden. 

Het consulteren van deze bestanden daarentegen heeft geen beperkingen. 

De authority files vergemakkelijken dus het beheer van steeds weerkerende informatie (zoals 

auteursgegevens) enerzijds en het koppelen van die informatie aan de beschrijvingen anderzijds. 

De auteursgegevens die in dit hoofdstuk worden behandeld vinden hun plaats in de authority file 

‘Personen’, de corporatieve auteurs in de file van ‘Corporatieve auteurs’. De hieronder beschreven 

verwerking ervan komt in hoge mate overeen met die van de geografische namen en de drukkers . 

Personele auteurs worden systematisch opgeslagen in de ‘Personenthesaurus’. Daarbij wordt er zorg 

voor gedragen dat alle mogelijke variante vormen van dezelfde persoonsnaam onder dezelfde 

hoofdvorm worden bijeengebracht. Hierbij geldt het principe: één persoon krijgt één thesaurusrecord. 

De hoofdvorm is de ‘theoretische’, ‘arbitraire’ naam waaronder de auteur het bekendst is. De 

naamsvorm in dit veld wordt als volgt genoteerd: 

achternaam, partikels, voornaam [extensie] 

Tussen twee elementen komt een komma gevolgd door een spatie. De extensie wordt in een apart veld 

ingevoerd, en verschijnt in de indexen steeds tussen vierkante haakjes. De extensie kan bijvoorbeeld de 

levensdata bevatten bij synoniemen, een aanduiding ‘jr.’ of ‘sr.’ bevatten enzovoort. Een Romeins cijfer 

dat een generatie in een ‘dynastie’ of familie aanduidt, komt echter niet in de extensie, maar wel in de 

hoofdvorm, na de voornaam.


Voorbeeld: Hoofdvorm van een auteur 

Brande, vanden, Stijn [jr.] 

Voorbeeld: Hoofdvorm van een drukker 

Bellerus, Petrus I [Weduwe en erfgenamen] 

In deze records komen vervolgens alle relevante trefwoorden terecht waaronder de auteur bekend is, of 

die in de geraadpleegde werken en literatuur voorkomen. Zowel de hoofdvormen als de trefwoorden 

worden geïndexeerd, zodat de gebruiker zonder moeite bij de juiste record terecht komt. 

Iemand die op het trefwoord ‘Suivius’ zoekt, wordt naar de hoofdvorm van ‘Hazart, Cornelius’ 

doorverwezen . Na het doorklikken op de hoofdvorm, komt men bij de authority 

record zelf terecht, waar alle trefwoorden worden gepresenteerd . 

Afbeelding: Zoeken in de personenthesaurus op ‘suivius’ 

Afbeelding: Weergave van een record in de personenthesaurus 

52


53 

3. Auteur 

3.2.1 Personele auteurs 

In eerste instantie gaat het om de personen die op de titelpagina zijn te vinden (auteur, bewerker, 

compilator, tekstbezorger, …). Desgevallend kunnen ook namen worden opgenomen die elders in het 

werk werden aangetroffen (bijvoorbeeld vertaler genoemd in voorwoord of approbatie); voor 

illustratoren gebeurt dit systematisch. Ten slotte kunnen ook auteurs worden opgenomen die aan 

externe bronnen werden ontleend, indien die informatie nuttig en betrouwbaar is. In de mate van het 

mogelijke wordt dit nagestreefd voor de toeschrijving van anoniem gepubliceerde werken. 

3.2.2 Corporatieve auteurs 

Naast de hierboven genoemde voorbeelden van personele auteurs, neemt de STCV ook corporatieve 

auteurs op. Een corporatieve auteur komt in hoofdzaak voor bij overheidspublicaties (plakkaten, 

ordonnanties, keuren, instructies, sententies, enz.). De corporatieve auteur is in dat geval de 

uitvaardigende instantie. 

In enkele uitzonderlijke gevallen kan een corporatieve auteur ook worden opgenomen bij andere 

publicaties. Zo kunnen de regels van een bepaalde kloosterorde uitgegeven zijn op naam van de orde, of 

toneelprogramma’s kunnen verzorgd zijn door een bepaald college van een bepaalde orde in een 

bepaalde stad, enzovoort. 


3.3.1 Eén hoofdvorm, vele trefwoorden 

Zoals hierboven reeds aangegeven worden de personele auteurs systematisch in de ‘Personenthesaurus’ 

opgeslagen. Daarbij wordt er zorg voor gedragen dat alle mogelijke variante vormen van dezelfde 

persoonsnaam onder dezelfde hoofdvorm worden bijeengebracht. Hierbij geldt het principe: één 

persoon krijgt één thesaurusrecord, onder welke naamsvarianten of pseudoniemen hij zich ook uitgaf. 

In het voorbeeld hierboven is zo het pseudoniem Suivius voor Cornelis Hazart onder de hoofdvorm 

‘Hazart, Cornelius’ ondergebracht. Het aanmaken van een verwijzing van ‘Suivius’ naar ‘Hazart’ is door 

de automatische indexering op zowel hoofdvormen als trefwoorden overbodig geworden. 

3.3.2 Keuze voor hoofdwoord of trefwoord 

De bron van de informatie bepaalt of in de beschrijving het variante trefwoord van de naam wordt 

opgenomen, dan wel of er enkel naar de hoofdvorm van de naam wordt verwezen. Indien de naam 

wordt gevonden op de titelpagina, wordt steeds de variante vorm van de naam opgenomen. Indien die 

overeenkomt met de hoofdvorm van de naam, wordt er toch een identiek trefwoord aangemaakt. Een 

aanpassing van de hoofdvorm heeft op die manier geen invloed op de specifieke variant die werd 

aangetroffen en in de beschrijving is opgenomen. 

Indien de naam elders in het werk of extern werd aangetroffen, wordt de hoofdvorm in de beschrijving 

opgenomen. In de OPAC zal deze hoofdvorm, naargelang de bron van de informatie, worden 

gepresenteerd tussen ronde haken (bron: document) of tussen vierkante haken (bron: extern). 

3.3.3 Schema voor de bronaanduiding 

Afhankelijk van de titel waarvoor men kiest, verschilt de bronaanduiding van de auteursgegevens. In het 

schema hieronder worden alle mogelijke bronaanduidingen systematisch weergegeven. 

Herkomst van de auteur Bron 

Typografische tp. titelpagina 

Gegraveerde tp. titelpagina indien er enkel een gegraveerde tp. is 

document indien er ook een typografische tp. is 

Approbatie, privilegie, etc. document 

Illustraties binnen of buiten collatie document 

Bibliografieën, andere beschrijvingen extern 

Indien een typografische titelpagina een auteur niet vermeldt, en op de gegraveerde titelpagina wordt hij 

wel genoemd, dan wordt die auteur opgenomen onder zijn hoofdvorm met als bronaanduiding 

‘document’.


3.3.4 Functie-aanduidingen 

Voor het aanduiden van de functie van de personele auteur werd een beperkte lijst van elf mogelijke 

functies vastgelegd: 

Primaire auteurs 

aut Primaire auteur 

Secundaire auteurs 

adp Bewerker (herziener, samenvatter, …) 

com Compilator (bloemlezer, samensteller, …) 

dub Twijfelachtige auteur 

edt Editor (tekstbezorger, redacteur, wetenschappelijke uitgever, …) 

hnr Gehuldigde/passief auteur 

ill Illustrator (schilder/ontwerper, tekenaar, graveur) 

mus Musicus (componist, muziekuitvoerder) 

ths Promotor (van een thesis) 

trl Vertaler 

xxx nog nieuwe code aan te maken voor Promovendus of defendens (van een thesis) 

Daarnaast biedt Brocade nog andere functies aan (o.a. medewerker, code ‘clb’, en regisseur, code ‘drt’). 

De STCV maakt van deze functie-aanduidingen geen gebruik. 

3.3.5 Primaire versus secundaire auteur 

Voor de STCV primeert de functie-aanduiding boven het onderscheid tussen primair en secundair 

auteur. Bij een werk dat is uitgegeven omwille van de illustraties (vb. verzameling gravures met 

titelpagina) zou men de illustrator als ‘primair auteur’ kunnen beschouwen. Toch zullen we de illustrator 

hier als ‘ill’ aanduiden, om zijn werkelijke relatie tot het werk duidelijk te maken. Bij samenvattingen en 

bewerkingen zal de samenvatter of bewerker ook steeds alsdusdanig worden aangeduid (adp). Indien hij 

bekend is, wordt de oorspronkelijke auteur steeds ‘primair auteur’ (aut). Deze werkwijze is vooral van 

belang vanwege de formulering in de auteursvermelding. 

3.3.6 Bijzondere gevallen 

Redacteurs van tijdschriften 

Auteurs en redacteuren van tijdschriften worden geen ‘Primair auteur’ (aut). Ze krijgen als functieaanduiding 

‘Editor’ (edt). 

Thesissen 

Voor academische disputaties, dissertaties en thesissen wijkt de STCV af van wat gangbaar is in de 

STCN. Ongeacht wie de feitelijke auteur is van de tekst, wordt de promovendus (defendens) steeds 

aangeduid als ‘xxx’, de promotor (praeses) steeds als ‘ths’. Indien met zekerheid kan worden uitgemaakt 

wie van beiden de feitelijke auteur is, dan kan dit expliciet in een annotatie worden vermeld. Geen van 

beiden wordt dus als ‘primair auteur’ (aut) gekwalificeerd. 

De promotor mag niet worden verward met de rector magnificus op wiens gezag (‘ex auctoritate’) een 

promotie plaatsvindt. De rector magnificus wordt niet opgenomen in de beschrijving. Dit is niet echt 

een uitzondering op de regel dat alle namen van de titelpagina worden opgenomen, omdat de rector 

geen wezenlijke bijdrage heeft geleverd aan de totstandkoming van de tekst. 

Reisverhalen 

Bij anoniem gepubliceerde reisjournalen wordt de ‘reiziger’ als ‘Primair auteur’ (aut) behandeld. 

Redevoeringen 

Bij anoniem gepubliceerde publieke voordrachten van redevoeringen en gedichten wordt de declamator 

als ‘Primair auteur’ (aut) behandeld. 

Confessies 

Bij een confessie of belijdenis zoals bv. ‘Confessie ofte belijdenisse van Lowijs Gaufridi’ wordt Lowijs 

Gaufridi als ‘primair auteur’ (aut) opgenomen, ook al is de tekst bijvoorbeeld door de biechtvader 

bezorgd. 

54


55 

3. Auteur 

3.4.1 Hoofdvorm of trefwoord? 

Afhankelijk van de bron van het impressum wordt de hoofdvorm dan wel het trefwoord van de auteur 

in de beschrijving opgenomen. Men onderscheidt twee mogelijkheden: 

1 De personele auteur draagt de bronaanduiding ‘titelpagina’ 

2 De personele auteur draagt de bronaanduiding ‘document’ of ‘extern’ 

In het eerste geval neemt men de variante naamsvorm op die op de titelpagina voorkomt. Men koppelt 

deze naamsvorm aan de thesaurusrecord van de betrokken auteur. 

In het tweede geval neemt men de hoofdvorm van de betrokken auteur op. Het trefwoord dat in het 

werk is aangetroffen kan echter wel belangrijk zijn, bv. voor de identificatie van een ander werk. 

Daarom worden deze ‘bijkomende trefwoorden’ zoveel mogelijk toch in de personenthesaurus 

opgenomen, echter zonder ze aan de beschrijving zelf te koppelen. De variante naamsvormen 

functioneren als extra zoekingangen met behulp waarvan men bij de auteur terecht kan komen. 

3.4.2 Weergave van de hoofdvorm 

Zowel de hoofdvorm als de trefwoorden van een auteur worden opgeslagen in de personenthesaurus. 

Bij het aanmaken van een nieuwe auteur in die thesaurus moet men de volgende regels in acht nemen: 

1 De hoofdvorm is representatief voor de auteur 

2 Auteurs met dezelfde naam zijn van elkaar te onderscheiden 

Men kiest bij voorkeur die hoofdvorm waaronder een auteur algemeen het bekendst is, hetzij door de 

frequentie van die naam, hetzij door de traditie. De hoofdvorm kan, als het nodig is, steeds gewijzigd 

worden, hoofdvormen zijn immers arbitrair. In principe volgt de STCV de gangbare regels in Brocade 

wat betreft de aanmaak van nieuwe hoofdvormen. 

De trefwoorden of variante naamsvormen mogen nooit worden geschrapt of aangepast: ze verwijzen 

namelijk naar varianten die in de drukwerken voorkomen. De wijziging van een trefwoord wijzigt 

meteen ook de auteursvermelding in alle beschrijvingen waarin dat trefwoord werd gebruikt. 

Formele regels voor de creatie van een hoofdvorm 

Bij het opnemen van een bepaalde hoofdvorm gelden volgende regels: 

1 Men noteert de naam in deze volgorde: achternaam, partikels, voornaam (+ eventueel 

Romeins cijfer) 

2 Aanduidingen als ‘junior’, ‘senior’, ‘rhetor’, ‘philosophus’, ‘weduwe’ enzovoort worden in 

de extensie bij de naam ondergebracht. 

3 Bijkomende onderscheidende informatie wordt ondergebracht in de biografische scope 

note. 

Voorbeeld: Auteur op de titelpagina, illustrator uit het document 

Beschrijving 

Ioseph vande H. Barbara, (Bouttats, Frederik) [ill.], Het gheestelyck kaert-spel met 

herten troef, oft t'Spel der liefde, (Antwerpen, Brakel, van, Arnout I, 1666) 

Personenthesaurus 

Hoofdvorm: Josephus a S. Barbara 

Trefwoord: Ioseph vande H. Barbara 

Hoofdvorm: Bouttats, Frederik 

Trefwoord: F. Bouttats


De biografische scope note 

In de mate van het mogelijke wordt elke persoon in de thesaurus van een biografische scope note 

voorzien. Die notities zijn louter bedoeld voor intern gebruik. De biografische scope note bevat 

volgende elementen: 

1 Biografische gegevens zoals de kloosterorde (afkortingen volgens Herwig OOMS, 

Repertorium universale siglorum ordinum et institutum religiosorum in ecclesia catholica, Brussel, 1959), 

de wereldlijke naam, het beroep 

2 Geboortedatum en datum van overlijden 

3 Geboorteplaats en plaats van overlijden 

4 De bron van deze informatie (afgekort m.b.v. de taalonafhankelijke codes) 

Afbeelding: Voorbeeld van een biografische scope note 

3.4.3 Weergave van het trefwoord 

Zoals hierboven reeds aangegeven worden alle trefwoorden die bij een bepaalde auteur horen, 

opgeslagen in het authoritybestand. 

Formele regels voor de creatie van een trefwoord 

Bij het transcriberen van het trefwoord gelden volgende regels: 

1 De naamsvariant wordt geciteerd.; omschrijvingen als ‘eenen priester der soc. Jesu’ behouden het 

lidwoord. 

2 Leestekens en spaties blijven behouden. Ook als komma bedoelde puntkomma’s of als 

afkortingspunt bedoelde dubbele punten blijven behouden. 

Voorbeelden 

Joan: Bapt: Clouwet 

3 Hoofdletters aan het begin van een naam (voornaam en achternaam) blijven behouden, andere 

hoofdletters worden naar onderkast gereduceerd. Losse partikels worden steeds met kleine letters 

genoteerd. Namen volledig die volledig in onderkast staan (bv. bij graveurs op de titelpagina), krijgen 

aan het begin van de voor- en achternaam een hoofdletter. De partikels (bv. ‘vande’, ‘vander’, ‘der’, 

‘a’ etc.) krijgen geen hoofdletter. 

Voorbeelden 

Titelpagina Weergave in de personenthesaurus 

EDVARDT DE VVITTE Edvardt de VVitte 

g.v. schoor G.V. Schoor 

eenen Priester der Soc. Iesv eenen priester der soc. Iesv 





6 Variante lettervormen worden niet onderscheiden. De lange s wordt door een gewone, korte ‘s’ 


56

57 

3. Auteur 






10 De auteursnaam, die bij Latijnse werken meestal in de genitivus op de titelpagina staat, wordt 

omgezet naar de nominativus. 

11 Bijkomende formules, motto, deviezen, functies en beroepsaanduidingen worden verwaarloosd. 


3.5.1 Namen in een taal met een ander alfabet 

Namen van auteurs die in het Grieks worden geciteerd op de titelpagina, worden in het Grieks 

opgenomen in de beschrijving en daartoe als trefwoord in Griekse karakters opgenomen in de 

personenthesaurus. De spelling van de hoofdvorm komt in de gangbare Latijnse vorm van deze 

auteursnaam. 

Bij namen van auteurs in andere talen, met een ander alfabet dan het Latijnse (Hebreeuws, Arabisch, 

cyrillisch enz.), wordt de variante naamsvorm van de auteur getranslittereerd naar het Latijnse alfabe. De 

hoofdvorm komt in de gangbare westerse vorm van deze auteursnaam. 

3.5.2 Koningen en andere regerende vorsten (ook pausen, bisschoppen enz.) 

In tegenstelling met de STCN, wordt in de STCV steeds de variante vorm overgenomen van de 

titelpagina, zelfs indien enkel de functie wordt vermeld. 

3.5.3 Pseudoniemen 

Een pseudoniem waarvan de echte auteursnaam bekend is, wordt steeds als trefwoord geciteerd in de 

beschrijving en daartoe als trefwoord opgenomen bij de record van de echte auteursnaam. 

Een onopgelost pseudoniem met naamstructuur wordt als trefwoord geciteerd in de beschrijving, maar 

in dit geval wordt het gekoppeld aan een hoofdvorm op naam van het niet-geïdentificeerde 

pseudoniem. 

3.5.4 Auteursaanduidingen 

Is de auteursnaam verborgen achter een niet als persoonsnaam te behandelen of op te vatten aanduiding 

als initialen, letter- of andere tekens, kwalificaties enz., dan worden deze steeds als variant trefwoord 

opgenomen bij de als auteur geïdentificeerde persoon. 

Indien de auteursaanduiding niet geïdentificeerd kan worden, wordt ze als variant trefwoord 

ondergebracht onder een niet nader geïdentificeerde hoofdvorm. Omschrijvingen als ‘een priester der 

societeyt Iesu’ of ‘eenen minderbroeder’ worden voor de hoofdvorm geredigeerd naar ‘Priester S.J.’ of 

‘Priester O.F.M.’. Bij andere omschrijvingen wordt in de hoofdvorm de spelling eveneens geactualiseerd 

en het eventuele lidwoord vooraan weggelaten. Zo wordt het variante trefwoord ‘eenen liefhebber der 

waerheydt’ ondergebracht onder de hoofdvorm ‘Liefhebber der waarheid’. Merk op dat zulke 

hoofdvormen telkens met een hoofdletter beginnen, terwijl dat voor de trefwoorden niet noodzakelijk 

is. 

Afbeelding: Resultaat na het zoeken in de personenthesaurus op ‘liefhebber’


3.5.5 Foutieve of dubieuze auteurs 

Staat er op de titelpagina een misleidende of foute auteursnaam dan kunnen er zich twee mogelijkheden 

voordoen: 

1 De foute auteursnaam berust op een vergissing (vb. drukfout). 

De foute naam wordt als een variant trefwoord opgenomen bij de hoofdvorm van de 

eigenlijke, bedoelde auteur. De functie-aanduiding wordt primair auteur (aut), met als bron 

titelpagina. In een algemene noot wordt de vergissing toegelicht als volgt: 

The real author is Voornaam Familienaam [van de juiste auteur]’ 

2 Het gaat om een mystificatie: de eigenlijke auteur publiceert zijn boek opzettelijk onder de 

naam van een andere, echt bestaande persoon. De bedoeling tot mystificatie moet uit bronnen 

of onderzoek blijken. 

De foute naam wordt als een variant trefwoord opgenomen bij de hoofdvorm van de foute 

auteur. De functie-aanduiding wordt twijfelachtige auteur (dub). Daarnaast wordt de eigenlijke 

juiste auteur als een tweede auteur opgenomen, met als functie primair auteur (aut) en als 

bronaanduiding ‘extern’. In een algemene noot komt de vermelding: 

Mystification; the real author is Voornaam Familienaam [van de juiste auteur]’ 

Indien de eigenlijke juiste auteur niet bekend is, maar het zeker om een mystificatie gaat, luidt 

de algemene noot als volgt: 

Mystification; the real author is unknown 

3.5.6 Meerdere auteurs 

In principe worden steeds alle auteurs opgenomen die op de titelpagina worden gepresenteerd. Het 

probleem voor de keuze van de op te nemen informatie situeert zich daardoor eerder bij de titel dan bij 

de auteurs. 

De volgende gevallen worden onderscheiden: 

1 Verschillende titels van meer dan één auteur zijn in één uitgave zijn verenigd onder een 

gemeenschappelijke titel. Uiteraard wordt die ene, gemeenschappelijke titel opgenomen, 

ongeacht of die titel voldoende significant is of niet. Alle auteurs worden opgenomen. 

2 Verschillende titels van meer dan één auteur zijn in één uitgave verenigd, met de auteursnamen 

en de verschillende titels op de titelpagina, en de auteurs en titels worden niet gelijkwaardig 

gepresenteerd. Enkel de voornaamste titel wordt in het titelveld opgenomen. De andere titels 

kunnen, als ze voldoende belangrijk worden geacht, in een annotatie van het type ‘wi’ (with) 

worden vermeld. Alle auteurs worden opgenomen. De band tussen auteurs en titels blijkt uit 

de noten en/of de digitale afbeelding van de titelpagina. 

3 Verschillende titels van meer dan één auteur zijn in één uitgave verenigd, met de auteursnamen 

en de verschillende titels op de titelpagina, en de auteurs en titels worden gelijkwaardig 

gepresenteerd. De eerste titel wordt in het titelveld opgenomen van de beschrijving. In deze 

beschrijving, die ook ‘moederbeschrijving’ wordt genoemd, bevat tevens alle auteurs. De 

andere titels worden elk afzonderlijk opgenomen in nieuwe beschrijvingen, de zogenaamde 

‘dochterbeschrijvingen’, die enkel de auteurs en titels bevatten die voor dat onderdeel relevant 

zijn. Tussen moeder- en dochterbeschrijving wordt een relatie gelegd van het type ‘incl’ c.q. 

‘inclin’. 

3.5.7 Anoniem gepubliceerde werken 

In de on line-databank van de STCV vervalt het gebruik van een ‘hoofdwoord’ voor anonieme werken. 

Er worden dus geen ‘lokale hoofdwoorden’ voor anonieme titels genoteerd. 

Anoniem gepubliceerde werken die met zekerheid kunnen worden toegeschreven aan een auteur, 

krijgen een verwijzing naar de hoofdvorm van die auteur in het auteursveld, met als bronaanduiding 

‘extern’. 

Minder zekere toeschrijvingen aan een auteur worden enkel in een algemene noot opgenomen, 

toeschrijvingen die eerder twijfelachtig zijn hoogstens in de catalografische opmerkingen. 

58

Voorbeelden 

Titelpagina Weergave in de personenthesaurus 

een Priester der Societ. Iesu hoofdvorm Priester S.J. 

trefwoord eenen priester der societ. Iesu 

een Priester der Societ. Iesu hoofdvorm Smidt, de, Aegidius 

trefwoord eenen priester der societ. Iesu 

59 

3. Auteur 

Eénzelfde trefwoord kan met andere woorden naar verschillende hoofdvormen verwijzen, afhankelijk 

van de identificatie van de omschrijving. 

3.5.8 Motto’s en deviezen 

Naast de auteursnaam op de titelpagina voorkomende motto’s of deviezen worden niet in de 

beschrijving opgenomen. 


3.6.1 Algemeen 

Overheidspublicaties worden in de STCV niet anoniem beschreven (in tegenstelling met de STCN!), 

maar aan een corporatieve auteur toegewezen. De bibliograaf zal in de tekst van de overheidspublicatie 

op zoek gaan naar de ‘uitgevende instantie’, dat is de overheidsinstelling die de ordonnantie heeft 

uitgevaardigd. Daarbij wordt gezocht naar de instantie die zich qua niveau zo dicht mogelijk bij de 

praktijk bevond. Een plakkaat dat door de geheime raad is opgemaakt, en vervolgens door verschillende 

steden afzonderlijk is bekrachtigd en gepubliceerd, krijgt als corportatieve auteur de magistraat van de 

betrokken stad, en niet de geheime raad. Personen die overheidspublicaties ambtshalve ondertekenden 

(secretarissen van overheidsinstelling vorsten), worden niet opgevat als auteur, en verder ook op geen 

enkele wijze in de beschrijving vermeld. 

Corporatieve auteurs worden systematisch opgeslagen in de thesaurus voor Instellingen & Manifestaties. 

Enkel indien de uitgevende instantie op de titelpagina bij name wordt genoemd, zal dat specifieke 

trefwoord worden opgenomen in de beschrijving. Alle andere mogelijke formuleringen die in het werk 

worden aangetroffen, worden wel als trefwoorden aan het thesaurusrecord toegevoegd, zonder dat ze 

aan de beschrijving worden gekoppeld. 

3.6.2 Bijzondere gevallen 

Volgende soorten publicaties worden niet beschouwd als overheidspublicaties en krijgen geen 

corporatieve auteur. Ze worden beschreven op naam van de personele auteur of compilator. 

1 Brieven van ambassadeurs aan hun regering en andere semi-officiële stukken. 

2 Becommentarieerde compilatie-uitgaven van ordonnanties, genre Vlaems recht. 

Het komt ook voor dat overheidspublicaties verlucht zijn, en dat de illustrator bekend is. In dat geval 

wordt naast de corporatieve auteur gewoon ook een personeel auteur met de functie ‘ill’ (illustrator) 

aangemaakts, zoals hier boven onder 3.2 beschreven. 


Hoofdvorm of trefwoord? 

Hier gelden dezelfde regels als bij de personele auteurs. Vaak moet de corporatieve auteur in het 

document worden gezocht, zodat meestal de hoofdvorm in de beschrijving moet worden opgenomen. 

De in het werk gevonden variante trefwoorden kunnen echter steeds in de thesaurus worden 

opgenomen. 

Functie-aanduiding 

Bij corporatieve auteurs wordt steeds de functie ‘primaire auteur’ (aut) geselecteerd.


Veel voorkomende corporatieve auteurs 

Onderstaande lijst geeft een beknopt overzicht van de hoofdvormen van een aantal veel voorkomende 

corporatieve auteurs. Merk op dat voor de stedelijke overheden werd gekozen voor de algemene 

formulering ‘Stad’ als hoofdvorm, ongeacht de lokaal vaak zeer verschillende benamingen voor deze 

overheden. De lokale varianten kunnen als trefwoord worden opgenomen om de opzoekbaarheid van 

deze gegevens te vergroten. 

Bij kloosterorden wordt eerst de orde afgekort genoemd, dan de stad of de provincie, en tot slot 

eventueel het huis of de afdeling. 

