28.09.2013 Views

í5e jaargang nummer I januari-februari Í9ó0 - Drukwerk in de Marge

í5e jaargang nummer I januari-februari Í9ó0 - Drukwerk in de Marge

í5e jaargang nummer I januari-februari Í9ó0 - Drukwerk in de Marge

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

<strong>í5e</strong> <strong>jaargang</strong> <strong>nummer</strong> I <strong>januari</strong>-<strong>februari</strong> <strong>Í9ó0</strong><br />

té té


lllustratie uit'S<strong>in</strong>terklaas en <strong>de</strong> Struikrovers'<br />

Joh.H.vanEikeren lllustraties voor het k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek<br />

Het is een misverstand te menen dat <strong>de</strong> ver-<br />

makelijke stukies <strong>in</strong> <strong>de</strong> krant alleen te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />

zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> daarvoor opgenomen rubriekjes met<br />

cursief gezette tekstles of <strong>in</strong> <strong>de</strong> stripverhalen.<br />

Veel meer vermakelijks is <strong>in</strong> <strong>de</strong> rest van <strong>de</strong><br />

krant te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n, want het is soms lachwekkend<br />

te lezen wat men <strong>de</strong> argeloze burger aan baar-<br />

lijke nonsens durft aan te praten. Zo spel<strong>de</strong><br />

omstreeks <strong>de</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboekenweek een kranten-<br />

man <strong>de</strong> lezers op <strong>de</strong> mouw'dat het Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek op hoog peil staat'en - zo orakel<strong>de</strong><br />

hij ver<strong>de</strong>r - dat was nou allemaal daaraan te<br />

danken dat beken<strong>de</strong> tekenaars thans.k<strong>in</strong><strong>de</strong>r-<br />

boeken illustreren, Vroeger was dat an<strong>de</strong>rs,<br />

want toen was <strong>de</strong> i llustratie bene<strong>de</strong>n <strong>de</strong> waard ig-<br />

'<strong>de</strong><br />

heid van <strong>de</strong> tekenaar, totdat doorbraak'<br />

kwam met het werk van twee'befaam<strong>de</strong> illustra-<br />

trices' en zon<strong>de</strong>r blikken oí blozen wor<strong>de</strong>n dan<br />

Nellie Bo<strong>de</strong>nheim en Rie Cramer <strong>in</strong> één a<strong>de</strong>m<br />

genoemd. De eigenlijke verlosser is volgens <strong>de</strong><br />

krantenman Walt Disney met zijn tekenfilms<br />

geweest. En met <strong>de</strong>ze drie Íiguren (waarvan<br />

alleen Nellie Bo<strong>de</strong>nheim iets wezenlijks voor<br />

het k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek heeft betekend) houdt's mans<br />

kennis dan op. Van een Braakensiek en een<br />

ls<strong>in</strong>gs heeÍt hij nooit gehoord, evenm<strong>in</strong> als van<br />

typografi sche verzorgi nt.<br />

Als men nu weet hoe het bij <strong>de</strong> iaarlijkse vijftig<br />

bestverzorg<strong>de</strong> boeken juist met het k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek<br />

gesteld is, is zulk een krantenartikel toch voor-<br />

licht<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> meest ridicule soort. Als men<br />

be<strong>de</strong>nkt dat er iaren voor nodig teweest zijn<br />

om het bij die boekenverkiez<strong>in</strong>gen met het<br />

jeugdboek tot een maar heel pover cijfer te<br />

brengen en we het vorig laar weer tot nul zijn<br />

afgezakt, is zulk krantengeschrijf niet meer dan<br />

het boerenbedrog van <strong>de</strong> standwerker.<br />

Hoe staat het nu met het k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek dat voor<br />

<strong>de</strong> week van het k<strong>in</strong>d en voor <strong>de</strong> <strong>de</strong>cember-<br />

feestdagen is verschenen ? Het is moeilijk na te<br />

gaan of het alarmeren<strong>de</strong><br />

'. . . die toekomst (van<br />

het jeugdboek) bleek somber<strong>de</strong>r dan <strong>de</strong> groot-<br />

ste pessimist zou hebben durven voorspellen',<br />

<strong>in</strong> het juryrapport 1959, <strong>de</strong> uitgevers heeft ge-<br />

stimufeerd, maar een zeer willekeuríge keus uit<br />

<strong>de</strong> kasten van <strong>de</strong> boekhan<strong>de</strong>laar wijst daar wel<br />

op. Er zijn althans <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste tijd enige hoop-<br />

geven<strong>de</strong> d<strong>in</strong>gen gebeurd en één daarvan is,<br />

dat enkele ionte tekenaars wat kansen hebben<br />

gekregen.<br />

Bruna te Utrecht kwam <strong>in</strong> zijn serie vierkante<br />

boekjes uit met 'Het Vogeltie', met versjes en<br />

teken<strong>in</strong>gen van Dick Bruna,dat <strong>in</strong> alle opzichten<br />

voortreffelijk is. Op <strong>de</strong> directe teken<strong>in</strong>gen, die<br />

kundig zijn teruggebracht tot het allereen-<br />

voudigste dat het k<strong>in</strong>d aanspreekt, sluit <strong>de</strong><br />

typografie volkomen aan. Het bandle met <strong>de</strong><br />

dikke bor<strong>de</strong>n is nou ook maar precies wat het<br />

hier moet zijn. Een heel goed k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek.<br />

Voor 'Slacht me niet zei <strong>de</strong> kip', van Leopold te<br />

Den Haag, is een mij onbeken<strong>de</strong> Re<strong>in</strong>tieVenema<br />

doen<strong>de</strong> geweest. Zij heeft zeer verdienstelijke<br />

illustraties voor dit boek gemaakt, waaron<strong>de</strong>r er<br />

zijn die even doen <strong>de</strong>nken aan <strong>de</strong> grote sprook-<br />

iesverluchters <strong>in</strong> hun beste momenten. Deze<br />

illustratrice toont een prettig eigen handschrift<br />

naast een verantwoor<strong>de</strong> vorm. Zij kan tekenen<br />

en laat zich niet door <strong>de</strong>Íormatie tot apartheid<br />

verlei<strong>de</strong>n. Haar figuren en haar dieren zitten<br />

goed <strong>in</strong> elkaar en hebben niettem<strong>in</strong> <strong>de</strong> sfeer en<br />

het verhalen<strong>de</strong> dat het k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek nodig heeft.<br />

Het boek is behoorlijk van typografie (lammer<br />

van die gespatieer<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rkast) en heeft een<br />

aardig omslag en aantrekkelijke schutbla<strong>de</strong>n.<br />

T<strong>in</strong>y van Asselt, ook al weer nieuw voor mij,<br />

heeft 'Klaas <strong>in</strong> Amsterdam' geïllustreerd dat bij<br />

Ten Have te Amsterdam uitkwam. M<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

vrouwelijk, steviger zou men kunnen zeggen,<br />

is haar hand en ook zij kan tekenen. Hoewel<br />

veel vaster van bouw, is <strong>de</strong> vorm toch niet zo<br />

sterk; het tekenen van han<strong>de</strong>n geeÍt haar dui<strong>de</strong>-<br />

lijk soms nog moeite. Wat zij echter weer voor<br />

heeft is, dat zij goed weet te typeren en <strong>de</strong><br />

beweg<strong>in</strong>gen van k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren goed heeft geobser-<br />

veerd.<br />

Een <strong>de</strong>r<strong>de</strong> mij onbekend talent trad op als<br />

illustratrice <strong>in</strong> 'Gekke Erica', uitgegeven door<br />

Ploegsma teAmsterdam. Ursula <strong>de</strong>nTex maakte<br />

voor dit boek een uitstekend omslagontwerp,<br />

waar<strong>in</strong> vooral <strong>de</strong> beweg<strong>in</strong>g goed is. Het geheel<br />

is vlot <strong>in</strong> elkaar gepenseeld <strong>in</strong> prettige kleuren<br />

en er is een goed gebruik gemaakt van het witte<br />

papier. Wat al te vlot, te handig, lijken mij <strong>de</strong><br />

illustraties die zij voor het boek maakte. De<br />

losse manier van doen heeft zeker zijn charme,<br />

maar sommige teken<strong>in</strong>gen hebben toch iets te<br />

we<strong>in</strong>ig en komen eigenlijk niet boven <strong>de</strong> aan-<br />

duid<strong>in</strong>g uit. Nog maar even ver<strong>de</strong>r en dan is het<br />

er, zoals bij <strong>de</strong> pantomime-danser die u hierbij<br />

Stoíomslag van'Gekke Erica'


a-<br />

DE IÍÀCOGEL<br />

Dc )Íagogr I<br />

rs crn \o3!l<br />

cn hij rroont <strong>in</strong> \\'atrrlanrl<br />

nrc r zijn prntjls <strong>in</strong> rlc lrorgtc<br />

cn zijn lopjc ondcr't zanrl<br />

op dc Lcrg r an ÏctcrLand.<br />

.\llc drgcn 7it hij drrr<br />

cn hij :larpt. hct hclc jaar.<br />

)Írrr op ncqcnticn nor curbcr<br />

rnr,lr hii rrLkcr. qccfr<br />

srluirl<br />

pakt tcn lant cn karnt /i<strong>in</strong> vcrcn<br />

en zijn staar t zorgvrrl


lllustraties voor het k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek<br />

gereproduceerd v<strong>in</strong>dt, Een naar behoren typo-<br />

grafisch verzorgd boek.<br />

Een an<strong>de</strong>r boek van Ploegsma is 'Dat zijn <strong>de</strong> M-<br />

brigadiers', waarvoor Elly van Beek <strong>de</strong> illustra-<br />

ties lever<strong>de</strong>. Ze zijn met een onstuimigheid en<br />

vaart gedaan, waarvoor <strong>de</strong> pag<strong>in</strong>a haar vaak een<br />

te benard vlak geweest moet zijn; haar breed<br />

opgezette krijtteken<strong>in</strong>gen lopen er, niet ten<br />

voor<strong>de</strong>le van het boek. vaak aan alle kanten af.<br />

Daar waar zij <strong>de</strong> boekpag<strong>in</strong>a <strong>in</strong> het oog heeft<br />

gehou<strong>de</strong>n, heeft zij sterke en toch gevoelige<br />

teken<strong>in</strong>gen tegenover <strong>de</strong> tekst geplaatst. Ze<br />

hebben veel van litho's en zijn daarom moeilijk<br />

met <strong>de</strong> tekstpag<strong>in</strong>a's <strong>in</strong> harmonie te brengen.<br />

Sterke verkle<strong>in</strong><strong>in</strong>g zou hier <strong>de</strong> enige, maar not<br />

niet i<strong>de</strong>ale oploss<strong>in</strong>g zijn geweest.<br />

'S<strong>in</strong>terklaas en <strong>de</strong> struikrovers', het bekroon<strong>de</strong><br />

k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek dat Holland te Amsterdam uitgaf,<br />

mag hier vanzelÍsprekend niet ontbreken. Er<br />

zijn enkele aardige illustraties <strong>in</strong> van Babs van<br />

Wely, die ik ook al weer op dit pad niet eer<strong>de</strong>r<br />

ben tegengekomen. Sterk zijn <strong>de</strong> teken<strong>in</strong>gen <strong>in</strong><br />

dit boek - moet ik zeggen - niet en met name<br />

<strong>de</strong> hoofdfiguur S<strong>in</strong>terklaas is er maar heel<br />

zwakies afgekomen. Het beste bevalt mij nog<br />

het bandie met <strong>de</strong> blankwitte baard vol van<br />

bisschoppel ijkheid tegen het nachtzwarte kwaad<br />

waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> struikrovers gehuld zijn.<br />

Als een comeback <strong>in</strong> het Ne<strong>de</strong>rlands is er bij<br />

