Na het lezen-ruimte.pdf

Nederlands WIS Boeken lezen
Fictie Grade 9
Over ruimte.
De hemel van Heivisj
Lessen: Na het lezen-ruimte
Lees onderstaande fragmenten en
bespreek met wat voor soort ruimte je
te maken hebt en wat de functie van
deze ruimte is. Maak hierbij gebruik
van de kennis over ruimte die je hebt
opgedaan bij het bespreken van de
beginzin voordat je het boek ging
lezen.
Op een regenachtige dag moest ik
naar de Hemel.
‘Niks aan de hand, hoor,’ zei de non
die het bericht kwam brengen, maar
dat was natuurlijk kwatsj. Niemand
ging ooit zomaar naar de Hemel. (...)
De directrice liet je alleen roepen als je
iets uitgehaald had, en ik stond niet
bepaald bekend als durfal of uitvreter.
Het enige dat ik kon bedenken was dat
Muulke weer iets had uitgehaald. Niet
dat her dan zin had om mij te roepen.
Mijn zus luisterde naar niemand en al
helemaal niet naar mij.
De Hemel was de zolderverdieping van
onze school. Behalve de kamer van
het Slagschip bevond zich er ook de
opslagplaats met kostuums en
attributen voor de processies,
waaronder honderdtwintig
engelenvleugels en kippenveren.
Ik beklom de steile trap die eindigde
bij het azuurblauw geverfd trapportaal
en een grote eikenhouten deur. Toen
ik aangeklopt had en binnen mocht
komen, zag ik dat de kamer op de
directrice na leeg was. Verbaasd keek
ik om me heen.
‘ga zitten, kind.’
Het Slagschip zat gebogen over een
stapel papieren. Ze was de enige
burgervrouw die op onze school
rondliep. Ze had dik grijs haar dat in
een wrong op haar hoofd lag en als ze
liep deinde haar enorme boezem op en
neer, als een schip in kalme baren (blz.
15-16).
Natuurlijk werd het meeste nadenken
door oma Mei gedaan. We waren die
avond nog niet naar boven of we
hoorden haar onze broers en de Pap
de kamer uit mopperen, zodat ze in
alle rust met onze grootvader kon
praten. Onze grootvader zat in de
beschuitbus. Net zoals onze moeder in
het sjpensele-kistje lag. Het was nog
een erfenis uit de tijd dat we hier pas
woonden. Het dak was toen nog zo
slecht geweest dat op een
stormachtige middag de hele
verzameling foto's van onze familie
Deze leermiddelen zijn alleen voor gebruik op de WIS.
1

Nederlands WIS Boeken lezen
Fictie Grade 9
De hemel van Heivisj
Lessen: Na het lezen-ruimte
doornat geregend was. Maar sinds de
dakpannen vernieuwd waren, de
ergste lekken gedicht en belangrijker
nog: sinds ook onze grootmoeder
ervan overtuigd was dat we hier met
zijn allen zouden blijven wonen, waren
hun foto's weer tevoorschijn gekomen.
Niet dat ze ze opgehangen had. Dat
vond ze nog te ver gaan. Maar het was
een belangrijke tussenstap en wij
keken wel uit om er iets over te
zeggen. Dus nu lag onze grootvader in
de afsluitbare beschuitbus, en als onze
grootmoeder behoefte had aan een
luisterend oor haalde ze zijn foto eruit.
Maar soms deed ze dat niet eens.
'De Sigarenkeizer biedt een vaste
betrekking,' hoorden we oma Mei
tegen de beschuitbus zeggen. 'En God
weet dat je in tijden als deze maar
beter een vaste betrekking kan
hebben.'
Het was niet nieuw dat ze tegen onze
grootvader praatte. Wél nieuw was dat
ze klaarblijkelijk luid en duidelijk kon
horen wat onze grootvader
antwoordde, want na een korte stilte
snoof ze luidruchtig en zei: 'Kwatsj!'
(blz. 27)
De
maan hing groot en laag boven
Sjlammbams Sahara. Het was alsof de
nacht in tweeën gebarsten was, een
aan de ene kant van de weg en een
aan de andere kant. Sjlammbams
Sahara slingerde er als een oplichtend
lint tussendoor.
