Lustrum Magazine - Henny Verhagen Stichting

LustrumMagazine
Deze speciale uitgave verschijnt ter gelegenheid
van het 25-jarig lustrum van de Henny Verhagen Stichting
Eylard van Hall
Droom en werkelijkheid. Over de geschiedenis van de HVS
Annemiek Richters
Rimpelingen in de mainstream
Janneke van Mens-Verhulst
Een (bijzonder) hoogleraar aan elke universiteit
Ine Vanwesenbeeck
Seksuele autonomie bevordert
(psychische) gezondheid van jongeren

LustrumMagazine Henny Verhagen Stichting 2

VOORWOORD
De Henny Verhagen
Stichting bestaat 25 jaar!
Een zilveren jubileum vraagt om het
opmaken van een balans en het
verzilveren van de successen. Dat
doet het bestuur van de Henny
Verhagen Stichting (HVS) door
het organiseren van een jubileumsymposium
en het uitbrengen van
dit LustrumMagazine. We blikken
terug en kijken ook vooral vooruit.
Dit LustrumMagazine vormt een eerbetoon aan allen die een
steentje hebben bijgedragen aan wat HVS in een kwart eeuw
heeft bereikt. Ook is het een cadeau voor een ieder die geïnteresseerd
is in het werk van de HVS. In de afgelopen 25 jaar
heeft de HVS bijzondere ontwikkelingen mee gemaakt. In 1986
was de oprichting van het toenmalige Henny Verhagen Fonds
om later omgedoopt te worden tot de Stichting VrouwenGezondheidszorg
en weer later tot de huidige Henny Verhagen Stichting.
Die veranderingen zijn samengegaan met de verandering
van focus van de stichting, namelijk van vrouwengezondheidszorg
en vrouwenhulpverlening naar sekse- en genderspecificiteit
tot het hedendaagse diversiteitsperspectief. In al deze veranderingen
heeft de HVS laten zien dat zij altijd openstaat voor en
meegroeit met nieuwe ontwikkelingen, zonder de eigenheid te
verliezen.
Het belangrijkste werk van de HVS bestaat op dit moment uit
het stimuleren van wetenschappelijk onderzoek en onderwijs
op het gebied van gezondheid(szorg) en diversiteit. Dit doen wij
door de vestiging en continuering van bijzondere leerstoelen, de
uitreiking van een vierjaarlijkse prijssamenwerking met het (G)
Gz-veld en de verdiensten te delen via onze website
www.hennyverhagenstichting.nl. De primaire focus van de HVS
ligt nu op diversiteit met nadruk op de interactie tussen sekse/
gender en etniciteit/cultuur.
Graag delen we met u de geschiedenis en de toekomstverwachtingen
van de HVS door in dit LustrumMagazine een aantal
prominenten aan het woord te laten. Allereerst leest u een
interview met de oprichter van de stichting, Eylard van Hall,
wiens inspanningen de basis vormen van de huidige HVS.
Aan hem zijn we veel dank verschuldigd. Vervolgens leest u de
interviews met de twee voormalige hoogleraren Annemiek
Richters en Janneke van Mens-Verhulst, gevolgd door de huidige
hoogleraar Ine Vanwesenbeeck. Gevieren leiden zij ons door
de afgelopen 25 jaar, waarbij ieder een bepaalde tijdsperiode
uitlicht. In bevlogen verhalen maken zij ons deelgenoot van hun
ervaringen, met een mooie verwevenheid van het persoonlijke
en het professionele. Met veel passie vertellen ze over hun
invulling van het perspectief van de HVS. De verhalen laten aan
de ene kant zien dat het bereiken van de HVS doelstellingen niet
altijd zonder moeite is gegaan en aan de andere kant gunnen ze
ons een blik op de effecten, de rimpelingen, de kruisbestuivingen
die HVS in de loop der jaren zowel in de academische wereld als
in de zorg teweeg heeft gebracht. Ook geven de geïnterviewden
suggesties voor de toekomst mee. Suggesties die het huidige
bestuur graag ter harte neemt.
Ik wens u veel leesplezier!
Indra Boedjarath
Voorzitter Henny Verhagen Stichting
LustrumMagazine Henny Verhagen Stichting 3

LustrumMagazine Henny Verhagen Stichting 4
EyLARD VAN HALL
HVF en KWF: Droom
en werkelijkheid 1
Het Henny Verhagen Fonds (HVF), met daaraan gekoppeld de
Stichting Vrouwengezondheidszorg (VGZ), werd in 1986 opgericht
door toedoen van Eylard van Hall, hoogleraar verloskunde
en gynaecologie verbonden aan de Universiteit Leiden (1972-
1997). Het Fonds zou geld moeten gaan verwerven ten behoeve
van projecten op het gebied van vrouwengezondheidszorg.
Dit initiatief paste in een reeks van activiteiten die Van Hall in
de jaren tachtig ontplooide teneinde het gedachtegoed en de
praktijken van de vrouwengezondheidszorg een institutionele en
structurele verankering binnen zijn eigen vakgebied, de verloskunde
en gynaecologie, te geven. Zijn eerste daad in deze was
de start in 1979 van de Werkgroep Psychosomatische Obstetrie
en Gynaecologie (WPOG) binnen de wetenschappelijke beroepsvereniging
voor gynaecologen. In 1982 was hij oprichter/
hoofdredacteur van de Journal of Psychosomatic Obstetrics
and Gynaecology (JPOG). In die periode werd hij ook actief als
bestuurslid in de International Society of Psychosomatic Obstetrics
and Gynaecology (ISPOG). In die hoedanigheid organiseerde
hij het 9e ISPOG congres The Free Woman dat in 1989 in
Amsterdam plaatsvond. In 1991 startte mede door zijn toedoen
de Polikliniek Psychosomatische Gynaecologie en Seksuologie
van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). Hij slaagde
erin om hiervoor een structurele subsidie van het ministerie van
Volksgezondheid te verwerven.