Ploegsma te Amsterdam dit iaar een boekje<br />

met teken<strong>in</strong>gen en versies van Diet Huber, 'De<br />

uil met zeven zuurties', verschenen. Enige jaren<br />

gele<strong>de</strong>n (het was een <strong>de</strong>buut naar ik meen)<br />

kwam er een boekje <strong>in</strong> het Fries van haar uit,<br />

dat één van <strong>de</strong> vijÍtig van dat jaar werd. Met <strong>de</strong><br />

teken<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> twee kleuren, die goed op <strong>de</strong><br />

pag<strong>in</strong>a gezet zijn en waaraan k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren veel te<br />

bekijken zullen hebben, is het ook nu weer een<br />

goed k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek gewor<strong>de</strong>n. Het is een vrolijk,<br />

grappig en soms ook prettig triezelig tumult<br />

van manneties, vrouwties, k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren en beesten,<br />

kiik vogel, daar ir <strong>de</strong> boer<strong>in</strong>,<br />

dat vrouwtjc, dat daar loopt.<br />

zij hecít hecl netje: om h:er hooíd<br />

een doekje heên gêknoopt.<br />

lllustratie uit'Het vogeltle'<br />

4<br />

Dat van Goor Zonen te Den Haag Ted Schaap<br />

aan het illustreren van een k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek hebben<br />

tezet, wirs niet zon<strong>de</strong>r risico, Het 'gekke' van<br />

Ted Schaap berust helemaal op <strong>de</strong> volwassenheid,<br />

omdat hij - naar <strong>de</strong> aard van <strong>de</strong> humor -<br />

het gekke uit bloe<strong>de</strong>rnstige situaties haalt<br />

waarvan het k<strong>in</strong>d nog geen weet heeft. Met het<br />

boekie'Hikker<strong>de</strong>, pikker<strong>de</strong>, paar<strong>de</strong>boom' blijkt<br />

dat er nu ook een Ted Schaap voor het k<strong>in</strong>d is,<br />

want <strong>de</strong> teken<strong>in</strong>gen die hij bij <strong>de</strong>ze versjes<br />

maakte zijn van een dwaasheid en v<strong>in</strong>d<strong>in</strong>grijk-<br />

heid waaraan het k<strong>in</strong>d veel plezier zal beleven.<br />

Maar niet alleen het k<strong>in</strong>d. Heel mal zijn het<br />

<strong>in</strong>gebeel<strong>de</strong> generaaltje met <strong>de</strong> getrokken sabel<br />

op pag<strong>in</strong>a 19 en <strong>de</strong> baron <strong>in</strong> <strong>de</strong> badkuip op<br />

pag<strong>in</strong>a 6. En hoe v<strong>in</strong>dt u het goeiige domme<br />

ventle met sneehoed en poes die achter <strong>de</strong><br />

muziek aanloopt <strong>in</strong> <strong>de</strong> hierbij aígebeel<strong>de</strong><br />

pag<strong>in</strong>a's ? Het boekie heeft een goed omslag en<br />

aardige schutbla<strong>de</strong>n. Jammer is dat het door-<br />

schijnen<strong>de</strong> papierwat afbreuk doet aan <strong>de</strong> goe<strong>de</strong><br />

typografie.<br />

Het zou onverstandig zijn voorspell<strong>in</strong>gen te<br />

doen, maar afgaan<strong>de</strong> op een paar van <strong>de</strong>ze voor<br />

<strong>de</strong> hand weggenomen uitgaven lijkt het of het<br />

k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek dit jaar niet als zorgenk<strong>in</strong>d voor <strong>de</strong><br />

iury z l verschijnen. Aan het hoge peil waarvan<br />

<strong>de</strong> krantenman hardop droom<strong>de</strong> zijn ze nog niet<br />

toe, maar ze gaan <strong>in</strong> <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> richt<strong>in</strong>g. Op<br />

<strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g van het Tsiechische boek<br />

hebben wij van <strong>de</strong> zomer kunnen 'liebáugeln'<br />

naar <strong>de</strong> mooie illustraties voor het leugdboek<br />

die daar lagen en een vergelijk<strong>in</strong>g viel niet<br />

Sunstit voor ons k<strong>in</strong><strong>de</strong>rboek uit. Aan gebrek<br />

aan goe<strong>de</strong> illustratoren bij ons is dat niet te<br />

wijten; we hebben er voldoen<strong>de</strong> en het gaat er<br />

maar om of zij <strong>de</strong> kans krijgen. Het is te hopen<br />

dat <strong>de</strong> uitgevers <strong>de</strong> w<strong>in</strong>d zo mee hebben dat zij<br />

voor <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e prijs die het Ne<strong>de</strong>rlandse publiek<br />

voor het ieugdboek wil betalen, die kansen<br />

zullen kunnen geven,<br />

lllustratie uit'Slacht me niet zei <strong>de</strong> kip'<br />

t t-<br />

I .J.l \<br />

.: ; .l :\.<br />

. ; :!<br />

- | tl<br />

lllustratie uit'Dat zijn <strong>de</strong> M-brigadiers'<br />

j<br />

l-,


.sJerpESrJq-hl<br />

ap uÍrz t€O. trn alt?Jlsnlll<br />

.sJ"^oJïlnJts ap ua sEel)Jatuts. uB^ SElsuo<br />

r!n altEJtsnlll<br />

.sJa^oJlrnJls ap ua seellJatuts,<br />

.uEpJalsuv ut sssl). l!n oll9Jlsnlll


E. Schmidt lndrukS


2 Op <strong>de</strong> voorgrond het nieuwste type mach<strong>in</strong>e van <strong>de</strong> Miehle Corporation, die drukt van om <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r gespannen buigzame Du Pont-platen<br />

3 Een nieuwe Harris-Seybold<br />

drukpers met <strong>de</strong> dunne metalen zgn. wrap-around-plaat,<br />

waarvan<br />

voor <strong>de</strong> hoogdruk grote verwacht<strong>in</strong>gen wor<strong>de</strong>n gekoesterd


K.vóhr<strong>in</strong>ger De graÍlsche tentoonstelllng te Mllaan - <strong>in</strong> tt kort bezien<br />

De eerste grafische vaktentoonstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> ltalië,<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> helft van het voorgaan<strong>de</strong> jaar te<br />

Milaan gehou<strong>de</strong>n, wi$ <strong>in</strong> z'n opzet zeer veel-<br />

zijdig te noemen.<br />

Degene die een ogenblik aan het lawaai van <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>eswil<strong>de</strong> ontkomen, kon als on<strong>de</strong>rbrek<strong>in</strong>g<br />

<strong>de</strong> historische tentoonstell<strong>in</strong>g of één van <strong>de</strong><br />

an<strong>de</strong>re exposities bezoeken. Desamengebrachte<br />

historische voorbeel<strong>de</strong>n bo<strong>de</strong>n een sluitend<br />

overzicht op <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van schrift en<br />

letter, papier en drukkunst. Kostelijke schatten<br />

v/aren uit vele bibliotheken bijeengevoegd en<br />

toon<strong>de</strong>n het grote kunnen van <strong>de</strong> drukkers <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> eerste perio<strong>de</strong>, maar ook van hun voor-<br />

gangers, <strong>de</strong> schrijvers.<br />

De ltaliaanse vakscholen verzorg<strong>de</strong>n aantrekke-<br />

lijks stands en gaven een <strong>in</strong>druk van hun op-<br />

leid<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke beroepen zowel<br />

als fotomateriaal van hun on<strong>de</strong>rwijs<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gen.<br />

Fol<strong>de</strong>rs lichtten daarbij <strong>in</strong> over <strong>de</strong> opzet en ook<br />

over <strong>de</strong> opgaven welke <strong>de</strong> scholen zich stellen<br />

met betrekk<strong>in</strong>g tot het on<strong>de</strong>rwijs. De f<strong>in</strong>an-<br />

cier<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze on<strong>de</strong>rwijs<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gen, <strong>in</strong> het<br />

bijzon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> tot stand gebrachte vergrot<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n door een goe<strong>de</strong> samenwerk<strong>in</strong>g<br />

tussen werkgevers en werknemers, is op zich-<br />

zelf al bestu<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g waard.<br />

Daarnaast waren er op <strong>de</strong>ze vaktentoonstell<strong>in</strong>g<br />

stands van drukkerijen en uitgeyersmaatschap-<br />

pijen, waarvan <strong>de</strong> <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g op een bijzon<strong>de</strong>r<br />

hoog niveau was te achten. Niet uit het oog mag<br />

wor<strong>de</strong>n verloren, dat <strong>de</strong> pers, <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r<br />

<strong>in</strong> Noord-ltalië, een hoogst belangrijke rol<br />

speelt. De grote dagbladon<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen had<strong>de</strong>n<br />

ook hun eigen stands, waarbij die van I'Unita<br />

te meer vermel<strong>de</strong>nswaard is vanwege <strong>de</strong> aan-<br />

wezigheid van een machtig elektronischadres-<br />

seerapparaat, tevens abonnementenad m<strong>in</strong>istra-<br />

tie, die door Olivetti en Adrema gezamenlijk<br />

werd ontwikkeld.<br />

De kern van <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g te Milaan was<br />

vanzelísprekend - zoals overal - <strong>de</strong> grafische<br />

techniek. Bijna alle firma's van betekenis op ons<br />

cont<strong>in</strong>ent, uit Engeland en uit <strong>de</strong> Verenig<strong>de</strong><br />

Staten waren er bij, <strong>de</strong>els via hun vertegen-<br />

woordig<strong>in</strong>gen en soms ook met eigen stands.<br />

Voor <strong>de</strong> meeste ltaliaanse fabrikanten op gra-<br />

Íisch gebied was dit veelal een eerste gelegen-<br />

heid van <strong>de</strong>ze aard om ook aan buitenlandse<br />

bezoekers hun produkten te tonen.<br />

Aan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re kant was het talrijke ltaliaanse<br />

vakgenoten, die tot nu toe niet een <strong>de</strong>rgelijke<br />

vaktentoonstell<strong>in</strong>g kon<strong>de</strong>n bezoeken, voor <strong>de</strong><br />

eerste keer mogelijk 'een blik <strong>in</strong> <strong>de</strong> toekomst<br />

te werpen'. Fotografische zetmach<strong>in</strong>es, één-<br />

fase-sneletsmach<strong>in</strong>es, systemen voor elektro-<br />

nische registercontrole van <strong>de</strong> meest uiteen-<br />

lopen<strong>de</strong> aard, grote comb<strong>in</strong>aties voor <strong>de</strong> boek-<br />

b<strong>in</strong><strong>de</strong>rij en <strong>de</strong> papierverwerken<strong>de</strong> <strong>in</strong>dustrie en<br />

veelzijdige drukmach<strong>in</strong>es, waarvan zij tot op<br />

dat moment nog slechts had<strong>de</strong>n kunnen lezen,<br />

waren <strong>in</strong> grote aantallen opgesteld en gaven een<br />

betere kijk op <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g.<br />

Bij dit alles mag menige ltaliaanse fabrikant, met<br />

het oog op <strong>de</strong> gemeenschappelijke markt <strong>in</strong><br />

Europa, tot bedachtzaamheid zijn gestemd. Er<br />

schijntdaar toch wel een zekere typenbeperk<strong>in</strong>g<br />

- die we ook wel eens normaliser<strong>in</strong>g plegen te<br />

noemen - nodig te zijn. Zo was er bijvoorbeeld<br />

sprake van tw<strong>in</strong>tig verschillen<strong>de</strong> <strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen van<br />

<strong>de</strong> letterkast en van veertig letterhoogten !<br />

Maar. . . tal van ltaliaanse fabrikaten, <strong>in</strong> het<br />

bijzon<strong>de</strong>r die welke men reeds op vroegere<br />

tentoonstell<strong>in</strong>gen zag, had<strong>de</strong>n wereldniveau.<br />

I Een blik op een <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> machtige tentoonstell<strong>in</strong>gshal waar <strong>de</strong>'techniek' <strong>in</strong> belangriike matê was geconcentreerd<br />

8<br />

Wel voor <strong>de</strong> eerste keer waren - afgezien van<br />

<strong>de</strong> Oosteuropese lan<strong>de</strong>n - Russische grafische<br />

mach<strong>in</strong>es opgesteld, waarbij drie regelzet-<br />

mach<strong>in</strong>es, een mach<strong>in</strong>e gelijkend op <strong>de</strong> Ludlow<br />

en één die veel op <strong>de</strong> Elrod geleek. Aan <strong>de</strong><br />

wan<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> stand waren foto's te zien van<br />

een losse letterzet- en gietmach<strong>in</strong>e, een elek-<br />

tronische clichégraveermach<strong>in</strong>e en apparaten<br />

voor het'zetten op afstand'.<br />

Mocht er naar <strong>de</strong> eerste <strong>in</strong>druk niet zo veel<br />

nieuws te zien zijn op <strong>de</strong>ze vaktentoonstell<strong>in</strong>g,<br />

toch moet wor<strong>de</strong>n opgemerkt dat ook hier<br />

weer bepaal<strong>de</strong> kle<strong>in</strong>ighe<strong>de</strong>n op een ver<strong>de</strong>re<br />

vooruitgang bleken te wijzen. We stippen zo<br />

maar enkele punten aan.<br />

Bij <strong>de</strong> drukpersen toon<strong>de</strong> Koenig & Bauer <strong>de</strong><br />

Rex Vll met <strong>in</strong>drukwerk, evenals een super-<br />

mo<strong>de</strong>l van <strong>de</strong> tweetoerenpers Sturmvogel,<br />

waarbij <strong>in</strong> het íormaat 94x 136 cm een uurproduktie<br />

van 3000 werd aangegeven. Een<br />

tweekleuren-rotatie-vellenpers voor <strong>nummer</strong>-<br />

werk, speciaal gebouwd voor het drukken van<br />

waar<strong>de</strong>papieren, bleek het proefstadium te<br />

hebben doorlopen en komt ter beschikk<strong>in</strong>g,<br />

Een toestel- en <strong>in</strong>pasapparaat maakt het moge-<br />

lijk het voorberei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> werk voor <strong>de</strong>rgelijke,<br />

met afneembare cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs resp. cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rge<strong>de</strong>el-<br />

ten werken<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es vrijwel geheel vooraf<br />

te doen geschie<strong>de</strong>n.<br />

Vermel<strong>de</strong>nswaard is bijvoorbeeld ook een L &<br />

M-tweetoerenpers, die - naast nog an<strong>de</strong>re ver-<br />

nieuw<strong>in</strong>gen - met twee uitlegstapels werkt,<br />

waarop <strong>de</strong> vellen beurtel<strong>in</strong>gs wor<strong>de</strong>n uitgelegd,<br />

zodat elk afzon<strong>de</strong>rlijk vel <strong>de</strong> dubbele droogtijd<br />

krijgt. Dezelf<strong>de</strong> Íirma toon<strong>de</strong> het vormenpirs-<br />

apparaat Superpositor (vergelijkbaar met het<br />

Registerscope-apparaat), dat een fei lloos passen


J<br />

van <strong>de</strong> kleurenvormen na het eerste standvel<br />

moSelijk maakt.<br />

De vervaardig<strong>in</strong>g van beelddragers voor <strong>de</strong><br />

hoogdruk schijnt <strong>in</strong> een beslissend stadium te<br />

zijn gekomen. Bij <strong>de</strong> éénfase-sneletsmach<strong>in</strong>es<br />

viel een mach<strong>in</strong>e op die met sproeiers werkt en<br />

dus geen bewegen<strong>de</strong> <strong>de</strong>len <strong>in</strong> het etszuur heeít<br />