Wereldlijke instellingen 

Centrale overheidsinstellingen 

Raad van State a::061.78417 

Geheime Raad a::061.78404 

Gewestelijke overheidsinstellingen 

Raad van Brabant a::061.78418 

Raad van Vlaanderen a::061.12847 

Lokale overheidsinstellingen 

Grote steden (of hoofdsteden) van Brabant 

Antwerpen, Stad a::061.5 

Brussel, Stad a::061.6717 

Leuven, Stad a::061.2803 

Mechelen, Stad a::061.5314 

Kleine steden (Cleyne steden) van Brabant 

Aarschot, Stad a::061.78416 

Asse, Stad a::061.78419 

Boom, Stad a::061.78420 

Diest, Stad a::061.78421 

Geel, Stad a::061.78422 

Gembloers, Stad a::061.78423 

Halen, Stad a::061.78424 

Herentals, Stad a::061.78425 

Hoogstraten, Stad a::061.78426 

Geldenaken, Stad a::061.78427 

Landen, Stad a::061.78428 

Lier, Stad a::061.68733 

Nijvel, Stad a::061.78429 

Scherpenheuvel, Stad a::061.78430 

Tienen, Stad a::061.78431 

Turnhout, Stad a::061.5306 

Vilvoorde, Stad a::061.78432 

Waver, Stad a::061.78434 

Zichem, Stad a::061.78435 

Zoutleeuw, Stad a::061.78436 

Kerkelijke instellingen 

Kloosterorden 

S.J., Antwerpen, college a::061.78605 jezuïeten 

O.Cart., Leuven a::061.78541 kartuizers 

O.C.D., Gent a::061.78876 ongeschoeide karmelieten 

O.E.S.A., Leuven, college a::061.78766 augustijnen 

O.F.M., Antwerpen a::061.78990 franciskanen 

O.F.M.Cap. capucijnen 

O.F.M.Rec. rekolletten(-minderbroeders) 

O.P., Antwerpen, college a::061.78590 dominikanen, predikheren 

O.Praem., Antwerpen a::061.78877 norbertijnen, premonstratenzers 

60

4 Editie 

Overzicht 

4.1 Algemeen 


61 

4. Editie 

4.1 Algemeen 

In het Editie-veld komen in principe de gegevens van de titelpagina (bron: titelpagina) betreffende de 

uitgave. Deze vermelding komt steeds in een Engelstalige redactionele formulering. Concreet gaat het 

hier om vermeldingen van de ‘zoveelste/nieuwe/laatste druk of editie’, eventueel met bijkomende 

informatie als ‘verbeterd/vemeerderd’. De volgorde van de formulering op de titelpagina wordt zoveel 

mogelijk overgenomen. 

Voorbeelden van editievermeldingen bij nieuwe drukken en uitgaven 

Second impression/edition 

New impression/edition 

Latest impression/edition 

Corrected/Enlarged 

Corrected and enlarged/Enlarged and corrected 

Second enlarged impression 

Sixth impression, corrected and enlarged 

Daarnaast wordt ook informatie over vertalingen opgenomen. Ook deze elementen worden in het 

Engels geredigeerd. Indien de publicatie uitdrukkelijk vermeldt dat de vertaling verbeterd of 

vermeerderd is (en niet de zoveelste druk), kan een dergelijke vermelding hierbij worden opgenomen. 

De eenvoudige vermelding ‘vertaald’ zonder nadere bijzonderheden (van brontaal, mediërende taal of 

doeltaal) wordt verwaarloosd. 

Voorbeelden van editievermeldingen bij vertalingen 

Translated from the Latin 

Translated into Dutch 

Translated from the Spanish into Dutch 

Translated from the Spanish into Latin and from the Latin into Dutch 

Translated from the Latin and enlarged 

Translated into Dutch and corrected based on the Spanish original 

Bij de invoer van de bovenstaande gegevens worden de elementen (gegevens over vertaling en gegevens 

over uitgave) die afzonderlijk op de titelpagina zijn gepresenteerd, gescheiden door een . Na de 

komt nooit een spatie, maar de ‘nieuwe regel’ begint wel met een hoofdletter. De ‘break’ plaatst in 

de bekijkmodus de daaropvolgende tekst immers automatisch op een nieuwe lijn. 

Voorbeeld van de invoer van een editievermelding met een ‘break’ () in Brocade 

De uitdrukkelijke vermelding ‘door den Autheur’, in combinatie met bovenstaande voorbeelden, wordt 

steeds opgenomen en vertaald als ‘by the author’. 

De term ‘oversien’ impliceert niet dat er iets aan de tekst is gewijzigd en wordt daarom verwaarloosd. 

‘Oversien en vermeerdert’ wordt ‘enlarged’, ‘oversien en ghecorrigeert’ wordt ‘corrected’. 

Als de vermelding van uitgave of vertaling uitdrukkelijk een persoonsnaam bevat, dan wordt die 

persoon als ‘auteur’ in de beschrijving opgenomen. De functie-aanduiding bij die (secundaire) auteur 

verduidelijkt dan zijn relatie tot het werk (bijvoorbeeld vertaler, bewerker, enz.). Indien er, zoals in


onderstaand voorbeeld, onduidelijkheid kan blijven bestaan wie er precies verantwoordelijk was voor 

wat, kan de gebruiker steeds terecht op de digitale opname van de titelpagina. Indien nodig kan een 

algemene noot verduidelijking brengen. 

Voorbeeld 

Editievermelding op de titelpagina 

Eerst in Spaensche gemaect door den Eerw. P. Alphonsus va[n] Madril [!] […] daerna 

in’t latyn overgheset door den Eerw. Heer Jan Hentenius […] ende nu in onse 

nederlantsche tale overgheset door eenen broeder der seluer minderbroeders Oorden 

binnen Bruessel 

Auteurs in de beschrijving 

Trefwoord: Alphonsus va[n] Madril 

Hoofdvorm: Alonso de Madrid 

Functie: aut 

Bron: titelpagina 

Trefwoord: Jan Hentenius 

Hoofdvorm: Hentenius, Joannes 

Functie: trl 


Trefwoord: eenen broeder der seluer minderbroeders oorden binnen Bruessel 

Hoofdvorm: Farzyn, Jacobus 

Functie: trl 


Editievermelding in de beschrijving 

Translated from the Spanish into Latin and from the Latin into Dutch 


Indien nuttig of nodig ter onderscheiding of identificatie kunnen ook soortgelijke gegevens worden 

opgenomen van elders uit het boek (bron: document) of uit de bibliografische literatuur (bron: extern). 


Voor bijkomende informatie uit andere bronnen wordt telkens een nieuw Editie-veld aangemaakt. Dit 

kan door een cijfer in te vullen in het numeriek veld na de vet gedrukte aanduiding ‘Editie, en 

vervolgens op de knop ‘Extra editie(s)’ te klikken. De volgorde van de verschillende Editie-blokken kan 

worden bepaald door een hoger of een lager nummer in te voeren in het numeriek veldje naast de 

cursief gedrukte veldaanduiding Editie. 

Voorbeeld van de aanmaak van een tweede editieblok in Brocade 

veld voor aanmaak van een nieuw editieblok 

velden voor de bepaling van de volgorde van de editieblokken 

62

5 Impressum 

Overzicht 










63 

5. Impressum 


Het impressum (of drukkersadres) geeft aan waar, door wie en wanneer een publicatie werd bezorgd. 

Soms vermeldt het ook de functie van de bezorger (verderop gemakshalve ‘drukker’ genoemd): hij kan 

het boek hebben gedrukt, uitgegeven of alleen maar verkocht. 

Niet elk impressum vermeldt evenveel elementen: vaak ontbreekt een functie-aanduiding, af en toe ook 

de naam van de drukker, de plaats en/of het jaar van uitgave. 

Sommige impressa vermelden verschillende drukkers, en op sommige publicaties staan meerdere 

impressa: hetzij naast of onder elkaar, hetzij op verschillende plaatsen in het boek (bv. titelpagina en 

colofon). 

Zeldzame informatie in impressa 

Eerder uitzonderlijk vermeldt een impressum de oorspronkelijke taal van uitgave, de naam van de 

auteur of andere elementen. Mededelingen over de oorspronkelijke taal (‘naar de Latijnse kopij’ e.d.) 

worden in het editieveld opgenomen, en zo nodig in een annotatie toegelicht. 

Auteursvermeldingen (‘gedrukt voor den auteur’) worden in het onderdeel van de drukker behandeld. 


Er worden twee types impressa onderscheiden: het zogenaamde ‘gewone’ impressum (waarover 

doorgaans sprake is), en het kopij-impressum. 

Kopij-impressum 

Het kopij-impressum is herkenbaar aan inleidingen als ‘Gedrukt na de copy tot [plaats...]’, ‘eerst gedrukt 

tot [plaatsnaam], bij [drukker], [jaar van uitgave]’, ‘Gedrukt naar de Latijnse kopij, die gedrukt is te 

[plaats...]’ en ‘Copy [...]’. Het aantal gevallen is relatief gering. De mededeling ‘Gedrukt naar de kopij’ 

zonder enige aanduiding van plaats, drukker of jaar komt ook voor. Deze mededeling wordt echter 

volledig verwaarloosd. 

In een aantal gevallen is het moeilijk uit te maken of het impressum een gewoon dan wel een kopijimpressum 

is. In die twijfelgevallen wordt het type impressum ‘normaal’ geselecteerd, en kan het 

volledige impressum in een algemene noot worden geciteerd. 

Voorbeeld: Onduidelijk type impressum 

H.M.D.T. [vert.], Den catechismus der jesuiten ofte De verborgentheyt der 

ongerechtigheyt ontdeckt door hare aenhangers, Antwerpen, s.n., 1678 

Algemene noot 

The imprint reads: t'Antwerpen, gedruckt na de nieuwe getranslateerde copye, anno M 

DC LXXVIII 

In dit voorbeeld is het onduidelijk of het om een identieke herdruk gaat van een Antwerpse druk die 

reeds de vertaling van de Franse tekst bevatte, dan wel dat in het voorliggende werk een vertaling werd 

bezorgd.


Impressa bij overheidspublicaties 

Bij overheidspublicaties, die wel eens vaker herdrukt werden met behoud van het oorspronkelijke 

impressum zonder dat de oorspronkelijke drukker nog werkzaam was, moet men bijzonder goed 

opletten. Indien men met zekerheid weet dat het impressum in feite een kopij-impressum is, dan moet 

het type ‘kopij-impressum’ worden gekozen. In een algemene noot geeft men verdere toelichting. 

Indien het slechts vermoedelijk om een kopij-impressum gaat, dan geeft men in de algemene noot lucht 

aan zijn vermoeden, en blijft in de beschrijving het impressum van het type ‘gewoon’ behouden. 

Ongedateerde overheidspublicaties moeten aan de hand van andere elementen zo exact mogelijk 

gedateerd worden. 


Een impressum kan op verschillende plaatsen staan, en impressa kunnen ook tegelijk op verschillende 

plaatsen voorkomen. 

1 Op de overkoepelende titelpagina, meestal onderaan (meestal bij werken in meerdere delen) 

2 Op de typografische titelpagina, meestal onderaan 

3 Op de gegraveerde titelpagina, dikwijls onderaan, maar soms ook verwerkt in het één of 

ander decoratief element van de gravure 

4 Het colofon, dat meestal op de laatste pagina staat of elders achteraan in het werk 

Drukkersinformatie elders uit het werk of uit externe bronnen 

Regelmatig treft men ook informatie over de drukker aan in het privilege of elders in het werk, en soms 

kent men de drukkersinformatie (plaats, drukker, functie, jaar, ...) alleen uit deze bronnen. In die 

gevallen is er geen sprake van een ‘impressum’ in eigenlijke zin, en moet men de vindplaats (‘document’) 

in een algemene noot verantwoorden. 

Ook wanneer de informatie over de drukker, plaats van uitgave of het jaar van uitgave alleen uit externe 

bron bekend is (bv. een bibliografie), moet de vindplaats in een algemene noot worden vermeld. 

Bronaanduiding voor impressa op ‘titelpagina’s’ 

De bronaanduiding van de impressumgegevens die onttrokken zijn aan één van de soorten titelpagina’s 

hangt samen met de keuze van de titelpagina. Indien de Ideal Copy van een publicatie slechts één 

titelpagina bevat, en daarop komt een impressum voor, dan moet men voor de bron ‘titelpagina’ 

selecteren. In werken met meerdere titelpagina’s hangt de bronaanduiding af van het statuut van die 

verschillende titelpagina’s: de titelpagina waaraan de hoofdtitel wordt onttrokken krijgt in de 

bronvermelding het statuut van ‘titelpagina’. Andere titelpagina’s (meestal gegraveerde), die ook voor de 

keuze van de hoofdtitel slechts in tweede instantie in aanmerking komen, krijgen in de bronvermelding 

het statuut van ‘document’. 

Schema voor de bronaanduiding 

Afhankelijk van de titelpagina waarvoor men kiest, verschilt de bronaanduiding van de 

impressumgegevens. In het schema hieronder worden alle mogelijke bronaanduidingen systematisch 

weergegeven. 

Herkomst van de Bron Opmerkingen 

impressumgegevens 

Overkoepelende tp. tp. Afwijkende impressumgegevens in noot 

Bijkomende impressa opnemen met als bron ‘doc.’/ ‘col.’ 

Typografische tp. tp. Afwijkende impressumgegevens in noot 


Gegraveerde tp. tp. indien er géén overkoepelende of typograf. tp. is 

doc. indien er wél overkoepelende of typogr. tp. is 


Bedrukte omslag tp. indien er géén overkoepelende, typogr. of gegrav. tp. is 

doc. indien er wél een overkoepelende, typogr. of gegrav. tp. is 

Algemene noot: Imprint from printed cover 


Colofon col. Afwijkende impressumgegevens in noot 


Privilege, approbatie etc. doc. Algemene noot: Date/Printer from [...] 

Bibliografieën etc. ext. Algemene noot: Date/Printer from [...] 

64

65 

5. Impressum 

Indien er twee verschillende impressa op de (overkoepelende) typografische/gegraveerde titelpagina, of 

als er twee verschillende impressa in het colofon voorkomen, krijgen beide impressa vanzelfsprekend 

dezelfde bronaanduiding. 


De hiërarchie is als volgt: 

1 Impressum op de typografische titelpagina 

2 Impressum in het colofon 

3 Impressum op de gegraveerde titelpagina 

4 Gegevens gevonden elders in het werk 

5 Gegevens gevonden buiten het werk 

Deze hiërarchie kan worden beschouwd als een algoritme dat van boven naar onder moet worden 

gelezen. Indien het werk een impressum bevat (gevallen 1, 2 en 3), worden de andere gegevens uit het 

werk (bv. uit de approbatie) buiten beschouwing gelaten. Slechts indien die een ander licht op de zaak 

zouden werpen, komen ze toch in aanmerking. Die informatie krijgt dan een plaats in een algemene 

noot. 

Meerdere impressa in een werk 

Indien er meerdere impressa in een werk voorkomen, dan onderscheidt men twee mogelijkheden: 

1 De impressa verschaffen nagenoeg identieke informatie 

2 De impressa wijken substantieel van elkaar af 

In het eerste geval neemt men in de beschrijving geen extra informatie op. Zo wordt er geen extra 

impressum aangemaakt indien er naast het impressum op de typografische titelpagina nog een 

gelijkluidend impressum in het colofon of op de gegraveerde titelpagina voorkomt. Mogelijke 

spellingvarianten in de naam van de drukker of de plaats van uitgave worden respectievelijk in de 

drukkersthesaurus en de geografische thesaurus opgenomen zodat de gebruiker ook via deze varianten 

bij de betrokken drukker en plaats van uitgave terechtkomt. 

Soms is het aangewezen om in een algemene noot te wijzen op het voorkomen van andere impressa. 

Men verwijst dan naar de precieze locatie ervan. 

Voorbeeld: Substantieel van elkaar afwijkende impressa 

S. Avgvstinvs, Vierighe meditatien ofte aendachten, Antwerpen, [printed for] Hendrick 

Sleghers, 1680 

Algemene noot 

The imprint in the colofon reads: t'Antwerpen, voor de Weduwe van Reynier Sleghers 

inde Cammer-straet inde Schilt van Arthoys. 1680 

In het tweede geval neemt men in de beschrijving een extra impressum op. De bronaanduiding geeft 

aan waar de impressa terug te vinden zijn. Op die manier is het duidelijk of twee impressa naast of 

onder elkaar op de typografische titelpagina staan, dan wel elk op een andere plaats in het werk. 

Titeluitgaven 

Bij titeluitgaven is een oud impressum soms nog zichtbaar of -als het bijvoorbeeld overplakt is- 

reconstrueerbaar. Het oude impressum wordt in die gevallen niet in het impressumblok opgenomen, 

maar alleen in een algemene noot vermeld. Enkel het nieuwe impressum, dat voor het tot stand komen 

van het werk van belang is, wordt in het impressumblok opgenomen.



Men neemt de informatie voor de drukker op uit het impressum dat het hoogst in de hiërarchie staat 

. Dat geldt evenzeer voor de andere elementen (functie, plaats van uitgave, jaar van uitgave) 

die verderop worden behandeld. 

5.5.1 Keuze voor hoofdvorm of trefwoord 

De drukker is bekend 

Afhankelijk van de bron van het impressum wordt de naam van de drukker anders in de beschrijving 

opgenomen. Men onderscheidt twee mogelijkheden: 

1 Het impressum draagt de bronaanduiding ‘titelpagina’ 

2 Het impressum draagt de bronaanduiding ‘colofon’, ‘document’ of ‘extern’ 

In het eerste geval neemt men de variante naamsvorm op die op de titelpagina voorkomt. Men koppelt 

deze naamsvorm aan de thesaurusrecord van de betrokken drukker. 

In het tweede geval neemt men de hoofdvorm van de betrokken drukker op. In de drukkersthesaurus 

worden de bijkomende variante naamsvormen opgenomen, echter zonder ze aan de beschrijving te 

koppelen. De variante naamsvormen functioneren als extra trefwoorden met behulp waarvan men bij 

de drukker terecht kan komen. 

Zekere toeschrijvingen aan een drukker worden in het veld van de drukker opgenomen. De bron is 

‘extern’, en de hoofdvorm wordt in de beschrijving gepresenteerd. Minder zekere toeschrijvingen aan 

een drukker worden enkel in een algemene noot opgenomen, toeschrijvingen die niet waarschijnlijk zijn 

hoogstens in de catalografische opmerkingen. 

De drukker is niet bekend 

Indien de drukker niet bekend is, dan neemt men in het veld van de drukker de aanduiding ‘sine 

nomine’ op (code a::06.2510). Als bron voor deze informatie noteert men altijd ‘extern’. 

Fantasiemededelingen in het impressum als ‘gedrukt voor de Liefhebbers’ worden verwaarloosd. 


Zowel de hoofdvorm als de trefwoorden van een drukker worden opgeslagen in de drukkersthesaurus. 

Bij het aanmaken van een nieuwe drukker in die thesaurus moet men de volgende regels in acht nemen: 

1 De hoofdvorm is representatief voor de drukker 

2 Drukkers met dezelfde naam zijn herkenbaar 

Men kiest bij voorkeur die hoofdvorm waaronder een drukker algemeen het bekendst is, hetzij door de 

frequentie van die naam, hetzij door de traditie. De hoofdvorm kan als het nodig is steeds gewijzigd 

worden. De keuze van de hoofdvorm is immers arbitrair. Variante naamsvormen (verder ook 

trefwoorden genoemd) mogen echter nooit worden geschrapt of aangepast: ze verwijzen namelijk naar 

varianten die in de drukwerken en de beschrijvingen voorkomen. 

Bij het opnemen van een bepaalde hoofdvorm gelden volgende regels: 

1 Men noteert de naam in deze volgorde: achternaam, partikels, voornaam. Drukkers met dezelfde 

naam worden door een achtergeplaatst Romeins cijfer onderscheiden. De oudste drukker met die 

naam krijgt een Romeinse ‘I’, de volgende een ‘II’ enzovoort. De geboorte- en sterfdatum in de 

biografische noot vermijden verdere dubbelzinnigheden bij homoniemen. 

2 Aanduidingen als ‘weduwe’, ‘erfgenamen’ enzovoort worden in de extentie bij de naam 

ondergebracht. 

3 Wanneer meerdere drukkers (meestal met familiebanden) voor een drukwerk hebben samengewerkt, 

en die samenwerking blijkt uit de gezamenlijke presentatie van hun namen in één impressum, dan 

wordt voor dat samenwerkingsverband een nieuwe hoofdvorm aangemaakt. De eerste naam wordt 

zoals gewoonlijk genoteerd (cfr. regel 1 net hierboven), de tweede naam in zijn natuurlijke volgorde. 

66

Voorbeeld: Drukker uit het document, hoofdvorm in beschrijving, trefwoord in thesaurus 

67 

5. Impressum 

Beschrijving 

Ioseph vande H. Barbara, (Bouttats, Frederik) [ill.], Het gheestelyck kaert-spel met 

herten troef, oft t'Spel der liefde, (Antwerpen, Brakel, van, Arnout I, 1666) 

Drukkersthesaurus 

Hoofdvorm: Brakel, van, Arnout I 

Trefwoord: Aernout van Brakel 

Voorbeeld: Drukkers in een samenwerkingsverband, trefwoord in beschrijving 

Beschrijving 

Ioannes de Lixbona, G.H. [ill.], T'vernievwt prieelken der ghebeden ende gheestelycke 

oeffeninghen, Antwerpen, Hieronymus en Ian Bapt. Verdussen, 1675 


Hoofdvorm: Verdussen, Hieronymus IV en Joannes Baptista I 

Trefwoord: Hieronymus en Ian Bapt. Verdussen 

Voorbeeld: Drukkers in een samenwerkingsverband, trefwoord in beschrijving 

Beschrijving 

Philips Numan, Mirakelen van onse lieve Vrovwe, ghebevrt op Scherpen-heuuel, zedert 

den lesten boeck daeraff vuytghegheuen, Brvessel, Rutgeert Velpius, ende Huybrecht 

Anthoni, 1614 


Hoofdvorm: Velpius, Rutgeert en Huybrecht I Anthoon 

Trefwoord: Rutgeert Velpius, ende Huybrecht Anthoni 


Zoals hierboven reeds aangegeven worden elk trefwoord dat bij een bepaalde drukker hoort, opgeslagen 

in het authoritybestand. 


1 De naamsvariant wordt geciteerd. 

2 Leestekens en spaties blijven behouden. Ook als komma bedoelde puntkomma’s of als 

afkortingspunt bedoelde dubbele punten blijven behouden. 

Voorbeelden 

Hendrick Aertssens; weduwe 

Joan: Sleghers 

3 Hoofdletters aan het begin van een naam blijven behouden, andere worden naar onderkast 

gereduceerd. Ook losse partikels tussen de naam en de achternaam worden in onderkast gezet. 

Voorbeelden 

Jacobus de Bodt 

Guilliam de Neue 

weduwe ende erf-ghenamen van Ian Cnobbaert 

Anna vanden Steene, weduwe van Michiel du laury 




resp. ‘w’ genoteerd.









Functie-aanduiding bij Latijnse varianten 

Latijnse varianten worden voor wat betreft de functie-aanduidingen anders behandeld dan varianten in 

de zogenaamde ‘levende talen’ (Nederlands, Frans, etc.). De functie-aanduidingen bij impressa in de 

levende talen worden in het veld van de drukker niet overgenomen. Ook de vermelding ‘bij’ wordt 

verwaarloosd. Bij Latijnse impressa wordt de functie-aanduiding voor of na de naam bij de transcriptie 

van het trefwoord van de drukker behouden. 

Veel voorkomende Latijnse functie-aanduidingen zijn: apud, bibliopola, e libraria, e praelo, e 

typographia, ex bibliopoleo, excudebat, impensis, imprimebat, in aedibus, in officina, prostant, sub 

praelo, sumptibus, typis, typographus, veneunt. 

Vermelding van auteurs in het impressum 

Zoals hoger reeds is aangegeven, kan het impressum een auteur vermelden. Zulke formuleringen zijn in 

meer of mindere mate expliciet. Ze luiden als volgt: ‘voor den auteur’, ‘gedrukt voor Arnout van 

Geluwe’ (in een publicatie van zijn hand). De auteur wordt in de thesaurus van drukkers en uitgevers 

extra opgenomen met een nieuw record. De hoofdvorm c.q. het trefwoord (in de voorbeelden resp. 

‘den auteur’ en ‘Arnout van Geluwe’) worden in de beschrijving opgenomen. Als functie-aanduiding 

wordt ‘Gedrukt voor/op kosten van’ geselecteerd. 


Indien het impressum de functie van de drukker/uitgever vermeldt, dan wordt ze in de beschrijving 

genoteerd. Men onderscheidt de volgende mogelijkheden: 

1 ... Boekverkoper 

2 Te koop bij 

3 Uitgegeven door/bij 

4 ... Boekdrukker 

5 Gedrukt bij 

6 Gedrukt voor/op kosten van 

7 Niet gedefinieerd 

Specifieke functie-aanduidingen die niet letterlijk in deze lijst voorkomen, worden tot één van de eerste 

zes mogelijkheden teruggebracht. 

Voorbeelden 

Impressum Functie Drukker Drukker 

trefwoord hoofdvorm 

1 Gendt, By Michiel Maes, ... Boekdrukker Michiel Maes Maes, Michiel 

Ghezworen Stadts-drucker, 

in't groen Cruys 1694 

2 Ghendt, te koop bij Aernout Te koop bij Aernout van Gheluwe Geluwe, van, Arnout 

van Gheluwe, 1652 

3 Gendt, gedrukt voor den Gedrukt voor/ den autheur Geluwe, van, Arnout 

Autheur, 1657 op kosten van 

Indien elke functie-aanduiding in het impressum ontbreekt, kiest men voor ‘Niet gedefinieerd’, ook al 

zou men uit externe bron weten dat de bewuste drukker/uitgever alleen maar boeken heeft verkocht. 

(Het is namelijk niet mogelijk om de bron voor de informatie in dit veld apart te specificeren.) 

De vermelding ‘bij [naam van de drukker]’ zonder meer krijgt steeds de functie-aanduiding ‘Niet 

gedefinieerd’. 

68

69 

5. Impressum 

Indien het impressum meer dan één functie-aanduiding bevat, dan wordt alleen de functie vermeld die 

voor het betrokken werk relevant is. Bij meer dan één functie-aanduiding (bijvoorbeeld één voor en één 

na de naam van de drukker/uitgever) wordt enkel de eerste aangeduid in de beschrijving. 

Alle functie-aanduidingen worden in elk geval toegevoegd aan de scope note ‘beroep’ in de 

drukkersthesaurus. 

Functie-aanduiding bij Latijnse impressa 

Zoals hierboven reeds werd aangestipt, wordt de functie-aanduiding bij Latijnse impressa opgenomen in 

het trefwoord van de drukker. In het veld van de functie wordt standaard ‘niet gedefinieerd’ genoteerd. 


5.7.1 Keuze voor hoofdvorm of trefwoord 

Indien de plaats van uitgave in het impressum wordt vermeld, en dat impressum krijgt als bronbepaling 

‘titelpagina’, dan wordt de variant van de plaats van uitgave in de beschrijving opgenomen. 

Indien de plaats van uitgave uit een impressum komt dat niet de bronaanduiding ‘titelpagina’ draagt, dan 

wordt de hoofdvorm van de plaats van uitgave in de beschrijving opgenomen. De bijkomende 

trefwoorden worden wel in de geografische thesaurus opgenomen. 

Hetzelfde geldt voor ‘externe’ plaatsaanduidingen. Indien het impressum bijvoorbeeld wel een drukker 

vermeldt, maar geen plaats van uitgave, dan kan deze plaats van uitgave toch worden gevonden en 

toegevoegd. In zulke gevallen noteert men dus steeds de hoofdvorm, en als bron ‘extern’. Indien de 

plaats van uitgave in de vorm van een bijvoeglijk naamwoord ergens in het impressum of het colofon 

voorkomt, dan wordt deze formulering niet als trefwoord overgenomen, maar wel de bijhorende 

hoofdvorm geselecteerd. De bronaanduiding luidt dan ‘document’ resp. ‘colofon’. 

Voorbeeld (fictief): Plaats van uitgave indirect uit het impressum afgeleid 

Impressum op de titelpagina 

Apud Judocum Coppens academia Louaniensis, 1651 

Invoer in Brocade 

Impressum 

Uitgever: Juducus Coppens 

Functie: Niet gedefinieerd 


Plaats: Leuven [= hoofdvorm] 

Bron: document 

Jaar 1: type: YYYY; sorteer op: 1651 


De hoofdvormen zijn reeds in de geografische thesaurus opgenomen. Voor de aanmaak van nieuwe 

plaatsnamen wordt beroep gedaan op de catalografen van de UFSIA. 