Het HVF/Stichting Vrouwengezondheidszorg stelde twee leerstoelen
in (zie onder). Later kwam de LUMC-leerstoel gynaecologie
met bijzondere aandacht voor psychosociale aspecten
mede op initiatief van Van Hall tot stand. De WPOG, het JPOG,
de ISPOG, de polikliniek, de LUMC-leerstoel en de Stichting Vrouwengezondheidszorg,
die in 2006 werd omgedoopt in Henny
Verhagen Stichting, bestaan tot de dag van vandaag.
De belangrijkste doelstelling van het HVF was het financieel
en daarmee ook ideologisch steunen van projecten en andere
activiteiten op het terrein van de vrouwengezondheidszorg. De
droom was ‘HVF en KWF’ (Kankerbestrijding); als evenwaardige
fondsen voor de financiële ondersteuning van wetenschappelijk
onderzoek en gezondheidszorg. “Het werven van geld werd
een drama”. Het Ministerie van Volksgezondheid gaf een kleine
startsubsidie, maar daar bleef het voorlopig bij. Banken en gezondheidsfondsen
wilden geen geld ter beschikking stellen met
als argument ‘het valt niet binnen onze doelstellingen’. Waar
wel veel geld, vooral onderzoeksgeld, voor beschikbaar was,
waren ziekten zoals kanker en reuma. Maar de farmaceutische
industrie gaf geen geld aan zoiets ‘vaags’ als VGZ. Zo was het
ook uitermate moeilijk geld te verwerven voor de ISPOG wereldcongressen,
waaronder het congres in Amsterdam. Na veel
inspanningen op financieel gebied werd dat congres uiteindelijk
een groot succes.
Er kwamen wel veel aanvragen bij het HVF voor financiële steun,
maar die konden bij gebrek aan geld nauwelijks gehonoreerd
worden. Het weinige geld dat er was ging naar autonome vrouwenhulpverleningsprojecten.
“Het was allemaal heel demotiverend.
Als bestuur waren wij soms de wanhoop nabij. Uiteindelijk
hebben wij gezegd ‘het roer moet om’. Wij besloten toen om
ons te gaan richten op onderwijs, leerstoelen en een prijs. Wij
verwachtten dat dat minder emotionele energie zou kosten. Wij
hebben toen ook de statuten van de Stichting veranderd.”
‘het roer moet om’.
In 1992 ging de eerste Henny Verhagen Prijs (een geldbedrag
en het beeldje ‘Free Woman’ van beeldhouwster Maja van Hall)
naar het vrouwengezondheidscentrum Aletta in Utrecht. De
prijs werd door Hedy D’Ancona (toenmalig minister van WVC)
uitgereikt aan de directeur van Aletta, Marleen Baerveldt. De
tweede Henny Verhagen Prijs werd in 1996 door minister
Els Borst (VWS) uitgereikt aan Nelleke Nicolai, psychiaterpsychotherapeut
en vrouwenhulpverleenster, na afloop van de
inaugurele rede van Annemiek Richters, hoogleraar vrouwenhulpverlening
vanwege de Stichting Vrouwengezondheidszorg. In
2000 werd de derde Henny Verhagen Prijs wederom uitgereikt
door Hedy d’Ancona, dit keer aan Ineke Wienese, orthopedagoge
bij het psychomedisch centrum Parnassia in Den Haag.
1 Een uitgebreid interview met Van Hall is verschenen in het Tijdschrift voor Genderstudies (Richters A., & Mens, L. van, Van feministisch
gynaecoloog tot behoeder van het zelfbeschikkingsrecht voor ouderen. In gesprek met Eylard van Hall. TvG, 2010, 2, 65-72).

Voorafgaand aan de afscheidsrede van Janneke van Mens-
Verhulst, tweede hoogleraar vrouwengezondheidszorg vanwege
de Stichting, werd in 2006 de vierde Henny Verhagen Prijs
uitgereikt aan Nel Jessurun, transcultureel psychotherapeut/
gezinstherapeut en lid van het IGGZ (Interculturele Geestelijke
Gezondheidszorg), door Ronald May, coördinator intercultureel
management bij Altrecht (geestelijke gezondheidszorg) te
Utrecht. De vijfde Henny Verhagen Prijs zal in 2011 ter gelegenheid
van het 25-jarig bestaan van de Stichting worden uitgereikt.
Dit bestaan wordt gevierd met een symposium voorafgaand aan
de afscheidsrede van Annemiek Richters.
‘Waarom zou er iets
speciaals voor vrouwen
moeten komen?’
In 1995 kon de Stichting starten met de eerste leerstoel VGZ.
Het geld voor een aanstelling van de bijzonder hoogleraar voor
0.4 ft voor een periode van vijf jaar kwam van het Ministerie
VWS en het VSB-Fonds Den Haag en omstreken. Het was Van
Hall die deze financiering wist te regelen. De leerstoel werd
ondergebracht bij de polikliniek psychosomatische gynaecologie
en seksuologie van wat toen nog heette het Academisch Ziekenhuis
Leiden (AZL). De leerstoel werd in 2000 omgezet in een
reguliere leerstoel cultuur, gezondheid en ziekte aan het LUMC.
Het heeft veel moeite gekost de nodige toestemming te krijgen
voor het instellen van de leerstoel VGZ in Leiden. Het begon
met de Faculteitsraad die er in een eerste vergadering over dit
thema lang over discussieerde en een besluit uitstelde tot een
volgende vergadering waarin er gestemd zou moeten worden.