(Moll). Ook <strong>de</strong> zogenaam<strong>de</strong> photopolymer-<br />

drukplaten, welke door <strong>de</strong> wereldfirma Du<br />

Pont zijn ontwikkeld, blijken nu uit het proef-<br />

stadium tevoorschijn te komen. (Eén van <strong>de</strong>ze<br />

platen bestaat uit een laag lichtgevoelig plastisch<br />

materiaal, aangebracht op een zeer dunne me-<br />

talen basis. Op het lichtgevoelige materiaal<br />

wor<strong>de</strong>n foto's, teken<strong>in</strong>gen en tekst <strong>in</strong> Íilm gekopieerd.<br />

Het niet door licht 'gehar<strong>de</strong>'<br />

ge<strong>de</strong>elte<br />

van <strong>de</strong> beeldlaag kan wor<strong>de</strong>n weggespoeld.<br />

Resultaat: een zeer geschikt bevon<strong>de</strong>n beeld-<br />

drager met grote diepte, die om <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

kan wor<strong>de</strong>n gespannen zoals bij offsetplaten het<br />

gevaf is. redoctie). Fairchild ontwikkel<strong>de</strong> een<br />

nieuwe clichégraveermach<strong>in</strong>e speciaal voor dag-<br />

bladbedri.jven en beveelt voorts aan een Pola-<br />

roid-Land-camera. die <strong>in</strong> één m<strong>in</strong>uut het beeld<br />

kant en klaar oolevert. Door <strong>de</strong> firma Hell bleek<br />

voorts een metho<strong>de</strong> te zijn uitgewerkt om vol-<br />

ledige krantenpag<strong>in</strong>a's via lijnverb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen of<br />

draadloos naar el<strong>de</strong>rs over te brengen. Op het<br />

gebied van <strong>de</strong> stereotypie metkunststoffenten-<br />

slotte wordt met steeds zuiver<strong>de</strong>r apparatuur<br />

en met steeds betere materialen gewerkt.<br />

Dit overzicht is allerm<strong>in</strong>st volledig. Bedoeld is<br />

slechts een totaal<strong>in</strong>druk te geven, een korte<br />

blik op het hele gebied. Na<strong>de</strong>re bijzon<strong>de</strong>rhe<strong>de</strong>n<br />

over het een en het an<strong>de</strong>r zullen <strong>in</strong> <strong>de</strong> komen<strong>de</strong><br />

tijd <strong>in</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke publikaties hun weg ook<br />

naar <strong>de</strong> belangstellen<strong>de</strong> TéTé-lezers v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />

2 Boekwerken en an<strong>de</strong>re specimen van historische<br />

waar<strong>de</strong> waren uitgestald <strong>in</strong> vitr<strong>in</strong>es<br />

3 Aan prachtige voorbeel<strong>de</strong>n van boekdrukkunst uit<br />

het ltalië van onze tiid ontbrak het al evenm<strong>in</strong><br />

4 Oosterse belangstell<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> nieuwe meerkleuren-ofísetpers die Nebiolo voor het eerst te Milaan toon<strong>de</strong><br />

5 De grafische scholen had<strong>de</strong>n goe<strong>de</strong> stands ó De stand van één <strong>de</strong>r grote ltaliaanse uitgeversmaatschappijen op <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g


G. pijper GMA-tweetoerenPers TirÍ<strong>in</strong>g 4l<br />

Het is <strong>de</strong> vaklie<strong>de</strong>n bekend, dat <strong>de</strong> Zwe<strong>de</strong>n op<br />

het gebied van <strong>de</strong> grafische mach<strong>in</strong>ebouw een<br />

uitsteken<strong>de</strong> naam hebben. Op het boekdruk-<br />

gebied komt daar o.a. <strong>de</strong> TirÍ<strong>in</strong>g 4l vandaan, een<br />

tweetoerenpers die wordt gefabriceerd bij <strong>de</strong><br />

Grafiska Mask<strong>in</strong> Aktiebolaget, die is gevestigd<br />

te Trollhàttan. De Tirf<strong>in</strong>g 4l (afbeeld<strong>in</strong>g l) is<br />

weliswaar <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e met het kle<strong>in</strong>ste papier-<br />

formaat van <strong>de</strong> drie typen die <strong>de</strong> GMA levert,<br />

maar we willen ditmaal juist aan <strong>de</strong>ze robuust<br />

gebouw<strong>de</strong> Zweedse kwaliteitsmach<strong>in</strong>e eens<br />

aandacht beste<strong>de</strong>n.<br />

Het grootste papierformaat dat op <strong>de</strong> Tirf<strong>in</strong>g 4l<br />

kan wor<strong>de</strong>n gedrukt is 78,7x 104,5 cm. De af-<br />

met<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> ruimte b<strong>in</strong>nen het <strong>in</strong>sluitraam<br />

zijn 79,1 x 98,8 cm. Met een zgn. spaarraam zijn<br />

nog enige centimeters <strong>in</strong> <strong>de</strong> lengte van <strong>de</strong> vorm<br />

te w<strong>in</strong>nen (tot 102,2 cm). Het kle<strong>in</strong>ste te druk-<br />

ken formaat, dus ook het m<strong>in</strong>st economische,<br />

is 46,5x65 cm.<br />

De snelheid van <strong>de</strong>ze tweetoerenpers gaat tot<br />

4000 druks per uur. De hoge draaisnelheid en<br />

<strong>de</strong> geschiktheid voor het drukken van vormen<br />

die een hoge drukspann<strong>in</strong>g vereisen, v<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />

hun basis <strong>in</strong> een krachtige en soli<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbouw.<br />

Deze laatste bestaat uit twee zijwan<strong>de</strong>n waar<strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rblokken geplaatst zijn en twee e<strong>in</strong>d-<br />

wan<strong>de</strong>n waarop <strong>de</strong> vier steunen rusten van <strong>de</strong><br />

rollenbanen voor het dragen van het drukíun-<br />

dament. Die komen op hun beurt onmid<strong>de</strong>llijk<br />

op <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>nsteun samen en geven zo on<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />

drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r <strong>de</strong> vereiste weerstand. De hoge<br />

snelheid werd me<strong>de</strong> bereikt door het toepassen<br />

van lichte metalen voor <strong>de</strong> heen- en weergaan<strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>len.<br />

Met het oog op <strong>de</strong> snelheid is <strong>de</strong> Tirf<strong>in</strong>g 4l<br />

tó<br />

2 Constructie van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r (<strong>de</strong> griipers liggen<br />

tegen <strong>de</strong> legger aan)<br />

voorzien van een voorgrijpersysteem en een<br />

kett<strong>in</strong>guitleg. Doordat <strong>in</strong>- en uitleg automatisch<br />

zijn gemaakt en door ver<strong>de</strong>r doorvoeren van<br />

drukknopbedien<strong>in</strong>g kan het werken aan <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e door één bedien<strong>in</strong>gsman als uitgangs-<br />

punt wor<strong>de</strong>n behou<strong>de</strong>n.<br />

Als een pers van dit kaliber <strong>in</strong> bedrijf is, ont-<br />

staan bij het keren van <strong>de</strong> drukplaat - vooral bij<br />

volle, zware illustratievormen en hoge draai-<br />

snelheid - krachten die remmend werken op<br />

een soepele Sang van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e. In een vroe-<br />

ger stadium werd dit on<strong>de</strong>rvangen door een<br />

speciale cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r voor <strong>de</strong> buffers, met <strong>de</strong> mogelijkheid<br />

om bij verschillen<strong>de</strong> snelhe<strong>de</strong>n door<br />

mid<strong>de</strong>l van een hen<strong>de</strong>l <strong>de</strong> luchtdruk te regelen.<br />

Het storend verschil <strong>in</strong> opvangspann<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

buffers werd daardoor opgeheven. Er wordt nu<br />

aan gewerkt om <strong>de</strong> constructie van het buffer-<br />

3 Een excenterhuls, zoals bij <strong>de</strong> TirÍ<strong>in</strong>g 4l toegepast<br />

voor omhoog en omlaag gaan van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

systeem te verbeteren, waardoor verstellen van<br />

<strong>de</strong> buffers bij draaien met verschillen<strong>de</strong> snel-<br />

he<strong>de</strong>n niet meer nodig is.<br />

Het drukfundament van <strong>de</strong> Tirf<strong>in</strong>g, waaraan <strong>de</strong><br />

bufferstangen met <strong>de</strong> buffers bevestigd zijn, als-<br />

me<strong>de</strong> het mechanisme voor <strong>de</strong> heen- en weer-<br />

gaan<strong>de</strong> beweg<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> drukplaat, zijn van een<br />

speciaal soort lichtmetaal vervaardigd.<br />

De drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is met <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> tappen uit één<br />

stuk gegoten. De leggerdikte moet 1,5 mm zijn.<br />

De grijpers komen tegen <strong>de</strong> legger aan, zodat<br />

<strong>de</strong> spann<strong>in</strong>g, ondanks verschil <strong>in</strong> leggerdikte,<br />

altijd gelijk is en er nog plaats overblijft voor <strong>de</strong><br />

vóórgrijpers en afneemgrijpers (aÍbeeld<strong>in</strong>g 2).<br />

De cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rborstel is beweeglijk en verlaat <strong>de</strong><br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r een moment wanneer <strong>de</strong> voorkant van<br />

het vel passeert.<br />

De aandrijv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r geschiedt<br />

a<br />

De GMA tweetoerenpers Tirf<strong>in</strong>g 4l, trots produkt<br />

van <strong>de</strong> Zweedse grafische mach<strong>in</strong>ebouw


-<br />

direct van <strong>de</strong> hoofdas af. Door <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>rlijke<br />

stand <strong>in</strong> <strong>de</strong> tandwielen tij<strong>de</strong>ns het heffen van <strong>de</strong><br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, wanneer geen druk wordt gemaakt,<br />

dus tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> toer, ontstaat ruimte,<br />

Het tandwiel van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is bij <strong>de</strong>ze<br />

mach<strong>in</strong>e op bijzon<strong>de</strong>re wijze uitgevoerd. Het is<br />

namelijk <strong>in</strong> tweeën ge<strong>de</strong>eld (afbeeld<strong>in</strong>g 4). Het<br />

l<strong>in</strong>ker ge<strong>de</strong>elte zit vast op <strong>de</strong> as, terwijl het<br />

rechter ge<strong>de</strong>elte, het smalle <strong>de</strong>el dus, verend is<br />

gemaakt door mid<strong>de</strong>l van een stevige drukveer.<br />

Door dit systeem ontstaat tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> gang van<br />

<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e geen spel<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> tan<strong>de</strong>n. De ene<br />

helft van het tandwiel vangt namelijk, wanneer<br />

<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r zich naar voren beweegt, <strong>de</strong> ont-<br />

stane ruimte aan <strong>de</strong> tegengestel<strong>de</strong> kant op en<br />

blijft steeds <strong>in</strong> contact. Deze constructie geeft<br />

als hoogst belangrijk resultaat het verkrijgen<br />

van een rustige en gelijkmatige beweg<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r. Ook het zuiver passen wordt<br />

er zeer door bevor<strong>de</strong>rd. De tandwielen voor <strong>de</strong><br />

voorgrijpers en <strong>de</strong> kett<strong>in</strong>guitleg zijn op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />

wijze uitgevoerd. Me<strong>de</strong> daaraan is het te dan-<br />

ken, dat bij een snelheid van meer dan 3500<br />

druks per uur geen trill<strong>in</strong>g is te constateren.<br />

Het omhoog en omlaag gaan van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

wordt bewerkstelligd door excenterhulzen<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 3). Deze constructie draagt er ook<br />

toe bij, dat geen trill<strong>in</strong>gen aan trekstangen,<br />

excentrieken en <strong>de</strong>rgelijke ontstaan. De druk-<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r wordt namelijk direct door <strong>de</strong> trek-<br />

stangen aangetrokken. Om <strong>de</strong> drukkracht te<br />

veran<strong>de</strong>ren, kan aan <strong>de</strong> knooppunten van <strong>de</strong><br />

trekstangen door draaien aan <strong>de</strong> excenters <strong>de</strong><br />

lengte van <strong>de</strong> trekstangen wor<strong>de</strong>n gewijzigd.<br />