Indien er helemaal geen aanduiding van een plaats van uitgave is, dan noteert men ‘sine loco’ in de 

beschrijving (code a::91.0001). De bron is dan ‘extern’. 


Elk trefwoord dat bij een bepaalde plaatsnaam hoort, wordt opgeslagen in het authoritybestand. 


1 De plaatsnaamvariant wordt geciteerd. 

2 Leestekens en spaties blijven behouden. 

3 Hoofdletters aan het begin van een plaatsnaam blijven behouden, andere worden naar onderkast 

gereduceerd. 

4 Begint een plaatsnaam met een kleine letter, dan wordt die tot een hoofdletter geredigeerd. Zo wordt 

‘in den Haag’ geredigeerd tot ‘Den Haag’, en ‘antwerpen’ wordt ‘Antwerpen’. Wordt de plaatsnaam 

echter door een gereduceerd lidwoord ingeleid, dan blijft dat gereduceerd lidwoord in onderkast 

staan: ‘sGravenhage’ en ‘sHertogenbosch’ blijven behouden. 

5 De echte ligaturen æ, œ, Æ en Œ worden zo weergegeven. Andere ligaturen worden ontbonden.








een titulus worden aangeduid, worden tussen vierkante haken opgelost. ‘Antwerpe’ [met titulus op 

‘e’] wordt getranscribeerd als ‘Antwerpe[n]’. 



11 Voorzetsels die niet meteen aan de plaatsnaam vast zitten, worden verwaarloosd. De partikels die 

zonder meer met de plaatsnaam zijn versmolten worden wel overgenomen. 

12 Provincie- of landaanduidingen bij plaatsaanduidingen worden samen met de plaatsaanduiding 

geciteerd. 

Voorbeelden 

Impressum Transcriptie Regel van toepassing 

Antwerpen Antwerpen 1 

ANTVVERPEN Antvverpen 3 en 6 

t’Antwerpen Antwerpen 11 

T’ANTWERPEN Antwerpen 3 en 11 

’t Antvverpen Antvverpen 1, 6 en 11 

’T ANTWERPEN Antwerpen 3 en 11 

Thandtvverpen Thandtvverpen 1 en 11 

Tipre Tipre 1 en 11 

TIPRE Tipre 1, 3 en 11 

Tot Yperen Yperen 11 

antwerpen Antwerpen 4 (eerste letter wordt hoofdletter) 

’t hantwerpen Hantwerpen 4 (eerste letter wordt hoofdletter) 

in den Haag Den Haag 4 (eerste letter wordt hoofdletter) 

in sGravenhage sGravenhage 4 (gereduceerd lidwoord) 

in ’sHertogenbosch ’sHertogenbosch 4 (gereduceerd lidwoord) 

Lugdunum Batavorum Lugdunum Batavorum 12 (landaanduiding) 

Middelbvrgi Zelandiæ Middelbvrgi Zelandiæ 12 (provincie-aanduiding), 5, 6 

Latijnse plaatsnamen 

Latijnse plaatsnamen behouden de locatief. 

Schijnadressen en fictieve plaatsnamen 

Soms wordt in het impressum een schijnadres of een fictieve plaatsnaam vermeld. Een schijnadres is 

een adres dat een bestaande locatie vermeldt om de echte plaats van uitgave te verhelen. Zo vermeldden 

een aantal Noord-Nederlandse drukkers een Zuid-Nederlands adres in het impressum om censuur te 

ontlopen. De echte plaats van uitgave is in vele gevallen wel te achterhalen. Een fictief adres vermeldt 

daarentegen een locatie die niet bestaat. Dan is vaak de echte plaats van uitgave niet te achterhalen. 

De schijnadressen worden behandeld zoals de andere plaatsen van uitgave: indien ze op de titelpagina 

voorkomen, wordt het trefwoord opgenomen, in de andere gevallen noteert men de hoofdvorm. De 

schijnadressen worden, indien mogelijk, tussen vierkante haken opgelost op de volgende manier: 

‘Antwerpen [= Haarlem]’. Dit trefwoord wordt in de geografische thesaurus ondergebracht bij de 

record van ‘Haarlem’, en niet bij ‘Antwerpen’. Indien de hoofdvorm van de plaats van uitgave in de 

beschrijving moet worden genoteerd, dan selecteert men de hoofdvorm van de reële plaats van uitgave. 

In het voorbeeld is dat dus ‘Haarlem’. Het trefwoord ‘Antwerpen [= Haarlem]’ wordt in de 

authorityrecord van die plaats opgenomen. 

70

Voorbeeld 

Voorbeeld 

Impressum: Loven, N. Braau, 1657 

Thesaurus: hoofdvorm: Haarlem 

trefwoord: Loven [= Haarlem] 

Impressum: Tot Dryfsandt, 1648 

Thesaurus: hoofdvorm: Fictieve plaats van uitgave 

trefwoord: Dryfsandt 

71 

5. Impressum 

De fictieve plaatsnamen worden in de record van ‘Fictieve plaats van uitgave’ in de geografische 

thesaurus ondergebracht (code a:: 91.00000). Deze record wordt met de bijkomende trefwoorden 

aangevuld, en afhankelijk van de bron van de informatie in de beschrijving wordt daar naar de 

hoofdvorm dan wel het trefwoord verwezen. 


In principe bevat elke beschrijving een datering, want in deze fase van het project komen enkel 

zeventiende-eeuwse drukken in aanmerking. Daarom krijgen niet-gedateerde, maar vermoedelijk of 

zeker zeventiende-eeuwse werken een tentatieve datering in de zin van ‘17th century?’ c.q. ‘17th 

century’. In deze paragraaf gaan we niet verder in op de precieze invoer van de gegevens in Brocade. 

Dat wordt verderop behandeld. We gaan hier wel dieper in op de keuze van het jaar dat moet worden 

gepresenteerd. 

Weergave van het jaar van uitgave in de beschrijving 

1 Het jaar wordt opgenomen zoals het in het impressum wordt vermeld, zelfs als het fouten bevat. 

2 Het jaar wordt in Arabische cijfers weergegeven. 

3 Jaartallen in Grieks schrift blijven behouden en tussen vierkante haken omgerekend. 

4 Jaren uit andere jaarrekeningen als joodse en islamitische jaarrekeningen blijven behouden en tussen 

vierkante haken omgerekend. 

5 Dubbele dateringen in de vorm ‘5426/1666’ of ‘an 6/1798’ blijven behouden. 

6 Correcties van verkeerde dateringen worden voorafgegaan door ‘=’ en een spatie en dit genoteerd 

tussen vierkante haken. 

7 Onmogelijke romeinse getallen worden geciteerd en tussen vierkante haken indien mogelijk 

verbeterd. 

8 Bij werken in meer dan één deel worden de uiterste jaren van uitgave gegeven. 

9 Bij werken die in twee delen verschenen, en waarbij het tweede deel voor het eerste verscheen, moet 

de datering deze volgorde weerspiegelen. 

10 Niet gedateerde werken, die men op basis van een of ander element met zekerheid kan dateren, 

krijgen deze datum met vermelding van de bron (‘document’, ‘extern’). De datering kan in annotatie 

worden toegelicht. 

11 Niet gedateerde werken, die men slechts bij benadering kan dateren, krijgen deze benaderende 

datering met vermelding van de bron (‘document’, ‘extern’). De datering kan in annotatie worden 

toegelicht. 

a Indien de onzekerheidsmarge minder dan een jaar bedraagt, dan wordt de datum door een 

vraagteken gevolgd. 

b Indien de onzekerheidsmarge meer dan een jaar bedraagt, dan wordt de datum door ‘circa’ (‘c.’) 

voorafgegaan. 

c Indien de periode begrensd kan worden door termini post en/of ante quem, dan worden die 

termini aangegeven. 

d Tenslotte kan men zijn toevlucht nemen tot vage of algemenere bepalingen van het jaar van 

uitgave in de zin van ‘early 17th century’, ‘17th century?’, ‘late 17th, early 18th century’.


Voorbeelden 

Regel Datering in het werk Beoogde weergave in de beschrijving 

1 1663 1663 

2 M.D.C.XXV 1625 

4 (islam. dat.) 1002 1002 [= 1624) 

4 (joodse dat.) 5420 5420 [= 1660] 

5 an 6/1798 an 6/1798 

6 1569 1569 [= 1659] 

7 M.D.C.XLXI M.D.C.XLXI [! = 1649] 

8 deel 1: 1605; deel 2: 1608 1605-1608 

9 deel 1: 1635; deel 2: 1632 1635, 1632 

10 (privilege) 1645 (1645) 

11 a (extern) 1672 of 1673 [1672?] 

11 b (extern) tussen 1682 en 1685 [c. 1682] 

11 c (document) tussen 1634 en 1665 (between 1634 and 1665) 

11 c (extern) voor 1675 [not after 1675] 

11 c (approbatie) na 1698 (not before 1698) 

11 d (extern) vermoedelijk 17de eeuws [17th century?] 

11 d (extern) laatste decennium 17de e. [169-] 

Er zij hier nogmaals op gewezen dat de weergave in de beschrijving niet volkomen overeenkomt met de 

manier waarop de gegevens in Brocade moeten worden ingevoerd. In de voorbeelden hierboven is 

bijvoorbeeld systematisch het Engels als redactietaal gepresenteerd. Bij de invoer in Brocade worden 

taalgebonden elementen in de mate van het mogelijke vermeden. Een aantal nuances in de datering 

moeten daardoor verdwijnen, en worden teruggevoerd op de bestaande, veelvoorkomende categorieën. 

Er zij hier nogmaals op gewezen dat de datering van overheidspublicaties niet anders verloopt dan hier 

beschreven. De datum die bij zulke documenten in het extensieveld van de sorteertitel moet worden 

ingevuld verdient wel extra aandacht. Voor dit punt verwijzen we naar 2.6 en 2.10.4. 

72


73 

5. Impressum 

5.9.1 Het impressumblok 

Het systeem genereert per beschrijving standaard één impressumblok van het type ‘Normaal’. Het type 

van het impressum kan worden gewijzigd door in het veld ‘Type’ een andere inhoud te selecteren. 

Voor de aanmaak van een extra impressum moet het nummeriek veld naast de vet gedrukte tekst 

‘Impressum’ worden ingevuld (bv. ‘1’). Als men dan op de knop ‘Extra impressum’ klikt, wordt een 

nieuw blok aangemaakt. Niet ingevulde extra impressumblokken worden na registratie van de 

beschrijving opnieuw verwijderd. 

Men kan de volgorde van verschillende impressumblokken wijzigen door in het numeriek veld naast de 

cursief gedrukte tekst ‘Impressum’ een hoger of een lager nummer in te voeren. 

Afbeelding: Schermafdruk van het impressumblok 

5.9.2 Drukker en functie 

Zoals uit 5.6 al kon worden opgemaakt, is de invoer van de drukkerinformatie sterk met die van de 

functie-aanduiding verbonden. Men kan voor de meeste gegevens immers aangeven uit welke bron ze 

afkomstig zijn, voor de functie-aanduiding kan dat niet. De bron waaruit de functie-aanduiding komt 

moet altijd dezelfde zijn als voor de informatie over de drukker. 

Het veld ‘Uitgever’ 

De naam van de drukker/uitgever wordt in Brocade in het veld ‘Uitgever’ ingevoerd. Men kan in dit 

veld zowel vrije tekst invoeren als een verwijzing naar een hoofdvorm of een trefwoord in de 

drukkersthesaurus. In de beschrijvingen van de STCV moet altijd een verwijzing worden ingevoerd. De 

verwijzingen naar de thesaurus van Uitgevers oude drukkers zijn herkenbaar aan de code, die steeds 

begint met ‘a::06.’ gevolgd door een reeks getallen. 

Via de Zoek-knop roept men een zoekscherm op waarmee men de verschillende thesauri kan 

doorzoeken: niet alleen Personen (nodig om een auteur in te voeren), Geografische codes (nodig om de 

plaats van uitgave in te voeren), maar ook Uitgevers oude drukken. Door (een stuk van) de naam van de 

gewenste drukker in te tikken in het veld Zoekterm, komt men na het registreren of na het ingeven van 

een ‘enter’ terecht in een alfabetisch geordende indexlijst. 

Indien men de gewenste drukker in de lijst heeft aangetroffen, kan men voor de selectie van de 

hoofdvorm klikken op de blauwe bol naast de naam van de drukker. 

Indien men een trefwoord wil selecteren, dan klikt men op de naam zelf (die als hyperlink onderstreept 

is), en dan komt men in de volledige record van de betrokken drukker terecht. Door op de blauwe bol 

naast het gewenste trefwoord te klikken, selecteert men die vorm. 

Wanneer men vervolgens deze schermen (het scherm met de record van de drukker , het scherm met de 

indexlijst en het zoekscherm) wegklikt, ziet men dat het systeem de geselecteerde vorm in de 

beschrijving heeft opgenomen. 

Deze procedure geldt ook voor de selectie van een plaats van uitgave en een persoon (auteurs). 

Afbeelding: Authority record zoeken


Afbeelding: Zoekresultaat 

Men kan een eerder geselecteerde verwijzing naar een hoofdvorm of een trefwoord ook uit het veldje 

met favorieten selecteren, dat naast de Zoekknop staat. Het veld met favorieten bevat de laatste tien 

geselecteerde drukkers. 

Theoretisch gezien kan men deze hele procedure overslaan door de juiste code als vrije tekst in het veld 

‘Uitgever’ in te voeren. Wanneer men de beschrijving registreert, creëert het systeem een link naar het 

element (hoofdvorm/trefwoord) met die code. 

Het veld ‘Functie’ 

Het veld van de functie-aanduiding vermeldt standaard de inhoud ‘Niet gedefinieerd’. Wil men deze 

inhoud wijzigen, dan selecteert men uit de lijst de gewenste inhoud. 

Het veld ‘Bron’ 

Het veld van de bronaanduiding vermeldt standaard de inhoud ‘titelpagina’. Wil men deze inhoud 

wijzigen, dan selecteert men uit de lijst de gewenste inhoud. 

Afbeelding: Verwijzing naar een trefwoord van een drukker 

Afbeelding: Selectie van een drukker uit het veld met de favorieten 

5.9.3 Plaats van uitgave 

De plaats van uitgave wordt in Brocade in het veld ‘Plaats’ ingevoerd. Men kan in dit veld zowel vrije 

tekst invoeren als een verwijzing naar een hoofdvorm of een trefwoord in de thesaurus met 

Geografische codes. In de beschrijvingen van de STCV moet altijd een verwijzing worden ingevoerd. 

De verwijzingen naar de thesaurus van Geografische code’s zijn herkenbaar aan de code, die steeds 

begint met ‘a::91.’ gevolgd door een reeks getallen (voor Belgische steden en gemeenten volgt 

gewoonlijk onder meer de postcode). 

Via de Zoek-knop roept men een zoekscherm op waarmee men de verschillende thesauri kan 

doorzoeken. Men selecteert de thesaurus van Geografische codes (nodig om de plaats van uitgave in te 

voeren). Door (een stuk van) de naam van de gewenste plaats in te tikken in het veld Zoekterm, komt 

men na het registreren of na het ingeven van een ‘enter’ terecht in een alfabetisch geordende indexlijst. 

Indien men de gewenste plaats in de lijst heeft aangetroffen, kan men voor de selectie van de 

hoofdvorm klikken op de blauwe bol naast de naam van de plaats. 

74

75 

5. Impressum 

Indien men een trefwoord wil selecteren, dan klikt men op de naam zelf (die als hyperlink onderstreept 

is), en dan komt men in de volledige record van de betrokken plaats terecht. Door op de blauwe bol 

naast het gewenste trefwoord te klikken, selecteert men die vorm. 

Wanneer men vervolgens deze schermen (het scherm met de record van de plaats, het scherm met de 

indexlijst en het zoekscherm) wegklikt, ziet men dat het systeem de geselecteerde vorm in de 

beschrijving heeft opgenomen. 

Zoals gezegd geldt deze procedure ook voor de selectie van een drukker en een persoon (auteurs). 

Men kan een eerder geselecteerde verwijzing naar een hoofdvorm of een trefwoord ook uit het veldje 

met favorieten selecteren, dat naast de Zoekknop staat. Het veld met favorieten bevat de tien laatst 

geselecteerde ‘Geografische codes’. 

Theoretisch gezien kan men deze hele procedure overslaan door de juiste code als vrije tekst in het veld 

‘Plaats’ in te voeren. Wanneer men de beschrijving registreert, creëert het systeem een link naar het 

element (hoofdvorm/trefwoord) met die code. 

Het veld ‘Bron’ 

Het veld van de bronaanduiding vermeldt standaard de inhoud ‘titelpagina’. Wil men deze inhoud 

wijzigen, dan selecteert men uit de lijst de gewenste inhoud. 

Afbeelding: Selectie van een plaats uit het veld met favorieten 

5.9.4 Jaar van uitgave 

Algemeen 

De velden voor het jaar van uitgave zijn anders dan in de STCN (Pica-software) geen redigeerbare 

velden. Aan de ene kant heeft dat het nadeel dat een aantal omschreven dateringen niet kan worden 

toegepast. Daar tegenover staat dan weer dat door de beperking van het aantal mogelijkheden tot een 

vaste set aan de kant van de OPAC meer mogelijkheden oplevert inzake vertaling en verwoording. 

In Brocade wordt voor elk jaar van uitgave met een aparte set gewerkt. Elke set bestaat uit drie velden. 

In het eerste veld wordt het type van het jaar bepaald. In het tweede veld noteert men het jaar waarop 

het systeem de beschrijving moet sorteren. In het derde veld is er ruimte om te nuanceren. In elke set 

moet het veld ‘type’ en het veld ‘sorteer op’ altijd worden ingevuld. Indien het veld ‘toon ook’ niet 

wordt ingevuld, dan presenteert het systeem de inhoud van het veld ‘sorteer op’ volgens de vorm 

aangegeven in het veld ‘type’. Indien het veld ‘toon ook’ wel wordt ingevuld, dan wordt deze informatie 

door het systeem gepresenteerd, welk type er ook is aangegeven. 

In dit laatste element schuilt ook het grootste gebrek van het systeem: men kan immers een datum uit 

het colofon aangeven, de sorteerdatum bepalen en toch een compleet andere informatie presenteren. 

Voorbeeld: 

type (col. YYYY); sorteer op 1645; toon ook ‘[1673]’. 

Het systeem presenteert dan ‘[1673]’. 

Het veld ‘type’ 

Het type van een jaar moet altijd worden bepaald. Als standaard biedt het systeem de optie ‘YYYY’ aan, 

het meest voorkomende type. Op de plaats van de Y-tekens worden de cijfers gepresenteerd die in het 

veld ‘sorteer op’ zijn ingevuld, tenzij het veld ‘toon ook’ eveneens informatie bevat. Zie daarvoor de 

bespreking van die velden hier onder.


Het aantal types kan nog worden uitgebreid. De types kunnen ook nog op een andere manier door de 

beheerder worden gedefinieerd. In het ‘Beheer van de jaar van uitgave types’ vindt men de 

verwoordingen in de verschillende talen voor elk type terug. 

Het veld ‘sorteer op’ 

Het veld ‘sorteer op’ moet altijd met vier cijfers worden ingevuld. Het systeem sorteert de 

beschrijvingen volgens het jaar dat hier is bepaald, ongeacht wat in het veld ‘toon ook’ is ingevuld. Dat 

maakt mogelijk om in de beschrijving een andere datum te presenteren dat die waarop de sortering 

moet gebeuren. Voor verkeerde data in het impressum, onmogelijke getallen of dateringen in andere 

kalenders is dat van groot belang. 

Het veld ‘toon ook’ 

Het veld ‘toon ook’ kan worden ingevuld indien de beschrijving een andere datering moet tonen dan in 

het veld ‘sorteer op’ is bepaald. Het veld kan ook een vreemde, foute of twijfelachtige datering 

toelichten. Voor voorbeelden verwijzen we naar de tabellen hieronder. 

Het is echter van groot belang aandachtig te zijn bij het gebruik van ronde en vierkante haken in dit 

veld. Wanneer men bijvoorbeeld een externe datering wil tonen die afwijkt van de sorteerdatum, dan 

moet de te tonen datum tussen vierkante haken worden geplaatst. De inhoud van dit veld overschrijft in 

de presentatie namelijk de inhoud van de velden ‘type’ en ‘sorteer op’. 

In de volgende tabellen worden de meest voorkomende gevallen behandeld. 

Dateringen bestaande uit één jaar van uitgave 

Voor werken met één jaar van uitgave en meerdelige werken waarvan alle delen in hetzelfde jaar zijn 

verschenen. 

In te vullen velden in Brocade 

Beoogd resultaat Type Sorteer op Toon ook 

76 

Resultaat 

zekere datering (titelpagina, colofon, document, extern) 

1645 YYYY 1645 1645 

(col. 1645) (col.YYYY) 1645 (col.1645) 

(1645) (YYYY) 1645 (1645) 

[1645] [YYYY] 1645 [1645] 

onzekere datering (marge van 1 jaar, meer jaren, termini, vage datering) 

[1678?] [YYYY?] 1678 [1678?] 

[c.1678] [c.YYYY] 1678 [c.1678] 

(not before 1666) (YYYY-) 1666 (1666-) 

[not after 1666] [-YYYY] 1666 [-1666] 

[not before 1666] [YYYY-] 1666 [1666-] 

[between 1624 and 

1645] 

inter [YYYY- 

YYYY] 

1624 [1624-1645] 

[1624- 

1645] 

[169-] [YYY-] 1690 [169-] [169-] 

[169-?] [YYY-?] 1690 [169-?] [169-?] 

[17th century] [YY--] 1600 [16--] [16--] 

[17th century?] [YY--?] 1600 [16--?] [16--?] 

fout in de datering (drukfouten, onmogelijke jaartallen) 

1689 [= 1698] YYYY[=YYYY] 1698 

M.D.C.XLXI [! = 

1649] 

YYYY 1649 

1689 [= 

1698] 

M.D.C.XLXI 

[! = 1649] 

1689 [= 

1698] 

M.D.C.XL 

XI [! = 

1649] 

verklaring van de datering (islamitische en joodse dateringen, Repub. kalender) 

1002 [= 1624] YYYY 1624 

1002 [= 

1624] 

1002 [= 

1624] 

5420 [= 1660] YYYY 1660 

5420 [= 

1660] 

5420 [= 

1660] 

an 6/1798 YYYY 1798 an 6/1798 an 6/1798

77 

5. Impressum 

Dateringen bestaande uit twee jaren van uitgave 

Voor een aantal dateringen wordt gebruik gemaakt van een tweede set velden. Dat is met name het 

geval voor meerdelige werken waarvan delen in verschillende jaren zijn verschenen 

In te vullen velden in Brocade 

Beoogd resultaat Type Sorteer op Toon ook 

1645-1657 

1657, 1655 

jaar 1: YYYY 

jaar 2: YYYY 

jaar 1: YYYY 

jaar 2: YYYY 

Resultaat 

1645 1645-1657 

1657 1657-1655 

Beperkingen 

Een aantal nuances kunnen in dit systeem niet worden weergegeven. Dateringen als ‘late 17th, early 

18th century’ en ‘1657, 1655’ (voor een meerdelig werk waarvan het tweede deel het eerst verschenen is) 

moeten worden genoteerd als ‘16--’ en ‘1657-1655’. 

Het jaar van uitgave en het verband met de jaar- en formaatcode 

In hoofdstuk 7 wordt op dit element verder ingegaan. We kunnen hier volstaan met de opmerking dat 

alleen jaaraanduidingen van de titelpagina in de jaar- en formaatcode worden opgenomen. Zoals reeds 

in het hoofdstuk over de titel is gesteld, krijgt de (overkoepelende) typografische titelpagina voorrang op 

de gegraveerde titelpagina’s. Die pagina vormt ook het uitgangspunt voor het jaar dat in de jaar- en 

formaatcode wordt genoemd. Indien die pagina met andere woorden geen jaar van uitgave in het 

impressum heeft, dan noteert men ‘0000’ in de jaar- en formaatcode. Dat is ook zo voor alle andere 

dateringen op basis van het document of op basis van externe bronnen. Aperte fouten worden niet 

verbeterd. 

Voorbeelden 

Titelpagina Colofon Presentatie van het jaar Commentaar 

in de jaar- en formaatcode 

1654 1654 jaar op tp. wordt genoteerd 

1654 1658 1654 tp. gaat voor op col. 

1967 1967 fout op tp. blijft behouden 

1967 1697 1967 fout op tp. blijft behouden 

1676 0000 geen jaar op tp. 

16.9 0000 defectieve datum op tp.

6 Collatie 

Overzicht 








79 

6. Collatie 


In de collatie wordt de materiële verschijningsvorm en de omvang van de beschreven publicatie uitgedrukt. 

Daarbij wordt steeds uitgegaan van een ‘ideal copy’ van de publicatie, zoals die door de uitgever was 

bedoeld. Afwijkingen ten opzichte van een ‘ideal copy’ zijn exemplaargebonden en worden vermeld bij de 

exemplaarinformatie . 

De STCN vermeldt in haar beschrijvingen enkel het bibliografisch formaat en de collatieformule 

(katernopbouw). De STCV neemt ook systematisch gegevens betreffende paginering, foliëring of 

kolomaanduiding op. Deze gegevens zijn meestal vrij makkelijk vast te stellen of af te lezen uit de 

publicatie, ook voor een minder gespecialiseerd publiek. Dit geeft als bijkomend voordeel dat de paginering, 

foliëring of kolomaanduiding een eenvoudige controle mogelijk maken van de eigenlijke collatieformule 

(katernopbouw). 


De standaard invulling bij het invulveld type is ‘normaal’. Enkel wanneer de beschreven publicatie breder is 

dan hoog (oblong) wordt hier als type ‘oblong’ aangeduid . 

Afbeelding: Selectie van het type oblong in Brocade 



Van elke genummerde opeenvolging van pagina’s, folio’s (bladen) en kolommen wordt het laatst 

voorkomende getal vermeld. Nummering in Arabische en Romeinse cijfers wordt ongewijzigd 

overgenomen. Ook het onderscheid tussen hoofdletters en kleine letters in de Romeinse cijfers wordt 

behouden. Pagina’s worden afgekort tot ‘p.’, folio’s tot ‘f.’, maar kolommen worden voluit gespeld als 

‘columns’. 

In bijlage 4 is een handige lijst te vinden om het totaal aantal pagina’s te controleren op basis van de 

katernopbouw. 

Voorbeelden 

LXIV, 275, 45 p. 

iv, 328 p. 

118, [2] f. 

824 columns


Is er een opeenvolging van kolommen, pagina’s en folio’s, dan wordt dit als zodanig geregistreerd. 

Voorbeeld: Reeksen gepagineerd, vervolgens in kolommen onderverdeeld en dan gefolieerd 

74 p., 624 columns, 25 f. 

Bij moederbeschrijvingen van een ‘incorporates’ worden de verschillende reeksen van de 

paginering/foliëring/kolomaanduiding van elkaar gescheiden door een puntkomma. 

Indien de laatste pagina, folio of kolom foutief is genummerd, wordt dit fout getal genoteerd, gevolgd door 

het correcte getal tussen vierkante haken (na een gelijkheidsteken, gevolgd door een spatie). Alle correcties 

tussen vierkante haken worden in Arabische cijfers genoteerd. Een nadere verklaring voor de foutieve 

nummering wordt in de catalografische opmerkingen gegeven. 

Voorbeeld: Gepagineerde reeks verkeerd gepagineerd 

Paginering 

[16], 579 [= 595], [13] p. 