'Ik ga echt niet naar buiten, ' zei Jes.
'Een stukje,' zei ik. 'Een klein stukje
maar.'
Hand in hand schuifelden we het
paadje af, naar het hek toe. Het was
zo licht dat je de uitgerekte
maanschaduw kon zien van de
kerkhofhaag, die vlak na ons huis
ophield, waarna
je ineens een overrompelend uitzicht
had op glooiende velden en akkers.
Muulke was voorbij de haag
geslaapwandeld tot bij de kazemat. Nu
stond ze stil, midden op de in de
maneschijn oplichtende zandweg. Haar
nachtjapon bewoog zachtjes in de
wind. Het was een wonder dat ze niet
wakker was geworden. Al was het een
mild najaar, de grond was steenkoud
en ze stond daar op haar blote voeten.
Ze had haar armen half omhoog, haar
hoofd hield ze een beetje gebogen, als
een klein kind dat wachtte totdat
iemand haar op zou tillen.
'Wat dóét ze? ' vroeg Jes.
'Ze slaapt, ' zei ik.
Er gleden enorme wolken over, die
rafelige schaduwen over de weg
trokken als vleugels van reuzenvogels.
Het vreemdste van alles was dat het
helemaal niet vreemd was. We liepen
naar Muulke toe alsof we haar elke
nacht van de weg plukten.
'Ze slaapt niet,' zei Jes toen we
dichterbij kwamen. 'Ze heeft haar
Deze leermiddelen zijn alleen voor gebruik op de WIS.
2

Nederlands WIS Boeken lezen
Fictie Grade 9
De hemel van Heivisj
Lessen: Na het lezen-ruimte
ogen open . ' Ze strekte haar hand
naar Muulke. Ik kon haar net op tijd
tegenhouden.
'Je mag iemand die slaapwandelt niet
wakker maken! '
'We kunnen haar toch niet hier laten.'
'Ik haal oma Mei,' zei ik met tegenzin.
'En jij blijft hier. '
'Voor geen goud!'
'Er moet toch iemand op haar passen!
'Dat doe jij dan maar! '
Muulke maakte een schokkerige
beweging.
'Stil nou! Luister . . . '
Toen klonk er een hard gegrom. Het
volgende moment baadde de weg
ineens in het licht.
We hapten allebei naar adem, maar
dat kwam niet door het gegrom of het
licht.
In het breed uitwaaierende licht vlak
voor de kazemat stond onze huisgeest
Nienevee .
Het was niet de volwassen Nienevee,
maar Nienevee als kind. Ze had de te
grote pandjesjas van haar
zigeunervader aan en de stramme pas
en wezenloze blik van iemand die
onder de grond gelegen had. Alsof dat
al niet eng genoeg was dook achter
haar een van haar zigeunerhonden op.
Toen het dier ons zag sperde het de
bek open en begon te lachen. Ik had
nog nooit een hond horen lachen. Het
was het naargeestigste geluid dat ik
ooit gehoord had. Ik weet niet meer
wie er van ons twee begon te gillen,
maar wél wat er daarna gebeurde.
Muulke schokte, haar knieën maakten
een knik, haar geheven armen vielen
omlaag. Toen zette ze zich schrap als
een marionet die opeens opgetrokken
werd. Met wijd opengesperde, niets
ziende ogen riep ze:
'Pats ! Daar! ' Haar stem was
slaapdronken en spathelder tegelijk.
Het licht doofde.
Het gegrom ging over in een
machinaal gesputter.
Toen sloeg de automobiel af. Want
natuurlijk was het de automobiel. Ik
kon me wel voor mijn hoofd slaan -
zoveel onbenul en angst om niks!
Nienevee was verdwenen. Een meisje
gehuld in de jas van de Sigarenkeizer
liep ons voorbij en de hond (geen
geest, geen
skelet, maar gewoon een broodmagere
witte hond) volgde haar op de voet.
Daarachter kwam de Pruusin met
handschoenen aan en twee koffers en
een hoedendoos in haar handen.