Daardoor wordt gelijktijdig <strong>de</strong> drukkracht ver-<br />

an<strong>de</strong>rd. Hierdoor wordt uitlopen van cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r-<br />

lagers en slijtage aan cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rassen tot een m<strong>in</strong>i-<br />

mum teruggebracht.<br />

Bij snellopen<strong>de</strong> tweetoerenpersen is het niet<br />

gewenst, dat <strong>de</strong> te bedrukken vellen direct van<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>legtafel tegen <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n ge-<br />

bracht. Vooral bij dunne papieren werkt dit<br />

pasverschillen <strong>in</strong> <strong>de</strong> hand. Ter voorkom<strong>in</strong>g<br />

daarvan dient het voorgrijpersysteem, dat door<br />

mid<strong>de</strong>l van een grijperstang <strong>in</strong> een cirkelvor-<br />

mige beweg<strong>in</strong>g het vel opneemt en het naar <strong>de</strong><br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r brengt.<br />

Boven drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r en <strong>in</strong>legtafel is een as beves-<br />

tigd, waaraan zich vier steunen bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n die <strong>de</strong><br />

grijperstang vasthou<strong>de</strong>n (aÍbeeld<strong>in</strong>g 5). Als <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e loopt, beweegt <strong>de</strong> grijperstang zich <strong>in</strong><br />

een zogenaam<strong>de</strong>'sw<strong>in</strong>g'beweg<strong>in</strong>g heen en weer,<br />

terwijl steeds <strong>de</strong> grijpers open en dicht gaan<br />

om het vel op te nemen en aí te geven.<br />

Het <strong>in</strong>ktwerk van <strong>de</strong> Tirf<strong>in</strong>g 4l (afbeeld<strong>in</strong>g 6)<br />

bestaat uit drie letterrollen met een diameter<br />

van 69 mm, een likrol met een diameter van<br />

63 mm en drie distributierollen met een dia-<br />

meter van 69 mm, alle van rubber. Ver<strong>de</strong>r: een<br />

grote stalen verwrijfcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r met een diameter<br />

van 82 mm, twee stalen verwrijfcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs met<br />

een diameter van 59,5 mm, een stalen distribu-<br />

tiecil<strong>in</strong><strong>de</strong>r met een diameter van 63 mm en een<br />

ruiterrol met 45 mm diameter. tezamen ruim<br />

4 De aandrijv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r (met ge<strong>de</strong>el<strong>de</strong> tandwielconstructie)<br />

5 Voorgrijpersysteem ('sw<strong>in</strong>g'beweg<strong>in</strong>g)<br />

toereikend zijn<strong>de</strong> voor een prima <strong>in</strong>ktver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

en <strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g. De drie letterrollen keren als ze<br />

van <strong>de</strong> vorm verwij<strong>de</strong>rd zijn. Een kle<strong>in</strong>e <strong>in</strong>kt-<br />

tafel zorgt me<strong>de</strong> voor een goe<strong>de</strong> ver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> toegevoer<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt.<br />

Om het <strong>in</strong>ktwerk beter bereikbaar te maken,<br />

kan men het <strong>in</strong> twee ge<strong>de</strong>elten opklappen.<br />

Bovendien is het geheel door twee plexiglas-<br />

platen stofvrij afge<strong>de</strong>kt. Als <strong>de</strong>ze platen zijn af-<br />

genomen is tevens <strong>de</strong> stroom naar <strong>de</strong> hoofd-<br />

motor verbroken.<br />

Zoals tegenwoordig vereist, is ook dit <strong>in</strong>ktwerk<br />

met een was<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g toegerust. Het <strong>in</strong>leg-<br />

apparaat kan naar keuze Dux oí Elles zijn. Het is<br />

volledig <strong>in</strong> het geheel van <strong>de</strong> pers <strong>in</strong>gebouwd.<br />

ls het niet gewenst met <strong>de</strong> vormenwagen van <strong>de</strong><br />

achterzij<strong>de</strong> doch van <strong>de</strong> zijkant <strong>de</strong> drukplaat te<br />

bena<strong>de</strong>ren, dan is ook dat mogelijk door het<br />

<strong>in</strong>voegen van een verleng<strong>de</strong> <strong>in</strong>legtafel tussen<br />

<strong>in</strong>legapparaat en pers.<br />

De vellen wor<strong>de</strong>n door vier zuigers aan <strong>de</strong><br />

t7


GMA-tweetoerenpers Tirfi ng 4l<br />

ó Het <strong>in</strong>ktwerk: stalen <strong>in</strong>ktcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, ruiterrol, grote verwrijfcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, distributiecil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

en verwrijfcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs, rubber likrol, letterrollen en distributierollen<br />

achterzij<strong>de</strong> opgenomen. Zes blaaspijples zorgen<br />

voor een luchtkussen on<strong>de</strong>r het vel dat naar <strong>de</strong><br />

transportwals wordt gevoerd. Een <strong>de</strong>tector<br />

hoedt er voor dat geen dubbele vellen passeren.<br />

Voordat het vel over <strong>de</strong> ban<strong>de</strong>n en rollen, die <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> voorgrijpers zijn <strong>in</strong>gebouwd, bij <strong>de</strong> vooraan-<br />

leggen komt, passeert het eerst nog weer een<br />

<strong>de</strong>tector, zodat <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e direct reageert als<br />

er Seen vel of een scheef vel komt. De vellen<br />

komen dakpans- of stafíelsgewijs aan.<br />

Tij<strong>de</strong>ns het drukken kan een nieuwe papier-<br />

stapel wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gebracht; het apparaat werkt<br />

via een e<strong>in</strong>dloze kett<strong>in</strong>g; <strong>de</strong> nieuwe stapel kan<br />

daarbij ook motorisch omhoog wor<strong>de</strong>n ge-<br />

d raaid.<br />

Als <strong>de</strong> vellen <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r verlaten, wor<strong>de</strong>n<br />

ze een moment overgenomen door veren<strong>de</strong><br />

tussentrijpers, die ze dan weer doorgeven aan<br />

<strong>de</strong> grijpers van <strong>de</strong> drie wagens die zich aan <strong>de</strong><br />

kett<strong>in</strong>guitleg bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n (afbeeld<strong>in</strong>g 7).Juist voor-<br />

7 Kett<strong>in</strong>guitleg met drie wagens<br />

!8<br />

dat<strong>de</strong>wagen het vel op <strong>de</strong> uitlegtafel <strong>de</strong>poneert,<br />

wordt het door een zuiSwals (afbeeld<strong>in</strong>g 8)<br />

afgeremd, zodat het rustit en vlak neerkomt.<br />

Bij het drukken van illustraties op kunstdruk en<br />

bij het verwerken van dunne papiersoorten is<br />

dat belangrijk.<br />

ls vereist dat het vel wordt doorgesne<strong>de</strong>n na<br />

het drukken, dan kan <strong>de</strong> snij-<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e wor<strong>de</strong>n benut.<br />

Indien <strong>de</strong> uitlegstapel vol is, of het blijkt ge-<br />

wenst op een bepaal<strong>de</strong> hoogte <strong>de</strong> stapel weg te<br />

rij<strong>de</strong>n, dan wordt gebruik gemaakt van <strong>de</strong> vel-<br />

lenvanger. De pers kan zodoen<strong>de</strong> blijven door-<br />

d raaien.<br />

In <strong>de</strong> praktijk loopt <strong>de</strong>ze Tirí<strong>in</strong>g 4l met een<br />

groot papierformaat en een zware illustratie-<br />

vorm op een snelheid van 3500 druks per uur<br />

trill<strong>in</strong>gvrij en met een vlekkeloze uitleg. Aan <strong>de</strong><br />

voorbewerk<strong>in</strong>t van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len van <strong>de</strong>ze<br />

tweetoerenDers en aan <strong>de</strong> controle van alles en<br />

nog wat wordt echter bij <strong>de</strong> fabricage ook <strong>de</strong><br />

grootste aandacht besteed.<br />

De elektrische <strong>in</strong>stallatie bestaat uit maar liefst<br />

zeven motoren: een hoofdmotor van l0 ok en<br />

nog zes hulpmotoren voor respectievelijk <strong>de</strong><br />

snelheidsregel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> hooídmotor, voor <strong>de</strong><br />

luchtpomp van het <strong>in</strong>legapparaat, voor <strong>de</strong> pomp<br />

van <strong>de</strong> zuigwals en <strong>de</strong> blazer van <strong>de</strong> kett<strong>in</strong>g-<br />

uitleg, voor <strong>de</strong> aandrijv<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> zuigwals (zo-<br />

dat men al naar gelang van <strong>de</strong> dichtheid van het<br />

papier <strong>de</strong> snelheid kan regelen), een zuigpomp<br />

voor het <strong>in</strong>leggen en een zuigpomp voor <strong>de</strong><br />

stapel. Aan <strong>de</strong> bedien<strong>in</strong>gszij<strong>de</strong> zijn op een pa-<br />

neel alle motoren door knoppen te bedienen;<br />

<strong>de</strong> correspon<strong>de</strong>ren<strong>de</strong> bedien<strong>in</strong>gsknoppen zijn<br />

tevens aan <strong>de</strong> achterzij<strong>de</strong> bij <strong>de</strong> uitlegtafel be-<br />

vestigd. Van belang is ook een stroommeter,<br />

waarop het direct is aÍ te lezen als zich onregel-<br />

matighe<strong>de</strong>n of stor<strong>in</strong>gen tij<strong>de</strong>ns het drukken<br />

voordoen.<br />

Het smeren is volautomatisch voor <strong>de</strong> zestien<br />

belangrijkste smeerpunten, <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r het<br />

drukfundament. Halíautomatisch is <strong>de</strong> smer<strong>in</strong>g<br />

voor <strong>de</strong> overige smeerpunten, ten getale van<br />

ruim hon<strong>de</strong>rd.<br />

Naast <strong>de</strong> besproken Tirf<strong>in</strong>g 4l bouwt <strong>de</strong> GMA<br />

nog <strong>de</strong> Tirf<strong>in</strong>g 48 met verleng<strong>de</strong> uitleg en tafel-<br />

<strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g, voor een papierformaat van 89x<br />

124 cm, alsme<strong>de</strong> <strong>de</strong> Vik<strong>in</strong>g 48 en <strong>de</strong> Vik<strong>in</strong>g 48S<br />

met ban<strong>de</strong>nuitleg en tafel<strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g, waarvan<br />

<strong>de</strong> laatste eveneens voor een papierformaat<br />

van 89 x 124 cm.<br />

Al <strong>de</strong>ze Zweedse mach<strong>in</strong>es zijn <strong>de</strong>gelijk van<br />

bouw en hebben een hoge bedrijfszekerheid.<br />

Voor een drukker 'pracht'mach<strong>in</strong>es om met<br />

recht <strong>de</strong> boekdrukkunst op te beoefenen en<br />

vakmanschap ten toon te sprei<strong>de</strong>n.<br />

W<br />

8 Aíremm<strong>in</strong>g van het vel door een zuigwals


G. Pijper Magnetopr<strong>in</strong>t<br />

Het drukken met flexible beelddragers heeft<br />

ook <strong>in</strong> ons land een veel groter omvang dan<br />

menigeen veron<strong>de</strong>rstelt. Niet alleen wordt <strong>de</strong><br />

anil<strong>in</strong>edruk zeer veelvuldig toegepast, o.a. op<br />

speciale verpakk<strong>in</strong>gsmach<strong>in</strong>es, doch ook <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

gewone vlakke hoogdruk wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> rubber<br />

beelddragers steeds meer toegepast.<br />

Het werken met rubber beelddragers heeft <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> praktijk problemen opgeworpen voor wat<br />

betreft <strong>de</strong> bevestig<strong>in</strong>g er van op <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

of vlakke clichévoet. In het ene bedrijf zal men<br />

<strong>de</strong> rubbers op tweezijdig kleeÍband plakken en<br />

dan direct op <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rof voet bevestigen,<br />

<strong>in</strong> een an<strong>de</strong>r bedrijf plakt men <strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> rotatie-<br />

druk gebruikte rubbers op een vel stevig papier,<br />

om ze eerst dan op <strong>de</strong> drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r te spannen,<br />

Bij <strong>de</strong>ze laatste metho<strong>de</strong> is het gemakkelijker<br />

gebleken, zo <strong>de</strong> rubber beelddrager afwijk<strong>in</strong>gen<br />

<strong>in</strong> dikte vertoont - al of niet veroorzaakt door<br />

het vulcaniseren of naslijpen - een eenvoudig<br />

toestel er achter aan te brengen. Na het afdruk-<br />

ken kan men dan het geheel, met <strong>in</strong>begrip dus<br />

van het toestel, bewaren voor een eventuele<br />

herd ruk.<br />

Een Duitse fabriek, <strong>de</strong> E<strong>de</strong>lstahlwerke Aktien-<br />

gesellschaft Magnetfabrik te Dortmund, heeít<br />

als hulpmid<strong>de</strong>l op dit gebied een zgn. magneto-<br />

pr<strong>in</strong>t-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r voor rotatieve druk en ook spe-<br />

ciaal on<strong>de</strong>rlaagmateriaal voor <strong>de</strong> vlakke hoog-<br />

druk <strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l gebracht. Dit nieuwe type<br />

stalen clichécil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is voorzien van ribben die<br />

sterk magnetisch zijn en ook het on<strong>de</strong>rlaagwit<br />

bezit <strong>de</strong>ze eigenschap.<br />

Schaft men on<strong>de</strong>rlaagwit en clichécil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs van<br />