Catalografische opmerkingen 

p. 529 als '513' en zo verder fout genummerd tot het einde 

Voorbeeld: In Romeinse cijfers gepagineerde reeks verkeerd gepagineerd 

Paginering 

[16], Ccccccccxiii [= 816], [4] p. 


p. Cccccvi als 'Ccccciii' en zo verder fout genummerd tot het einde 

6.3.2 Ongenummerde pagina’s of folio’s 

Ongenummerde pagina’s of folio’s die deel uitmaken van de publicatie, worden in principe vermeld. 

• Indien ze zich bevinden aan het begin of binnenin een reeks genummerde pagina’s of folio’s en 

impliciet werden meegenummerd, worden ze niet expliciet aangeduid, maar meegeteld in de 

genummerde reeks. 

• Indien ze zich bevinden vóór of na een reeks genummerde pagina’s of folio’s worden ze geteld en 

tussen vierkante haken in Arabische cijfers uitgedrukt. Daarbij telt men in folio’s of in pagina’s 

naargelang dit voor de genummerde onderdelen het geval is. 

Voorbeelden 

[8], 328 f. 

[12], 273, [3] p. 

• Indien ze zich bevinden binnenin een reeks genummerde pagina’s of folio’s en niet impliciet mee 

werden genummerd, worden ze opgeteld bij het laatst voorkomend getal in de reeks genummerde 

pagina’s of folio’s. Het resultaat van deze optelsom wordt tussen vierkante haken geciteerd (na een 

gelijkheidsteken, gevolgd door een spatie). De oorzaak van dit gecorrigeerde cijfer komt meestal vrij 

snel aan het licht, bij vergelijking met de katernopbouw (toevoeging van χ-folio’s). Indien nodig kan er 

in werkaantekening nog nadere toelichting worden verschaft. 

Voorbeelden 

Paginering 

434 [= 454] p. 


20 ongenummerde pagina’s binnenin reeks genummerde pagina’s 

80

Paginering 

215 [= 228] f. 


13 ongenummerde folio’s binnenin reeks genummerde folio’s 

• Indien de hele publicatie ongenummerd is, dan wordt steeds het totaal aantal folio’s (en dus niet 

pagina’s) geteld en vermeld tussen vierkante haken. 

[80] f. 

81 

6. Collatie 

6.3.3 Blanco pagina’s of folio’s 

Blanco pagina’s of folio’s aan het begin of het einde van een reeks (genummerde of ongenummerde) 

pagina’s of folio’s worden vermeld in zover ze deel uitmaken van de publicatie (dus niet te verwarren met 

schutbladen). Ze worden geteld en tussen vierkante haken gezet met de expliciete vermelding ‘blank’. 

Voorbeelden 

[8], 85, [3 blank] p. 

[4 blank], [19], [1 blank], 24, 66, [6 blank] p. 

Als aan het eind van het eerste te beschrijven exemplaar van een editie één of meerdere bladen of katernen 

ontbreken, wordt de paginering/foliëring gegeven voor zover mogelijk, met daarachter de uitdrukkelijke 

vermelding ‘[the rest is missing]’. Opgelet: in het veld van de paginering worden uitsluitend vierkante haken 

gebruikt, in tegenstelling tot het veld van de katernopbouw . 

Voorbeeld 

[8], 88 p. [the rest is missing] 


Het bibliografische formaat wordt bepaald overeenkomstig Bowers’ Principles. De tabel in bijlage 3 geeft een 

handig overzicht van de meest voorkomende formaten, met aanduiding van de richting van de kettinglijnen 

en de positie van het watermerk. 

Onzeker of onbekend bibliografisch formaat 

Indien het formaat niet met zekerheid kan worden bepaald, dan wordt het formaatveld niet ingevuld. Het 

vermoedelijke formaat wordt dan in de catalografische opmerkingen vermeld. In dat geval wordt het 

formaat als ‘00’ aangeduid in de jaar-formaat-code van de vingerafdruk. 

Voorbeeld 


[niet ingevuld] 

Jaar- en formaatcode in het veld ‘bibliografisch nummer’ (vingerafdruk) 

167700 - # b1 A1 f : # b2 2R3 og 


Het formaat is vermoedelijk 64° 

Oblong 

Oblong formaten worden expliciet aangeduid met oblong in het veld ‘type’ van de collatie. Voor het bepalen 

van het formaat bij een oblong, dient het boekje 90° (een kwartdraai) gedraaid te worden om dan de 

richting van de kettinglijnen te bepalen.



De katernopbouw wordt in principe vastgesteld volgens de regels van Bowers (cfr. met name zijn Principles, 

p. 196-254 en 457-461). Een korter overzicht is te vinden bij Gaskell (A new introduction, p. 328-331) en 

Pearce (Workbook, p. 73-92). In de praktijk worden de regels van Bowers niet tot in de kleinste details 

gevolgd. Wordt de collatieformule volgens het systeem van Bowers te onoverzichtelijk, dan wordt ze 

vereenvoudigd (cfr. o.a. Laufer, Introduction, 129). De STCV wijkt op enkele punten af van de bovenstaande 

voorschriften, met name waar het gaat om cancels en de weergave van toevoegingen. 

Als principe geldt dat alle onderdelen van het boek zo worden benoemd, dat ze eenduidig herkenbaar zijn 

in de collatieformule en dat er op een eenduidige wijze naar kan worden verwezen in de noten en de 

catalografische opmerkingen. 

6.5.1 Katernsignaturen 

De formules worden vastgesteld op basis van de in het boek gebruikte katernsignaturen. Daarvoor werd 

meestal gebruik gemaakt van het Latijnse alfabet met 23 letters: 

A B C D E F G H I K 

L M N O P Q R S T V 

X Y Z 

Er werd dus geen onderscheid gemaakt tussen I en J en U en V. De W is een dubbele U of V en werd 

normaal niet apart gebruikt. Indien naast I ook J, of naast V ook U of W voorkomt, moet dat expliciet 

worden vermeld. 

Voorbeeld: W gebruikt in een reeks wordt uit de reeks losgemaakt 

A-V 12 W 12 X-Y 12 Z 6 

Er wordt onderscheid gemaakt tussen reeksen gesigneerd in kapitaal en onderkast. 

Voorbeeld: 

A-D 8 a-g 8 

Herhalingen worden aangegeven met een voorgeplaatst cijfer in superscript. Ingewikkelde reeksen worden 

gescheiden door een komma. In de moederbeschrijving van een ‘incorporates’ worden de reeksen 

gescheiden door een komma. 

Voorbeeld: 

A-D 8 a-g 8 , 2 A-F 8 2 a-j 8 

Verschillende signaturen in voor- of nawerk worden apart benoemd. 

Voorbeeld: 

* 8 § 8 ? 8 A-G 8 

Als in een gesigneerde reeks een teken dubbel voorkomt, wordt de bewuste katern respectievelijk met de 

Griekse letter π (voorwerk) of de Griekse letter χ (hoofdwerk en nawerk) in superscript voor de 

katernsignatuur genoteerd. Dit kan voorkomen door een rekenfout, een zetfout, of doordat er een stuk 

tekst is tussengevoegd. Bij de verdubbeling van één enkel katern krijgt deze notering de voorkeur. Indien 

eenzelfde katernsignatuur meerdere keren opnieuw wordt gebruikt, worden de katernen met een rangcijfer 

in superscript aangeduid. 

Voorbeelden 

π 4 4 

A A-D 

A-D 4 χ D 4 E-F 4 

A-D 4 2 D 4 3 D 4 E-F 4 

82

83 

6. Collatie 

6.5.2 Vereenvoudigde notatie 

• Letters worden steeds in romein weergegeven, cijfers in Arabisch. Er worden vereenvoudigde notaties 

gebruikt: aaa wordt ‘3a’, ZZ wordt ‘2Z’, enz. Reeksen worden samengevoegd: A, B, C enz. t.e.m. Y 

wordt ‘A-Y’. Doorlopende alfabetten worden samengevoegd tot een serie: A-Z, Aa-Zz, Aaa-Ttt wordt 

‘A-3T’. 

• Een katern waarbij een vermelding tussen ronde haken wordt gemaakt (toevoegingen of cancels) wordt 

steeds losgemaakt uit de samengevoegde serie en apart vermeld. Dit geldt niet bij de laatste katern voor 

de vermeldingen ‘(lacks …, blank?)’ en ‘(… blank)’. 

Voorbeelden 

A-D 4 E 4 (E2 + χ1) F-G 4 (G4 blank) 

A-Q 8 (lacks Q8, blank?) 

• Overbodige versieringen rond de katernsignaturen worden in de collatieformule genegeerd. Zo worden 

ronde haakjes rond de katernsignatuur weglaten: (A), (B) t.e.m. (T) wordt genoteerd als A-T. Een 

uitzondering hierop vormen signaturen bestaande uit een combinatie van ronde haakjes en leestekens: 

(.) of ):( of (…) of iets dergelijks. Hier worden de haakjes voor de duidelijkheid wel opgenomen. 

• In het voor- en nawerk worden katernen regelmatig met andere symbolen gesigneerd. Drie letters 

kunnen met een tilde worden genoteerd (ã, ñ, õ). Andere letters met een tilde worden zonder tilde 

genoteerd (vb. e, i, u). In de mate van het mogelijke worden andere symbolen alsdusdanig 

overgenomen. 

Voorbeelden: 

*, §, ?, !, (.), ):( 

• Indien de gangbare tekenset geen oplossing biedt, wordt het symbool vereenvoudigd, met een 

verklarende werkaantekening. De onderstaande voorbeelden staan model voor mogelijke 

vereenvoudigingen. Nieuwe vereenvoudigingen worden na overleg vastgelegd. 

• + (plus-teken) wordt gebruikt voor alle mogelijke kruis-varianten 

• …, (…), ***, (***) voor drie punten of asterisken in een driehoek geplaatst 

• (pied-de-mouche) wordt genoteerd als ‘q’, met verklarende catalografische opmerking 

• Vermeldingen tussen ronde haken worden steeds voorafgegaan en gevolgd door een spatie. Het plus- 

en min-teken (‘+’ en ‘–’), voor de aanduiding van respectievelijk toevoegingen en cancels, worden ook 

steeds voorafgegaan (behalve indien vlak na ‘(‘ of het openen van de haakjes) en gevolgd door een 

spatie. Dit principe wordt gehanteerd om de overzichtelijkheid en de leesbaarheid van de 

collatieformule te vergroten. 

Voorbeeld: 

):( 8 (– ):(8) + 4 2+ 4 (2+3 + π1) A-D 4 

6.5.3 Aantal folio’s per katern 

• Het aantal bladen per katern wordt aangegeven met een achtergeplaatst cijfer in superscript (altijd 

even!). Als een slotkatern uit slechts één blad bestaat, dan is het onduidelijk of er nog andere bladen 

ontbreken of dat er nooit meer bladen zijn geweest. Om die reden wordt zo’n slotblad beschreven als 

blad (dus met het cijfer op de lijn!) en niet als incompleet katern. 

Voorbeelden: 

A-S 4 T 2 V1 

indien oneven aantal, maar meer dan één folio in slotkatern: A-T 4 V 4 (– V4)


• Katernen met regelmatig afwisselende aantallen bladen kunnen worden samengetrokken tot een reeksformule. 

Is er een oneven aantal katernen, dan wordt het laatste katern, regelmatig of niet, altijd apart 

genoemd. 

Voorbeelden: 

A 4 B 8 C 4 D 8 E 4 F 8 wordt A-F 4/8 

A 8 B 4 C 8 D 4 E 8 F 4 G 8 wordt A-F 8/4 G 8 

• Een boek bestaande uit gebonden vellen in plano (meestal op stroken gekleefd) krijgt als formule 

bijvoorbeeld A-V1 (niet A-V 1 ). 

6.5.4 Verwijzingen 

• Bladverwijzingen worden gemaakt met katernletter en bladnummer. Het bladnummer staat op de lijn. 

In de noten, de catalografische opmerkingen en de exemplaarannotatie wordt het onderscheid tussen 

voor- en achterkant van een blad uitdrukkelijk vermeld als ‘recto’ of ‘verso’, gescheiden door een spatie 

van de katernletter en het bladnummer. Conjuncte bladen worden aangegeven met een punt tussen de 

bladnummers (zonder herhaling van de katernletter), terwijl niet-conjuncte bladen gescheiden worden 

door een komma (met herhaling van de katernletter). Een opeenvolging van meerdere bladen wordt 

door het gebruik van een koppelteken als een reeks aangeduid (met herhaling van de katernletter). 

Voorbeelden: 

2L4 verso 

2 T4 recto 

A1.4 

E1, E3 

E1-E3 ofwel E1-3 

• Indien in noten, catalografische opmerkingen of exemplaarannotaties katernen worden genoemd, 

worden de achtergeplaatste cijfers in superscript, die het aantal bladen per katern aangeven, weggelaten. 

Waar nodig wordt het voorgeplaatste cijfer in superscript behouden. 

Voorbeeld: Katernen genoemd in een algemene noot 

Algemene noot 

Gatherings A-D are a reissue of the 1673 edition 

Gathering 2 C has different type in some copies 

6.5.5 Ongesigneerde katernen en folio’s 

• Ongesigneerde katernen die met een teken benoemd kunnen worden, worden tussen vierkante haken 

gezet. 

Voorbeelden: 

A-B 4 [C] 4 D 4 

[A-D] 8 

[A] 4 B-D 4 

[2] 2 A-F 4 

A-D 4 [E]1 

• Katernen uitsluitend gesigneerd met oplopende cijfers worden beschouwd als ongesigneerd. De cijfers 

worden wel gebruikt voor de vingerafdruk, met een verklaring in de catalografische opmerkingen. 

84

85 

6. Collatie 

• Tussengevoegde ongesigneerde bladen en katernen in het voorwerk worden aangeduid met de Griekse 

letter π (pi). Tussengevoegde ongesigneerde bladen en katernen in het hoofdwerk worden aangeduid 

met de Griekse letter χ (chi), ook als ze inhoudelijk een voorwerkkarakter hebben. Herhalingen van π 

en χ worden aangegeven door een voorgeplaatst cijfer op de lijn. De eerste keer dat π en χ in de 

katernopbouw genoemd worden, krijgen ze geen voorgeplaatst cijfer. Aparte tussengevoegde bladen 

worden beschreven als blad (dus met het cijfer op de lijn!). Het aantal bladen per katern wordt ook bij 

ongesigneerde katernen aangegeven met een achtergeplaatst cijfer in superscript (altijd even!). Bij losse 

folio’s komt het cijfer ‘1’ op de lijn. 

Voorbeeld: 

π1 § 4 2π 4 2§ 4 A-D 4 χ 2 E 4 2χ1 F 4 

• Als het laatste blad van een katern is teruggeslagen om de gegraveerde titelpagina of een frontispice te 

vormen, dan wordt dat blad beschouwd als een ongesigneerd voorgevoegd blad. Het katern mist dan 

dus het laatste blad. 

Voorbeelden: 

π1 § 4 (-§4) 2§ 4 A-D 4 

π1 A 8 (-A8) 

• Als van een eerste of laatste niet gesigneerd katern van twee bladen één blad blanco is, wordt dat, 

ongeacht de feitelijke toestand in het concrete exemplaar, geacht op de meest ‘natuurlijke’ wijze 

gevouwen te zijn. Dit betekent dat bij een eerste niet gesigneerde katern het blanco blad vóór het 

bedrukte blad hoort te worden gevouwen en bij een laatste niet gesigneerde katern het blanco blad na 

het bedrukte blad hoort te worden gevouwen. 

• Een niet gesigneerd los bijgebonden blaadje met errata wordt buiten de collatie gehouden en in 

algemene noot vermeld: 

Some copies with additional list of errata 

Schema van toevoegingen van ongesigneerde katernen en bladen 

Binnen 

katern 

Buiten 

katern 

Voorwerk Hoofdwerk 

Folio Katern Folio Katern 

§ 8 (§2 + π1) A-D 4 § 8 (§4 + π 2 ) A-D 4 A-D 4 E 4 (E2 + χ1) F-G 4 A-D 4 E 4 (E2 + χ 2 ) F-G 4 

§ 8 π1 * 4 A-D 4 § 8 π 2 * 4 A-D 4 A-D 4 χ1 E-F 4 2χ1 G 2 A-D 4 χ 2 E-F 4 2χ 4 G 2 

Als er op een systematische manier meerdere ongesigneerde bladen zijn ingevoegd, kan het voor de 

overzichtelijkheid raadzaam zijn om dit niet in de collatieformule weer te geven, maar in een algemene 

noot. 

Voorbeeld: 

Niet: * 4 χ1 A-D 12 E 12 (E7 + 2χ1) F-H 12 I 12 (I3 + 3χ1) K-M 12 N 12 (N5 + 4χ1) O-Q 12 

Maar: * 4 A-Q 12 met in algemene noot: 4 plays, each with an inserted engraved title page


6.5.6 Toevoegingen van gesigneerde katernen en folio’s 

• Indien een toegevoegd blad (of meerdere bladen) doornummert t.o.v. de signatuur van het blad 

ervoor, dan wordt de katernsignatuur geciteerd. Een conjunct ongesigneerd blad wordt volgens de 

regels tussen vierkante haken vermeld. 

Voorbeelden: 

A 8 (A4 + χ A5) B-D 8 

A 8 (A4 + χ A5.6) B-D 8 

A 8 (A4 + χ A5.[6]) B-D 8 

• Indien meerdere toegevoegde bladen (een katern) niet doornummeren, maar opnieuw vanaf 1 

beginnen te nummeren, dan worden ze beschreven als een apart katern (met cijfer in superscript), ook 

als de volgende bladen ongesigneerd zijn. 

A 8 (A5 + χ A 2 ) B-D 8 

A 8 (A5 + a 2 ) B-D 8 

6.5.7 Verwijderingen en vermissingen 

De collatieformule geeft de katernopbouw weer van een ideal copy. Heeft een afzonderlijk exemplaar 

incidenteel ontbrekende bladen of bladen teveel, dan wordt dit in de collatieformule stilzwijgend 

gecorrigeerd. Hetzelfde geldt voor fouten van de binder. Deze twee specifieke gevallen van 

exemplaargebonden informatie (onvolledige exemplaren en bindfouten) worden wel in een 

exemplaarannotatie gesignaleerd . 

• Als aan het eind van het eerste te beschrijven exemplaar van een editie één of meerdere bladen of 

katernen ontbreken, wordt de collatieformule gegeven voor zover mogelijk, met daarachter de 

uitdrukkelijke vermelding ‘(the rest is missing)’. Opgelet: in het veld van de katernopbouw worden 

voor deze vermelding de ronde haken gebruikt, in tegenstelling tot het veld van de paginering 

. 

Voorbeeld: 

A-P 4 (the rest is missing) 

• Als het laatste blad van een werk ontbreekt en waarschijnlijk blanco is, wordt dit tussen ronde 

haakjes vermeld achter de collatieformule met een vraagteken. 

Voorbeelden: 

A- E 4 (lacks E4, blank?) 

A-D 8 E 4 (lacks E4, blank?) 

• Als het slotblad zeker blanco is, wordt dat uitdrukkelijk vermeld. Dit geldt ook bij een laatste 

dubbelblad (= laatste katern met slechts 2 folio’s), waarvan de laatste folio blanco is. 

Voorbeelden: 

A-D 8 E 4 (E4 blank) 

A-D 8 E 2 (E2 blank) en in dit geval dus niet ‘E1’! 

• Als een slotkatern uit slechts één blad bestaat, dan is het onduidelijk of er nog andere bladen 

ontbreken of dat er nooit meer bladen zijn geweest. Om die reden wordt zo’n slotblad beschreven als 

alleenstaande folio (bladnummer op de lijn!) en niet als onvolledig katern. 

Voorbeeld: 

A-D 8 E1 

86

87 

6. Collatie 

• Als een blad ontbreekt dat in de ideal copy hoort te ontbreken, dan wordt dit aangegeven met een 

min-teken direct na het betreffende katern. 

Voorbeeld: 

A 8 (– A8) B-D 8 

• Als in een ideal copy een katern hoort te ontbreken (bij voorbeeld door een vergissing van de zetter 

bij het signeren), kan in een algemene noot worden aangegeven dat het boek toch compleet is. 

Voorbeeld: de katern F hoort te ontbreken 

Katernopbouw 

A-E 4 G 2 

Annotatie algemeen 

Complete 

• Als de hele tekst van een werk uit slechts één (aan beide zijden bedrukt) blad bestaat, wordt de collatie 

altijd A1 of [A]1, ongeacht of er een blanco [A]2 aan vast zit. 

6.5.8 Cancels 

Een combinatie van cancels (weglatingen van folio’s) en toevoegingen die de omvang van een katern niet 

doen veranderen worden niet apart vermeld. Indien de omvang van een katern wel verandert, worden ze 

wel expliciet vermeld. 

Voorbeeld: 

A-B 4 (– B3, + * 2 ) C 4 

6.5.9 Meerdere signaturen in één katern 

• We houden ons zoveel mogelijk aan het analytisch-bibliografische uitgangspunt dat de feitelijke fysieke 

situatie wordt beschreven. Dus als een katern in een boek van quarto-formaat gesigneerd is als [A1] A2 

A3 [A4] B[1] [B2], maar A1 is conjunct met B2, A2 met B1 en A3 met A4, én het enige bindtouwtje zit 

tussen A3 en A4, dan wordt de collatie niet A 4 B 2 , maar wel A 6 , met een catalografische opmerking: 

A5 gesigneerd als ‘B’. 

• Als binnen een grotere reeks meerdere katernen kennelijk zijn samengevoegd of ingekrompen tot één 

katern (van al dan niet normale omvang) met meerdere signaturen – dat wel één geheel vormt (en de 

ideal copy vertegenwoordigt) – dan wordt dat door middel van schuine strepen (slashes) in de collatie 

tot uitdrukking gebracht. In het veld van de catalografische opmerkingen kan de werkelijke toestand 

nader worden toegelicht. 

Voorbeelden: 

Katernopbouw 

A-D 8 E/F/G 8 H-K 8 


Katern E/F/G: E1-E2, F1-F2, G1-G4 

Katernopbouw 

A/B 10 C-P 4 


Katern A/B: A1-A4, B1-B6, met het touwtje tussen B1 and B2 

• Bij de overgang tussen voorwerk en hoofdwerk kan het voorkomen dat één katern verschillende 

signaturen heeft. 

Voorbeelden: Signering in het eerste katern met twee verschillende symbolen (* en A) 

[*1] *2 *3 A4 A5 [A6] [A7] [A8] 

[*1] *2 *3 A1 A2 [A3] [A4] [A5]


Indien in zo’n geval de overgang tussen de twee verschillende signaturen samenvalt met de 

inhoudelijke grens, dan wordt het voorwerk als een afzonderlijk bibliografisch onderdeel beschouwd 

en dus met de indicatoren ‘a1’ en ‘a2’ in de vingerafdruk opgenomen. Voor beide bovenstaande 

voorbeelden wordt de collatieformule dan: 

*/A 8 B-D 8 

Ligt er bij de overgang tussen de twee verschillende signaturen geen inhoudelijke grens, dan wordt de 

eerste (afwijkende) signatuuraanduiding beschouwd als een onregelmatigheid en krijgt de vingerafdruk 

slechts de hoofdwerkindicatoren ‘b1’ en ‘b2’. Voor beide bovenstaande voorbeelden wordt de 

collatieformule dan: 

A-D 8 

In beide gevallen wordt de werkelijke situatie in de catalografische opmerkingen verklaard. 

6.5.10 Afbeeldingen 

• Een gegraveerde titelpagina en een frontispice (titelplaat: de enige, typerende illustratie uit het hele 

werk) worden steeds vermeld in de collatieformule, ook al bevatten ze geen typografie en zijn ze als 

afzonderlijke folio’s toegevoegd. Een auteursportret dat is toegevoegd wordt echter niet in de 

collatieformule vermeld. 

• Afbeeldingen buiten collatie worden niet in de collatieformule vermeld. Indien de afbeeldingen buiten 

collatie echter een belangrijk en aaneengesloten deel van het boek uitmaken, worden ze na de 

collatieformule vermeld tussen ronde haken. Zo mogelijk wordt het aantal bladen gegeven. 

Voorbeeld: 

A-F 8 2 A-C 4 (and 13 engraved f.) 

• In principe worden gravures, kaarten en tabellen waarop ook typografische tekst is te vinden steeds in 

de collatieformule opgenomen. Voor bijbeluitgaven wordt hierop een uitzondering gemaakt. In 

bijbeluitgaven worden dergelijke toegevoegde bladen, bestemd voor vaste plaatsen in een bepaalde 

uitgave, toch niet afzonderlijk in de collatieformule opgenomen. Na de collatieformule wordt 

genoteerd: ‘(with additional maps and tables)’. 

• Een typografische tabel die is toegevoegd en door het afwijkende formaat niet in de collatieformule 

kan worden opgenomen, wordt genoteerd als: ‘(with folding table)’. 

6.5.11 Verzameling gravures 

• Verzamelingen gravures, zoals atlassen of schrijfboeken, worden enkel beschreven indien ze voorzien 

zijn van een titelpagina. Bij gebrek aan katernsignaturen wordt indien mogelijk het formaat vermeld, 

maar geen collatieformule gegeven. In plaats daarvan komt er in het veld katernopbouw enkel een 

vermelding ‘… engraved f.’ of ‘… engraved f. with typographical text’ indien er typografie op de 

gegraveerde bladen voorkomt. Het aantal bladen wordt genoemd indien met zekerheid vast te stellen. 

• Indien er wel een duidelijk aaneengesloten en afgerond geheel van typografische tekst met 

katernsignaturen voorkomt, dan wordt de opbouw daarvan wel in de collatieformule weergegeven. Van 

dit deel wordt eveneens een vingerafdruk gemaakt. 

• Komt een verzameling gravures ook als deel van een ander werk voor, dan wordt dit aansluitend op de 

collatieformule van dat werk vermeld als: ‘and … engraved f.’. In dat geval wordt er tussen beide 

beschrijvingen ook een relatie gelegd, van het type ‘Incorporates/Part of’. 

6.5.12 Bedrukte omslagen 

Een bedrukte omslag wordt niet in de collatieformule vermeld. 

88

89 

6. Collatie 


Meerdelige werken vragen een specifieke aanpak voor de invulling van het onderdeel collatie in de 

bibliografische beschrijving. Via de knop ‘Extra collatie’ worden er evenveel extra collatieblokken 

aangemaakt als het aantal delen van het meerdelig werk. Het totaal aantal collatieblokken is dus het aantal 

delen van het werk plus één. 

In het eerste collatieblok wordt de paginering opengelaten, het bibliografisch formaat wordt wel ingevuld. 

In de katernopbouw wordt enkel het aantal delen opgegeven, bijvoorbeeld ‘3 volumes’. 

In het tweede en de volgende collatieblokken wordt telkens de paginering en de katernopbouw van elk deel 

afzonderlijk ingevuld. Het bibliografisch formaat wordt daar opengelaten. De paginering en de 

katernopbouw worden telkens voorafgegaan door een specifiek gecodeerd volgnummer 

(volgnummer#spatie), dat aanduidt om welk deel het gaat. 

Voorbeeld: Collatieblokken bij een meerdelig werk 

Collatie 

Paginering [niets invullen] 

Bibl. formaat 8° 

Katernopbouw 2 volumes 

Collatie 

Paginering 1# 64 p. 

Bibl. formaat [niets invullen] 

Katernopbouw 1# A-D 8 

Collatie 

Paginering 2# 78, [1], [1 blank] p. 

Bibl. formaat [niets invullen] 

Katernopbouw 2# A-E 8 

Delen van meerdelige werken afzonderlijk beschreven 

Zoals reeds in hoofdstuk 2 is aangegeven, worden de delen van een meerdelig werk in een aantal gevallen 

toch apart beschreven (niet alle delen zijn aanwezig, of de titels van de afzonderlijke delen verschillen te 

veel van elkaar). In die gevallen worden voor de collatie de gewone regels voor afzonderlijke werken 

toegepast. Het collatieblok wordt in elke beschrijving op de gangbare wijze ingevuld. 