Uiteindelijk gaf de Faculteitsraad haar fiat. Toen moest de
Universiteitsraad haar goedkeuring geven. Het waren vooral
de vrouwen die tegen waren. Zij stelden de retorische vraag:
‘Waarom zou er iets speciaals voor vrouwen moeten komen?’
De rector magnificus van de universiteit Lammert Leertouwer,
die tevens de leerstoel vergelijkende godsdienstwetenschap
bezette, nam toen het heft in handen. Hij bracht als argument
in: ‘U zou het toch ook niet leuk vinden als u na een operatie zou
Annemiek Richters en Eylard van Hall bij haar oratie in 1996
Bron: Foto Loek Zuyderduin in Cicero 8 november 1996, nr. 17
merken dat uw baarmoeder verwijderd was zonder dat u daar
van tevoren toestemming voor verleend had’. Dat gaf de doorslag.
De leerstoel mocht er komen. Leertouwer had ooit tegenover Van
Hall de traditie van de Universiteit Leiden gekenmerkt als ‘traditie
met een anarchistische knipoog’. Met zijn inbreng in de discussie
in de Universiteitsraad gaf hij concreet invulling aan die uitspraak.
Toen Van Hall in 1997 afscheid nam als hoogleraar werd hem
door Minister Borst van VWS een emancipatieprijs van 100.000
gulden uitgereikt. Van Hall stelde dit geld ter beschikking voor onderzoek
naar etnische verschillen in het voorkomen van gynaecologische
en verloskundige problemen op de afdelingen verloskunde
en gynaecologie van het Westeinde Ziekenhuis te Den Haag en
het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis in Amsterdam, beide ziekenhuizen
met een relatief grote migranten patiëntenpopulatie.
Het instellen van een volgende leerstoel bleek veel moeilijker.
Uiteindelijk kreeg de Stichting het verzoek van de Universiteit
voor Humanistiek een nieuw in te stellen leerstoel voor één dag
in de week te ondersteunen. Zij stemde daar graag mee in.
De Stichting zou geen financiële verantwoordelijkheid dragen
voor deze leerstoel. De Universiteit Utrecht, waar de beoogd
leerstoelhouder Janneke van Mens-Verhulst een aanstelling had,
was bereid deze te financieren. Van Mens-Verhulst was al aan
de UvH verbonden geweest als bijzonder hoogleraar op de Ribbius
Peletierleerstoel. Deze tweede Stichtingsleerstoel - ‘Theorie
en praktijk van de Vrouwengezondheidszorg’ - werd na vijf jaar
helaas niet omgezet in een reguliere leerstoel.
Enkele jaren na zijn afscheid als hoogleraar heeft Van Hall het
beheer van de Stichting overgedragen aan een nieuw bestuur,
waarvan het secretariaat zetelde bij het NISSO. Daarmee heeft
hij tevens zijn bemoeienis met de Stichting geleidelijk aan gestaakt.
Wel is hij met interesse het wel en wee van de Stichting
blijven volgen. Hij is ervan overtuigd dat de nieuwe start die de
Stichting in 2006 heeft gemaakt met de nieuwe naam Henny
Verhagen Stichting, en daaraan gekoppeld de lancering van een
website, een sterke impuls tot vernieuwing gegeven heeft en
grotere bekendheid zal brengen.
Annemiek Richters
LustrumMagazine Henny Verhagen Stichting 5

LustrumMagazine Henny Verhagen Stichting 6
ANNEMIEK RICHTERS
Rimpelingen in
de mainstream
Annemiek Richters (1945) is druk met de voorbereidingen
van haar afscheid als ik haar ontmoet om te spreken over
haar ervaringen als hoogleraar Vrouwengezondheidszorg
vanwege de Henny Verhagen Stichting (HVS) bij de universiteit
Leiden, over haar daaropvolgende hoogleraarschap Cultuur,
gezondheid en ziekte bij het Leids Universitair Medisch Centrum
(LUMC) en haar passie voor mensenrechten, met als specifiek
aandachtsveld ‘vrouwen, geweld en gezondheid in de context
van cultuur’. Vorig jaar al ging ze met emeritaat, maar had het
nog zo druk met begeleiding van studenten, promovendi en
haar veldonderzoek, dat ze pas dit jaar tijd maakt voor haar
afscheid, tegelijkertijd met het symposium op 30 september ter
ere van het 25-jarig bestaan van de Henny Verhagen Stichting.
Na haar emeritaat bleef Richters als gastmedewerker werken
bij de afdeling Public Health en Eerstelijnsgezondheidszorg in
het LUMC en bij het Amsterdam Institute for Social Science
Research (AISSR). Voor haar persoonlijke inzet ontving Annemiek
Richters in 2008 de Corrie Hermann prijs van de Vereniging
van Nederlandse Vrouwelijke Artsen en in 2010 de Koninklijke
onderscheiding ‘Officier in de Orde van Oranje-Nassau’.
Voor 1995 was Annemiek op diverse plekken werkzaam. Zo
deed ze in 1993 voor IPSER (International Institute for Psycho-
Social and Socio-Ecological Research) onderzoek naar de
behoeften van bewoners van het vluchtelingenkamp Kakuma
in Kenia en op verzoek van Artsen zonder Grenzen werkte
ze als traumatic stress program developer in Sarajevo tijdens de
burgeroorlog in voormalig Joegoslavië. Mensenrechten is
een onderwerp waar Annemiek Richters geleidelijk in groeide.