<strong>de</strong>ze makelij aan, dan moet men daarop rubber-<br />

clichés gebruiken die wor<strong>de</strong>n samengesteld uit<br />

rubberlagen waarvan er één met ijzerpoe<strong>de</strong>r<br />

is vermengd.<br />

Het magnetopr<strong>in</strong>t-on<strong>de</strong>rlaagwit (afbeeld<strong>in</strong>g l),<br />

dat samen met een rubberdikte van 3,5 mm <strong>de</strong><br />

normale drukhoogte heeft, is verkrijgbaar <strong>in</strong><br />

bepaal<strong>de</strong> maten: 68x48, 48x34, 48x14, l?x4<br />

I Magnetopr<strong>in</strong>t-on<strong>de</strong>rlaagwit<br />

en 8x4 augustijn. Hiermee kunnen alle voor-<br />

komen<strong>de</strong> formaten wor<strong>de</strong>n samengesteld en er<br />

is ook geen bezwaar aan verbon<strong>de</strong>n als een<br />

tussenvoegen met kle<strong>in</strong>e stukken van een niet-<br />

magnetisch materiaal geschiedt.<br />

De magnetopr<strong>in</strong>t-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs (afbeeld<strong>in</strong>g 2), die<br />

voor elk type rotatiemach<strong>in</strong>e kunnen wor<strong>de</strong>n<br />

vervaardigd, geven geen magnetisme aÍ aan <strong>in</strong><strong>de</strong><br />

nabijheid zijn<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e<strong>de</strong>len. Ze zijn ook niet<br />

van <strong>in</strong>vloed op <strong>de</strong> elektrische 'lad<strong>in</strong>g' van <strong>de</strong><br />

passeren<strong>de</strong> papierbaan, het beken<strong>de</strong> verschijn-<br />

sel dat nogal eens zorgen oplevert.<br />

Bij gebruik van <strong>de</strong> magnetopr<strong>in</strong>t-rubberclichés<br />

is on<strong>de</strong>rplakken met kleeÍband dus niet nodig.<br />

Door <strong>de</strong> zo veel vlakkere on<strong>de</strong>rgrond zal <strong>de</strong><br />

toesteltijd gunstig wor<strong>de</strong>n beïnvloed. ls er een<br />

wat ruimere marge rondom <strong>de</strong> tekst, dan kan<br />

men er zo nodig - zon<strong>de</strong>r dat dit van <strong>in</strong>vloed<br />

zal zijn op het magnetisme - een toestel on<strong>de</strong>r<br />

aanbrengen tot en met 130 grams papier en<br />

daarbij kan wor<strong>de</strong>n gegaan tot een be<strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g<br />

van twee<strong>de</strong>r<strong>de</strong> van <strong>de</strong> oppervlakte van het<br />

ru bbervlak.<br />

De samenstell<strong>in</strong>g van het magnetopr<strong>in</strong>t-rubber-<br />

cliché kan bestaan uit een laag van metaal<strong>de</strong>el-<br />

tjes voorzien rubber met een dikte van onge-<br />

veer 1,7 mm, een laag drukrubber van I mm en<br />

van 0,5 mm en een speciale on<strong>de</strong>rlaag bestaan<strong>de</strong><br />

uit een soort weefsel van 0,25 mm dikte.<br />

Zowel voor <strong>de</strong> boekdruk als voor <strong>de</strong> anil<strong>in</strong>e-<br />

druk opent het magnetopr<strong>in</strong>t-systeem een weg<br />

om een doelmatiger werkmetho<strong>de</strong> te bereiken.<br />

2 Magnetopr<strong>in</strong>t-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r met speciale rubber beelddragers die zon<strong>de</strong>r kleeÍband op <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rgrond vasthechten<br />

20<br />

E.J.Fietmich Dlagonale registratle Ya<br />

In een grafisch bedrijf komen dagelijks or<strong>de</strong>rs<br />

b<strong>in</strong>nen. Elke dag opnieuw wor<strong>de</strong>n aÍspraken<br />

gemaakt met betrekk<strong>in</strong>g tot proef, aflever<strong>in</strong>g<br />

enz. Van dag tot dag wor<strong>de</strong>n vele or<strong>de</strong>rs en<br />

<strong>in</strong>structies - al naar gelang <strong>de</strong> grootte van het<br />

bed rijÍ - doorgezon<strong>de</strong>n naar <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>ezetterij,<br />

<strong>de</strong> handzetterij, <strong>de</strong> drukkerij, <strong>de</strong> b<strong>in</strong><strong>de</strong>rij, <strong>de</strong><br />

expeditie enz. Grondstoffen en materialen<br />

moeten van <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n betrokken en soms<br />

moet werk aan <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n uitbesteed.<br />

Al <strong>de</strong>ze afspraken zijn aan een bepaal<strong>de</strong> tijd<br />

gebon<strong>de</strong>n en dus moet wor<strong>de</strong>n gecontroleerd<br />

of alles wel op tijd loopt. In <strong>de</strong> praktijk komt het<br />

er op neer dat meestal meer onthou<strong>de</strong>n moet<br />

wor<strong>de</strong>n dan het geheugen kan bevatten. Daar-<br />

om zijn systemen ontworpen die hierbij moeten<br />

helpen, systemen die het geheugen steunen en<br />

die controle op <strong>de</strong> gang van zaken <strong>in</strong> het bedrijí<br />

mogelijk maken.<br />

Op het gebied van <strong>de</strong>voortgangscontrolewaren<br />

tot nu toe het meest bekend <strong>de</strong> horizontale en<br />

<strong>de</strong> verticale kaartsystemen. Daarnaast wor<strong>de</strong>n<br />

soms ook planbor<strong>de</strong>n voor dit doel gebruikt.<br />

Bijzon<strong>de</strong>re mogelijkhe<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> vooftgangs-<br />

controle voor grafische on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen biedt<br />

echter het s<strong>in</strong>ds enige tijd beken<strong>de</strong> Tobrosysteem,<br />

dat is aan te dui<strong>de</strong>n als een 'diagonale'<br />

retistratie. Over <strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>gsmogelijkhe<strong>de</strong>n<br />

van dit systeem laten wij enige bijzon<strong>de</strong>rhe<strong>de</strong>n<br />

volgen.<br />

Een aan drie kanten gesloten hangmap wordt<br />

door mid<strong>de</strong>l van een plastic 'drager' <strong>in</strong> schu<strong>in</strong>e<br />

(diagonale) stand opgehangen. Deze drager, <strong>in</strong><br />

Íeite dus <strong>de</strong> rug van <strong>de</strong> hangmap, bevat een l0<br />

mm bre<strong>de</strong> 'zichtstrook', waarop on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re<br />

<strong>de</strong> datumcijfers I tot en met 3 | en <strong>de</strong> maan<strong>de</strong>n<br />

ianuari tot en met <strong>de</strong>cember zijn gedrukt. Op<br />

<strong>de</strong>ze zichtstrook nu kunnen - <strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong><br />

kleuren leverbare - ruiters wor<strong>de</strong>n geplaatst.<br />

De signaler<strong>in</strong>gsmogelijkhe<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> diagonaal<br />

liggen<strong>de</strong> ruggen van <strong>de</strong> hangmappen zijn talrijk.<br />

Zo kan bijvoorbeeld niet alleen een voortgang-<br />

controle wor<strong>de</strong>n aangebracht, doch zelfs kan<br />

een bepaal<strong>de</strong> vorm van planmatig werken (oíwel :<br />

plann<strong>in</strong>g) wor<strong>de</strong>n gevolgd.<br />

Kasten voor het Tobro-systeem zijn leverbaar<br />

<strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>gen en uiteenlopen<strong>de</strong><br />

grootten, <strong>in</strong> staal zowel als hout. Neem bijvoor-<br />

beeld een houten laloeziekast met vier rijen<br />

hangmappen, welke <strong>in</strong> totaal een capaciteit<br />

heeft van circa 380 exemplaren, respectievelijk<br />

or<strong>de</strong>rs. De rijen kunnen wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rver<strong>de</strong>eld<br />

naar d e aíd e I i n gen mac h i nezette rij, h andzette rij,<br />

drukkerij enz. Per af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g is zodoen<strong>de</strong> zicht-<br />

baar welke or<strong>de</strong>rs op <strong>de</strong> diverse af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen <strong>in</strong><br />

bewerk<strong>in</strong>g zijn.<br />

Vooraf zijn daarbij met kleursignalen <strong>de</strong> leve-<br />

r<strong>in</strong>gsafspraken op <strong>de</strong> hangmapruggen vast-<br />

gelegd. Het is nu eenmaal een feit waarmee<br />

reken<strong>in</strong>g moet wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n, dat elke af-<br />

<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g een bepaal<strong>de</strong> tijd nodig heeft om het<br />

eigen aan<strong>de</strong>el <strong>in</strong> een or<strong>de</strong>r gereed te maken.<br />

Op z'n m<strong>in</strong>st is dat <strong>de</strong> tijd die er voor staat!<br />

Daarom is het wenselijk dat voor elke or<strong>de</strong>r<br />

\ I<br />

(


Yan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>rvoortgang<br />

een taakstell<strong>in</strong>S gereed wordt gemaakr. Be-<br />

paald moet wor<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> or<strong>de</strong>r moet op die dag<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> zetterij zijn, op die dag <strong>in</strong> <strong>de</strong> drukkerij en<br />

op die dag <strong>in</strong> <strong>de</strong> b<strong>in</strong><strong>de</strong>rij, om don geleverd te<br />

kunnen wor<strong>de</strong>n.<br />

Per af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g wordt telkens mer het betreffen<strong>de</strong><br />

kleursignaal <strong>de</strong>'taakdatum' vastgelegd. Het<br />

spreekt vanzelí dat hiervoor een vaste kleur<br />

moet wor<strong>de</strong>n genomen. Dagelijks wordt aan<br />

<strong>de</strong> hand van <strong>de</strong> stand van <strong>de</strong> kleursignalen<br />

naSegaan welke or<strong>de</strong>r naar een volgen<strong>de</strong> af-<br />

<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g moet. Onopgemerkt'blijven hangen'<br />

van een or<strong>de</strong>r <strong>in</strong> een oí an<strong>de</strong>re aí<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g is dus<br />

niet meer mogelijk, omdat het systeem een<br />

eventueel achterblijven direct aantoont.<br />

Zodra aan een bepaal<strong>de</strong> taakstell<strong>in</strong>g is voldaan,<br />

wordt <strong>de</strong> hangmap <strong>in</strong> <strong>de</strong> rij van die af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

geplaatst welke <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> bewerk<strong>in</strong>g gaat<br />

verrichten. Daarbij wordt meteen nagegaan of<br />

<strong>de</strong> taakstell<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong>ze af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, vermeld op<br />

<strong>de</strong> 'or<strong>de</strong>rkaart', nog juist is te achten. Vervolgens<br />

wordt het betreffen<strong>de</strong> signaal op <strong>de</strong> juiste<br />

plaats op <strong>de</strong> rug van <strong>de</strong> hangmap geplaatsr.<br />

Leveranties van papier, clichés en <strong>de</strong>rgelijke<br />

kunnen eveneens wor<strong>de</strong>n gecontroleerd op het<br />

nakomen van <strong>de</strong> gemaakte afspraken en met<br />

speciale ruiters op <strong>de</strong> dragers wor<strong>de</strong>n aan-<br />

Segeven. Ditzelí<strong>de</strong> geschiedt ook bij het verzen<strong>de</strong>n<br />

van <strong>de</strong> proef aan <strong>de</strong> klant. Hierbij wordt<br />

eveneens met een aparte kleur aantegeven<br />

wanneer <strong>de</strong> proef is verzon<strong>de</strong>n en wanneer <strong>de</strong>ze<br />

wordt terug verwacht. Het systeem is geheel<br />

aan te passen aan <strong>de</strong> eigen speciale behoeíten<br />

van het bedrijf.<br />

In het voorgaan<strong>de</strong> hebben wij voornamelijk ge-<br />

sproken over <strong>de</strong> kleursignaler<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> dragers<br />

(ruggen) van <strong>de</strong> hangmappen en buiten beschouw<strong>in</strong>g<br />

gelaten wat met <strong>de</strong> mappen zelí kan<br />

wor<strong>de</strong>n gedaan. Het behoeÍt geen betoog, dat<br />

mappen dienen om iets op te bergen. Bij het<br />

toepassen van or<strong>de</strong>rvoortgantcontrole kunnen<br />

<strong>de</strong> mappen on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re wor<strong>de</strong>n gebruikt voor<br />

het opbergen van <strong>de</strong> or<strong>de</strong>rzakken van <strong>in</strong> proeí<br />

Sezon<strong>de</strong>n drukwerken. De hangmap, met daar<strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> or<strong>de</strong>rzak, <strong>de</strong> duplicaatproeí en <strong>de</strong>rgelijke<br />

zaken, hangt dan <strong>in</strong> <strong>de</strong> rij die is aangeduid met:<br />