Voorbeeld: 

Hoofdtitel 

De ghebenedyde voester van [...] Jesus, sone vande alder-heyl. maghet Maria [...] het 

eerste deel 



Collatie 

Paginering [16], 630, [2] p. 

Bibl. formaat 8° 

Katernopbouw A-2R 8 2S 4



Er kunnen zoveel collatieblokken worden aangemaakt als nodig door een cijfer in te vullen naast de 

vetgedrukte tekst ‘Collatie’, en vervolgens op ‘Extra collatie’ te klikken. Niet ingevulde collatieblokken 

worden na registratie van de beschrijving opnieuw verwijderd. 

Men kan de volgorde van de verschillende collatieblokken wijzigen met behulp van het numerieke veld 

naast de cursief gedrukte tekst ‘Collatie’. 

Het veld ‘Type’ 

In het veld ‘Type’, dat de standaardwaarde ‘Normaal’ bevat, kan ook ‘oblong’ worden geselecteerd. Dit veld 

bevat altijd een waarde. 

Het veld ‘Paginering’ 

Het veld paginering moet manueel worden ingevuld. Ondanks het ontbreken van een scroll bar kunnen ook 

lange pagineringen worden ingevoerd. Het veld kan ook leeg blijven. 

Het veld ‘Bibl. formaat’ 

In tegenstelling tot het veld ‘Type’, dat altijd een inhoud heeft, kan het veld ‘Bibl. formaat’ zowel een 

waarde bevatten als leeg blijven. Dit is van toepassing bij beschrijvingen van meerdelige werken. Met de 

muis kan men een bibliografisch formaat uit de lijst selecteren. De lijst kan door de beheerder worden 

aangepast in het beheer van de bibliografische formaten (te vinden bij de Catalografie - beheersfuncties). 

Het veld ‘Katernopbouw’ 

Het veld van de katernopbouw is een vrij tekstveld en wordt -behalve in een aantal specifieke gevallen- 

steeds ingevuld. Voor een aantal veel voorkomende tekens en de opmaak van tekst in superscript e.d. moet 

men de volgende codes hanteren: 

Voorbeelden 

of of { begin van superscript 

of of } einde van superscript 

of π 

of χ 

Beoogd resultaat Invoer in Brocade 

π1 * 8 A-F 8 1 *8 A-F8 

of 1 *{8} A-F{8} 

A-P 4 2 A-C 4 A-P4 2A-C4 

of A-P{4} {2}A-C{4} 

A-H 8 χ1 I-K 8 2χ 2 L 8 A-H8 1 I-K8 

22 L8 

of A-H{8} 1 I-K{8} 2{2} L{8} 

A 8 (A4 + χ A5.[6]) A8 (A4 + A5.[6]) 

of A{8} (A4 + {}A5.[6]) 

90

Afbeelding: De invoer van de eerste twee collatieblokken bij een meerdelig werk 

91 

6. Collatie

7 Bibliografisch nummer: vingerafdruk 

Overzicht 

7.1 Inleiding 






93 

7. Bibliografisch nummer: vingerafdruk 

7.1 Inleiding 

De STCV-vingerafdruk neemt de regelgeving van de STCN over. De vingerafdruk is bedoeld als middel 

om edities uniek te identificeren en van elkaar te onderscheiden. Hiertoe wordt volgens vaste regels een 

formule opgesteld met de volgende onderdelen: 

• jaar en formaat 

• de positie van enkele welbepaalde katernsignaturen ten opzichte van de erboven staande 

tekstregel (met telkens drie elementen: indicator, signatuur en tekst boven de signatuur 

Algemene regels 

1 Bij meerdelige werken wordt voor ieder deel een aparte vingerafdruk gemaakt . 

2 De vingerafdruk wordt gebaseerd op de ideal copy van het boek. Eventuele binden opmaakfouten 

worden genegeerd en stilzwijgend gecorrigeerd. 

3 De vingerafdruk krijgt een vaste interpunctie tussen de verschillende onderdelen. Om de 

opzoekbaarheid in Brocade te verhogen, wordt de vaste interpunctie van de STCN-vingerafdruk nog 

aangevuld met een ‘#’ tussen de verschillende onderdelen. 

• de jaar-en-formaat-code wordt gevolgd door ‘spatie koppelteken spatie # spatie’ 

• de voorwerk-groep(en), de hoofdwerk-groep(en) en de nawerk-groep(en) worden telkens 

gescheiden door ‘spatie koppelteken spatie # spatie’ 

• de eerste en tweede positie binnen één groep worden telkens gescheiden door ‘spatie 

dubbelpunt spatie # spatie’ 

• aan het einde van de vingerafdruk (na de laatste positie) volgt er niets meer 

Voorbeeld: 

167808 – # a1 *2 ai : # a2 *5 oei – # b1 A1 amaai : # b2 D5 tisniewaar 


Het jaar wordt gegeven zoals dat voorkomt in het impressum op de titelpagina. 

• Jaren worden steeds getranscribeerd in Arabische cijfers. 

Voorbeeld: M.DC.Lij wordt ‘1652’ 

• Jaren in andere tijdrekeningen worden niet omgezet naar de christelijke tijdrekening. 

Voorbeeld: An 7 wordt ‘0007’ 

• (Zet)fouten worden niet verbeterd. 

Voorbeeld: 1693 verkeerd gezet als ‘1963’ blijft ‘1963’ 

Uitzondering: indien het jaar defectief is zoals ’16.9’, dan wordt er ‘0000’ genoteerd! 

• Komt er in het impressum op de titelpagina geen expliciet jaar van publicatie voor, dan wordt dit 

gegeven vervangen door ‘0000’. 

• Jaartallen in oneigenlijke (kopij-)impressa worden wel overgenomen. Jaartallen uit colofons en 

dergelijke worden niet opgenomen. 

• (Zet)fouten in Romeinse cijfers die een niet bestaand getal produceren (bijvoorbeeld M.D.Mij) 

worden vervangen door ‘0000’. 

• Bij (zet)fouten in het jaar waarvan blijkt, op basis van andere exemplaren, dat ze op de pers zijn 

gecorrigeerd, worden twee vingerafdrukken opgenomen. 

Het formaat wordt gegeven als 02, 04, 08, 12, enzovoort; oblong wordt niet aangegeven. Is het formaat 

niet met zekerheid vast te stellen, dan wordt het weergegeven als ‘00’.



De indicatoren worden als volgt benoemd: 

Eerste positie Laatste positie 

Voorwerk a1 a2 

Hoofdwerk b1 b2 

Nawerk c1 c2 

Eventuele onderverdelingen binnen een werk, die tot uitdrukking worden gebracht met een nieuw begin 

van de signering, worden in de vingerafdruk apart genoemd. De betreffende indicatoren krijgen dan een 

volgnummer (bijvoorbeeld 1b1, 1b2, 2b1, 2b2). Deze volgnummers worden afzonderlijk toegekend 

voor de voorwerk-, hoofdwerk- en nawerk-indicatoren. 

Posities die niet voorkomen worden niet als zodanig aangegeven. Als er binnen een onderdeel van het 

werk slechts één positie kan worden genomen, waardoor de eerste en de laatste positie samenvallen, dan 

wordt deze opgegeven als ‘a1=a2’ enzovoort. 

Bij de overgang tussen voorwerk en hoofdwerk kan het voorkomen dat één katern verschillende 

signaturen heeft. 

Voorbeelden 

[*1] *2 *3 A4 A5 [A6] [A7] [A8] 

[*1] *2 *3 A1 A2 [A3] [A4] [A5] 

Indien in zo’n geval de overgang tussen de twee verschillende signaturen samenvalt met een 

inhoudelijke grens tussen voor- en hoofdwerk, dan wordt het voorwerk als een afzonderlijk 

bibliografisch onderdeel beschouwd en dus met de indicatoren ‘a1’ en ‘a2’ in de vingerafdruk 

opgenomen. Voor beide bovenstaande voorbeelden wordt de katernopbouw dan: 

*/A 8 B-D 8 

met als vingerafdruk bijvoorbeeld: a1 *2 A : # a2 *3 en – # b1 A4 zo : # b2 D5 voort 

Ligt er bij de overgang tussen de twee verschillende signaturen geen inhoudelijke grens, dan wordt de 

eerste (afwijkende) signatuuraanduiding beschouwd als een onregelmatigheid en krijgt de vingerafdruk 

slechts de hoofdwerkindicatoren ‘b1’ en ‘b2’. Voor beide bovenstaande voorbeelden wordt de 

katernopbouw dan: 

A-D 8 

met als vingerafdruk bijvoorbeeld: b1 *2 A : # b2 D5 voort 

In beide gevallen wordt de werkelijke situatie in de catalografische opmerkingen verklaard. 



• De signaturen worden gegeven in vereenvoudige vorm . 

Voorbeeld: AAAiij wordt 3A3 

Opgelet: de eerste folio van een katern, bijvoorbeeld ‘A’, wordt meestal zonder cijfer aangetroffen 

en dus ook zo genoteerd (het wordt dus niet ‘A1’)! 

• In het uitzonderlijke geval dat er meer dan één signatuur per pagina voorkomt, wordt de onderste 

respectievelijk meest rechtse gebruikt. 

• Onder signatuur wordt de hele signatuur verstaan, dus met inbegrip van omringende haken, 

punten, ornamenten enz. 

• Zetfouten in de signatuur worden niet gecorrigeerd. Ze worden wel in de catalografische 

opmerkingen verantwoord. 

94

95 


7.4.2 Keuze van de signaturen 

De gekozen signaturen zijn de eerste en laatste van ieder primair of secundair bibliografisch (en niet 

inhoudelijk) onderdeel. 

• Het voorwerk wordt apart aangeduid in de vingerafdruk indien en voorzover het afzonderlijk is 

gesigneerd. Het wordt in principe als één geheel beschouwd, ook als het onlogisch of willekeurig 

signeert. Elk inhoudelijk onderdeel van het voorwerk dat echter samenvalt met één signatuur (* of 

§ of + enz., al dan niet in een reeks) krijgt een eigen onderdeel in de vingerafdruk (1a1 …1a2 … 

2a1 … 2a2 … enz.). Omdat juist in het voorwerk nog wel eens staat-verschillen optreden (andere 

opdracht, extra lofdichten) en omdat de ene binder bijvoorbeeld een register vooraan plaatst waar 

een ander het liever achteraan zet, kunnen er beter te veel dan te weinig onderdelen eigen 

vingerafdrukposities krijgen. 

• De tekst van het hoofdwerk wordt als één geheel beschouwd wanneer één of meer alfabetten 

regelmatig doorsigneren. De procedure wordt herhaald telkens als een (inhoudelijke) onderafdeling 

van de tekst met een nieuw alfabet begint (2A, a, 2 A, enzovoort), ook als de vorige katern toevallig 

eindigde met een Z. 

Als een nieuwe (inhoudelijke) onderafdeling weliswaar binnen een katern begint, maar vanaf dat 

punt met een nieuw alfabet signeert, wordt de procedure ook herhaald. Deze situatie is 

vergelijkbaar met de voorbeelden in , waar een dubbele signering in een katern samenvalt 

met een inhoudelijke overgang. 

• Tussengevoegde stukken tekst, die apart zijn gesigneerd, krijgen ook een aparte vermelding in de 

vingerafdruk. Een collatieformule als A-2D 4 a-g 4 2E-2F 4 wordt in drie onderdelen opgenomen in 

de vingerafdruk als 

1b1 A2 … : # 1b2 5D3 … – # 2b1 a1 … : # 2b2 g3 … – # 3b1 2E1 … : # 3b2 2F3 … 

Indien een regelmatige reeks signaturen wordt onderbroken door een gesigneerd voorwerk van een 

tweede inhoudelijk deel, dan wordt dat voorwerk afzonderlijk in de vingerafdruk opgenomen en 

het voor de rest regelmatig doorgesigneerde hoofdwerk als één geheel beschouwd. 

Een collatie als A-2C 8 * 8 2D-3P 8 wordt opgesplitst in een voorwerk en een hoofdwerk in de 

vingerafdruk als 

a1 *2 … : # a2 *5 – # b1 A2 … : # b2 3P5 … 

• Het nawerk wordt apart aangeduid in de vingerafdruk indien en voorzover het afzonderlijk is 

gesigneerd. Verder gelden dezelfde regels als bij het voorwerk. 

7.4.3 Meerdelige werken 

Bij meerdelige werken wordt van elk deel een volledige afzonderlijke vingerafdruk gemaakt (dus telkens 

een nieuwe jaar-en-formaat-code!). Elke vingerafdruk wordt voorafgegaan door ‘deelnummer # spatie’ 

Voorbeeld 

1# 162508 – # a1 … 

2# 162608 – # a1 … 

3# 163008 – # b1 … 

Bij een variant in de vingerafdruk kan worden volstaan met een herhaling van de vingerafdruk van dat 

ene deel in een nieuw aangemaakt veld voor het bibliografische nummer. 

Voorbeeld 

2# 162508 – # b1 A2 onze : # b2 P3 v 

2# 162508 – # b1 A2 nze$ : # b2 P3 v 

7.4.4 Niet gesigneerd 

• Is een boek (of het hoofdwerk ervan) geheel ongesigneerd of zijn er uitsluitend onbruikbare 

signaturen , dan wordt een alternatieve vingerafdruk genomen. Er wordt gekozen voor 

de eerste (maar niet de titelpagina!) en laatste bedrukte rectobladzijde van iedere inhoudelijke en 

tegelijk bibliografische onderafdeling van het boek (voorwerk, hoofdwerk en nawerk, met eventuele 

duidelijk onderscheiden onderdelen). Op die bladzijden wordt het derde woord van de laatste regel


genomen in plaats van de afwezige signatuur (of respectievelijk de voorlaatste regel indien de laatste 

regel geen derde woord heeft). Dan wordt het stuk tekst genoteerd van de voorlaatste regel dat 

precies boven dat derde woord van de laatste regel staat (of respectievelijk het stuk tekst van de 

derde laatste regel dat boven het derde woord van de voorlaatste regel staat). 

Voorbeeld 

Bij een collatieformule [A]-[F]4, waarbij op [A]1, [B]1 en [F]1 respectievelijk het voorwerk, de 

tekst van het hoofdwerk en het register beginnen, wordt gekozen voor de f. [A]2 recto en [A]4 

recto voor het voorwerk (posities a1 en a2), voor de bladzijden [B]1 recto en [E]4 recto voor 

het hoofdwerk (posities b1 en b2) en ten slotte voor de bladzijden [F]1 recto en [F]4 recto 

voor het nawerk (posities c1 en c2). 

Indien de tekst van het hoofdwerk en het register midden in een katern beginnen, dan worden 

enkel de bladzijden [A]2 recto en [F]4 recto gekozen die dan het hoofdwerk aanduiden 

(posities b1 en b2). 

• Als het voor de vingerafdruk te gebruiken derde woord van de onderste regel zonder spatie 

verbonden is met het vierde woord (bijvoorbeeld: l’hiver, qu’ils), dan wordt die combinatie als één 

woord beschouwd. Een leesteken na zo’n derde woord hoort niet bij dat woord en telt dus niet 

mee voor het bepalen van de vingerafdruk. Dat geldt voor elk leesteken, ook voor het 

afkortingspunt (bijvoorbeeld: Nov.). 

• Wordt een ongesigneerde hoofdtekst aangetroffen in combinatie met wel gesigneerd voor- of 

nawerk, dan gelden voor dit voor- en nawerk de normale regels. 

• Indien de bovenstaande regels niet uitvoerbaar zijn (bijvoorbeeld bij atlassen, plaatwerken, 

bladmuziek, tafels en tabellen), dan wordt na de jaar-en-formaat-code afgezien van de verdere 

vingerafdruk. 

7.4.5 Onbruikbare signaturen 

Als een signatuur niet bruikbaar is, dan wordt de volgende (voor de posities a1, b1 en c1) respectievelijk 

de vorige (voor de posities a2, b2 en c2) wel bruikbare signatuur in plaats van de onbruikbare signatuur 

genomen. 

Een signatuur is onbruikbaar: 

• als er geen tekst boven staat 

• als de laatste regel precies boven de katernsignatuur eindigt (eindigt de laatste regel voordat de 

katernsignatuur begint, dan wordt de tekst van de voorlaatste regel gebruikt) 

• als de onderkant van de katernsignatuur meer dan 25 mm ligt van de onderkant van de laatste 

bruikbare tekstregel 

• als de katernsignatuur onder een afbeelding, grafiek, tabel, lijn, notenbalk, kaart enz. valt, of onder 

het wit of de verticale lijn tussen twee kolommen 

• als de bedoelde symbolen in een niet-Latijns of niet-Grieks alfabet staan (Arabisch, Hebreeuws, 

Cyrillisch, …) 

Soms kan het nuttig of nodig zijn een onbruikbare katernsignatuur toch te gebruiken. In dat geval 

wordt dat aangegeven met een * (asterisk) voor de indicatoren (bijvoorbeeld *b1 A2 …). Dit kan het 

geval zijn als het de enige of de enige althans enigszins bruikbare signatuur is in de betreffende sectie 

van een boek met verder onbruikbare signaturen. Ook indien in het hele werk de signaturen door een 

lijn gescheiden zijn van een omkaderde tekst, wordt op deze manier een vingerafdruk genomen. 

96

97 



• Het stuk tekst dat boven de voorgeschreven signatuur valt, wordt genoteerd. Concreet betekent dit: 

de tekens die in hun geheel binnen de signatuur vallen. Tekens die er niet met honderd procent 

zekerheid binnen vallen worden verwaarloosd. 

• Valt een signatuur echter onder slechts een gedeelte van één teken of gedeelten van twee 

opeenvolgende tekens, dan gelden deze gedeelten als hele tekens. 

Voorbeelden 

M MA nu wel 

A A2 A 3 

Hier worden respectievelijk M, MA en $w opgenomen in de vingerafdruk. 

• Onder tekens wordt verstaan: typografische eenheden als letters, cijfers, leestekens, symbolen, enz. 

Een spatie geldt ongeacht de lengte ervan als één teken, en wordt weergegeven als $ (dollarteken). 

De tekens worden getranscribeerd volgens de algemeen geldende STCV-transcriptieregels. De ij 

wordt (ongeacht de taal of betekenis) als één dan wel twee tekens beschouwd, afhankelijk van de in 

het boek gebruikte typografie. 

• Bij de hoofdletter Q met een lange staart, die onder één of meer volgende letters doorloopt, wordt 

voor de vingerafdruk deze staart verwaarloosd. Als bijvoorbeeld bij de woorden ‘urbs. Quae est’ de 

staart van de Q doorloopt onder de letters ‘uae es’, dan geldt als tekst boven de signatuur: 

Qu indien de cirkel van de Q en de u boven de signatuur staan 

bs.$Q indien de letters bs. en de cirkel van de Q boven de signatuur staan 

ae$e indien de letters ae en de letter e boven de signatuur staan 

Dit alles ondanks het doorlopen van de staart van de Q. Bij vergelijkbare gevallen (civilité, swash 

letters, enz., waar een krul onder of boven eerdere of latere letters doorloopt) wordt naar analogie 

gehandeld. 

• De ligaturen Æ, æ, Œ, œ, & (steeds als ligatuur overgenomen) en ß (getranscribeerd als ‘ss’) worden 

behandeld als één teken. Alle andere ligaturen worden beschouwd als meerdere tekens. 

• Als een vingerafdruk van Griekse tekens kan worden vermeden door respectievelijk de volgende of 

de vorige signatuur te gebruiken, verdient dat de voorkeur. Daardoor worden problemen van 

transcriptie van ligaturen en accenten vermeden. 

• In de mate van het mogelijke worden andere alfabetten (Arabisch, Hebreeuws, Cyrillisch, …) 

getranscribeerd voor de vingerafdruk. Indien dit niet mogelijk blijkt, kan eveneens worden 

uitgeweken naar respectievelijk de volgende of de vorige signatuur. In het slechtste geval zal de 

vingerafdruk worden beperkt tot de jaar-en-formaat-code. 

• Teneinde interpretatieverschillen omtrent leestekens (vooral komma’s) te voorkomen, geldt als 

regel dat tussen een komma (e.d.) en het voorafgaande woord nooit een spatie wordt genoteerd en 

tussen de komma (e.d.) en het volgende woord altijd een spatie wordt genoteerd. 


Voor elk nieuw bibliografisch nummer (elke nieuwe vingerafdruk) of variant moet een nieuw 

bibliografisch nummerblok worden aangemaakt. Dat gebeurt door een cijfer in te vullen in het 

numerieke veld naast de vetjes gedrukte tekst ‘Bibliografische nummers’ en vervolgens op de knop te 

klikken ‘Extra nummerveld’. 

Men kan de volgorde van de verschillende blokken wijzigen door de nummers in het numerieke veld na 

het cursief gedrukte woord ‘Nummer’ aan te passen. Dit sorteerveld voor de blokken is niet te 

verwarren met het ‘eigenlijke’ nummerveld, dat hierna apart behandeld wordt. 

Indien het veld na het romein gedrukte woord ‘Nummer’ leeg blijft, wordt dat blok bij registratie van de 

beschrijving door het systeem verwijderd.


Het veld ‘Nummer’ 

In dit veld wordt de eigenlijke vingerafdruk ingevoerd volgens het protocol dat hierboven werd 

beschreven. Exotische symbolen worden door de browser niet altijd herkend, en moeten in de mate van 

het mogelijke vermeden worden. De meest gangbare vreemde tekens worden op een gestandaardiseerde 

manier door een ander teken weergegeven en in de catalografische opmerkingen verantwoord. Weinig 

voorkomende en moeilijk weer te geven symbolen kunnen door een arbitrair teken worden vervangen. 

Ook dan is een verantwoording in de catalografische opmerkingen op zijn plaats. 


In dit veld kan het type van het bibliografische nummer worden aangeduid door selectie met de muis. 

Voor de STCV komt echter slechts één type in aanmerking: ‘fingerprint’ of vingerafdruk. Dit type is in 

de invulsjabloon voor STCV-records standaard reeds ingevuld. 

Bronaanduiding 

In het gebruikelijke sjabloon voor STCV-records komen in dit blok geen andere velden voor. In de 

invulsjabloon voor oude drukken, dat niet erg verschilt van het STCV-sjabloon, kan een veld voor de 

bronaanduiding verschijnen. Indien dat verschijnt moet als bron ‘document’ worden aangeduid. 

Afbeelding: Invoer van de vingerafdruk in Brocade 

98

8 Noten 

Overzicht 






99 

8. Noten 


In de bibliografische beschrijving onderscheiden we drie types van noten. De redactietaal van de noten 

is het Engels. 

De bedoeling van de algemene noot (code ‘alg’) is om bij specifieke elementen van de bibliografische 

beschrijving meer toelichting te verschaffen. 

Inhoudelijk en vormelijk afzonderlijk gepresenteerde werken (bijvoorbeeld uitdrukkelijk vermeld op de 

titelpagina of met een afzonderlijke titelpagina binnenin een bibliografische eenheid) die bibliografisch 

echter deel uitmaken van een grotere bibliografische eenheid worden in een noot van het type ‘Met’ 

(code ‘wi’) vermeld. 

Literatuurverwijzingen ten slotte worden opgenomen in een noot van het type ‘Bibliografische 

referentie’ (code ‘br’) 


De algemene noot (code ‘alg’) kan bijkomende informatie of nadere toelichting geven bij elk onderdeel 

van de bibliografische beschrijving. Hieronder enkele specifieke voorbeelden. 

Titel 

No title page; incipit f. A1 recto: 'Het kleyn ghetydeken' 

Title on engraved title page (f. A2): Lvst-hof der carmeliten 

Title and imprint derived from printed covers 

Auteur 

Mystification; the real author is … 

Drukker 

Possibly printed by … 

Datering 

Date from approbation 

Collatie 

Some copies without gathering * (Privilegie) 

Some copies with different type in gathering E 

Correcties door de drukker 

1675 corrected from 1765 by pasting over 

Drukonderscheiding 

Some copies with portrait of the author on f. +2 recto, instead of list of 'Hooft-schepenen vanden 

Lande van VVaes' 

Dedicated by Thielmans to I.A.C., 14 August 1628 

Dedicated by Thielmans to Ioanna de Brvyn, 20 May 1628 

Aanwezigheid van bedrukte omslag 

Printed covers 

Voor meer voorbeelden raadplege men de afzonderlijke hoofdstukken.



In het algemeen worden drie types bibliografische eenheden onderscheiden. 

1 Bibliografisch onafhankelijke eenheden (monografieën) 

2 Semi-onafhankelijke onderdelen 

3 Afhankelijke onderdelen 

Over het algemeen mag men stellen dat de bibliografisch onafhankelijke publicaties slechts één werk 

bevatten. 

Bij semi-onafhankelijke onderdelen hangen twee of meer werken min of meer aan elkaar vast. In deze 

categorie treffen we ofwel de incorporates-structuur, ofwel de container-structuur aan. De onderdelen 

hebben wel een aparte signering, aparte paginering en een aparte titelpagina, maar ze worden (meestal) 

in het eerste deel aangekondigd. Uit die aankondiging, die verschillende vormen kan aannemen, blijkt de 

samenhang van de onderdelen. De mogelijke relaties tussen zulke onderdelen komen in het hoofdstuk 9 

ter sprake. 

Men spreekt van afhankelijke onderdelen wanneer bij een werk nog andere werken zijn gevoegd, zonder 

dat er aanwijzingen zijn dat er een aparte drukgang voor de andere delen heeft plaatsgevonden. De 

doorlopende paginering en signering wijzen op het secundaire karakter van de bijgevoegde teksten. 

Zulke werken kunnen op de titelpagina aangekondigd zijn, en worden in de publicatie soms door een 

aparte titelpagina voorafgegaan. Indien de teksten voldoende relevant zijn om ze te vermelden, kan dat 

in een noot van het type ‘wi’, afkorting voor ‘with’ (Nederlandse verwoording: ‘Met’). 

De gegevens in noten van het type ‘wi’ worden indien mogelijk ontleend aan de titelpagina van het 

afhankelijke onderdeel. Bij het ontbreken van een dergelijke titelpagina, wordt er gekozen voor de meest 

volledige informatie: ofwel de gegevens op de titelpagina van het gehele werk, die naar dit onderdeel 

verwijzen, ofwel de gegevens aan het begin van de tekst van het onderdeel. Voor de transcriptie van de 

titel en de auteur(s) worden de gewone regels toegepast. Indien het variante trefwoord van de auteur 

nadere identificatie vereist, kan die tussen vierkante haken worden gegeven. Gegevens over secundaire 

auteurs moeten niet noodzakelijk worden opgenomen. Indien dat voldoende relevant is, komt die 

informatie na de titel, voorafgegaan door een redactionele formulering in het Engels. De aanduiding van 

de plaats van het onderdeel in het gehele werk komt steeds tussen ronde haken aan het einde van de 

noot. 

Voorbeelden: 


Petrus Dierkens, Tractaet vande vernietingh, ende verloogheningh sijns selfs (f. F8 recto 

– I12 recto) 


Raymundus Lumbier [= Ramón Lumbier O.Carm], Het leven van [...] suster Seraphina, 

Andrea Bonastre, translated by Jacobus a Passione Domini [O.Carm.] (f. E3 recto – H1 

verso) 

Vorbeeld (fictief): afhankelijk onderdeel in een meerdelig werk 


P. Abrahamus, Het belegh op den Christelijcken boterham (volume 3, f. P8 recto – V12 

recto) 

Indien het impressum op de titelpagina van een afhankelijk onderdeel afwijkende informatie bevat, dan 

wordt dit aangegeven in een algemene noot. 