'0, hallo! ' zei ze met haar zachte hese
stem, alsof we elkaar 's middags in de
stad waren tegengekomen in plaats
Deze leermiddelen zijn alleen voor gebruik op de WIS.
3

Nederlands WIS Boeken lezen
Fictie Grade 9
De hemel van Heivisj
Lessen: Na het lezen-ruimte
van midden in de nacht op
Sjlammbams Sahara.
De Sigarenkeizer kwam als laatste
tevoorschijn, trekkend aan zijn sigaar
die als een rode stip oplichtte. Hij keek
ons een beetje korzelig aan en zei:
'Geen kans zeker dat Boon nog
wakker is? '
'De Pap slaapt, ' zei ik.
Hij knikte. 'Nou, dames . . . ' Zijn witte
hoed zweefde even bij hem vandaan
en landde toen weer keurig op zijn
hoofd . Hij kuierde de bocht om, de
nacht in
Ik weet niet meer precies hoe lang we
daar gestaan hebben. Toen we weer in
beweging kwamen was alles weer stil
en donker. Niets herinnerde eraan dat
de Sigarenkeizer en zijn
gevolg verschenen waren en
vervolgens opnieuw in rook waren
opgegaan. (blz. 49 – 51)
Terwijl oma Mei de Pruusin uitvoerig
geruststelde keek ik om me heen. Mijn
blik gleed langs de canapé, het grote
bureau, de spiegel met de vergulde
lijst, de poppen op de sierbank. Het
waren geen speelpoppen, daar waren
ze te mooi en te groot voor. Ze
hadden echt haar en droegen jurken
van zijde met grote strikken. Ze zaten
tegen elkaar aan geleund,
onderuitgezakt als in slaap gevallen
vriendinnen. Ik dacht aan Muulke en
Jes, die nu in de klas zaten. Aan de
Dreuvige en hoe ze naast mijn
grootmoeder gezeten had. Ik dacht
aan Maria Gerritsen, aan baretten en
chambrettes. Ik dacht aan alles waar
ik niet aan denken wilde.
Het gebeurde vanuit mijn ooghoek. En
ik had het pas door toen het alweer
afgelopen was. Ik wist nog net een
kreet te onderdrukken en hapte naar
adem.
'Is er iets? ' vroeg de Pruusin bezorgd.
'Wat? ' zei oma Mei.
'Niks,' zei ik, 'eh . . . niks . ' Ik voelde
mijn grootmoeders afkeurende blik. De
Pruusin glimlachte. Ik glimlachte terug,
terwijl mijn hart nog zo bonkte dat ik
dacht dat het uit mijn
borstkas springen zou. Een van de
sierpoppen zat half weggedraaid. Het
was de grootste, ze zat het meest
achteraan, je zag vooral het hoofd. Of
liever gezegd, je zag de grote strooien
hoed die haar poppengelaat verborg.
Tot het hoofd opkeek. Een piepkleine
beweging. Het oog dat ik zag staarde
me aan. Twee, drie seconden hooguit.
Toen zakte het hoofd langzaam weer
terug. (blz. 80-81)
Deze leermiddelen zijn alleen voor gebruik op de WIS.
4

Nederlands WIS Boeken lezen
Fictie Grade 9
De hemel van Heivisj
Lessen: Na het lezen-ruimte
Toen ze later naar de markt fietste
(het was loos alarm geweest bij Nettie)
stonden de eerste marktkooplieden
met hun handen in hun zij en de blik
naar de hemel, alsof de zeppelin niet
allang weer verdwenen was. Er waren
er die op de grond spuugden.
'Hier wat komen spioneren! ' zei er
een, en hij vloekte.
'We moeten die Pruuse uit de lucht
schieten, ' zei een ander.
Zelfs Emmaus Trott, de oude
kleermaker die toch als Duitser
geboren was, had er geen goed woord
voor over. 'Er waait een verkeerde
wind, ' had hij van achter zijn
spensele-stalletje gezegd. 'En hou je
maar vast als die deze kant opkomt.'
Maar er waren er ook bij die meenden
dat je kon zeggen wat je wilde, maar d
at die Hitler wel mooi de werkloosheid
had opgelost. En had je de wegen daar
al eens bekeken? Glad als maaskiezel.