<strong>in</strong> oroef.<br />

Wordt een or<strong>de</strong>r naar een an<strong>de</strong>re af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

doorgezon<strong>de</strong>n, dan wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> hangmap<br />

opgeborgen die beschei<strong>de</strong>n welke <strong>de</strong>ze aí<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

beslist niet nodig heeft om z'n raak aan het<br />

gereed te maken drukwerk te kunnen vol-<br />

brengen. Degenen die met <strong>de</strong> werkvoorberei-<br />

d<strong>in</strong>g zijn belast, zullen dit moeten beoor<strong>de</strong>len.<br />

Zijzullen ook het opbergen tot hun taak dienen<br />

te rekenen. Het is dui<strong>de</strong>lijl( dat dit beoor<strong>de</strong>len<br />

telkens gebeurt alvorens <strong>de</strong> or<strong>de</strong>rzal< naar een<br />

an<strong>de</strong>re af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g gaat. Er ontstaat zodoen<strong>de</strong> een<br />

'dossier'van<br />

<strong>de</strong> or<strong>de</strong>r.<br />

Nadat een drukwerkopdracht geheel is aí-<br />

gewerkt, wordt <strong>de</strong> volledige <strong>in</strong>houd van <strong>de</strong><br />

hangmap weer overgebracht <strong>in</strong> <strong>de</strong> or<strong>de</strong>rzak. De<br />

plastic drager en <strong>de</strong> hangmap kunnen dan<br />

wor<strong>de</strong>n gebruikt voor een volgen<strong>de</strong> or<strong>de</strong>r.<br />

d'l'l'l,l<br />

i'"'t". *r/<br />

'ïa<br />

;l|!.<br />

tn<br />

" l.'<br />

l. n<br />

l<br />

trr;l<br />

y't* t... t...<br />

2 Een overzicht van <strong>de</strong> schu<strong>in</strong> opgehangen dragers met mappen, naar aÍ<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen on<strong>de</strong>ryer<strong>de</strong>eld<br />

2l


M. H. Groenendaat ASpecten van het tifdschriÍt: AEG Ontlad<strong>in</strong>gen<br />

Tij<strong>de</strong>ns het enige weken gele<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n zgn.<br />

kalen<strong>de</strong>rforum en na afloop daarvan - <strong>in</strong> een<br />

aansluitend gesprekje met <strong>de</strong> reclamemanager<br />

van êen grote <strong>in</strong>dustriële on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g - werd<br />

mij weer eens dui<strong>de</strong>lijk hoe ver soms <strong>de</strong> mo-<br />

<strong>de</strong>rne esthetische opvatt<strong>in</strong>gen kunnen aÍwijken<br />

van <strong>de</strong> smaak van 'het publiek',<br />

Heel vaak vergeet <strong>de</strong> estheticus, <strong>in</strong> zijn beziel<strong>de</strong><br />

ijver om een artistiek-verantwoord werkstuk<br />

te ontwerpen, dat een bepaald publiek daaraan<br />

niet toe is. Aan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re kant zijn opdracht-<br />

gevers vaak zó vasthou<strong>de</strong>nd, dat dan ook maar<br />

elke pog<strong>in</strong>g tot vernieuw<strong>in</strong>g <strong>de</strong> kop wordt <strong>in</strong>-<br />

gedrukt, uit angst voor datzelf<strong>de</strong> publiek.<br />

Met <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> <strong>in</strong> enkele voorgaan<strong>de</strong> regels aan-<br />

gedui<strong>de</strong> bezwaren moet reken<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n ge-<br />

hou<strong>de</strong>n. Tot <strong>de</strong> voorbereid<strong>in</strong>g van elk werkstuk<br />

behoort dan ook een analyse van <strong>de</strong> groep<br />

ontvangers van zo'n werkstuk, opdat een zo<br />

goed mogelijke, bewuste afstemm<strong>in</strong>g kan plaats<br />

hebben. De aangedui<strong>de</strong> oorzaak leidt tot op<br />

zekere hoogte ook - om nog even bij <strong>de</strong> kalen-<br />

<strong>de</strong>rs te blijven tot het ontstaan van die typische<br />

drukkerskalen<strong>de</strong>rs (waar toch zo nodig een ontwerper<br />

voor <strong>in</strong> <strong>de</strong> arm moet wor<strong>de</strong>n genomen)<br />

en <strong>de</strong> cafékalen<strong>de</strong>rs (met fel gekleur<strong>de</strong> platen<br />

en rommelige kalendariums). Daardoor ook<br />

blijkt, zoals bijvoorbeeld is geschied bij <strong>in</strong> het<br />

buitenland uitgeven of el<strong>de</strong>rs exPoseren van<br />

kalen<strong>de</strong>rs, dat wat bij ons een jury verfoeit, het<br />

soms iuist <strong>in</strong> vele lan<strong>de</strong>n uitstekend doet.<br />

Elke pog<strong>in</strong>g tot vooruitgang - en dat is plicht! -<br />

zal voorzichtig-experimenteel moeten zijn, niet<br />

om het experiment, maar tot vorm<strong>in</strong>g van een<br />

betere smaak. Een proef, door een grote levens-<br />

mid<strong>de</strong>lenfirma genomen, om naast een wat ver-<br />

star<strong>de</strong> en verou<strong>de</strong>r<strong>de</strong> verpakk<strong>in</strong>g ook een frisse,<br />

mo<strong>de</strong>rne verpakk<strong>in</strong>g met <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> <strong>in</strong>houd uit te<br />

brengen, gaf hogere verkoopcijfers voor het<br />

produkt <strong>in</strong> <strong>de</strong> nieuwe verpakk<strong>in</strong>g. Maar het<br />

<strong>in</strong>itiatief van een postor<strong>de</strong>rmagazijn, om van <strong>de</strong><br />

rommelige en smakeloze advertentie een veel<br />

betere te maken, bleek <strong>de</strong> omzet snel omlaag<br />

te voeren - misschien te verklaren doordat het<br />

experiment <strong>in</strong> dit laatste geval te rigoureus<br />

werd aangepakt.<br />

Een stapeltie tijdschriften met <strong>de</strong> naam 'AEG<br />

Ontlad<strong>in</strong>gen' ter besprek<strong>in</strong>g aantreffend, viel<br />

mij onmid<strong>de</strong>llijk <strong>de</strong> bijgevoeg<strong>de</strong> analyse op van<br />

<strong>de</strong> ontvangers: <strong>in</strong>dustrie, han<strong>de</strong>l, laboratoria'<br />

elektrogrossiers, <strong>in</strong>stallateu rs enz. Ondanks het<br />

feit dat <strong>de</strong> totale groep technisch gericht is'<br />

moet er tussen <strong>de</strong> waar<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> ont-<br />

vangers <strong>in</strong> <strong>de</strong> kr<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> <strong>in</strong>dustrie - die<br />

uiteraard veel meer met drukwerk te maken<br />

hebben - en <strong>de</strong> <strong>in</strong>stallateurs - soms heel kle<strong>in</strong>e -<br />

toch een groot verschil <strong>in</strong> aPPreciatievermosen<br />

bestaan.<br />

Als we het nu tot een beschouw<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>'AEG<br />

Ontlad<strong>in</strong>gen' laten komen, blijkt daarvoor een<br />

vormgev<strong>in</strong>g te zijn gevon<strong>de</strong>n die als een uit-<br />

stekend gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> is te beschouwen. lk zou<br />

dit blad tot <strong>de</strong> allerbeste willen rekenen,<br />

zon<strong>de</strong>r dat nochtans iemand zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> ver-<br />

22<br />

2<br />

i;r::<br />

"<br />

àlsffiffiiÈ3:*fí.$ill<br />

schenen <strong>nummer</strong>s zal verkijken aan tyPogra-<br />

fische 'vondsten'. Met wat kleurvlakken, een<br />

uitsteken<strong>de</strong> witver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, een zakelijke letter<br />

(Monotype Gill) en een overzichtelijke layout<br />

vormt <strong>de</strong>ze uitgave een plezierig en leesbaar<br />

geheel.<br />

De layout sluit ook goed aan bij <strong>de</strong> <strong>in</strong>houd van<br />

het blad: een gemeng<strong>de</strong>, <strong>de</strong>els vaktechnische en<br />

<strong>de</strong>els populairetekst. Bij het bekijken van <strong>de</strong> uit-<br />

voer<strong>in</strong>g mag zeker <strong>de</strong> redactionele kant niet<br />

wor<strong>de</strong>n veronachtzaamd. Een tijdschrift als dit<br />

is geen kijkblad, maar een leesblad' Het typo-<br />

;; i. rr,<br />

i..-r' ,<br />

,:.<br />

grafische<br />

'gezicht' van het blad moet tot lezen<br />

no<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> opmaak moet het lezen veraange-<br />

namen. Dat is hier volkomen bereikt.<br />

Consequent wordt voor <strong>de</strong> kopies <strong>de</strong> vette<br />

schreefloze gebruikt, een enkele maal komt er<br />

wat meer beweg<strong>in</strong>g, al naar het on<strong>de</strong>rwerp.<br />

De kleurtoepass<strong>in</strong>g is zo efÍiciënt mogelijk' daar<br />

<strong>in</strong> het blad steeds twee kleuren wor<strong>de</strong>n aan-<br />

gewend, die echter naast het zwart telkens<br />

maar één extra drukgang vereisen. Soms wisselt<br />

<strong>de</strong> kleur per vel, soms ook is <strong>de</strong> overgang ge-<br />

legd bij schoon- en weerdruk.<br />

)


". ,m,lavAliÁïrc'<br />

,@<br />

Het papier voor <strong>de</strong> vier omsÍaSpag<strong>in</strong>a's is wat<br />

zwaar<strong>de</strong>r gekozen dan voor <strong>de</strong> twaalf pag<strong>in</strong>a's<br />

b<strong>in</strong>nenwerk. Dit is ook bij specialeJaarbeurs- en<br />

Firato<strong>nummer</strong>s toegepast. Het versterkt <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>druk van <strong>de</strong>gelijkheid en betrouwbaarheid<br />

bij <strong>de</strong> ontvanger.<br />

Natuurlijk gaat het speurend oog ook uit naar<br />

onvolkomenhe<strong>de</strong>n bij een zo goed geslaagd<br />

tijdschrift en dat levert ook <strong>in</strong> dit Seval wel iets<br />

op. De laatste pag<strong>in</strong>a (achterzij<strong>de</strong> van het om-<br />

slag) wordt <strong>in</strong> beslag genomen door een adver-<br />

tentie, die <strong>in</strong> enige <strong>nummer</strong>s wel heel ver<br />

I<br />

2<br />

3<br />

4<br />

5<br />

6<br />

6<br />

Toepass<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Legen<strong>de</strong> om enige beweg<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> opmaak te bereiken<br />

Een geslaag<strong>de</strong>, overzichtelijke plaats<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> illustraties <strong>in</strong> lijncliché en autotypie<br />

Het omslag <strong>in</strong> twee kleuren, met wisselen<strong>de</strong> foto<br />

Een rustige layout, <strong>de</strong> lijnen en <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rgrond zijn <strong>in</strong> kleur gehou<strong>de</strong>n<br />

Een strak en streng gehou<strong>de</strong>n pag<strong>in</strong>abeeld<br />

L<strong>in</strong>ks een an<strong>de</strong>re kleur dan rechts. door een vel <strong>in</strong> an<strong>de</strong>re kleur te drukken<br />

DC YERI.ICH''XG I}I<br />

a<br />

ffi<br />

afstaat van <strong>de</strong> voorname zakelijkheid van het<br />

tekstge<strong>de</strong>elte. Waarom hier zo vreselijk veel<br />

elementen <strong>in</strong> het sDel wor<strong>de</strong>n betrokken:<br />

strepen, blikvangertjes, vlakjes en schu<strong>in</strong> ge-<br />

plaatste diapositieven, is me niet dui<strong>de</strong>lijk. Zijn<br />

<strong>de</strong>ze pag<strong>in</strong>a's soms van een an<strong>de</strong>re ontwerper?<br />

En bij nog wat pietepeuterig en gêstreng toe-<br />

zien volgt dan nog <strong>de</strong> wens, dat voor <strong>de</strong> tech-<br />

nische teken<strong>in</strong>gen meer eenheid wordt na-<br />

gestreefd. Hier dient wat preciezer reken<strong>in</strong>g te<br />

wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> verkle<strong>in</strong><strong>in</strong>gsfactor<br />