Voorbeeld 

Algemene noot 

Title page volume 3, f. P8 recto: 1601 

100


101 

8. Noten 

In de mate van het mogelijke worden verwijzingen naar bestaande bibliografieën of andere literatuur 

opgenomen in een noot van het type ‘Bibliografische referentie’. Het is niet de bedoeling hierbij 

exhaustief te werk te gaan. Indien er in de beschrijving gegevens uit externe bronnen worden ontleend, 

dienen die bronnen uiteraard wel expliciet te worden vermeld. Indien in voor de hand liggende 

bibliografieën geen referentie wordt aangetroffen, wordt dit niet in een noot vermeld. Deze informatie 

kan wel in de catalografische opmerkingen worden opgenomen, zodat deze informatie voor de STCVbibliografen 

wordt bewaard. 

Ten behoeve van de STCV is er een lijst van bibliografische referenties in gecodeerde vorm opgenomen 

als taalonafhankelijke codes in Brocade . Deze codes hebben tot doel een consistente 

invoer te garanderen en de invoer te vereenvoudigen. In de presentatie naar de gebruiker worden de 

codes omgezet naar de afgekorte ‘standard citation’ vorm. De lijst van bibliografische codes kan, indien 

nodig en na onderling overleg, nog worden aangevuld. Het is echter niet de bedoeling voor elke 

mogelijke referentie een code aan te maken. Indien het gaat om een éénmalige referentie, zal de 

bibliograaf zelf een afgekorte referentie noteren in de noot, volgens de regels van de ‘Standard Citation 

Forms’ van de Library of Congress. 

Na de eigenlijke referentie (al dan niet in gecodeerde vorm) worden, na een spatie, details over deel, 

pagina, kolom, nummer enz. gegeven. Daarbij gaat de voorkeur uit naar de meest logische nummering, 

die zo eenduidig mogelijk naar de bewuste referentie verwijst. Zo volstaat het bij een meerdelig werk 

met een doorlopend genummerde bibliografie om het nummer op te geven. De aanduidingen van deel, 

pagina, kolom en nummer worden in principe enkel door een cijfer aangeduid, dus zonder afkortingen 

als ‘v.’ of ‘vol.’, ‘p.’, ‘kol.’, ‘nr.’. De deelaanduiding komt steeds in Romeinse cijfers (kapitalen), ongeacht 

de deelaanduiding in het werk zelf. Pagina, kolom of nummer worden in principe in Arabische cijfers 

aangeduid, tenzij het gebruik in het werk zelf daarvan afwijkt. Indien er meerdere elementen in 

Arabische cijfers dienen te worden vermeld (bijvoorbeeld pagina en nummer, of kolom en nummer), 

dan wordt bij het laatste element toch de afkorting (meestal dus ‘nr.’) toegevoegd. Indien het nummer 

samengesteld is uit letters en cijfers, wordt dit overgenomen zoals in de publicatie (bijvoorbeeld letter en 

cijfer gescheiden door een spatie, een koppelteken of een punt ertussen). 

Voorbeelden 

Bibliografische noot 

13519 

Resultaat op het scherm 

Bib. catholica Neerlandica impressa 13519 

Enkel het nummer volstaat, want de nummering loop door over de delen heen: 


956 


Vanderhaeghen, F. Bib. gantoise 956 

De nummering begint opnieuw voor elke auteur, vandaar dat zowel het deel, de kolom als het nummer 

zijn aangegeven: 


VII, 1316-1317, nr. 24 


Backer-Sommervogel [S.J.] VII, 1316-1317, nr. 24 

Nummer van de onderverdelingen, niet de paginering: 


 


Delecourt, J.V. Anonymes et pseudonymes 255


De nummering in de Bibliotheca Belgica is niet altijd logisch en doorlopend, vandaar de keuze om te 

verwijzen naar zowel het deel en de pagina als naar het gecodeerde nummer: 


V, 783, V 303 


Bib. Belgica (1964-1970 éd.) V, 783, V 303 


Voor elke nieuwe noot moet een nieuw nootblok worden aangemaakt. Dat gebeurt door een cijfer in te 

vullen in het numerieke veld naast de vetjes gedrukte tekst ‘Annotatie(s)’ en vervolgens op de knop 

‘Extra nootveld’ te klikken. 

Men kan de volgorde van de verschillende blokken wijzigen door de nummers in het numerieke veld na 

het cursief gedrukte woord ‘Noot’ aan te passen. Dit sorteerveld voor de blokken is niet te verwarren 

met het ‘eigenlijke’ nootveld, dat hierna apart behandeld wordt. 

Indien het veld na het Romein gedrukte woord ‘Noot’ leeg blijft, wordt dat ongebruikte blok bij 

registratie van de beschrijving door het systeem verwijderd. 

Het veld ‘Noot’ 

In dit vrije tekstveld wordt de eigenlijke noot ingevoerd op de wijze die hierboven werd beschreven. 

Een bibliografische verwijzing moet steeds tussen scherpe haken staan, gevolgd door een spatie. In de 

presentatie zet het systeem de code om naar een korte titelverwijzing. 


In dit veld kan het type noot worden bepaald. Men kan de beschikbare types opzoeken door op de 

knop ‘Zoek’ te klikken. Het veldje rechts van deze knop bevat de ‘favorieten’, dit zijn de laatst 

geselecteerde types die de bibliograaf heeft gebruikt.Voor de STCV komen slechts drie types in 

aanmerking: ‘alg’, ‘br’ en ‘wi’. Bij de aanmaak van een nieuw nootveld wordt het type ‘br’ standaard door 

het systeem aangeboden. 

Het veld ‘Taal’ 

In het veld taal is standaard de waarde ‘Universele taal’ aangegeven. Alle noten die door de STCV 

worden gegenereerd moeten deze taalaanduiding dragen. In principe moet het veld nooit worden 

gewijzigd. 

Afbeelding: Invoer van noten in Brocade 

102

9 Relaties met andere beschrijvingen 

Overzicht 

9.1 Doel 





103 

9. Relaties 

9.1 Doel 

In de STCV kunnen relaties worden gelegd tussen afzonderlijke beschrijvingen van verschillende 

bibliografische eenheden . De bedoeling is om aan te geven dat er 

een duidelijk bibliografisch verband is tussen de verschillende beschrijvingen. 

In de STCV onderscheiden we drie types van relaties: ‘incorporates’, ‘contains’ en ‘includes’. De eerste twee 

types zijn effectief relaties tussen afzonderlijke beschrijvingen van verschillende bibliografische eenheden. 

Het derde type wordt enkel in een specifiek geval gebruikt. 


De ‘Incorporates/Part of’-relatie (code: ‘incorp’, resp. ‘partofi’) wordt gelegd tussen de beschrijving van een 

hoofdwerk en de beschrijvingen van semi-onafhankelijke onderdelen die aan het hoofdwerk zijn 

toegevoegd. Daarbij moeten de semi-onafhankelijke onderdelen wel degelijk aparte bibliografische 

eenheden zijn. In de beschrijving van het hoofdwerk (de moederbeschrijving) worden in de collatie 

(paginering én katernopbouw) en de vingerafdruk de gegevens van alle onderdelen reeds opgenomen . 


Indien er alleen een verzameltitel (met eventueel voorwerk) is, onmiddellijk gevolgd door onderdelen met 

eigen titels enz., dan wordt er een verzamelbeschrijving gemaakt voor het geheel en de onderdelen worden 

apart beschreven. Tussen de moederbeschrijving en alle deelbeschrijvingen wordt dan een relatie gelegd van 

het type ‘Contains/Part of’ (code: ‘cont’, resp. ‘partofc’). 


Het derde type relatie wordt enkel gebruikt wanneer verschillende werken van meer dan één auteur in één 

uitgave zijn verenigd, en waarbij titels (en auteur(s)) gelijkwaardig op de titelpagina zijn gepresenteerd. In 

dat geval wordt enkel de eerste titel in het titelveld van de beschrijving opgenomen. De andere titels worden 

elk afzonderlijk opgenomen in een nieuwe, ‘afgeslankte’ beschrijving, die enkel een titel en de bijhorende 

auteur(s) bevat. De rest van de bibliografische informatie (katernopbouw, paginering, vingerafdruk, enz.) 

komt enkel in de moederbeschrijving terecht. Daarna wordt er telkens een relatie gelegd van het type 

‘Includes/Included in’ (code: ‘incl’, resp. ‘inclin’) tussen de volledige beschrijving en de ‘afgeslankte’ 

beschrijving(en). Het bijzondere aan deze relatie is dat er in feite voor één bibliografische eenheid twee of 

meer afzonderlijke beschrijvingen worden gemaakt. 


Een relatie moet enkel gelegd worden in één richting, van hoofdwerk of moederbeschrijving naar onderdeel 

of andersom. Brocade maakt automatisch de relatie in de andere richting. 

Schema 

Relatie in Relatie in Commentaar 

beschrijving 1 beschrijving 2 

incorp partofi 2 is een semi-onafh. onderdeel van 1, type ‘incorporates’ 

contains partofc 2 is een semi-onafh. onderdeel van 1, type ‘contains’ 

incl inclin 1 bevat een gelijkwaardig gepresenteerd onderdeel 2


Om een relatie met een andere beschrijving aan te maken selecteert men in het blok ‘Relaties met andere 

beschrijvingen’ een type relatie. Vervolgens zoekt men de beschrijving op waarmee de relatie moet worden 

gelegd. Zo nodig kan de relatie een volgnummer krijgen. Na registratie van de gegevens ontstaat een 

hyperlink met de gerelateerde beschrijving en verschijnt een nieuw relatieblok onder het reeds ingevulde 

blok. 


In dit veld kan het type relatie worden bepaald. Men kan de beschikbare types opzoeken door op de knop 

‘Zoek’ te klikken. Het veldje rechts van deze knop bevat de ‘favorieten’, dit zijn de laatst geselecteerde types 

die de bibliograaf heeft gebruikt. Voor de STCV komen slechts zes types in aanmerking: ‘incorp’, ‘partofi’, 

‘contains’, ‘partofc’, ‘incl’ en ‘inclin’. 

Het veld ‘Beschrijving’ 

In dit tekstveld moet het ID-nummer (‘c:lvd:nummer’) van de beschrijving worden ingevuld waarmee de 

relatie moet worden gelegd. Men kan (het nummer van) deze beschrijving opzoeken door op de ‘Zoek’knop 

te klikken, ofwel door de beschrijving uit het lijstje met favorieten te plukken (veld rechts van de 

‘Zoek’-knop). 

Het veld ‘Volgnummer’ 

In dit vrije tekstveld kan de bibliograaf een volgnummer invullen. Ook nummers als ‘5 bis’ kunnen worden 

ingevoerd. Het systeem sorteert de verschillende beschrijvingen die aan de bewuste record gerelateerd zijn 

op alfanumerieke wijze op dit nummer. Dit veld mag ook leeg blijven. 

Afbeelding: Invoer van een relatie met een andere beschrijving 

Afbeelding: Resultaat na registratie van een relatie met een beschrijving 

104

10 Onderwerpsgegevens 

Overzicht 

10.1 Doel 



105 

10. Onderwerpsgegevens 

10.1 Doel 

In navolging van de STCN worden de beschrijvingen in de STCV naar inhoud en vorm ontsloten. 

Daarvoor is binnen de STCN voor beide types ontsluiting een exhaustieve lijst uitgewerkt, die vrijwel 

integraal door de STCV is overgenomen. Het Pica-nummer, dat uit negen cijfers bestaat, is binnen 

Brocade vervangen door een code die uit een letter en drie cijfers bestaat. De systematiek die in de 

codering is aangebracht, wordt verder toegelicht in bijlage 6. 

De lijst van inhoudelijke descriptoren is gebaseerd op de Nederlandse Basisclassificatie. Dat verklaart 

een aantal soms anachronistisch aandoende termen die in de lijst opduiken. 

De descriptoren zijn niet bedoeld om de beschrijving in al zijn nuances te ontsluiten, maar enkel om een 

algemeen idee te geven over de algemene inhoud en de formele kenmerken van de beschreven werken. 

Bij beschrijvingen met meerdere lidmaatschappen (collecties CB, RG en gedeeltelijk ook SBA) zijn soms 

ook nog andere inhoudsontsluitingen toegevoegd. Deze behoren tot de verantwoordelijkheid van de 

genoemde instellingen. Mogelijke problemen op dat vlak kunnen worden opgevangen doordat de 

technische structuur van de STCV-codes door het systeem gemakkelijk te herkennen zijn. 


10.2.1 Inhoudelijke descriptoren 

In het algemeen is de optiek van waaruit een werk geschreven is, minder belangrijk dan de eigenlijke 

inhoud van het werk. Hieronder worden een aantal inhoudelijke descriptoren nader toegelicht. De 

volledige lijst is te vinden in bijlage 6. 

Algemene werken (d001) 

Verzamelwerken over uiteenlopende gebieden, zelfs van één auteur, en algemene brievenverzamelingen 

krijgen de code d001 Algemene werken. Briefverzamelingen over één onderwerp krijgen deze code niet, 

maar wel de code van het onderwerp waarover de brieven handelen. 

Boek- en bibliotheekwezen, schrift (d004) 

Ook boekveilingcatalogi krijgen de code d004. 

Kerkelijke praktijk (d012) 

Deze categorie wordt enkel toegekend aan werken die strikt betrekking hebben op wat de kerk met de 

leer doet, zowel organisatorisch (kerkbestuur, kerkelijke ambten, kerkrecht) als inhoudelijk (liturgie, 

preken, catechismussen). Een gebedenboek valt met andere woorden onder de categorie d011, tenzij er 

duidelijk uit blijkt dat het tijdens kerkdiensten werd gebruikt. Dan krijgt het de code d012. 

Geschiedenis (d014 tot en met d030) 

Historiewerken, zoals bijvoorbeeld van Tacitus of bijvoorbeeld de Rijmkroniek van Melis Stoke, vallen 

onder geschiedenis, en niet onder Letterkunde (code d031-d043). 

Gedichten, preken, redes etc. over historische gebeurtenissen krijgen ook een code voor geschiedenis 

(zo specifiek mogelijk). 

Bruiloftzangen, lofdichten bij een promotie, grafretoriek en dergelijke gelegenheidsgeschriften worden 

eveneens bij geschiedenis ingedeeld (zo specifiek mogelijk). Ze krijgen geen code voor Letterkunde/ 

Taal- en literatuurwetenschap. Aan deze werken wordt ook de code d909 Gelegenheidsgeschriften 

toegekend, en desgevallend ook voor Poëzie (d917). 

Lofdichten op vorstelijke personen en andere openbare hoogwaardigheidsbekleders worden ook bij 

Geschiedenis ondergebracht, en niet bij Letterkunde/ Taal- en literatuurwetenschap.


Geschiedenis algemeen d014 

Munt- en penningkunde en geslacht- en wapenkunde vallen onder d014 Geschiedenis algemeen. 

Geschiedenis: Nederland, de Nederlanden (d017) 

De landen of gebieden in de descriptoren geschiedenis en taal- en literatuurwetenschap, slaan op de 

huidige nationale staten en gebiedsindelingen. De term “de Nederlanden” is enigszins verwarrend, deze 

term slaat enkel op het grondgebied van het huidige Nederland. 

Taal- en Literatuurwetenschap (d031 tot en met d043) 

Deze categorie sluit andere classificaties uit. Indien men bijvoorbeeld de descriptor d035 Nederlands 

toekent, dan sluit men de algemenere descriptoren d031 Taal- en literatuurwetenschap en d032 Talen 

algemeen automatisch uit. 

Historiewerken krijgen wel de code voor geschiedenis, maar niet de code voor Letterkunde/Taal- en 

literatuurwetenschap, al is het betrokken werk bijvoorbeeld volledig in rijmvorm gesteld. In dat laatste 

geval krijgt het werk wel de descriptor voor Poëzie (d917). 

Bruiloftzangen, lofdichten bij een promotie, grafretoriek en dergelijke gelegenheidsgeschriften worden 

bij geschiedenis ingedeeld, en niet bij Taal- en literatuurwetenschap. 

Hetzelfde geldt voor lofdichten op vorstelijke personen en andere openbare 

hoogwaardigheidsbekleders. 

Diergeneeskunde (d056) en Landbouwwetenschappen (d057) 

Werken over veeteelt vallen onder d057 Landbouwwetenschappen. Wanneer bijvoorbeeld het aspect 

verzorging van dieren primeert, dan krijgt het werk de descriptor d056 Diergeneeskunde. 

Landbouwwetenschappen (d057) 

Werken over tuinbouw, groente- en fruitteelt krijgen de code d057 Landbouwwetenschappen. 

Tuinaanleg in de zin van tuinarchitectuur krijgt echter de code d045 Afzonderlijke kunsten. Tips voor 

de kleinschalige, eigen moestuin vallen onder d058 Huishoudkunde. 

Onderwijs (d072) 

Elementaire schoolboeken, alfabetten, rekenboekjes, Latijnse grammatica’s en dergelijke krijgen de code 

d072 Onderwijs. Schooledities van Klassieke auteurs echter niet. 

Recht (d075) 

Officiële publicaties van vonnissen krijgen de code d075 Recht, en daarnaast de vormdescriptor d922 

Tijdsgeschriften. Ook notariële akten vallen onder de categorie d075 Recht. 

Bestuurskunde (d076) 

Overheidspublicaties die over regelgeving en verdragen handelen, krijgen de code d076. Diplomatieke 

stukken, brieven, rapporten en dergelijke overheidspublicaties krijgen echter een code voor geschiedenis 

(d014-d030). 

10.2.2 Vormdescriptoren 

Voor de toekenning van een vormdescriptor telt alleen de vorm van de hoofdtekst mee. Gedichten die 

in het voorwerk voorkomen leiden daarom niet tot de toekenning van de code d917 Poëzie. Anderzijds 

is kwaliteit geen criterium: ook dichtbundels van bedenkelijke kwaliteit krijgen de code d917 Poëzie. 

Almanakken en prognosticaties (d902) 

Niet elk boek met ‘almanak’ in de titel is daarom een almanak in strikte zin. Toch krijgen alle werken die 

daarvoor willen doorgaan deze code. Maar enkel de echte almanakken, die jaarlijks verschijnen, wordt 

ook de code d001 Algemene werken toegekend. Voor de ‘onechte’ almanakken wordt naar het 

eigenlijke onderwerp gekeken voor een verdere inhoudelijke specificatie. 

Biografieën (d904) 

Indien de formele descriptor d904 biografieën wordt toegekend, dan wordt daarmee ook een 

inhoudelijke descriptor d014-d030 Geschiedenis (betrokken land) verbonden. 

Voorbeeld 

Een zeventiende-eeuwse biografie over de heilige Jan Berchmans krijgt naast d010 

Kerkgeschiedenis en dogmageschiedenis, d904 Biografieën, d018 Geschiedenis België en 

Luxemburg 

106

107 

10. Onderwerpsgegevens 

Emblematabundels (d907) 

Alle emblematabundels krijgen ook de inhoudelijke descriptor voor Beeldende kunsten (d045), en de 

vormdescriptor d917 Poëzie. 

Gebedenboeken (d908) 

Publicaties die vrijwel geheel uit gebeden bestaan krijgen de code 908 voor gebedenboeken. Ook 

wanneer de publicatie slechts enkele pagina’s telt, wordt deze regel toegepast. 

Liedboeken (d912) 

De descriptor d912 Liedboeken wordt alleen aan een werk toegekend indien de erin opgenomen 

liederen ook een wijsaanduiding hebben. Indien een wijsaanduiding ontbreekt, vervalt deze descriptor, 

behalve bij psalmen. Psalmen en psalmbewerkingen krijgen met andere woorden in elk geval de 

descriptor voor liedboeken. 

Plaatwerken (d916) 

Werken die uitgegeven werden voor de illustraties, krijgen de code d916. Atlassen echter niet. 

Poëzie (d917) 

De formele descriptor poëzie (‘alles in versvorm’) wordt toegekend wanneer een substantieel deel van 

de publicatie in versvorm is, al of niet rijmend (in tegenstelling tot rijmvorm). Dit is geen genreaanduiding. 

De betrokken tekst moet niet per se als literaire vorm (poëzie, lied etc.) gepresenteerd zijn. 

Voorbeeld 

Den crvys-wech Christi. [...] Elcke plaetse met eene meditatie, ende een deuoot ghebedt. Een 

zeventiende-eeuws gebedenboekje waarin talrijke op rijm gestelde gebeden staan, krijgt d011 

christelijke leer, d908 gebedenboek, d917 poëzie 

Emblematabundels krijgen naast de inhoudelijke descriptor d045 Afzonderlijke kunsten: beeldende 

kunsten ook in elk geval de vormdescriptor d917 Poëzie. 

Toneelstukken die in versvorm gesteld zijn krijgen de code d917, naast de inhoudelijke descriptor d046. 

Tijdsgeschriften (d922) 

Officiële publicaties van gerechtelijke uitspraken, vonnissen, beschrijvingen van misdaden, rechtszaken 

en executies krijgen in elk geval de code d922 Tijdsgeschriften. 

Rekesten aan een overheidsinstantie die begeleid worden door een reactie van een overheidsinstantie 

krijgen enerzijds de ontsluiting van het rekest (bijvoorbeeld d018 Geschiedenis België en Luxemburg en 

d922 Tijdsgeschrift) en anderzijds de ontsluiting van de overheidspublicatie. 


Men geeft zoveel descriptoren aan als nodig. Daarbij wordt rekening gehouden met de algemene opzet 

van het drukwerk. 

De inhoudelijke descriptoren en vormdescriptoren worden met behulp van hun codes in het veld van 

de inhoudsontsluiting ingevoerd. Meerdere kenmerken kunnen in een keer worden toegevoegd. Men 

moet er dan op letten dat elk kenmerk door een puntkomma van de het volgende gescheiden wordt, of 

op een nieuwe regel van het veld wordt ingevoerd.

11 Typografische kenmerken 

Overzicht 

11.1 Doel 





109 

11. Typografische kenmerken 

11.1 Doel 

Met behulp van de typografische kenmerken wordt een zo volledig mogelijk beeld geschetst van de 

technieken en uiterlijke kenmerken die bij het drukken van een werk zijn gebruikt. Het is de bedoeling 

dat elk afzonderlijk (typo)grafisch element in de beschrijving wordt vermeld zodat een gebruiker 

moeiteloos het voorkomen van een gegraveerde titelpagina, het gebruik van het cursief in de tekst of 

drukkersmerken in drukwerken kan opsporen. 


Voor de opname van typografische kenmerken is het Noord-Nederlandse model overgenomen, met 

behoud van de vermenging van strikt formele, grafische categorieën en inhoudelijke elementen. Naast 

strikt formele kenmerken die de aanwezigheid van illustraties, van drukkersmerken, lettertypes en het 

gebruik van kleur in de typografie betreffen, bevat de lijst ook inhoudelijke kenmerken: bevat het werk 

boekenlijsten, wordt de prijs vermeld en is er een lijst van intekenaren aanwezig? Maar ook in de 

opsomming van formele kenmerken spelen inhoudelijke aspecten mee: zo wordt een onderscheid 

gemaakt tussen illustraties in het voorwerk en het eigenlijke werk, binnen en buiten collatie. Voor de 

afbakening van wat nu precies binnen het voorwerk en binnen de collatie valt en daarbuiten kunnen 

geen waterdichte regels worden geformuleerd. 

Aan de exhaustieve lijst kenmerken zijn door de STCV nog een paar sub-categorieën toegevoegd: het 

wapenschild op de titelpagina/in het voorwerk, het auteursportret op de titelpagina/in het voorwerk, 

het wapenschild buiten collatie (behalve in het voorwerk), de kaart op de titelpagina/in het voorwerk of 

buiten collatie (behalve in het voorwerk), en deze laatste twee elementen binnen collatie (behalve in het 

voorwerk), en tenslotte nog een code voor het gebruik van meerdere kleuren elders in het werk. 


Men geeft zoveel kenmerken aan als nodig. Daarbij wordt rekening gehouden met de algemene opzet 

van het drukwerk. 

De typografische kenmerken worden met behulp van hun codes in het veld van de inhoudsontsluiting 

ingevoerd. Meerdere kenmerken kunnen in een keer worden toegevoegd. Men moet er dan op letten dat 

elk kenmerk door een puntkomma van de het volgende gescheiden wordt, of op een nieuwe regel van 

het veld wordt ingevoerd. 

Afbeelding: Invoer van inhoudelijke descriptoren, vormdescriptoren en typografische kenmerken


Afbeelding: Resultaat na registratie van de beschrijving 

110


Een aantal begrippen en kenmerken worden hier nader toegelicht. 

111 


In het voorwerk, binnen collatie en buiten collatie 

Het is niet altijd duidelijk waar het voorwerk precies eindigt. In de eerste plaats spelen daar puur 

formele elementen in mee, zoals de signering. Vaak is het voorwerk niet of anders gesigneerd, wat dan 

in de collatieformule weerspiegeld wordt. Soms is een katern aan het begin van een werk dubbel 

gesigneerd. De verandering van signering houdt dan vaak verband met de overgang van het inhoudelijke 

voorwerk naar het hoofdwerk. Afbeeldingen voor die overgang worden dan beschouwd als horend bij 

het voorwerk, afbeeldingen na die overgang als deel uitmakend van het hoofdwerk. 

Slechts een twee soorten gravures kunnen worden beschouwd als behorend tot de collatie, ook al zijn ze 

op apparte bladen toegevoegd: de gegraveerde titelpagina en de frontispice (een voor het gehele werk 

kenmerkende afbeelding waarop noch een impressum noch een titel voorkomt). 

Illustraties op de titelpagina/in het voorwerk (t010, t011, t012, t013) 

Onder een illustratie, bijvoorbeeld op de titelpagina, wordt een afbeelding verstaan die niet louter 

willekeurig is gebruikt. Een alledaags ornament (bv. een bloementuil) om de titelpagina te verfraaien 

wordt niet als illustratie beschouwd. Een veel voorkomende afbeelding die echter wel een aspect van het 

werk weergeeft (bv. een stilistische weergave van een postkoets bij een reisverhaal), wordt wel als een 

illustratie beschouwd. Een vignet, dat niet met het drukkersmerk mag worden verward, wordt niet als 

illustratie beschouwd wanneer het louter als ornament is gebruikt en er geen inhoudelijke band is met 

het werk. 

Zowel illustraties op de typografische, de gegraveerde titelpagina, als de boekomslag krijgen de code 

t010. Ook elke illustratie die het werk als geheel typeert (zoals een frontispice), een wapenschild, een 

kaart of een auteursportret dat tot het voorwerk behoort, of eraan is toegevoegd, krijgt de code t010, 

t011 of t012. Regelmatig zijn deze laatste categorieën van illustraties op aparte bladen aan het voorwerk 

toegevoegd, en zijn ze daarom niet in de collatieformule vertegenwoordigd. Dat belet echter niet dat de 

code t010, t011 of t012 wordt toegekend. 

Illustraties die niet tot het voorwerk behoren (t020, t021, t023, t030, t031, t033) 

In de illustraties die niet tot het voorwerk behoren, maakt men een onderscheid tussen de illustraties die 

wel tot de collatie en de illustraties die niet tot de collatie behoren. Tenzij het om goed afgelijnde 

categorieën van aaneensluitende reeksen afbeeldingen gaat die bij welbepaalde passages horen, worden 

alle illustraties op ongesigneerde, toegevoegde bladen uit de collatie geweerd. 

Boekenlijsten van drukkers en boekverkopers (t050, t060) 

Indien een werk een boekenlijst van een drukker of een boekverkoper bevat, dan wordt de code t050 

resp. t060 toegekend. Ook indien het hele werk uit een lijst van een drukker of boekverkoper bestaat, 

zoals bij bv. veilingscatalogi, worden deze codes toegekend. 