“Mijn proefschrift ’‘De medisch antropoloog als verteller en
vertaler’ ging vooral om gezondheid en gezondheidsbeleving in
de context van allerlei vormen van sociale onrechtvaardigheid
en geweld. Dat presenteerde ik toen niet expliciet als
mensenrechtenthema’s, maar daar gaat het in alle gevallen
wel om.” Richters organiseerde tijdens haar gewoon
hoogleraarschap voor geneeskundestudenten in Leiden vijf jaar
lang het keuzeblok Health and Human Rights. “Ik betrok daarbij
als docent artsen met charisma om te vertellen over hun inzet
voor mensenrechten in verschillende delen van de wereld. En de
studenten lazen drie weken lang elke dag de krant met speciale
aandacht voor schendingen van mensenrechten. Dat leidde
ertoe dat hun kijk op de wereld grondig veranderde.”
Haar interesse in culturele aspecten van de levens van
mensen dateert van haar vroege jeugd. De wetenschappelijke
vertaling daarvan blijkt onder andere uit het onderzoeksproject
‘vrouwen, cultuur en depressie’ eind jaren tachtig van de vorige
eeuw terwijl ze ook medische filosofie doceerde aan de Vrije
Universiteit in Amsterdam. Een paar jaar na haar promotie
werkte ze bij VENA (Vrouwen en Autonomie) in Leiden. Ze
deed een literatuurstudie over vrouwen, cultuur en geweld.
“Ik moest spitten naar literatuur, want die was toen nog erg
schaars. Pas de verhalen over massale verkrachtingen tijdens
de burgeroorlog in voormalig Joegoslavië leidde ertoe dat er
steeds meer geschreven ging worden over vrouwen en geweld
in de context van oorlog. Ook kwam er in de wetenschappelijke
literatuur in die periode eindelijk aandacht voor het wereldwijd
voorkomen van geweld tegen vrouwen in hun dagelijkse leven in
vredestijd.” Sinds eind jaren negentig hield ze zich specifiek bezig
met onderzoek naar het leven van vrouwen in samenlevingen
die door zware conflicten zijn ontwricht, zoals in Tajikistan en
later in Rwanda. In Rwanda is de focus vooral het herwinnen van
menselijke waardigheid in de context van een community-based
sociotherapie programma.
Haar meest recente ervaringen en de bestaande literatuur
op het gebied van geweld tegen vrouwen verwerkte ze in de
Annie Romein-Verschoorlezing die ze in maart 2011 uitsprak
ter gelegenheid van de 100ste verjaardag van Internationale
Vrouwendag. Doorspekt met sprekende praktijkvoorbeelden
raakte de lezing de toehoorders. Tegelijkertijd liet ze de
veerkracht van vrouwen zien en het sprankje hoop dat eruit
spreekt. Iedereen weet wel dat seksueel geweld op grote
schaal voorkomt in oorlogsgebieden, maar de lezing maakte
het geweld bijna tastbaar. “Het verkrachten van vrouwen
wordt in huidige gewelddadige conflicten steeds vaker
ingezet als wapen. Vrouwen zorgen voor de reproductie
en cohesie van de gemeenschap waar zij toe behoren en
zijn het kernsymbool van die gemeenschap. Kwaadaardige

Community-based
programma’s
gericht op sociale
genezing lijken
effectiever te zijn.
verkrachting in oorlogssituaties betekent daarom niet alleen
een aanval op lichaam, ziel en waardigheid van vrouwen,
maar tevens een doelgerichte totale ontwrichting van de
structuur van een samenleving. Er zijn echter ook andere
typen van verkrachting, zoals de lustverkrachting waarin het
vooral gaat om het bevredigen van de behoefte van mannen
aan seks. Wat verkrachting met vrouwen doet, hangt mede
af van de reactie van haar omgeving op dit geweld. Wordt zij
bijvoorbeeld door haar man, familie en dorpsgenoten verstoten
of liefdevol opgevangen”. De vraag is hoe de vrouwen en andere
geweldsoverlevenden het beste door speciaal daarvoor opgezette
programma’s ondersteund kunnen worden in de verwerking
van hun trauma’s en het weer opbouwen van hun leven: “Na
de genocide in Rwanda werd het land overstroomd door
hulpverleners met de intentie op grote schaal voorlichting te
geven over PTSD (Post Traumatic Stress Disorder) en mensen
te trainen in trauma counseling. Dat laatste werd vooral één
op één counseling. Daarmee veranderde er niets ten goede
in de sociale wereld waar mensen zo’n behoefte aan hadden.
Community-based programma’s gericht op sociale genezing lijken
effectiever te zijn. Ik heb Tutsi vrouwen geïnterviewd die zowel
hadden deelgenomen aan een gemengde zelfhulpgroep als aan
een groep met alleen verkrachte vrouwen. Ik vroeg of ze een
verschil konden aangeven. Een van de vrouwen wilde liever in de
gemengde groep (vrouwen, mannen, oud, jong, Tutsi en Hutu bij
elkaar), omdat die mensen dicht bij haar woonden, dus als ze een
probleem had, dan kon ze hen als buren om hulp vragen. In een
gemengde groep zijn er verschillende kwaliteiten aanwezig en
kun je elkaar op verschillende manieren ondersteunen, terwijl in
een gelijkgestemde groep iedereen zwak is (want verkracht). Een
andere vrouw had liever de ‘niet-gemengde’ groep, want daar kon
ze vrijuit over al haar traumatische ervaringen spreken en werd
zij door het groepsproces geleidelijk sterker.”
Wat er in de loop der jaren gebeurd is met de leerstoel bij het
LustrumMagazine
Henny Verhagen Stichting 6
LUMC, heeft zijn oorsprong in de inzet van het bestuur van de
HVS. Dat de leerstoel wordt voortgezet is een goed voorbeeld
van hoe de Stichting haar doel kan bereiken. “Ik vind het moeilijk
om te zeggen hoe de Henny Verhagen Stichting nu verder moet
en of ze een zelfstandige stichting moet blijven of wellicht beter
bij een specifieke organisatie ondergebracht moet worden.