Dat was meer dan die Hollanders
daarboven gekregen hadden (blz. 108
109).
Toen we uit het raam keken stond een
pantserwagen met gierende motoren
stil tegen de coniferenhaag. Hij moest
geprobeerd hebben om een andere
wagen in te halen en was
daardoor iets te veel in de haag beland.
Een soldaat tuurde geschrokken over
de rand. D daarna dook hij weer weg;
de wagen trok schokkend achteruit en
draaide een halve slag. Toen pas werd
de schade zichtbaar. Het dikke ijzer
van de pantserwagen was ingedeukt
als een conservenblikje. Er ontstond
geharrewar. Soldaten sprongen uit
tanks, hielden hun geweren in de
aanslag en prikten schreeuwend in de
haag. Die wiebelde als vanouds en dat
bracht ze nog meer in verwarring.
Misschien dachten ze dat het sabotage
was. Dat er betonnen putringen in de
haag verborgen zaten. En dat terwijl
ze niet meer hadden hoeven doen dan
even omhoog te kijken.
Het was zo'n grappig gezicht dat
Muulke begon te lachen. Oma Mei
sloot gauw het raam en snauwde dat
Muulke moest ophouden, maar zelfs zij
zag er uiteindelijk wel de grap van in.
Hoog boven hen uit torende de grote
linde. De linde die de
afgelopen jaren zo groot geworden
was dat hij voor de helft in de haag
gegroeid was. De linde die als enige
echt verzet geboden had (blz. 177).
De Judde maakten zich inderdaad niet
druk. Toen ze niet meer in het park
Deze leermiddelen zijn alleen voor gebruik op de WIS.
5

Nederlands WIS Boeken lezen
Fictie Grade 9
De hemel van Heivisj
Lessen: Na het lezen-ruimte
mochten komen en in de plantsoenen
bordjes kwamen te staan met
'verboden voor Joden' maakte een Jud
stiekem een paal met een bordje met
'Juddepark' erop geschreven en hij
plantte dat aan het begin van
Sjlammbams Sahara. Het werd
natuurlijk meteen weggehaald, maar
het idee
was al geboren.
Als ik terugkwam van mijn werk zaten
er altijd wel een paar Judde in de berm
op een meegebracht kleed of op een
jas. Soms hadden ze een tas of een
rugzak bij zich met eten. En als het
warm was trokken ze hun schoenen uit.
'Hallo Fing. '
'Dag meneer Blijdestein. '
'Al wat gehoord van je broers en de
Pap? '
'Nee . '
'Ach, wat spijtig. Maar dat zal wel
gauw veranderen. Doe je de groeten
aan je grootmoeder?’
'Doe ik.'
Mimi Sassen zwaaide naar me. Haar
uilenbril was stukgegaan en
gerepareerd met ijzerdraad. Ik
zwaaide terug. Twee jongere zusjes
zaten giechelend naast haar (blz. 233
– 234).
Ons bed was
gekrompen. Ooit hadden we er met
gemak ingepast. Maar dat was niet de
enige verandering. We vlochten onze
voeten niet meer in elkaar. En we
zeiden Sjar en Nienevee geen
goedenacht meer. In een wereld waar
ze oude sjpenseleverkopers in elkaar
sloegen, waar Judde steeds meer in
het nauw gedreven werden en waar
zogenaamde bevriende landen onze
steden bombardeerden, was er geen
plaats meer voor huisgeesten. Of
misschien waren we er simpelweg te
groot voor geworden. Niet dat ze zich
er wat van aantrokken (blz. 274)
Het is een paar avonden rustig
geweest, maar nu hoor ik het duidelijk.
Vliegtuigen. Ze komen deze kant op
Heel in de verte gaat het luchtalarm af.
We staan daar te luisteren: het lijkt
eeuwen te duren. Dan gaat alles juist
weer razendsnel. Er klinkt een fluitend
geluid, het is nog ver, maar de eerste
inslag dreunt door tot in de smidse.
We rennen allemaal van de deur weg.
Als dieren bij een bosbrand zijn we,
kruipen we bij elkaar.