De boekenlijst van de drukker kan als een fondslijst worden beschouwd. De uitgever heeft de boeken 

gedrukt of heeft het kopij-recht van de boeken en biedt ze in grote getale te koop aan. 

De boekenlijst van de boekverkoper kan als een assortimentslijst worden beschouwd. De exemplaren 

uit de lijst zijn in een bepaalde boekenwinkel te koop. 

Boekenlijst: diversen (t070) 

Onder de diversen vallen bijvoorbeeld advertenties, zoals aankondigingen van boeken in een tekst. 

Drukkersmerk (t080) 

Drukkersmerken op de titelpagina, achteraan of elders in het werk krijgen de code t080. Omdat er nog 

geen overzicht bestaat van de Zuid-Nederlandse drukkersmerken van de zeventiende eeuw, is het niet 

altijd meteen duidelijk of een afbeelding op de titelpagina als drukkersmerk moet worden beschouwd of 

niet. Bij twijfel wordt de code toch toegekend. In de werkaantekeningen kan deze twijfel worden 

uitgedrukt. Drukkersmerken die op een minder verwachte plaats in het werk staan, worden in de 

catalografische opmerkingen gelokaliseerd, bijvoorbeeld ‘t080 op f. F5 recto’. 

Vignetten van bepaalde organisaties en groeperingen (bijvoorbeeld IHS voor de jezuïeten), of vignetten 

met een louter verfraaiend karakter krijgen de code t080 niet.


Lettertypes (t090 tot en met t190) 

Een code voor een lettertype wordt slechts toegekend wanneer het overgrote deel van de tekst in dat 

lettertype is gezet. Een uitzondering hierop vormt de code t120 voor het lettertype civilité, en de code 

t170 voor muzieknotatie. 

Wanneer een substantieel onderdeel van een werk in romein is gezet, en een duidelijk afgebakend ander 

onderdeel in cursief (bv. een Latijnse tekst enerzijds en zijn vertaling anderzijds, een tekst enerzijds en 

de commentaar daarop anderzijds, een prozagedeelte enerzijds en gedichten anderzijds, het hoofdwerk 

enerzijds en een groot aantal drempeldichten anderzijds enz.), dan worden beide kenmerken toegekend. 

M.m. voor andere combinaties van lettertypes. 

Wanneer een werk geheel uit een gotische letter is gezet, en op de titelpagina een aantal woorden in 

romein staan, dan wordt naar de intentie van het werk in zijn geheel gekeken, en alleen het kenmerk 

voor de gotische letter gegeven. M.m. voor soortgelijke gevallen. 

Wanneer een werk geheel uit een gotische letter is gezet, maar bijvoorbeeld het privilege in romein staat, 

dan wordt alleen het kenmerk voor de gotische letter gegeven. Het privilege kan niet gelden als een 

onderdeel van de eigenlijke bedoelde tekst: het drukwerk is niet om het privilege vervaardigd maar om 

de eigenlijke tekst. Dat het privilegie uit romeinse letters is gezet wordt verwaarloosd. M.m. voor 

soortgelijke gevallen. 

Titelpagina gegraveerd (t200) 

Er is slechts sprake van een gegraveerde titelpagina indien de hele pagina gegraveerd is. Een gegraveerde 

titelpagina bevat minstens een titel of een impressum. Wanneer beide elementen ontbreken kan 

hoogstens sprake zijn van een frontispice. Een gegraveerde titelpagina bestaat meestal uit gegraveerde 

tekst en figuratieve elementen. In dat geval wordt zowel de code t200 als de code t010 (voor illustraties 

op titelpagina) toegekend, mogelijk ook de code t011 (voor een wapenschild), de code t012 (voor een 

auteursportret) of de code t013 (voor een kaart). In een zeldzaam geval komt het voor dat de 

gegraveerde titelpagina louter uit gegraveerde tekst bestaat. Dan wordt enkel de code t200 toegekend. 

Titelpagina typografisch (t210) 

Indien een titelpagina typografie bevat, dan is er sprake van een typografische titelpagina, ook al wordt 

de grootste ruimte op de pagina door een gravure of een houtsnede ingenomen. Bevat de typografische 

titelpagina naast typografische tekst ook gegraveerde tekst of een illustratie (gravure of houtsnede), dan 

wordt ook de code t010 (illustraties), t011 (wapenschild), t012 (auteursportret) of t013 (kaart) 

toegekend. 

Geen titelpagina (t220) 

De code t220 wordt in twee gevallen toegekend. Wanneer een werk zonder titelpagina is gepubliceerd 

dan heeft de code t220 een permanente status. Wanneer bij de beschreven exemplaren van een werk 

echter een titelpagina ontbreekt, maar die er vermoedelijk wel geweest is, dan wordt de code t220 

toegekend tot op het ogenblik dat een vollediger exemplaar wordt aangetroffen. 

Titelpagina in meerdere kleuren (t230) 

Indien op de titelpagina gebruik is gemaakt van meerdere kleuren (meestal rood en zwart), dan wordt de 

code t230 toegekend. Is een titelpagina echter volledig in het rood gedrukt, dan niet. In dat geval kan 

dat feit eventueel in een annotatie een plaats vinden. Eventueel gebruik van meerdere kleuren elders in 

het werk wordt aangeduid met de code t231. 

Gebruik van meerdere kleuren elders in het werk (t231) 

Indien in min of meer grote onderdelen van een werk (bv. in een uitgebreide inhoudstafel, bij de 

aanvang van elk hoofdstuk), op een systematische manier gebruik is gemaakt van meerdere kleuren 

(meestal rood en zwart), dan wordt de code t231 toegekend. Eventueel gebruik van meerdere kleuren 

op de titelpagina wordt aangeduid met de code t230. 

112


Brocade verwoording voor de gebruiker 

illustraties 

113 


t010 ⎧ illustraties op de titelpagina / in het voorwerk 

t011 in het voorwerk ⎨ wapenschild op de titelpagina / in het voorwerk 

t012 ⎪ auteursportret op de titelpagina / in het voorwerk 

t013 ⎩ kaart op de titelpagina / in het voorwerk 

buiten het voorwerk 

t020 ⎧ illustraties buiten collatie (behalve in het voorwerk) 

t021 buiten collatie ⎨ wapenschild (buiten collatie, behalve in het voorwerk) 

t023 ⎩ kaart (buiten collatie, behalve in het voorwerk) 

t030 ⎧ andere illustraties (behalve in het voorwerk) 

t031 binnen collatie ⎨ wapenschild (behalve in het voorwerk) 

t033 ⎩ kaart (behalve in het voorwerk) 

boekenlijsten 

t040 boekenlijst van auteur 

t050 boekenlijst van drukker 

t060 boekenlijst van boekverkoper 

t070 boekenlijst: diversen 

drukkersmerk 

t080 drukkersmerk 

lettertypes 

t090 lettertype romein 

t100 lettertype gotisch 

t110 lettertype cursief 

t120 lettertype civilité 

t130 lettertype Grieks 

t140 lettertype Hebreeuws 

t150 lettertype Arabisch 

t160 lettertype Armeens 

t170 lettertype muziek 

t180 lettertype cyrillisch 

t190 lettertypen overige 

titelpagina 

t200 titelpagina gegraveerd 

t210 titelpagina typografisch 

t220 geen titelpagina 

kleuren 

t230 titelpagina in meerdere kleuren 

t231 gehele werk in meerdere kleuren 

overige 

t240 bedrukte omslag 

t250 prijsvermelding 

t260 lijst intekenaren

12 Exemplaarinformatie 

Overzicht 

12.1 Algemeen 


115 

12. Exemplaarinformatie 

12.1 Algemeen 

Zoals reeds in de inleiding werd aangehaald, is de STCV een bibliografie samengesteld op basis van 

exemplaren. Al dienen de exemplaren als uitgangspunt voor de beschrijving, ze vormen niet het 

uiteindelijke doel van het project. Daarom wordt er minder aandacht besteed aan exemplaargebonden 

gegevens voor zover die geen of weinig implicaties hebben voor het bibliografische aspect van de 

beschrijving. Informatie over de band, handgeschreven notities in het werk en herkomstgegevens 

worden niet in de databank opgenomen. Andere exemplaargebonden informatie over bindfouten of 

onvolledigheid wordt daarentegen wel systematisch genoteerd, omdat zulke elementen weldegelijk 

invloed kunnen hebben op de beschrijving. Bovendien is het van belang dat de gebruiker meteen kan 

zien welk exemplaar volledig aan de beschrijving beantwoordt, en bij welk exemplaar er eventueel 

stukken ontbreken of op een andere plaats steken. Indien een exemplaar onderdeel is van een 

convoluut, wordt dit eveneens aangegeven. 

Omdat de exemplaarinformatie strikt genomen buiten het hoofddoel van de STCV valt, en eerder is 

bedoeld voor de lokale gebruiker, wordt alle exemplaargebonden informatie in het Nederlands 

opgenomen. 


12.2.1 Instelling en plaatskenmerk 

Van elk exemplaar wordt de instelling waar het zich bevindt genoteerd samen met het plaatskenmerk. 

Daarbij wordt het systeem van de betrokken instelling gevolgd. 

12.2.2 Bezit 

Bij werken in meer dan één deel kan het voorkomen dat de delen onder verschillende plaatskenmerken 

zijn ondergebracht. In het veld Bezit geeft men aan welk deel c.q. welke delen onder het genoemde 

plaatskenmerk te vinden zijn. 

12.2.3 Annotatie 

Soorten annotaties 

In het algemeen worden drie soorten van annotaties altijd opgenomen: 

1 Aanduiding van convoluten 

2 Aanduiding van onvolledigheid 

3 Aanduiding van bindfouten 

Voor de aanduiding van convoluten kan men volstaan met de invoer van de code ‘’ (van 

‘convoluut’). 

Om onvolledigheid te signaleren begint met het veld met de code ‘’ (van ‘incomplete’), gevolgd 

door een spatie. Daarna geeft men aan welke folio’s of katernen ontbreken. Men begint de tekst met een 

kleine letter, en eindigt niet met een punt. 

Om bindfouten te signaleren begint het veld met de code ‘’ (van ‘binding mistake’), gevolgd door 

een spatie. Daarna geeft men aan welke folio’s of katernen verkeerd gebonden zijn. Men begint de tekst 

met een kleine letter, en eindigt niet met een punt. 

Nu en dan is het opportuun om een ander opvallend exemplaargebonden element te vermelden, zoals 

de af- of aanwezigheid van reeksen gravures, ingekleurde afbeeldingen of uitvouwbare folio’s. De 

aanwezigheid daarvan is immers niet altijd uit de katernopbouw af te leiden, en kan zowel voor de 

instelling als voor de gebruiker interessant zijn. 

Invoer in Brocade 

Indien meer dan één soort annotatie van toepassing is, begint men een volgend element op een nieuwe 

regel door de HTML-code ‘’ te plaatsen onmiddellijk na het eerste element. Men begint met de 

volgende opmerking meteen na deze code. 

Zowel één enkele folio als meerdere folio’s worden aangeduid met de afkorting ‘f.’. Twee conjuncte 

folio’s kunnen als volgt worden vermeld: f. A1.A8, een reeks folio’s (al dan niet conjunct) als ‘f. A6-A9’.


Indien een folio ontbreekt, en het betreft bijvoorbeeld belangrijke elementen als een gegraveerde of een 

typografische titelpagina, een portret, een inhoudstafel enzovoort, dan kan dat tussen haakjes na de 

betrokken folio’s worden vermeld. 

Indien men over katernen spreekt, dan is het niet nodig om telkens het aantal bladen te vermelden. Bij 

ontbrekende katernen kan dat wel nuttig zijn, bijvoorbeeld wanneer het katernen uit het voorwerk 

betreft. Zo kan de gebruiker inschatten of dat gebrek voor hem relevant kan zijn of niet. 

Voorbeelden 

1 

2 f. A4 ontbreekt 

3 f. L2 is gebonden voor f. L1 

4 katern à6 ontbreekt f. B5.8 en B6.7 verkeerd gebonden na 

f. B11 

5 1 (gegraveerde titelpagina) ontbreekt f. A6.7 verkeerd gebonden 

voor f. A5.8 

116

Deel 3 

Bijlagen

1 Lijst van bijbelboeken 

Hoofdvorm Brocade-nummer 

Biblia a::8.22 

Biblia VT a::8.22.1 

Biblia VT. Pentateuchus a::8.22.1.1 

Biblia VT. Pentateuchus. Genesis a::8.22.1.1.1 

Biblia VT. Pentateuchus. Exodus a::8.22.1.1.2 

Biblia VT. Pentateuchus. Leviticus a::8.22.1.1.3 

Biblia VT. Pentateuchus. Numeri a::8.22.1.1.4 

Biblia VT. Pentateuchus. Deuteronomium a::8.22.1.1.5 

Biblia VT. Libri historici a::8.22.1.2 

Biblia VT. Libri historici. Josue a::8.22.1.2.1 

Biblia VT. Libri historici. Judices a::8.22.1.2.2 

Biblia VT. Libri historici. Ruth a::8.22.1.2.3 

Biblia VT. Libri historici. Samuelis 1-2 a::8.22.1.2.4 

Biblia VT. Libri historici. Regum 1-2 a::8.22.1.2.5 

Biblia VT. Libri historici. Chronicorum 1-2 a::8.22.1.2.6 

Biblia VT. Libri historici. Esdras a::8.22.1.2.7 

Biblia VT. Libri historici. Nehemias a::8.22.1.2.8 

Biblia VT. Libri historici. Tobias a::8.22.1.2.9 

Biblia VT. Libri historici. Judith a::8.22.1.2.10 

Biblia VT. Libri historici. Esther a::8.22.1.2.11 

Biblia VT. Libri historici. Machabaeorum 1-2 a::8.22.1.2.12 

Biblia VT. Libri didactici a::8.22.1.3 

Biblia VT. Libri didactici. Job a::8.22.1.3.1 

Biblia VT. Libri didactici. Psalmi a::8.22.1.3.2 

Biblia VT. Libri didactici. Proverbia a::8.22.1.3.3 

Biblia VT. Libri didactici. Ecclesiastes a::8.22.1.3.4 

Biblia VT. Libri didactici. Canticum canticorum a::8.22.1.3.5 

Biblia VT. Libri didactici. Sapientia a::8.22.1.3.6 

Biblia VT. Libri didactici. Ecclesiasticus a::8.22.1.3.7 

Biblia VT. Prophetae a::8.22.1.4 

Biblia VT. Prophetae maiores a::8.22.1.4.1. 

Biblia VT. Prophetae maiores. Isaias a::8.22.1.4.1.1 

Biblia VT. Prophetae maiores. Jeremias a::8.22.1.4.1.2 

Biblia VT. Prophetae maiores. Lamentationes a::8.22.1.4.1.3 

Biblia VT. Prophetae maiores. Baruch a::8.22.1.4.1.4 

Biblia VT. Prophetae maiores. Ezechiel a::8.22.1.4.1.5 

Biblia VT. Prophetae maiores. Daniel a::8.22.1.4.1.6 

Biblia VT. Prophetae minores a::8.22.1.4.2 

Biblia VT. Prophetae minores. Osee a::8.22.1.4.2.1 

Biblia VT. Prophetae minores. Joel a::8.22.1.4.2.2 

Biblia VT. Prophetae minores. Amos a::8.22.1.4.2.3 

Biblia VT. Prophetae minores. Abdias a::8.22.1.4.2.4 

Biblia VT. Prophetae minores. Jonas a::8.22.1.4.2.5 

Biblia VT. Prophetae minores. Michaeas a::8.22.1.4.2.6 

Biblia VT. Prophetae minores. Nahum a::8.22.1.4.2.7 

Biblia VT. Prophetae minores. Habacuc a::8.22.1.4.2.8 

Biblia VT. Prophetae minores. Sophonias a::8.22.1.4.2.9 

Biblia VT. Prophetae minores. Aggaeus a::8.22.1.4.2.10 

Biblia VT. Prophetae minores. Zacharias a::8.22.1.4.2.11 

Biblia VT. Prophetae minores. Malachias a::8.22.1.4.2.12 

119 

Bijlage 1. Lijst van bijbelboeken


Biblia NT a::8.22.2 

Biblia NT. Evangelia a::8.22.2.1 

Biblia NT. Evangelia. Matthaeus a::8.22.2.1.1 

Biblia NT. Evangelia. Marcus a::8.22.2.1.2 

Biblia NT. Evangelia. Lucas a::8.22.2.1.3 

Biblia NT. Evangelia. Johannes a::8.22.2.1.4 

Biblia NT. Actus apostolorum a::8.22.2.2 

Biblia NT. Epistolae S. Pauli a::8.22.2.3 

Biblia NT. Epistolae S. Pauli. Romanos a::8.22.2.3.1 

Biblia NT. Epistolae S. Pauli. Corinthios 1-2 a::8.22.2.3.2 

Biblia NT. Epistolae S. Pauli. Galatas a::8.22.2.3.3 

Biblia NT. Epistolae S. Pauli. Ephesios a::8.22.2.3.4 

Biblia NT. Epistolae S. Pauli. Philippenses a::8.22.2.3.5 

Biblia NT. Epistolae S. Pauli. Colossenses a::8.22.2.3.6 

Biblia NT. Epistolae S. Pauli. Thessalonicenses 1-2 a::8.22.2.3.7 

Biblia NT. Epistolae S. Pauli. Timotheum 1-2 a::8.22.2.3.8 

Biblia NT. Epistolae S. Pauli. Titum a::8.22.2.3.9 

Biblia NT. Epistolae S. Pauli. Philemonem a::8.22.2.3.10 

Biblia NT. Epistolae S. Pauli. Hebraeos a::8.22.2.3.11 

Biblia NT. Epistolae catholicae a::8.22.2.4 

Biblia NT. Epistolae catholicae. Jacobi a::8.22.2.4.1 

Biblia NT. Epistolae catholicae. Petri 1-2 a::8.22.2.4.2 

Biblia NT. Epistolae catholicae. Johannis 1-3 a::8.22.2.4.3 

Biblia NT. Epistolae catholicae. Judae a::8.22.2.4.4 

Biblia NT. Apocalypsis a::8.22.2.5 

Biblia. Apocrypha a::8.22.3 

Biblia. Apocrypha VT a::8.22.3.1 

Biblia. Apocrypha NT a::8.22.3.2 

120

2 Lijst van populaire anonieme werken 

Hoofdvorm Brocade-nummer 

Antwerps liedboek a::8.839.3.1 

Baghijnken van Parijs a::8.839.3.2 

Beatrijs a::8.839.3.3 

Eerste bliscap van Maria a::8.839.3.4 

Sevenste bliscap van Maria a::8.839.3.5 

Boec van den houte a::8.839.3.6 

Borchgrave van Couchi a::8.839.3.7 

Borchgravinne van Vergi a::8.839.3.8 

Brandaen a::8.839.3.9 

Cassamus a::8.839.3.10 

Des coninx summe a::8.839.3.11 

Dietsche Catoen a::8.839.3.12 

Dietsche doctrinale a::8.839.3.13 

Drie Koningen a::8.839.3.14 

Elckerlijc a::8.839.3.15 

Esmoreit a::8.839.3.16 

Esopet a::8.839.3.17 

Ferguut a::8.839.3.18 

Floris ende Blancefloer a::8.839.3.19 

Gloriant a::8.839.3.20 

Huge van Bordeeus a::8.839.3.21 

Karel ende Elegast a::8.839.3.22 

Lanseloet van Denemarken a::8.839.3.23 

Leven ons Heren a::8.839.3.24 

Limborch a::8.839.3.25 

Limburgse sermoenen a::8.839.3.26 

Lorreinen a::8.839.3.27 

Lucidarius a::8.839.3.28 

Madelghijs’ kintsheit a::8.839.3.29 

Mariken van Nieumeghen a::8.839.3.30 

Moriaen a::8.839.3.31 

Navolging van Christus a::8.839.3.32 

Parabelen van Cyrillus a::8.839.3.33 

Parthonopeus van Bloys a::8.839.3.49 

Perceval a::8.839.3.34 

Reinaert a::8.839.3.35 

Ridder metter mouwen a::8.839.3.36 

Roelantslied a::8.839.3.37 

Sacrament van der Nyeuwervaert a::8.839.3.38 

Seghelijn van Jherusalem a::8.839.3.39 

Sidrac a::8.839.3.40 

Spiegel der menscheliker behoudenisse a::8.839.3.41 

Theophilus a::8.839.3.42 

Valentijn ende Nameloes a::8.839.3.43 

Vier Heemskinderen a::8.839.3.44 

Vijf vroede en vijf dwaze maagden a::8.839.3.45 

Walewein a::8.839.3.46 

Wrake van Ragisel a::8.839.3.47 

Zeven vroeden van binnen Rome a::8.839.3.48 

121 

Bijlage 2. Lijst van populaire anonieme werken 

Deze lijst is genomen gebaseerd op de Anonymous classics, ed. by Rosemary C. Hewitt, London, IFLA, 

1978. 

Slechts 15 titels hiervan overlappen met de lijst van de STCN, die daarnaast nog 80 andere titels 

opgeeft. Indien nodig kunnen altijd nog titels (bv. uit de STCV-lijst) in Brocade worden toegevoegd.

3 Formaatbepaling 

Naam Symbool Aantal Ketting- Positie van Schematische 

bladen lijnen het watermerk voorstelling 

plano 1° 1 horizontaal 1/4 lengteas, 

1/2 breedteas 

folio 2° 2, 4, 6, 8 verticaal midden 

quarto 4° 2, 4, 8 horizontaal slechts gedeeltelijk 

zichtbaar 

halfweg de binnen- 

marge 

octavo 8° 2, 4, 8, 10 verticaal slechts gedeeltelijk 

zichtbaar 

halfweg de boven- 

marge 

duodecimo 12° 6, 12 verticaal slechts gedeeltelijk 

long zichtbaar 

halfweg de boven- 

marge 

duodecimo 12° 4, 6, 8, 12 horizontaal op 1/3 de buiten- 

common marge 

sextodecimo 16° 8 horizontaal slechts gedeeltelijk 

zichtbaar 

boven in de buiten- 

marge 

123 

Bijlage 3. Formaatbepaling


octodecimo 18° 6, 8, 10, 12 verticaal midden 

vicesimoquarto 24° 12 verticaal slechts gedeeltelijk 

long zichtbaar 

halfweg in de buiten- 

marge 

vicesimoquarto 24° 8, 12 horizontaal slechts gedeeltelijk 

zichtbaar 

boven in de binnen- 

marge 

124

4 Controlelijst katernopbouw en paginering 

Katernen met 4 bladen 

Bijlage 4. Controlelijst katernopbouw en paginering 

A 4 = 8 p. A-2A 4 = 192 p. A-3A 4 = 376 p. 

A-B 4 = 16 p. A-2B 4 = 200 p. A-3B 4 = 384 p. 

A-C 4 = 24 p. A-2C 4 = 208 p. A-3C 4 = 392 p. 

A-D 4 = 32 p. A-2D 4 = 216 p. A-3D 4 = 400 p. 

A-E 4 = 40 p. A-2E 4 = 224 p. A-3E 4 = 408 p. 

A-F 4 = 48 p. A-2F 4 = 232 p. A-3F 4 = 416 p. 

A-G 4 = 56 p. A-2G 4 = 240 p. A-3G 4 = 424 p. 

A-H 4 = 64 p. A-2H 4 = 248 p. A-3H 4 = 432 p. 

A-I 4 = 72 p. A-2I 4 = 256 p. A-3I 4 = 440 p. 

A-K 4 = 80 p. A-2K 4 = 264 p. A-3K 4 = 448 p. 

A-L 4 = 88 p. A-2L 4 = 272 p. A-3L 4 = 456 p. 

A-M 4 = 96 p. A-2M 4 = 280 p. A-3M 4 = 464 p. 

A-N 4 = 104 p. A-2N 4 = 288 p. A-3N 4 = 472 p. 

A-O 4 = 112 p. A-2O 4 = 296 p. A-3O 4 = 480 p. 

A-P 4 = 120 p. A-2P 4 = 304 p. A-3P 4 = 488 p. 

A-Q 4 = 128 p. A-2Q 4 = 312 p. A-3Q 4 = 496 p. 

A-R 4 = 136 p. A-2R 4 = 320 p. A-3R 4 = 504 p. 

A-S 4 = 144 p. A-2S 4 = 328 p. A-3S 4 = 512 p. 

A-T 4 = 152 p. A-2T 4 = 336 p. A-3T 4 = 520 p. 

A-V 4 = 160 p. A-2V 4 = 344 p. A-3V 4 = 528 p. 

A-X 4 = 168 p. A-2X 4 = 352 p. A-3X 4 = 536 p. 

A-Y 4 = 176 p. A-2Y 4 = 360 p. A-3Y 4 = 544 p. 

A-Z 4 = 184 p. A-2Z 4 = 368 p. A-3Z 4 = 552 p. 


A 8 = 16 p. A-2A 8 = 384 p. A-3A 8 = 752 p. 

A-B 8 = 32 p. A-2B 8 = 400 p. A-3B 8 = 768 p. 

A-C 8 = 48 p. A-2C 8 = 416 p. A-3C 8 = 784 p. 

A-D 8 = 64 p. A-2D 8 = 432 p. A-3D 8 = 800 p. 

A-E 8 = 80 p. A-2E 8 = 448 p. A-3E 8 = 816 p. 

A-F 8 = 96 p. A-2F 8 = 464 p. A-3F 8 = 832 p. 

A-G 8 = 112 p. A-2G 8 = 480 p. A-3G 8 = 848 p. 

A-H 8 = 128 p. A-2H 8 = 496 p. A-3H 8 = 864 p. 

A-I 8 = 144 p. A-2I 8 = 512 p. A-3I 8 = 880 p. 

A-K 8 = 160 p. A-2K 8 = 528 p. A-3K 8 = 896 p. 

A-L 8 = 176 p. A-2L 8 = 544 p. A-3L 8 = 912 p. 

A-M 8 = 192 p. A-2M 8 = 560 p. A-3M 8 = 928 p. 

A-N 8 = 208 p. A-2N 8 = 576 p. A-3N 8 = 944 p. 

A-O 8 = 224 p. A-2O 8 = 592 p. A-3O 8 = 960 p. 

A-P 8 = 240 p. A-2P 8 = 608 p. A-3P 8 = 976 p. 

A-Q 8 = 256 p. A-2Q 8 = 624 p. A-3Q 8 = 992 p. 

A-R 8 = 272 p. A-2R 8 = 640 p. A-3R 8 = 1008 p. 

A-S 8 = 288 p. A-2S 8 = 656 p. A-3S 8 = 1024 p. 

A-T 8 = 304 p. A-2T 8 = 672 p. A-3T 8 = 1040 p. 

A-V 8 = 320 p. A-2V 8 = 688 p. A-3V 8 = 1056 p. 

A-X 8 = 336 p. A-2X 8 = 704 p. A-3X 8 = 1072 p. 

A-Y 8 = 352 p. A-2Y 8 = 720 p. A-3Y 8 = 1088 p. 

A-Z 8 = 368 p. A-2Z 8 = 736 p. A-3Z 8 = 1104 p. 

125



A 6 = 12 p. A-2A 6 = 288 p. A-3A 6 = 564 p. 

A-B 6 = 24 p. A-2B 6 = 300 p. A-3B 6 = 576 p. 

A-C 6 = 36 p. A-2C 6 = 312 p. A-3C 6 = 588 p. 

A-D 6 = 48 p. A-2D 6 = 324 p. A-3D 6 = 600 p. 

A-E 6 = 60 p. A-2E 6 = 336 p. A-3E 6 = 612 p. 

A-F 6 = 72 p. A-2F 6 = 348 p. A-3F 6 = 624 p. 

A-G 6 = 84 p. A-2G 6 = 360 p. A-3G 6 = 636 p. 