Nu heeft het bestuur tentakels in verschillende organisaties,
wat veel kruisbestuiving mogelijk maakt. Wat het lastig maakt
is natuurlijk dat het levend houden van de Stichting draait
op mensen die dat weliswaar met passie doen, maar wel in
hun vrije tijd. En dat in deze tijd waar zakelijkheid overheerst.
Het wordt steeds moeilijker bijzonder hoogleraarschappen
te regelen die uit maatschappelijke bewegingen voortkomen.
Als er in reguliere instellingen geen ruimte is, kon de Stichting
maatschappelijk en wetenschappelijk relevante onderwerpen
via een hoogleraarschap op de kaart zetten. Dan was het aan
die hoogleraar en die betreffende instelling of dat een vervolg
kreeg. Als mijn leerstoel destijds niet was ingesteld, was er
nu zeer waarschijnlijk niet als vervolg daarvan een leerstoel
medische antropologie aan het LUMC geweest. Op bescheiden
schaal hebben veel studenten via mijn leerstoel van de Henny
Verhagen Stichting geprofiteerd. Jonge mensen op zoek naar
de mens achter de ziekte die een medisch-antropologische visie
in hun werk als arts hebben weten te integreren. Het mooiste
is als je als Stichting structurele veranderingen bewerkstelligt
en een spin-off krijgt naar de mainstream toe, dat je in die
mainstream kunt inbrengen waar je als Stichting voor staat en
op z’n minst een rimpeling teweegbrengt. Het signaleren van
nieuwe ontwikkelingen, lacunes en daarop inspringen op kleine
schaal en kruisbestuivingen voor elkaar krijgen; gedachtegoed
levend houden en zorgen dat het voeten aan de grond krijgt hier
en daar, dat is wat de Henny Verhagen Stichting zeker moet
blijven doen.”
Diana van den Driessche
Foto Diana van den Driessche
LustrumMagazine Henny Verhagen Stichting 7

LustrumMagazine Henny Verhagen Stichting 8
JANNEKE VAN MENS-VERHULST
Een (bijzonder)
hoogleraar aan
elke universiteit
Sinds de opkomst van de vrouwenhulpverlening als beweging in
de jaren zeventig van de vorige eeuw, is er heel wat gebeurd in
de gezondheidszorg. De principes van de vrouwenhulpverlening
zijn voor een groot deel geïntegreerd in de reguliere gezondheidszorg.
Waren het in de beginjaren vooral sekseverschillen
waar men zich op richtte, later is er een verschuiving opgetreden
naar gender en diversiteit. Niet alleen lichamelijke en psychische
sekseverschillen spelen in de gezondheidszorg een rol, maar
ook de seksespecifieke context waarin klachten zich hebben
ontwikkeld – en daarbij andere bio-psychosociale verschillen,
zoals iemands leeftijd, etniciteit, opleiding en maatschappelijke
status. Hoe de gezondheidszorg sensitief kan worden gemaakt
voor diversiteit, is een van de speerpunten van het werk van
Janneke van Mens-Verhulst. Na haar studie sociale psychologie
en pedagogiek / andragologie aan de Universiteit van Amsterdam
startte haar loopbaan aan de geneeskundefaculteit van
Universiteit Utrecht, in 1972. Ze gaf trainingen in communicatievaardigheden
en organiseerde ‘praatgroepen’ voor junior
co-assistenten. Ze promoveerde in 1988 met het proefschrift
‘Modelontwikkeling voor vrouwenhulpverlening’. In 1995 werd
Janneke van Mens-Verhulst bijzonder hoogleraar ‘Theorie en
praktijk van de vrouwengezondheidszorg’ aan de Universiteit
voor Humanistiek. Tot 1997 op de Ribbius Peletierleerstoel en
later vanwege de Stichting VrouwenGezondheidszorg (nu de
Henny Verhagen Stichting).
Haar betrokkenheid bij de vrouwenbeweging lijkt haar oorsprong
te hebben in de tijd dat ze studeerde: emancipatie was ‘hot’ in
de jaren zeventig van de vorige eeuw. “Maar uiteindelijk gaat die
betrokkenheid veel verder terug” vertelt Janneke bij mijn bezoek
aan haar woning in Hilversum: “In 1956 werd mijn moeder weduwe
en verloor ik mijn vader op negenjarige leeftijd. Ik had nog een
broer die niet meer thuis woonde en een oudere zus die nog wel
thuis woonde. In dat vrouwenhuishouden heb ik meegemaakt
hoe mijn moeder worstelde met de regels en vooroordelen die
er in die tijd over vrouwenlevens heersten. Alle dingen die mijn
vader altijd geregeld had, kwamen nu op mijn moeders schouders
terecht. Maar tot het moment van zijn overlijden was zij, zoals
alle vrouwen die in het huwelijksbootje stapten, formeel
handelingsonbekwaam. Ze moest dus bijvoorbeeld nog leren hoe
ze giro’s moest invullen. Ook maakte ik toen mee dat de
kantonrechter mijn moeder opriep in verband met de verdeling
van de erfenis omdat hij haar kans op hertrouwen moest
schatten (alsof ze handelswaar was, denk ik nu). Van die tijd
leerde ik dat het niet verstandig was te vertrouwen op een man
die altijd voor me zou zorgen en dat ik moest zorgen voor eigen
vaardigheden voor het geval ik er alleen voor zou komen te
staan. Later maakte ik zelf mee hoe de controle je als vrouw
volledig uit handen werd genomen. Mijn eerste zwangerschap
was in 1971. De baan waarop ik net had gesolliciteerd kon ik
wel vergeten, want bij de – toen verplichte – medische keuring
bleek dat ik werd afgekeurd omdat ik zwanger was. Zwangerschap
werd namelijk als een ziekte geadministreerd. Verder
schreef de huisarts me toen onmiddellijk pillen voor waarmee
‘de vrucht beter zou innestelen’. Dat vond ik maar raar en ik
besloot die pillen niet te slikken, daarin gesteund door mijn man.