'Lampen uit! Lampen uit! '
Dan zie ik pas dat ze zaklampen bij
zich hebben. De lampen worden
gedoofd. We zitten dicht tegen elkaar
aan. Een tweede inslag. Ik gil als er
een stuk dakpan vlak langs mijn hoofd
suist. Nog steeds is het niet donker.
We zien allemaal tegelijkertijd waar
het door komt.
De petroleumlampen van Heivisj
geven een gloed af, sterk genoeg om
de gaten te zien in het oude dak van
de smidse. De Pruuse houden normaal
streng in de gaten dat alles
verduisterd wordt. Maar dan gaat het
om ramen en deuren. Niet om een dak.
Deze leermiddelen zijn alleen voor gebruik op de WIS.
6

Nederlands WIS Boeken lezen
Fictie Grade 9
De hemel van Heivisj
Lessen: Na het lezen-ruimte
Een dak kan niemand controleren.
Behalve piloten in een vliegtuig.
Nieuwe vliegtuigen naderen. Het
gezoem wordt gebrom. De smid krijgt
een pistool tegen zijn hoofd. 'Uit! Nu! '
Maar nog voordat de smid kan
handelen is een van de Zwartjassen
hem voor. Hij maait met een riek eerst
de ene, dan de andere petroleumlamp
van z'n spijker.
Al die tijd heeft Heivisj zich nauwelijks
verroerd. Hij heeft zijn hooi gekauwd ,
zijn echte oor heeft een beetje heen
en weer bewogen, en alleen bij de
eerste inslag ging het even naar
achteren en verstapte hij . Maar dan
gaat het licht uit. Helemaal uit.
Natuurlijk kende ik het verhaal. Maar
zelfs al had ik het geloofd. Zelfs al had
ik álles geloofd, dan nog had niets me
echt kunnen voorbereiden op wat er
toen gebeurde. Eerst denk ik dat
iemand met een scherp voorwerp over
een metalen plaat gaat. Nee, alsof tien
mensen dat doen.
Het is een verschrikkelijk geluid. Van
schrik druk ik mijn handen tegen mijn
oren, maar het geluid krijst er dwars
doorheen. Het is een schreeuw.
Iemand schreeuwt. Heivisj . Het dringt
dwars door alles heen, is mens en dier
tegelijk. Daaroverheen het gekletter
van zijn hoeven op de betonnen vloer,
minstens zo hard.
Ik kan niets zien. Niets. We zien geen
van allen iets . We zijn blind in dit
donker. Er breekt paniek uit, iedereen
wil weg, maar niemand weet waar
naartoe. Ik voel hoe vlak naast me de
lucht zich verplaatst. Dan krijg ik een
enorme dreun, ik word als een veertje
opgetild en sla met een klap tegen het
houten schot.
Ik weet niet hoe lang ik daar lig; alles
voltrekt zich vanaf nu in een waas.
Heivisj galoppeert vlak langs me, op
een haar na raakt hij me. Ik weet niet
hoe hij het doet, het is hier veel te
klein, maar hij galoppeert en slaat met
volle kracht tegen een wand aan. Er
valt iets met enorm geraas om. Het is
alsof de smidse ineenstort. Dan zie ik
iets wat niet waar kan zijn. Heivisj
geeft licht. Alsof hij van binnenuit
verlicht wordt. Alleen is het niet van
binnenuit. Zijn staart van vlas heeft
vlam gevat. Net als het stro in de hoek
van de smidse. Die vlammen werpen
licht in het donker. Het is alsof we
allemaal tegelijk bij zinnen komen. We
rennen naar de deur. De man struikelt,
hij wil overeind komen, maar we
vallen over hem heen, klimmen over
hem heen. Heivisj dendert op ons af.
Ik weet dat ik naar de deur moet
zoeken, die ergens achter het
omgevallen aambeeld en de losse
planken moet zijn, maar ik draai me
om. Ik heb altijd geweten dat Heivisj
groot was, maar zo immense als nu
Deze leermiddelen zijn alleen voor gebruik op de WIS.