A-H 6 = 96 p. A-2H 6 = 372 p. A-3H 6 = 648 p. 

A-I 6 = 108 p. A-2I 6 = 384 p. A-3I 6 = 660 p. 

A-K 6 = 120 p. A-2K 6 = 396 p. A-3K 6 = 672 p. 

A-L 6 = 132 p. A-2L 6 = 408 p. A-3L 6 = 684 p. 

A-M 6 = 144 p. A-2M 6 = 420 p. A-3M 6 = 696 p. 

A-N 6 = 156 p. A-2N 6 = 432 p. A-3N 6 = 708 p. 

A-O 6 = 168 p. A-2O 6 = 444 p. A-3O 6 = 720 p. 

A-P 6 = 180 p. A-2P 6 = 456 p. A-3P 6 = 732 p. 

A-Q 6 = 192 p. A-2Q 6 = 468 p. A-3Q 6 = 744 p. 

A-R 6 = 204 p. A-2R 6 = 480 p. A-3R 6 = 756 p. 

A-S 6 = 216 p. A-2S 6 = 492 p. A-3S 6 = 768 p. 

A-T 6 = 228 p. A-2T 6 = 504 p. A-3T 6 = 780 p. 

A-V 6 = 240 p. A-2V 6 = 516p. A-3V 6 = 792 p. 

A-X 6 = 252 p. A-2X 6 = 528 p. A-3X 6 = 804 p. 

A-Y 6 = 264 p. A-2Y 6 = 540 p. A-3Y 6 = 816 p. 

A-Z 6 = 276 p. A-2Z 6 = 552 p. A-3Z 6 = 828 p. 

Katernen met afwisselend 

Katernen met 12 bladen 6 en 12 bladen 

A 12 = 24 p. A-2A 12 = 576 p. A-B 6/12 = 36 p. 

A-B 12 = 48 p. A-2B 12 = 600 p. A-D 6/12 = 72 p. 

A-C 12 = 72 p. A-2C 12 = 624 p. A-F 6/12 = 108 p. 

A-D 12 = 96 p. A-2D 12 = 648 p. A-H 6/12 = 144 p. 

A-E 12 = 120 p. A-2E 12 = 672 p. A-K 6/12 = 180 p. 

A-F 12 = 144 p. A-2F 12 = 696 p. A-M 6/12 = 216 p. 

A-G 12 = 168 p. A-2G 12 = 720 p. A-O 6/12 = 252 p. 

A-H 12 = 192 p. A-2H 12 = 744 p. A-Q 6/12 = 288 p. 

A-I 12 = 216 p. A-2I 12 = 768 p. A-S 6/12 = 324 p. 

A-K 12 = 240 p. A-2K 12 = 792 p. A-V 6/12 = 360 p. 

A-L 12 = 264 p. A-2L 12 = 816 p. A-Y 6/12 = 396 p. 

A-M 12 = 288 p. A-2M 12 = 840 p. A-2A 6/12 = 432 p. 

A-N 12 = 312 p. A-2N 12 = 864 p. A-2C 6/12 = 468 p. 

A-O 12 = 336 p. A-2O 12 = 888 p. A-2E 6/12 = 504 p. 

A-P 12 = 360 p. A-2P 12 = 912 p. A-2G 6/12 = 540 p. 

A-Q 12 = 384 p. A-2Q 12 = 936 p. A-2I 6/12 = 576 p. 

A-R 12 = 408 p. A-2R 12 = 960 p. A-2L 6/12 = 612 p. 

A-S 12 = 432 p. A-2S 12 = 984 p. A-2N 6/12 = 648 p. 

A-T 12 = 456 p. A-2T 12 = 1008 p. A-2P 6/12 = 684 p. 

A-V 12 = 480 p. A-2V 12 = 1032 p. A-2R 6/12 = 720 p. 

A-X 12 = 504 p. A-2X 12 = 1056 p. A-2T 6/12 = 756 p. 

A-Y 12 = 528 p. A-2Y 12 = 1080 p. A-2X 6/12 = 792 p. 

A-Z 12 = 552 p. A-2Z 12 = 1104 p. A-2Z 6/12 = 828 p. 

126

5 Bibliografische referenties 

127 

Bijlage 5. Bibliografische referenties 

Uit pragmatische overwegingen hebben we gekozen voor een reeds bestaande set van ‘Standard Citations’. 

Omdat het STCV-project zich wil profileren als een project dat zijn resultaten in het Engels wil presenteren aan 

de intern ationale boekhistorische onderzoeksgemeenschap, viel de keuze op Peter M. VanWingen & Belinda D. 

Urquiza, Standard citation forms for published bibliographies and catalogs used in rare book cataloging (2 nd ed. 1996) van de 

Library of Congress. Daarnaast werd een beroep gedaan op W.A. Kelly, German and Netherlandish bibliographies and 

catalogues (3 rd ed., 2000) [original title Dutch, Flemish and German bibliographies and catalogues (1998)], dat wordt 

gepresenteerd als ‘a supplement to the second edition of Standard citation forms for published bibliographies and catalogs 

used in rare book cataloging’. 

Naast citeertitels voor bibliografieën en catalogi, kan het ook nuttig zijn biografische repertoria te vermelden in 

de personenthesaurus (auteurs) en in de drukkers/uitgeversthesaurus. De meest gebruikte biografische repertoria 

werden in de onderstaande lijst opgenomen. 

De volgende citeertitels komen in eerste instantie uit de lijst van de Library of Congress (2 nd ed.), aangevuld met 

citeertitels uit het supplement van Kelly. Indien een titel in beide lijsten (LOC en Kelly) voorkomt, maar 

verschillend afgekort, dan gaat de voorkeur naar de meest logische citeertitel. Aanvullend daarop worden ook 

citeertitels uit andere bronnen zoals Cockx-Indestege overgenomen. Waar die afwijken van de LOC-regels, 

hebben we de citeertitels aangepast aan de LOC-normen. Ten slotte werden uit de eigen STCV-praktijk nieuwe 

titels, vooral van tijdschriftartikels, toegevoegd. 

Voor de invoer in Brocade moeten de codes tussen ‘’ worden geplaatst. Ten behoeve van de gebruiker zet 

Brocade de code automatisch om in de citeertitel. Op de STCV-website (http://stcv.be/) is onderstaande lijst 

terug te vinden met de volledige bibliografische beschrijving van elke titel. 

De onderstaande lijst is alfabetisch geordend op de citeertitel. 

aa Aa, A.J. van der. Biogr. woordenboek, 

adams Adams, 

adb ADB, 

ampe Ampe, A. Makeblyde S.J., 

andreas Andreas, V. Bib. Belgica, 

armorial Armorial belge, 

audenaert Audenaert, W. Bib. theses karmelieten 17-18. s. [O.Carm.], 

piba Audenaert, W. PIBA, 

kempis Audenaert, W. Thomas a Kempis, 

axters Axters, S. Bib. Ned. dominikaansche vroomheid [O.P.], 

backer Backer-Sommervogel [S.J.], 

barbier Barbier, A.A. Ouvrages anonymes, 

benezit Bénézit (4e éd.), 

benzing Benzing, J. Dt. Buchdrucker (1982), 

bb Bib. Belgica (1964-1970 éd.), 

bcni Bib. catholica Neerlandica impressa, 

bnbel Biogr. nat. belge, 

simoni BL Low Countries, 1601-1621, 

blc BLC, 

blogie Blogie, Rép. catalogues de ventes, 

bmdutch BM STC Dutch and Flemish, 1470-1600, 

bn BN, 

bom Bom, E. de. Nog Antwerpsche almanakken, 

borchling Borchling & Claussen, 

briels Briels, J.G.C.A. Zuidnederland. boekdrukkers, 

broekema Broekema, J. Cat. Pamfletten Zeeland, 

scribani Brouwers, L. Carolus Scribani (1977), 

brunet Brunet, 

elly Cockx-Indestege & Rouzet. Drukkers en boekverkopers in Brussel 15-17. s., 

bt Cockx-Indestege, E. Belgica typographica,


cclist Coppens & de Schepper. Henrick van Hastens, 

cc Coppens, C. Henrick van Ha(e)stens, 

cox Cox, E.G. Travel, 

cushing Cushing, H. Bib. Vesalius (2nd ed.), 

daele Daele, D. van. Gerardus Rivius [thesis K.U.Leuven], 

daems Daems & Vandewiele. Noord- en Zuidned. pharmacopeeën, 

dekkers Dekkers, R. Bib. Belgica juridica, 

delecourt Delecourt, J.V. Anonymes et pseudonymes, 

desgraves Desgraves, L. Rép. 17. s., 

desmaele Desmaele, B. Imprimeurs et libraires Pays-Bas 18. s., 

doa Dictionary of art, 

ieper Diegerick, A. Bib. yproise, 

kortrijk Diegerick, A. Typographie courtraisienne, 

dirks Dirks, S. Histoire O.F.M., 

doorninck Doorninck, J.I. van. Vermomde en naamlooze schrijvers, 

foppens Foppens, J.F. Bib. Belgica, 

funck Funck, M. Livre belge, 

geerebaert Geerebaert, A. Lijst van de gedrukte Ned. vertalingen der oude Grieksche en Latijnsche schrijvers, 

gerlachus Gerlachus. Aanteekeningen [O.F.M.Cap.], 

marialov Gistelinck, F. Bib. Mariana Lovaniensis, 

goovaerts Goovaerts, L. Ecrivains de l'ordre de Prémo ntré [O.Praem.], 

gruys Gruys & Wolf. Nederland. boekdrukkers, 

havre Havre, G. van. Marques typographiques anversois, 

heynen Heynen, E. Jan van Gorcum, 

belgique Histoire du livre et de l'imprimerie en Belgique, 

hollstein Hollstein, F.W.H. Dutch and Flemish etchings, 

hollsteinnew Hollstein, F.W.H. New Dutch & Flemish etchings, 

houzeau Houzeau & Lancaster. Astronomie (1964 éd.), 

huys Huys, B. Cat. impr. mus. 15-17. s., 

saa Inventaris pamfletten Stadsarchief Antwerpen, 1620-1881, 

jocher Jöcher, C.G. Allgemeines Gelehrten-Lexikon, 

kempenaer Kempenaer, A. de. Vermo mde schrijvers, 

knuttel Knuttel, 

koeman Koeman, C. Atlantes Neerlandici, 

hasselt Laere, R. van. Hasselt in boek en druk, 

emblem Landwehr, J. Emblem & fable books (3rd ed.), 

kook Landwehr, J. Ned. kookboek, 

splendid Landwehr, J. Splendid ceremonies, 

linnig Linnig, B. Bibliothèques & ex-libris d'amateurs belges, 

meeus Meeus, H. Ernstige drama in de Nederlanden, 

mellot Mellot & Queval. Rép. imprimeurs/libraires 16-18.s., 

muller Muller, F. Bib. van Nederlandsche pamfletten, 

nagler Nagler, Monogrammisten, 

nbw NBW, 

nk Nijhoff & Kronenberg, 

nissen Nissen, C. Die Botanische Buchillustration (2. Aufl.), 

nnbw NNBW, 

nuc NUC pre-1956, 

olthoff Olthoff, F. Boekdrukkers Antwerpen, 

osler Osler, W. Bib. Osleriana, 

paisey Paisey, D. Dt. Buchdrucker, Buchhändler u. Verleger, 1701-1750, 

paquot Paquot, Mémoires, 

bottens Paulissen, J.H.J. Fulgentius Bottens O.F.M., 

petit Petit, L.D. Nederlandsche pamfletten, 

poncelet Poncelet, A. Necrologe S.J., 

rkd Rijksbureau voor kunsthistorische documentatie, kunstenaars-databank 

groningen Rijkuniversiteit te Groningen. Pamfletten, 

rogge Rogge, H.C. Pamfletten Amsterdam, 

rombauts Rombauts, E. Poirters, 

roovers Roovers, R. Aegidius Denique, 

128

osier Rosier, I. Biogr. & bibl. Nederlandse Carmel [O.Carm & O.C.D.], 

rouzet Rouzet, A. Dictionnaire des imprimeurs, 

ruys Ruys, H.J.A. Duyfkens ende Willemynkens pelgrimagie, 

rynck Rynck & Welkenhuysen. Oudheid in het Ned., 

akl Saur Allg. Künstler-Lexikon, 

scheurleer Scheurleer, Nederlandsche liedboeken, 

neve Schouteet, A. Willem de Neve 1610-1663, 

sloots Sloots, C. Cornelius Thielmans O.F.M., 

someren Someren, J.F. van. Pamfletten, 

storme Storme & Bostyn. Rep. predikatieboeken, 

grotius Ter Meulen & Diermanse. Bib. Grotius, 

meulen Ter Meulen & Diermanse. Bib. sur Grotius 17. s., 

luik Theux de Montjardin, X. de. Bib. liégeoise (2nde éd.), 

tbb Tijdschrift voor boeken bibliotheekwezen, 

tooley2 Tooley, R.V. Diction. mapmakers (2nd ed.), 

tooley Tooley, R.V. Diction. mapmakers, 

gent Vanderhaeghen, F. Bib. gantoise, 

merken Vandeweghe & Op de Beeck. Drukkersmerken 15-16 s., 

vervoort Verheyden, P. Frans Vervoort O.F.M., 

mechelen Verheyden, P. Mechelse drukkers 16-17. s., 

verjans Verjans, M. Franciscaansche dichters [O.F.M.], 

verkerken Verkerken & Grootaers. Repertorium O.S.A., 

ibrux Vincent, A. Imprimerie à Bruxelles jusque 1800, 

ilouv Vincent, A. Imprimerie à Louvain jusque 1800, 

tbrux Vincent, A. Typographie bruxelloise 17-18. s., 

ibel Vincent, J.B. Imprimerie en Belgique 15-18. s., 

visart Visart de Bocarmé, A. Imprimeurs brugeois, 

visser Visser, A.S.Q. Emblem books in Leiden, 

voet Voet, L. Plantin Press (1555-1589), 

regula Welkenhuysen, A. Benedicti regula Belgice, 

willaert Willaert, L. Bib. Janseniana Belgica, 

willems Willems, A. Elzevier, 

witteveen Witteveen & Cuperus. Bib. gastronomica, 

wbi World biographical index 

wulp Wulp, J.K. van der. Tractaten, pamfletten enz., 

almal Zech-du Biez, G. Les alamanachs malinois, 

zech Zech-du Biez, G. Les almanachs belges, 

129 

Bijlage 5. Bibliografische referenties

6 Inhoudsontsluiting 

6.1 Inhoudelijke descriptoren 

131 

Bijlage 6. Inhoudsontsluiting 

In de eerste kolom vindt men de code, die in het inhoudsveld van Brocade moet worden ingevuld. Elke 

code voor een inhoudelijke descriptor begint met de letter d, gevolgd door drie cijfers. Bij inhoudelijke 

descriptoren is het eerste cijfer steeds een nul. 

Uitleg over afzonderlijke categorieën vindt men in deel 2, hoofdstuk 10. 

Algemeen 

d001 Algemene werken (verzamelde werken op diverse wetenschapsgebieden, publicaties van 

wetenschappelijke genootschappen met gemengde inhoud, encyclopedieën, brieven over 

uiteenlopende onderwerpen, almanakken) 

d002 Wetenschap en cultuur in het algemeen (daarbij ook esoterische werken, occultisme) 

d003 Communicatiewetenschap 

d004 Boek- en bibliotheekwezen, schrift 

d005 Filosofie 

d006 Geesteswetenschappen in het algemeen 

d007 Godsdienst algemeen 

d008 Jodendom 

d009 Bijbels en bijbelexegese 

d010 Kerkgeschiedenis en dogmageschiedenis 

d011 Christelijke leer (systematische theologie, dogmatiek, ethiek, stichtelijke lectuur) 

d012 Kerkelijke praktijk (praktische theologie: kerkorganisatie en kerkrecht, liturgie, preken, 

catechismussen) 

d013 Godsdienst, niet-joods/christelijk 

Geschiedenis vanaf de middeleeuwen per gebied/land 

d014 Geschiedenis algemeen (hierbij: geslacht- en wapenkunde, munt- en penningkunde en andere 

hulpwetenschappen) 

d015 Oudheid 

d016 Europa 

d017 Nederland, de Nederlanden 

d018 België en Luxemburg 

d019 Frankrijk 

d020 Duitsland, Midden-Europa 

d021 Groot-Brittannië en Ierland 

d022 Spanje en Portugal 

d023 Italië 

d024 Skandinavië 

d025 Oost-Europa 

d026 Zuidoost-Europa 

d027 Azië 

d028 Afrika 

d029 Amerika 

d030 Overige gebieden 

Taal en literatuur 

d031 Algemene taal- en literatuurwetenschap (hierbij: vijf- en meertalige woordenboeken) 

d032 Talen algemeen 

d033 Engels 

d034 Duits 

d035 Nederlands 

d036 Fries 

d037 Frans 

d038 Italiaans 

d039 Spaans 

d040 Grieks 

d041 Latijn 

d042 Hebreeuws 

d043 Overige talen


Kunsten 

d044 Kunst algemeen 

d045 Afzonderlijke kunsten: beeldende kunsten, grafische kunst en architectuur 

d046 Theater en muziek 

Exacte wetenschappen 

d047 Exacte wetenschappen algemeen (meerdere wetenschapsgebieden) 

d048 Wiskunde 

d049 Natuurkunde 

d050 Scheikunde 

d051 Geologie, aardwetenschappen 

d052 Astronomie 

d053 Biologie 

d054 Milieukunde 

d055 Geneeskunde 

d056 Diergeneeskunde 

d057 Landbouwwetenschappen 

d058 Huishoudkunde (hierbij: tuinaanleg) 

Technische wetenschappen 

d059 Technische wetenschappen in het algemeen (meerdere wetenschapsgebieden) 

d060 Materiaalkunde 

d061 Werktuigbouwkunde 

d062 Verkeer, voertuigen en vaartuigen (hierbij: scheepsbouw, zeevaartinstrumenten) 

d063 Bouwkunde, civiele techniek 

d064 Mijnbouwkunde 

d065 Industrie, procestechnologie 

d066 Sociale wetenschappen in het algemeen (meerdere wetenschapsgebieden) 

d067 Aardrijkskunde, cartografie, demografie (hierbij: reisverhalen, plaatsbeschrijvingen) 

d068 Sport en spel (hierbij: jacht, loterijen) 

d069 Psychologie 

d070 Andragologie 

d071 Opvoeding 

d072 Onderwijs (hierbij: elementaire schoolboeken) 

d073 Economie 

d074 Bedrijfskunde 

d075 Recht 

d076 Bestuurskunde (inclusief regelgevende overheidspublicaties) 

d077 Staatskunde (hierbij: politicologie en krijgskunde) 

132

6.2 Vormdescriptoren 

133 


In de eerste kolom vindt men de code, die in het inhoudsveld van Brocade moet worden ingevuld. Elke 

code voor een vormdescriptor begint met de letter d, gevolgd door drie cijfers. Bij vormdescriptoren is 

het eerste cijfer steeds een negen. 

Uitleg over afzonderlijke categorieën vindt men in deel 2, hoofdstuk 11. 

d901 Academische geschriften (disputaties, dissertaties, theses enz.; ook oraties als het gaat om 

inaugurale redes, afscheidsredes, disredes, maar niet de redevoeringen bij het overlijden van 

collega’s en bij politieke of kerkelijke aanleidingen. Gymnasia gelden niet als academies, 

athenea daarentegen wel; de geschriften komen dus uit Leiden, Utrecht, Groningen, Franeker, 

Harderwijk, Amsterdam, Deventer of Breda (1646-1669)) 

d902 Almanakken en prognosticaties 

d903 Atlassen (verzamelingen gezamenlijk gepubliceerde kaarten) 

d904 Biografieën (NB: “memoires” zijn in deze periode meestal geen (auto-)biografieën) 

d905 Catalogi (van alle soorten voorwerpen; inclusief bibliografieën en boedelbeschrijvingen) 

d906 Catechismussen 

d907 Emblematabundels 

d908 Gebedenboeken 

d909 Gelegenheidsgeschriften (gedichten, preken, redevoeringen op huwelijken, overlijden enz. 

van privépersonen) 

d910 Genreparodieën 

d911 Kinderboeken 

d912 Liedboeken (teksten -ook psalmberijmingen- bedoeld om te zingen; te onderscheiden van 

dichtbundels door de aanwezigheid van wijsaanduidingen, muzieknoten, enz.) 

d913 Liturgische werken 

d914 Muziekboeken (bv. operalibretti) 

d915 Overheidspublicaties 

d916 Plaatwerken (werken uitgegeven omwille van de illustraties) 

d917 Poëzie (alles in versvorm) 

d918 Preken (sermoenen) 

d919 Samenspraken (exclusief catechismussen) 

d920 Schooloraties 

d921 Toneelstukken (inclusief bv. operalibretti, maar exclusief samenspraken) 

d922 Tijdgeschriften (= informerende of opiniërende geschriften over actuele zaken op elk gebied, 

met uitzondering van gelegenheidsgedichten en lijkredes; bv. nieuwstijdingen, actuele religieuze 

polemieken, spotdichten) 

d923 Tijdschriften 

d924 Woordenboek


6.3 Index 

Index op secundair genoemde onderwerpen, die vallen onder een algemenere code. 

aardwetenschappen zie geologie, aardwetenschappen d051 

actualiteit zie tijdgeschriften d922 

afscheidsrede zie academische geschriften d901 

almanakken zie algemene werken d001 

architectuur zie afzonderlijke kunsten: beeldende kunsten, grafische kunst 

en architectuur d045 

autobiografieën zie biografieën d904 

beeldende kunsten zie afzonderlijke kunsten: beeldende kunsten, grafische kunst 


bibliografieën zie catalogi d905 

bibliotheekwezen zie boeken bibliotheekwezen, schrift d004 

bijbelexegese zie bijbels en bijbelexegese d009 

boedelbeschrijvingen zie catalogi d905 

brieven zie algemene werken d001 

cartografie zie aardrijkskunde, cartografie, demografie d067 

catechismussen zie kerkelijke praktijk d016 

civiele techniek zie bouwkunde, civiele techniek d063 

cultuur zie wetenschap en cultuur in het algemeen d002 

demografie zie aardrijkskunde, cartografie, demografie d067 

disputaties zie academische geschriften d901 

disrede zie academische geschriften d901 

dissertaties zie academische geschriften d901 

dogmageschiedenis zie kerkgeschiedenis en dogmageschiedenis d010 

dogmatiek zie christelijke leer d011 

encyclopedie zie algemene werken d001 

esoterische werken zie wetenschap en cultuur in het algemeen d002 

ethiek zie christelijke leer d011 

gedichten zie gelegenheidsgeschriften d909 

geslachtkunde zie geschiedenis algemeen d014 

grafische kunst zie afzonderlijke kunsten: beeldende kunsten, grafische kunst 


huwelijk (redevoering) zie gelegenheidsgeschriften d909 

Ierland zie Groot-Brittannië en Ierland d021 

illustraties zie plaatwerken d916 

inaugurale rede zie academische geschriften d901 

jacht zie sport en spel d068 

kaarten (verzameling) zie atlassen d903 

kerkorganisatie zie kerkelijke praktijk d012 

kerkrecht zie kerkelijke praktijk d012 

krijgskunde zie staatskunde d077 

literatuurwetenschap zie algemene taal- en literatuurwetenschap d031 

liturgie zie kerkelijke praktijk d012 

loterijen zie sport en spel d068 

Luxemburg zie België en Luxemburg d018 

meertalige woordenboeken zie algemene taal- en literatuurwetenschap d031 

memoires zie biografieën d904 

Midden-Europa zie Duitsland, Midden-Europa d020 

muntkunde zie geschiedenis algemeen d014 

muziek zie theater en muziek d046 

muzieknoten zie liedboeken d912 

Nederlanden zie Nederland, de Nederlanden d017 

nieuwstijdingen zie tijdgeschriften d922 

occultisme zie wetenschap en cultuur in het algemeen d002 

operalibretti zie muziekboeken d914 

zie ook toneelstukken d921 

oraties (inaugurale redes) zie academische geschriften d901 

overheidspublicaties zie bestuurskunde d076 

overlijden (redevoering) zie gelegenheidsgeschriften d909 

134

135 


penningkunde zie geschiedenis algemeen d014 

plaatsbeschrijvingen zie aardrijkskunde, cartografie, demografie d067 

polemieken (religieuze...) zie tijdgeschriften d922 

politicologie zie staatskunde d077 

Portugal zie Spanje en Portugal d022 

preken zie kerkelijke praktijk d012 

zie ook gelegenheidsgeschriften d909 

procestechnologie zie industrie, procestechnologie d065 

prognosticatie zie almanakken en prognosticaties d902 

psalmen zie liedboeken d912 

psalmberijmingen, -bewerkingen zie liedboeken d912 

redevoering (huwelijken...) zie gelegenheidsgeschriften d909 

reisverhalen zie aardrijkskunde, cartografie, demografie d067 

scheepsbouw zie verkeer, voertuigen en vaartuigen d062 

schoolboeken zie onderwijs d072 

schrift zie boeken bibliotheekwezen, schrift d004 

spel zie sport en spel d068 

spotdichten zie tijdgeschriften d922 

stichtelijke lectuur zie christelijke leer d011 

theologie, systematische zie christelijke leer d011 

theologie, praktische zie kerkelijke praktijk d012 

theses zie academische geschriften d901 

tuinaanleg zie huishoudkunde d058 

vaartuigen zie verkeer, voertuigen en vaartuigen d062 

veeteelt zie landbouwwetenschappen d057 

versvorm zie poëzie d917 

voertuigen zie verkeer, voertuigen en vaartuigen d062 

wapenkunde zie geschiedenis algemeen d014 

wetenschap zie algemene werken d001 

wijsaanduidingen zie liedboeken d912 

woordenboeken zie algemene taal- en literatuurwetenschap d031 

zeevaartinstrumenten zie verkeer, voertuigen en vaartuigen d062

7 Typografische kenmerken 

Brocade verwoording voor de gebruiker 

illustraties 

137 

Bijlage 7. Typografische kenmerken 

t010 illustraties op de titelpagina / in het voorwerk 

t011 in het voorwerk wapenschild op de titelpagina / in het voorwerk 

t012 auteursportret op de titelpagina / in het voorwerk 

t013 kaart op de titelpagina / in het voorwerk 

buiten het voorwerk 

t020 illustraties buiten collatie (behalve in het voorwerk) 

t021 buiten collatie wapenschild (buiten collatie, behalve in het voorwerk) 

t023 kaart (buiten collatie, behalve in het voorwerk) 

t030 andere illustraties (behalve in het voorwerk) 

t031 binnen collatie wapenschild (behalve in het voorwerk) 

t033 kaart (behalve in het voorwerk) 

boekenlijsten 

t040 boekenlijst van auteur 

t050 boekenlijst van drukker 

t060 boekenlijst van boekverkoper 

t070 boekenlijst: diversen 

drukkersmerk 

t080 drukkersmerk 

lettertypes 

t090 lettertype romein 

t100 lettertype gotisch 

t110 lettertype cursief 

t120 lettertype civilité 

t130 lettertype Grieks 

t140 lettertype Hebreeuws 

t150 lettertype Arabisch 

t160 lettertype Armeens 

t170 lettertype muziek 

t180 lettertype cyrillisch 

t190 lettertypen overige 

titelpagina 

t200 titelpagina gegraveerd 

t210 titelpagina typografisch 

t220 geen titelpagina 

kleuren 

t230 titelpagina in meerdere kleuren 

t231 gehele werk in meerdere kleuren 

overige 

t240 bedrukte omslag 

t250 prijsvermelding 

t260 lijst intekenaren

Handleiding STCV (eerste uitgave) - Vlaamse Erfgoedbibliotheek

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Handleiding STCV (eerste uitgave) - Vlaamse Erfgoedbibliotheek

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?