(lijndikte, grootte van bijschriften). ln het ene<br />

Ë<br />

*<br />

geval is op <strong>de</strong> teken<strong>in</strong>g <strong>de</strong> tekstletter <strong>in</strong>geplakt,<br />

dan weer een slecht getekend hoofdlettertje en<br />

meestal hêt Normograafschrift. Dit laatste moet<br />

het m.i. <strong>in</strong> dit geval eigenlijk zijn, want <strong>de</strong>ze<br />

genormaliseer<strong>de</strong> letter heeft een grote dui<strong>de</strong>-<br />

lijkheid en staat neutraal ten opzichte van welke<br />

tekenletter ook.<br />

ffia<br />

ffi<br />

*<br />

Tenslotte zij vermeld dat dit bijzon<strong>de</strong>r prettige<br />

tijdschrift elke twee maan<strong>de</strong>n wordt gedrukt <strong>in</strong><br />

een oplaag van 13.000 exemplaren bij J. van<br />

Boekhoven te Utrecht en dat <strong>de</strong> layout is van<br />

J. Bouwman, die daarvoor een pluim verdient.<br />

;<br />

23


L.van Dijk Aanbrengen van een <strong>in</strong><strong>de</strong>x<br />

Het opzoeken van bepaal<strong>de</strong> hoofdstukken <strong>in</strong><br />

boeken neemt vaak nogal wat tijd <strong>in</strong> beslag.<br />

Vooral <strong>in</strong> kerkboeken, die meestal van zeer dun<br />

papier wor<strong>de</strong>n gemaakt en wel twaalfhon<strong>de</strong>rd<br />

tot vijftienhon<strong>de</strong>rd bladzij<strong>de</strong>n kunnen hebben,<br />

is snel opslaan van een bepaal<strong>de</strong> bladzij<strong>de</strong> soms<br />

ondoenlijk. Hier brengt <strong>de</strong> <strong>in</strong><strong>de</strong>x uitkomst, die<br />

het mogelijk maakt om aan <strong>de</strong> snijkant van het<br />

boek een overzicht te bie<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> verschil-<br />

len<strong>de</strong> ge<strong>de</strong>elten oÍ hoofdstukken.<br />

De herkomst van <strong>de</strong> benam<strong>in</strong>g <strong>in</strong><strong>de</strong>x is niet zo<br />

ver te zoeken: het is het Latijnse woord voor<br />

aanwijzer.<br />

Een <strong>in</strong><strong>de</strong>x komt tot stand door het uitknippen,<br />

van <strong>de</strong> zogenaam<strong>de</strong> v<strong>in</strong>gergrepen <strong>in</strong> <strong>de</strong> snij-<br />

kant van het werk, verven van <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> waar<br />

dit uitknippen heeft plaats gehad en vervolgens<br />

het opplakken <strong>in</strong> <strong>de</strong> uitspar<strong>in</strong>gen van vóórgedrukte<br />

schildjes met aanduid<strong>in</strong>gen.<br />

Het gebruik is zeer eenvoudig. Bij het open-<br />

geslagen boek (afbeeld<strong>in</strong>g l) is gevraagd naar<br />

het hoofdstuk'Marcus'. Door <strong>de</strong> duim op het<br />

schildle te leggen en het boek op die plaats<br />

open te doen is direct het gewenste ge<strong>de</strong>elte<br />

van het boek voorgekomen.<br />

Het uitknippen van <strong>de</strong> v<strong>in</strong>gergrepen is <strong>de</strong> eerste<br />

han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g. Dit kan op twee manieren geschie-<br />

<strong>de</strong>n: o door uitslaan met een guts; b door uitknippen<br />

met een speciale <strong>in</strong><strong>de</strong>xtang. Deze laatste<br />

metho<strong>de</strong> is te prefereren boven <strong>de</strong> eerste,<br />

omdat men dan veel sneller kan werken en met<br />

m<strong>in</strong><strong>de</strong>r <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g (afbeeld<strong>in</strong>g 2).<br />

Op <strong>de</strong> taÍel waaraan <strong>de</strong> <strong>in</strong><strong>de</strong>xmaker werkt is<br />

een houten klem bevestigd. Het boek wordt<br />

schu<strong>in</strong> gewrongen en tussen <strong>de</strong> klem op <strong>de</strong> tafel<br />

bevestigd. Het knippen kan dan beg<strong>in</strong>nen. De<br />

<strong>in</strong><strong>de</strong>xmaker kent <strong>de</strong> hoofdstukken en <strong>de</strong> pagi-<br />

na's waarop <strong>de</strong>ze beg<strong>in</strong>nen uit z'n hoofd. Staat<br />

het pag<strong>in</strong>acijfer<br />

aan <strong>de</strong> kop, zoals <strong>de</strong> afbeeld<strong>in</strong>g<br />

r)<br />

t<br />

,}<br />

I Van een <strong>in</strong><strong>de</strong>x voorzien kerkboek<br />

24<br />

2 Uitknippen van v<strong>in</strong>gergrepen met een <strong>in</strong><strong>de</strong>xtang<br />

nog net laat zien, dan zoekt hij ook aan <strong>de</strong> kop;<br />

staat het pag<strong>in</strong>acijÍer aan <strong>de</strong> staart, dan zoekt<br />

hij <strong>de</strong> betreffen<strong>de</strong> cijfers aan <strong>de</strong> staart. Het<br />

staartcijfer ligt gunstiger ten opzichte van <strong>de</strong><br />

l<strong>in</strong>kerhand waarmee hij opzoekt.<br />

Belangrijk is, dat <strong>de</strong> <strong>in</strong><strong>de</strong>xmaker uitkomt met<br />

kni ppen. Wordt te veel rui mte tussen <strong>de</strong> v<strong>in</strong>ger-<br />

grepen tenomen, dan kunnen er <strong>in</strong> het betref-<br />

fen<strong>de</strong> boek geen twaalf uitgeknipt wor<strong>de</strong>n en<br />

kan het boek niet gebruikt wor<strong>de</strong>n; wordt te<br />

we<strong>in</strong>ig tussenruimte genomen, dan ontstaat een<br />

ongelijke ver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, vooral aan <strong>de</strong> staart. Het is<br />

een secuur werkje, dat wel rout<strong>in</strong>e wordt, maar<br />

voortduren<strong>de</strong> oplettendheid is beslist nood-<br />

zakelijk. Eén verkeer<strong>de</strong> knip en bijna onover-<br />

komenlijke moeilijkhe<strong>de</strong>n dienen zich aan of<br />

het boek is verloren.<br />

Bijbels wor<strong>de</strong>n over het algemeen van twee<br />

kanten uitgeknipt. Twee rijen met aanduid<strong>in</strong>gen<br />

zijn nodig voor het Ou<strong>de</strong> Testament-ge<strong>de</strong>elte<br />

en ook twee rijen v<strong>in</strong>gergrepen met schildjes<br />

atrxcB,I8<br />

3 Verven van <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> v<strong>in</strong>gergrepen<br />

dienen voor het Nieuwe Testament-ge<strong>de</strong>elte.<br />

De <strong>in</strong><strong>de</strong>xtang bestaat uit een voetstukje en een<br />

halfrond beiteltle (gutsie). Scherpte van her<br />

beiteltje en vlak aansluiten op het voetstukie<br />

zijn vereist.<br />

Bijbels zijn echter vaak rondom van een verf-<br />

sne<strong>de</strong> voorzien. Bij <strong>de</strong> v<strong>in</strong>gergrepen ontstaan<br />

dus nu on<strong>de</strong>rbrek<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> <strong>de</strong> verfsne<strong>de</strong>. Al <strong>de</strong>ze<br />

'holletjes' wor<strong>de</strong>n daarom met een penseel <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> kleur van <strong>de</strong> sne<strong>de</strong> bijgeverfd. Men gebruikt<br />

hiervoor plakkaatverí. Het boek wordt met <strong>de</strong><br />

l<strong>in</strong>kerhand iets schu<strong>in</strong> gehou<strong>de</strong>n, waarna met<br />

het penseel verí <strong>in</strong> <strong>de</strong> rond<strong>in</strong>g wordt aange-<br />

bracht (aÍbeeld<strong>in</strong>g 3). Er moet vooral met een<br />

schraal penseel wor<strong>de</strong>n gewerkt. Bij dundruk-<br />

papier loopt te overvloedig opgebrachte verf<br />

gauw <strong>in</strong>.<br />

De meest gebruikte kleur is lichtbru<strong>in</strong>. Soms<br />

wordt ook wel rood <strong>in</strong>geverfd. L<strong>in</strong>ks beg<strong>in</strong>nend<br />

wordt rond<strong>in</strong>g na rond<strong>in</strong>g geverfd. Bij het<br />

dichtdoen van het boek ontstaat een verfafdruk<br />

op het papier van <strong>de</strong> pag<strong>in</strong>a. Dat is geen be-<br />

zwaar, want daar wordt later het schildie over<br />

heen geplakt.<br />

De laatste han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g is het <strong>in</strong>plakken van <strong>de</strong><br />

schildjes. Het zijn kle<strong>in</strong>e halíron<strong>de</strong>, gelijm<strong>de</strong><br />

stukjes zwart papier, bedrukt met twee of drie<br />

beg<strong>in</strong>letters van <strong>de</strong> betreffen<strong>de</strong> hoofdstukken<br />

waar ze op <strong>de</strong> eerste pag<strong>in</strong>a bij wor<strong>de</strong>n geplakt.<br />

Dubbele stellen wor<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> verguldpers op<br />

het zwarte papier gedrukt. Het zetsel wordt<br />

vaak door <strong>de</strong> clichémaker <strong>in</strong> stempelvorm over-<br />

gebracht en kan <strong>in</strong> <strong>de</strong> persvergul<strong>de</strong>rij steeds<br />

terugkerend wor<strong>de</strong>n gebruikt. Bij het werken<br />

met vaste stempels heeft men ook geen last van<br />

losraken<strong>de</strong> letters.<br />

Na het bedrukken op <strong>de</strong> verguldpers wordt het<br />

papier aan <strong>de</strong> achterkant met dunne lijm <strong>in</strong>ge-<br />

lijmd en op bor<strong>de</strong>n uitgelegd om te drogen.<br />

Oplettendheid tij<strong>de</strong>ns het drogen is gewenst,<br />

om te veel omkrullen te voorkomen. Na het<br />

drogen wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> velletjes <strong>in</strong> strookjes op <strong>de</strong><br />

luiste breedte gesne<strong>de</strong>n. Aíhankelijk van <strong>de</strong><br />

plaats <strong>in</strong> het boek rechts oÍ l<strong>in</strong>ks, met veel of<br />

we<strong>in</strong>ig wit naast <strong>de</strong> letter.<br />

De schildjes dienen iets groter te zijn dan <strong>de</strong>


tl Inplakken van <strong>de</strong> schildjes <strong>in</strong> het boekwerk<br />

uitgeknipte v<strong>in</strong>gergrepen. Het uitknippen van<br />

<strong>de</strong> schildjes geschiedt dan ook met een <strong>in</strong><strong>de</strong>x-<br />

tang welke is voorzien yan een iets grotere guts.<br />

Er wor<strong>de</strong>n plm. tien stroken op elkaar gelegd,<br />

vastgezet met twee klemmeties en uitgeknipt.<br />

De schildles wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> vakken ge<strong>de</strong>poneerd<br />

van een speciale <strong>in</strong><strong>de</strong>xdoos, De bo<strong>de</strong>m van <strong>de</strong><br />

vakken heeft een halfron<strong>de</strong> vorm. wat het er<br />

uit nemen van <strong>de</strong> schildles vergemakkelijkt<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 4).<br />

Op <strong>de</strong> ene of an<strong>de</strong>re manier moeten voor het<br />

<strong>in</strong>plakken van <strong>de</strong> schildies <strong>de</strong> achterkanten iets<br />

wor<strong>de</strong>n bevochtigd, om <strong>de</strong> lijm op te weken.<br />

An<strong>de</strong>rs kunnen ze zich niet op het papier vast-<br />

hechten. Een gangbare manier is <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m van<br />

een omgekeer<strong>de</strong> kom op te vullen met een<br />

vochthou<strong>de</strong>n<strong>de</strong> substantie, zoals watten of<br />

watt<strong>in</strong>e. Daaroverheen een stukje molesk<strong>in</strong>,<br />

dat met een koordje om <strong>de</strong> oversteken<strong>de</strong><br />

bo<strong>de</strong>m wordt vastgeknoopt. Een elektrisch<br />

elementie on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> stenen kom houdt het<br />

vochtige bovenstuk warm. Met een iets voch-<br />

tige v<strong>in</strong>ger wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> schildjes uit <strong>de</strong> vakies<br />

genomen, op het vochtige beaverteen gelegd en<br />

iets aangedrukt, zodat <strong>de</strong> gehele lijmlaag op-<br />

weekt. Door nu het schildle op te nemen tussen<br />

nagel en vlees van bijvoorbeeld <strong>de</strong> wijsv<strong>in</strong>ger,<br />

kan het schildje op <strong>de</strong> juiste plaats wor<strong>de</strong>n<br />

geplakt.<br />

Uit een en an<strong>de</strong>r kan gebleken zijn dat het aan-<br />

brengen van <strong>in</strong><strong>de</strong>xen bijna uitsluitend hand-<br />

werk is en veel geduld vraagt. Het is daarbij<br />

een werkje dat <strong>in</strong> hoge mate nauwkeurigheid,<br />

accuratesse en een trote handvaardigheid vergt.<br />

Het sprookle van <strong>de</strong> gemechaniseer<strong>de</strong> boek-<br />

b<strong>in</strong><strong>de</strong>rij gaat niet altijd op!<br />

F. H. W. Frie<strong>de</strong>rich (lGT) Synthetische <strong>in</strong>kten<br />

Synthetische <strong>in</strong>kten zijn geen nieuw verschijn-<br />

sel, want reeds <strong>in</strong> 1937 waren Bayer & Dawson<br />

<strong>in</strong> het bezit van patenten op het gebied van <strong>de</strong><br />

alkydhars, één van <strong>de</strong> voornaamste produkten<br />

die <strong>in</strong> <strong>de</strong> synthetische <strong>in</strong>kt wor<strong>de</strong>n verwerkt.<br />