7

Nederlands WIS Boeken lezen
Fictie Grade 9
De hemel van Heivisj
Lessen: Na het lezen-ruimte
was hij nog nooit. Zijn ogen zijn niet
meer van amber, maar pikzwart met
spierwitte randen. Zijn lichte borst is
donker van het angstzweet. En hij
krijst. Ik zie hoe de man onder de voet
gelopen wordt door Heivisj. Hoe het
vroegere mijnpaard boven op hem
danst met hoog opgetrokken benen
alsof hij een kunstje doet. Het felle
gekletter van de hoeven dat heel even
bedompt klinkt, alsof Heivisj over een
zak met meel loopt. Alleen is het geen
zak met meel. Het hoofd van de man
dat ineens zo klein is, een
erwtenhoofdje.
Dat is het moment dat ik bij zinnen
kom. Ik pak Liesls hand, die ineens
vlak bij de mijne is.
We wrikken ons langs de planken. We
duwen de deur open.
We rennen vier stappen en staan dan
weer stil. Doodstil (blz. 342 – 344).
Liesl en haar zusje, Reiba, spelen vaak
een spel dat ze ‘Wacht tot de
poppenheks’ komt. Je moet dan
bevriezen en stokstijf blijven staan.
Beweeg je dan ben je af. Tijdens de
Kristallnacht vallen jodenhaters de
winkel van opa en oma binnen. In de
winkel heeft een theekransje van
levensgrote poppen geëtaleerd. Het
lukt Reiba om Liesl in de poppenkleren
te hijsen die ze van de poppen in de
winkel haalt. Liesl moet van haar
doodstil blijven zitten tussen de
poppen. Zelf heeft ze geen tijd meer
om zich te vermommen en wordt door
de overvallers meegenomen.
En Reiba (roept) : 'Wacht tot de
Poppenheks komt! Wacht tot de
Poppenheks komt! '
De mensen moeten denken dat ze gek
geworden is. Maar zeis niet gek. Ze
hoeft niet bang te zijn. Ik beweeg me
niet. Eerst was het omdat ik haar wilde
laten zien dat ik het echt kon. Ik wilde
het bewijzen. Maar nu is het niet meer
omdat ik het wil. Ik kan niet eens
meer bewegen. Ik kan nooit meer
bewegen.
'Wat heb je daarna gedaan ? '
' Gewacht. '
'Hoe lang? '
'Tot het donker werd en toen weer
licht. '
'Je bent blijven zitten? '
'Ja . '
'Een dag én een nacht? '
'Ja.'
'En toen?'
'Toen vond de vader van Latka me . '
'Waar is Reiba gebleven? '
'Die hebben ze meegenomen.'
'Waar naartoe?'
'Weet ik niet. '
'En je opa en oma ? '
'Weet ik niet. ' (blz. 372 – 373)
Deze leermiddelen zijn alleen voor gebruik op de WIS.
8

Nederlands WIS Boeken lezen
Fictie Grade 9
De hemel van Heivisj
Lessen: Na het lezen-ruimte
Toen we terugliepen, de hoek om,
stond Muulke bij het tuinhek. In haar
armen droeg ze huisraad, een pan,
wat potten en nog wat kleinere spullen.
'Ben jij nou toch naar binnen gegaan? '
vroeg ik geschrokken
'Welnee, ' loog ze zonder blikken of
blozen, 'ik heb door het raam gereikt.
Ik kon er gemakkelijk bij . 'Maar de
hele voorkant van haar jas zat onder
de splinters en het stof.
Sommige dingen zouden nooit
veranderen. We lieten het tuinhekje
zorgvuldig in het slot klikken. Het was
het enige deel van het hek dat niet
was weggeblazen. Het was armzalig,
het was nutteloos, maar het was het
enige wat we doen konden. We keken
niet meer om naar Negen Open Armen.
Het zou bot geweest zijn, onbeleefd.
We liepen zwijgend verder, we keken
naar onze voeten hoe ze in en uit de
schaduwen van de hoog overhangende
eiken van de Holle Weg kwamen. En
het enige wat ik hoorde was het
eeuwige geruis van de wind en een
lepeltje dat vrolijk rinkelde in het
enige glaasje dat op de een of andere
miraculeuze manier niet gesneuveld
was (blz. 396).
Deze leermiddelen zijn alleen voor gebruik op de WIS.
9