Gelukkig maar. Achteraf bleek het om het DES-hormoon te gaan.
Juist door dat soort ervaringen sloegen de vrouwenbeweging en
de vrouwengezondheidsbeweging dus wel bij mij aan.”
Bij de andragologiestudie (veranderkunde) was men sterk gericht
op emancipatie (hoewel nog niet van vrouwen) en werd veel gebruik
gemaakt van actieonderzoek Daardoor voelde Janneke niet
alleen inhoudelijk maar ook methodologisch de nodige affiniteit
met de vrouwenstudiesbeweging die eind jaren zeventig aan de
universiteit op gang kwam, vooral op initiatief van studentes. Zij
vochten voor meer aandacht voor vrouwen, vrouwenlevens en
sekseverschillen in het curriculum en zochten naar alternatieven
voor de `mannelijke’ onderzoekstradities. Het was echter niet
vanzelfsprekend dat studentes en vrouwelijke docenten daarin
met elkaar optrokken. Zo herinnert Janneke zich nog dat ze in die
tijd als onderdeel van het universitair establishment werd gezien
en om die reden uit een bijeenkomst over moederschap werd
weggekeken. Een vruchtbare relatie tussen vrouwen die actief

waren in de vrouwenhulpverlening en studentes en docentes vrouwenstudies
was ook niet vanzelfsprekend. Maar na 1980 begonnen
vrouwen die actief waren in de vrouwenhulpverlening te zoeken
naar wetenschappelijke onderbouwing van hun aanpak en al bij de
Zomeruniversiteit Vrouwenstudies in 1981 zijn er bijdragen over
hulpverlening van studentes van enkele universiteiten. Geleidelijk
kwam er een coalitie tussen studentes, hulpverleensters en
universitaire medewerksters tot stand die uiteindelijk leidde tot
conferenties, onderzoeksprojecten, werkgroepen, proefschriften
en leerstoelen op het gebied van de vrouwenhulpverlening.
In de loop der jaren vindt er een verschuiving plaats van aandacht
voor sekseverschillen naar gender en diversiteit. Van ‘het
verschil mag er zijn’ dat in de vrouwenhulpverlening speelde, is
er een verschuiving opgetreden naar ‘er zijn verschillen en hoe
ga je ermee om?’. Dat heeft ook consequenties voor de manier
waarop je onderzoek doet. “Verschillen zijn niet statisch en dus
moeten resultaten van onderzoek steeds weer ter discussie
worden gesteld. Eenmaal uitgevoerd onderzoek moet regelmatig
herhaald worden om de dynamiek van de verschillen te volgen.
Het kan echter heel frustrerend zijn om de moeizaam opgebouwde
kennis met wantrouwen te bekijken en je resultaten
steeds ter discussie te stellen, vooral omdat er nog steeds geen
structuur is waarbinnen je herhaaldelijk bepaalde zaken kunt uitzoeken
De bijzondere leerstoelen vanwege de Henny Verhagen
Stichting zijn een stap in de goede richting, naast de structurele
leerstoel van Toine Lagro-Jansen in Nijmegen. Hoe meer hoogleraren
met seksespecifieke en/of diversiteitsbewuste kennis bij
het veld van de gezondheidszorg betrokken zijn (denk aan Marrie
Bekker of Renee Römkens in Tilburg en Liesbeth Woertman in
Utrecht), hoe serieuzer het thema wordt genomen en hoe meer
kans er is om bijvoorbeeld via promoties voet aan de grond te
krijgen in het academisch gedachtegoed.”
Janneke laat haar gedachten gaan over waar het bestuur van
de Henny Verhagen Stichting zich in de toekomst op zou kunnen
richten. “Je zou willen dat het bestuur meer in gesprek zou
raken met subsidiegevers, zoals ZonMW. En dat het gespreks-
Foto Diana van den Driessche
partner wordt van fondsen en sponsoren, zoals KWF Kankerbestrijding
en de Hartstichting, organisaties die zich bezig houden
met klachten waarbij gender en etniciteit een belangrijke rol
spelen, zoals baarmoederhalskanker, borstkanker en hart- en
vaatziekten. Verder is de tijd nu misschien rijp om een aantal
hoogleraren en lectoren en daarmee hun expertise op het
gebied van sekse, gender, etniciteit en andere diversiteitscategorieën
bij elkaar te brengen. Misschien kan de Henny Verhagen
Stichting een taskforce in het leven roepen voor het maken
van een dergelijke scan? Ik heb dan de fantasie dat er ook een
kenniscentrum op het gebied van geestelijke gezondheidszorg
en maatschappelijke hulpverlening opgezet zou kunnen worden,
voor psychologen en pedagogen, ter aanvulling op het centrum
voor Sekse & Diversiteit in het Medisch Onderwijs aan
de Radboud Universiteit. En dat je aansluit bij het beleid van
Academische Werkplaatsen. Maar ook zou het goed zijn om
meer invloed te krijgen in het onderwijs, door visitatiecommissies
op de invalshoek van de diversiteit te attenderen en experts
voor mogelijke deelname aan te dragen. En dan toch weer te
investeren in postacademisch onderwijs, zoals een aantal jaar
geleden is geprobeerd met de opleiding Gender en Etniciteit in
de hulpverlening, in samenwerking met de RINO. Daarnaast zou
het goed zijn bruggen te slaan. Allereerst tussen generaties:
tussen jonge vrouwen die aan het begin van hun loopbaan in
de gezondheidszorg staan en vrouwen die inmiddels uit het
reguliere arbeidsproces zijn gestapt maar nog wel expertise
hebben op het gebied van gender, etniciteit en hulpverlening. Bovendien
tussen academische en niet-academische organisaties,
zoals universiteiten, hogescholen en WomenInc. En aangezien
het volgend jaar het Europese jaar van de intergenerationele
solidariteit is, zou de Henny Verhagen Stichting daar mooi bij
kunnen aanhaken. Het mooiste zou overigens zijn om aan elke
universiteit een (bijzonder) hoogleraar te hebben, zodat het gedachtegoed
overal ingebed kan raken in academisch onderwijs
en onderzoek.”
Diana van den Driessche
LustrumMagazine Henny Verhagen Stichting 9

LustrumMagazine Henny Verhagen Stichting
10
INE VANWESENBEECK
Seksuele autonomie
bevordert (psychische)
gezondheid van
jongeren
Ine Vanwesenbeeck (1956) is sinds februari 2011 bijzonder
hoogleraar Seksuele ontwikkeling, Diversiteit en Gezondheid
vanwege de Henny Verhagen Stichting bij de faculteit Algemene
Sociale Wetenschappen van de Universiteit Utrecht. Daarmee
is ze weer terug in de academische wereld waar ze tien jaar geleden
uitstapte om fulltime voor de Rutgers Nisso Groep te gaan
werken, dat tegenwoordig, na de fusie van de Rutgers Nisso
Groep met de World Population Foundation RutgersWPF heet.
De leeropdracht van de leerstoel sluit naadloos aan bij haar fascinatie
voor de rol die seksualiteit speelt in de verhouding tussen
mannen en vrouwen.
Tijdens haar studie psychologie kwam ze in aanraking met het
feminisme en volgde ze colleges en werkgroepen bij Nel Draijer
en Aafke Komter. Ine Vanwesenbeeck richtte haar aandacht
op seksualiteit omdat ze steeds meer overtuigd raakte van
de wezenlijke rol die seksualiteit speelt in de gezonde identiteitsontwikkeling
van jongens en meisjes. Het onderwerp van
haar afstudeerscriptie was het ondermijnende karakter van
het romantisch ideaal op status en ambitie van vrouwen: ‘Uit
liefde’ (1982). Direct na haar afstuderen werkt ze bij verschillende
organisaties als onderzoeker, zoals stichting de Maan, de
Mr. A de Graafstichting en later het Nederlands Instituut voor
Seksuologisch Onderzoek (NISSO) en promoveert ze in 1994 op
onderzoek naar sekswerkers. Nel Draijer en Aafke Komter zijn
haar promotoren. Naast haar onderzoeksbanen is ze universitair
docent vrouwenstudies in Tilburg. Bij het NISSO is ze een
aantal jaar verantwoordelijk voor het programma Gender en
Seksualiteit. Als ze in 2001 uit de academische wereld stapt,
wordt ze hoofd van de onderzoeksafdeling bij de Rutgers Nisso
Groep. Ze zet de monitor Seksuele Gezondheid in Nederland
op en is verantwoordelijk voor een aantal jeugdstudies, waaronder
‘Seks onder je 25ste, seksuele gezondheid van jongeren
in Nederland anno 2005’. In 2008 besloot ze een sabbatical
te nemen. Later waren er weer fusieplannen, nu met de World
Population Foundation (WPF). Die fusie was voor haar heel
aantrekkelijk, omdat daarmee ook het internationale aspect in
beeld kwam. In het eerste jaar na haar sabbatical heeft ze de
vrije positie gehad om na te denken over hoe dit internationale
aspect verder ontwikkeld zou kunnen worden. Haar baan als
manager van het internationale onderzoek combineert ze sinds
1 februari met het bijzonder hoogleraarschap dat gefinancierd
wordt door het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek Seksualiteit
(FWOS) en GGZ-Eindhoven. In november 2011 zal ze haar oratie
houden en begin volgend jaar zal ook een AIO het onderzoek
gaan doen waarover ze nu nog volop aan het nadenken is. “Dat
is ook meteen het mooie van een hoogleraarschap, zo aan
het einde van je carrière: om van die academische vrijheid te
genieten en na te denken over de invulling van de leeropdracht”,
vertelt Ine Vanwesenbeeck.
“Ik kan niet denken over verhoudingen tussen mannen en
vrouwen zonder meteen aan seksualiteit te denken. Dat is in de
loop der jaren versterkt. Mijn definitie van seksualiteit is heel
breed en bevat ook intimiteit en relaties: seksueel geïnspireerde
sociale interactie of ‘sociaalseksueel verkeren’. Wat ik wil documenteren
is de diversiteit van posities die jongens en meisjes,
mannen en vrouwen hanteren ten opzichte van de heteroseksuele
dubbele moraal ofwel het heteronormatieve paradigma.
Die posities zijn niet vaststaand en kunnen veranderen door
omstandigheden, zoals hun persoonlijke ontwikkeling of andere
partners. Het gaat om interactionele en contextuele aspecten.
Mij gaat het dan vooral om de microdynamiek van menselijk
gedrag: wat gebeurt er tussen mannen en vrouwen, jongens
en meisjes, wanneer ze zich bevinden in een seksueel getinte
interactie en hoe stereotypisch mannelijk of vrouwelijk doen ze
dat. De waarneming is toegespitst op stereotypen: je ziet wat je
verwacht. Die stereotyperingen wil ik ontkrachten, laten zien dat
er veel meer nuances zijn, dat er alternatieve gedragingen zijn.
De realiteit die niet strookt met verwachtingen en vooroordelen
wil ik zichtbaar maken en laten zien dat alternatieve gedragingen
bestaan en dat je anders mag zijn. Dat is best ingewikkeld,
want mensen ontlenen hun identiteit en zelfwaardering juist
vaak aan de mate waarin ze voldoen aan normen en waarden
van groepen waartoe ze behoren of willen behoren. Ik denk dat
het ‘alternatief’ mogen doen een positief effect op de gezond-

Foto Diana van den Driessche
heid kan hebben. Uiteindelijk is het doel om algehele en seksuele
autonomie te bevorderen bij jongens, maar vooral bij meisjes,
zolang het taboe op het seksuele verlangen van meisjes zowel
voor meisjes als voor jongens een negatieve invloed heeft op
een gezonde identiteitsontwikkeling en een gezonde seksuele
verhouding. Ook al realiseer ik me dat de controle over ons leven
maar beperkt is en doordrongen is van culturele normen en
waarden en dat ons handelen en denken door maatschappelijke
verhoudingen worden bepaald.”
“Ik kan niet denken over
verhoudingen tussen mannen
en vrouwen zonder meteen aan
seksualiteit te denken.
In de loop der jaren is er een verschuiving opgetreden van sekse
naar gender en wordt er meer nadruk gelegd op diversiteit
binnen vrouwenstudies. “Gaandeweg ben ik meer gaan kijken
naar verschillen tussen mannen en vrouwen onderling. Enerzijds
om stereotypen af te zwakken en anderzijds om te ontdekken
waarom de ene persoon, of het nu een man of een vrouw is,
wel de mogelijkheid heeft om zich op een bepaalde manier te
manifesteren en een ander niet. Ik wil laten zien dat de verschillen
binnen de seksen groter zijn dan de verschillen tussen de
seksen. Dat bleek ook al in mijn onderzoek naar de situatie van
sekswerkers: het was een heterogene groep vrouwen en in mindere
mate jongens, die met totaal verschillende motieven in de
commerciële seks terecht waren gekomen of daarvoor kozen.
Die trajecten leidden tot totaal verschillende posities in termen
van controle, autonomie, welzijn en gezondheid. Die inzichten
kunnen helpen om te voorkomen dat mensen worden gereduceerd
tot hun sekse of hun seksualiteit. Een ander onderdeel
van diversiteit, etniciteit, vind ik ook belangrijk in het blootleggen
van stereotypen, maar altijd denk ik erover in termen van manvrouwverhoudingen.”
De Henny Verhagen Stichting bestaat dit jaar 25 jaar. Heeft de
stichting nog bestaansrecht en zo ja, in welke richting denk je
dat de HVS de komende jaren inspanningen zou moeten verrichten?
“Allereerst waardeer ik het zeer dat de Henny Verhagen Stichting
dit keer voor mijn leerstoel seksualiteit geprioriteerd heeft,
gezien de onmiskenbaar centrale rol die dat speelt bij allerlei
aangelegenheden in verband met gender en diversiteit en in het
bijzonder op complexe maar overtuigende manieren gerelateerd
is aan maatschappelijk functioneren en psychische gezondheid.
Seksuele problematiek vormt een belangrijk deel van de hulpvragen
in de GGZ en andersom kan psychische problematiek ook
sterk van invloed zijn op de seksualiteitsbeleving. Ik denk dat de
Henny Verhagen Stichting zeker bestaansrecht heeft, omdat
het nog steeds nodig is om vrouwen binnen de universiteit te
ondersteunen en te stimuleren. Wat ik ook erg waardeer aan de
HVS is dat ze open staan voor wat er in het veld gebeurt. Voor
een volgende leerstoel zou ik hen willen aanraden aan te sluiten
bij iemand in het veld en samen met die persoon te werken aan
een leeropdracht en buiten de academische wereld te kijken.
Ik denk dan aan het onderzoeken van multiculturaliteit en het
effect daarvan op de posities van mensen en hun geestelijke en
lichamelijke gezondheid. Daarmee geef je diversiteit en etniciteit
een extra dimensie en het is ook gendered, omdat er een steeds
grotere afstand lijkt te bestaan tussen jongens en meisjes in
termen van schoolprestaties, opleidingen en arbeidsmarktperspectief,
waardoor de kans bestaat dat genderaspecten
uitvergroot worden. En het zou goed zijn te zoeken naar een
vrouw uit een etnische minderheidsgroep om op die manier aan
het stimuleringsbeleid extra vorm te geven. Binnen het academische
veld blijven heeft wel als groot voordeel dat een hoogleraarschap
status geeft en dat kunnen vrouwen aan de universiteit
op dit moment nog heel hard gebruiken. Een alternatief voor een
leerstoel zou een stimuleringsprijs of extra onderzoeksbudget
kunnen zijn om een zittende hoogleraar of andere vrouw binnen
de academische wereld te ondersteunen.”
Diana van den Driessche
LustrumMagazine Henny Verhagen Stichting
11

LustrumMagazine
Colofon
Uitgave Henny Verhagen Stichting, september 2011
Teksten Indra Boedjarath. Diana van den Driessche,
Annemiek Richters
Foto’s Diana van den Driessche
Redactie Katja van Vliet, Willy van Berlo en Indra Boedjarath
Eindredactie Katja van Vliet
Vormgeving Heleen ten Voorde
Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt door ZonMw en de Dutch Foundation of
Women and Health Research (DFWHR).
De publicatie kan gedownload worden via de website:
http://www.hennyverhagenstichting.nl
De Henny Verhagen Stichting stimuleert
wetenschappelijk onderzoek en onderwijs op het
gebied van gezondheid(szorg) en diversiteit. Dit doet
zij door een aantal activiteiten zoals de vestiging en
continuering van bijzondere leerstoelen, de uitreiking
van een vierjaarlijkse prijs, samenwerking met het
(G)Gz-veld en een website. Meer informatie vindt u
op onze website: www.hennyverhagenstichting.nl.
© Henny Verhagen Stichting, Utrecht