Er zijn er <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste<br />

laren natuurlijk verschillen<strong>de</strong><br />

bijgekomen, die terug te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n zijn <strong>in</strong><br />

een opsomm<strong>in</strong>g van diverse plasticsoorten als<br />

p.v.c., melam<strong>in</strong>e, Íenol formal<strong>de</strong>hy<strong>de</strong>, epoxy-<br />

harsen, siliconharsen enz., om niet te vergeten<br />

<strong>de</strong> celluloseprodukten, die echter meer <strong>in</strong> het<br />

bijzon<strong>de</strong>r <strong>in</strong> lakken wor<strong>de</strong>n verwerkt.<br />

Nieuw is <strong>de</strong>ze geschie<strong>de</strong>nis dus zeker niet,<br />

maar afgezien van bepaal<strong>de</strong> sneldrogen<strong>de</strong> <strong>in</strong>kten<br />

(w<strong>in</strong>kdry) en uitvlok<strong>in</strong>kten, heeft men toch<br />

vastgehou<strong>de</strong>n aan het pr<strong>in</strong>cipe van <strong>de</strong> <strong>in</strong>kten<br />

die op een normale wijze drogen, met dien ver-<br />

stan<strong>de</strong> echter dat men meer aandacht heeft be-<br />

steed, natuurlijk ook aan <strong>de</strong> drog<strong>in</strong>g door oxy-<br />

datie, maar vooral aan <strong>de</strong> drog<strong>in</strong>g door wegslag.<br />

Dit met het oog op <strong>de</strong> nieuwere papiersoorten<br />

van ongeveer een tien jaar gele<strong>de</strong>n, die een ge-<br />

slotener oppervlaktestructuur had<strong>de</strong>n dan <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> daaraan voorafgaan<strong>de</strong> perio<strong>de</strong> gebruikelijke<br />

illustratiedrukpapieren. Hierme<strong>de</strong> wor<strong>de</strong>n be-<br />

doeld sommige uit <strong>de</strong> groep van op <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e<br />

gestreken papieren.<br />

Ook Kromekote hoort bij <strong>de</strong> papieren met ge-<br />

sloten oppervlak. Van dit laatste papier name-<br />

lijk g<strong>in</strong>g tevens nog <strong>de</strong> dw<strong>in</strong>gen<strong>de</strong> eis van gro-<br />

tere glans van <strong>de</strong> te gebruiken <strong>in</strong>kt uit en het is<br />

nu iuist dankzij <strong>de</strong> <strong>in</strong>kten op basis van alkydharsen<br />

dat men aan verschillen<strong>de</strong> gebruikseisen<br />

beter heeft kunnen voldoen.<br />

De normale <strong>in</strong>kten zijn gebaseerd op lijnolie-<br />

vernissen, die ontstaan door lijnzaadolie na<br />

iaff<strong>in</strong>eren en bleken te koken <strong>in</strong> aanwezigheid<br />

van mangaanoxy<strong>de</strong> of an<strong>de</strong>re mangaanzouten,<br />

of door te blazen on<strong>de</strong>r luchttoevoer bij een<br />

temperatuur van 130" C, <strong>in</strong> sommige gevallen<br />

25Oo C. Ookwordt lijnolie tot standoliegestookt<br />

bij veel hogere temperaturen, namelijk 250c-<br />

3 10" C, on<strong>de</strong>r afzuig<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> ontstane dampen.<br />

In het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> experimenten met <strong>de</strong> alkyd-<br />

harsen heeft men niet direct aÍstand gedaan van<br />

<strong>de</strong>ze lijnolieprodukten. Als men glycer<strong>in</strong>e en<br />

(vergeef me <strong>de</strong> enkele vreem<strong>de</strong> chemische ter-<br />

men die ik wel móét gebruiken) phtaalzuur-<br />

anhydri<strong>de</strong> verhit op l80o C, dan vormt zich een<br />

zogenaamd glyptal (het woord zelí is ontstaan<br />

uit een samentrekk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> eerste twee). Als<br />

men aan dit glyptal lijnolie stookt bij een tem-<br />

peratuur van ongeveer 2l0o C, dan ontstaat er<br />

een produkt: alkydhars.<br />

Men was namelijk al snel tot <strong>de</strong> ont<strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g ge-<br />

komen dat het harsachtige glyptalprodukt niet<br />

zon<strong>de</strong>r meer te gebruiken was. Maar als men<br />

hieraan drogen<strong>de</strong> en halfdrogen<strong>de</strong> oliën stookt,<br />

ontstaan synthetische harsen die gemakkelijk<br />

ver<strong>de</strong>eld of zelfs opgelost kunnen wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong><br />

plantaardige oí m<strong>in</strong>erale olieprodukten.<br />

Natuurlijk is het onmogelijk om zon<strong>de</strong>r over<br />

moleculen te spreken iets over <strong>de</strong> eigenschappen<br />

van <strong>de</strong> b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>len te vertellen, maar<br />

misschien kunt u zich voorstellen dat één zo'n<br />

b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>l<strong>de</strong>eltie, onnoemelijk veel malen ver-<br />

groot, het mo<strong>de</strong>l heeft van een flesopener die<br />

voor het openen van dopafsluit<strong>in</strong>gen wordt ge-<br />

bruikt. Het gaat om <strong>de</strong> staart, dat is dus <strong>de</strong><br />

handgreep van <strong>de</strong> opener. Dit gecompliceer<strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>eltje, een (lijnolie)vetstaart om het zo maar<br />

eens te noemen, is <strong>in</strong> verhoud<strong>in</strong>g vrij lang. Als<br />

men <strong>de</strong>ze staart korter maakt. dan wordt <strong>de</strong><br />

viscositeit, ofwel <strong>de</strong> dikvloeibaarheid, zodanig<br />

verhoogd, dat, <strong>in</strong>dien <strong>de</strong> staart maar kort ge-<br />

noeg is, het <strong>de</strong>eltie wat het ver<strong>de</strong>len of oplossen<br />

betreft onhan<strong>de</strong>lbaar blijkt te zijn.<br />

Zeer gelief<strong>de</strong> produkten zijn halfdrogen<strong>de</strong> oliên<br />

als soiaolie en ric<strong>in</strong>usolie <strong>in</strong> <strong>de</strong> plaats van lijnolie<br />

als 'staartvormen<strong>de</strong>' stoffen. De ric<strong>in</strong>usolie, die<br />

op zichzelÍ halfdrogend is (Haarlemmer olie),<br />

wordt speciaal behan<strong>de</strong>ld en daardoor omge-<br />

vormd tot een zeer snel drogen<strong>de</strong> olie, die<br />

enigsz<strong>in</strong>s het karakter krijgt van <strong>de</strong> snel drogen-<br />

<strong>de</strong> Ch<strong>in</strong>ese houtolie.<br />

Deze alkydharsen zijn, zoals gezegd, te verdun-<br />

nen met drogen<strong>de</strong> oliën of organische oplos-<br />

mid<strong>de</strong>len. Het zijn goe<strong>de</strong> filmvormers. Zij dro-<br />

gen door oxydatie en om <strong>de</strong>ze oxydatie te ver-<br />

snellen kunnen er <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> kobalt-, lood- en<br />

mangaandrogers aan wor<strong>de</strong>n toegevoegd. Om<br />

weer even op <strong>de</strong> besproken staart terug te<br />

komen: een lang olie-alkyd is goed oplosbaar <strong>in</strong><br />

hoogkoken<strong>de</strong> petroleum oÍ an<strong>de</strong>re koolwater-<br />

stoffracties.<br />

Als door het aanstoken van an<strong>de</strong>re oliën dan<br />

lijnolie of ric<strong>in</strong>usolie <strong>de</strong> lengte aíneemt, dienen<br />

lager koken<strong>de</strong> koolwaterstoffen als terpentijn<br />

en terpent<strong>in</strong>a met aromatische koolwaterstof-<br />

fen (benzol, toluol, xylol en <strong>de</strong>rgelijke) bijge-<br />

mengd te wor<strong>de</strong>n.<br />

Dergelijke kunstmatig vervaardig<strong>de</strong> drogen<strong>de</strong><br />

oliên zijn veelal duurzamer en geven een gro-<br />

tere glans dan <strong>de</strong> vroeger veel gebruikte na-<br />

tuurlijke harsen. Daarenboven zijn <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktÍilms<br />

die hieruit ontstaan buigzamer en elastischer,<br />

terwijl zij ook m<strong>in</strong><strong>de</strong>r snel verou<strong>de</strong>ren.<br />

Men kan aan <strong>de</strong> alkydharsen ook an<strong>de</strong>re stoffen,<br />

als Íenolformal<strong>de</strong>hy<strong>de</strong> en styreen, stoken. In het<br />

eerste geval wordt een betere doordrog<strong>in</strong>g en<br />

een chemische onaantastbaarheid bereikt, maar<br />

<strong>de</strong>ze produkten vraSen veel verdunn<strong>in</strong>g en vor-<br />

men daarom vrij slechte íilms. On<strong>de</strong>r film dient<br />

dan te wor<strong>de</strong>n verstaan het droge <strong>in</strong>kthuidie.<br />

De combi natie styreen/d rogend olie-al kyd geeft<br />

bijvoorbeeld een snel drogen<strong>de</strong> en sterk water-<br />

afstoten<strong>de</strong>. snel hechten<strong>de</strong> film.<br />

Nog een heel vreemd woord: pentaerytritol-<br />

I Een korte en een lange 'vetstaart' zou<strong>de</strong>n er, heel<br />

stcrk vergroot, zó uit kunnen zien<br />

E


alkyd is bijvoorbeeld goed te mengen met dro-<br />

gen<strong>de</strong> oliên, levert een snel drogen<strong>de</strong>, chemisch<br />

niet gemakkelijk aan te tasten film op en <strong>de</strong>rge-<br />

lijke b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>len zijn te verdunnen met <strong>de</strong><br />

normale koolwaterstoffen. van alifatische zoals<br />

benzeen tot aan petroleum toe. Zij wor<strong>de</strong>n ge-<br />

bruikt bijvoorbeeld voor op <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e gestre-<br />

ken papieren. Dit kunnen <strong>de</strong> b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>len zijn<br />

die voor <strong>de</strong> vervaardig<strong>in</strong>g van boekdruk<strong>in</strong>kten<br />

wor<strong>de</strong>n aangewend.<br />

Ook voor offset<strong>in</strong>kten zijn <strong>de</strong> alkydharsen <strong>de</strong><br />

laatste jaren populair gewor<strong>de</strong>n, omdat zij een<br />

goe<strong>de</strong> vloei<strong>in</strong>g en een goe<strong>de</strong> drog<strong>in</strong>g bezitten.<br />

Het lange olie-alkyd is <strong>in</strong> het algemeen goed te<br />

vermengen met drogen<strong>de</strong> oliên, voornamelijk<br />

standolie, koolwaterstoffen en drukolie. Het<br />

styreenalkyd wordt on<strong>de</strong>r meer gebruikt voor<br />

quickset-<strong>in</strong>kten <strong>in</strong> <strong>de</strong> comb<strong>in</strong>atie styreen-lijn-<br />

olie-tungolie (<strong>de</strong> laatstgenoem<strong>de</strong> is <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> als<br />

Ch<strong>in</strong>ese houtolie), vooral omdat dit b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>l<br />

tot we<strong>in</strong>ig emulgeren aanleid<strong>in</strong>g geeít.<br />

Nu zou nog uit te wij<strong>de</strong>n zijn over <strong>de</strong> keuze van<br />

<strong>de</strong> pigmenten en van an<strong>de</strong>re toevoeg<strong>in</strong>gen <strong>in</strong><br />

comb<strong>in</strong>atie met verschillen<strong>de</strong> van <strong>de</strong>ze b<strong>in</strong>d-<br />

mid<strong>de</strong>len, maar dit zou te ver voeren; <strong>de</strong> be-<br />

doel<strong>in</strong>g was u alleen maar iets meer op <strong>de</strong> hoog-<br />

te te brengen met voornamelijk <strong>de</strong> b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>-<br />

len op alkydbasis.<br />

Indien nu <strong>de</strong>rgelijke synthetische <strong>in</strong>kten goed<br />

wor<strong>de</strong>n samengesteld - en dat goed samenstel-<br />

len slaat natuurlijk op <strong>de</strong> keuze van <strong>de</strong> pigmen-<br />

ten en an<strong>de</strong>re toevoeg<strong>in</strong>gen - hebben zij enige<br />

voor<strong>de</strong>len boven <strong>de</strong> conventionele typen:<br />

I Grotere concentratie aan pigmenten en aan<br />

toners <strong>in</strong> <strong>in</strong>kten met een relatief ger<strong>in</strong>ge vis-<br />

cositeit is mogelijk. Ter toelicht<strong>in</strong>g het vol-<br />

gen<strong>de</strong>: een standolie-<strong>in</strong>kt metgrote pigment-<br />

concentratie is te brijïg voor een snellopen<strong>de</strong><br />

pers, terwijl <strong>de</strong> standolie ook niet <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />

goe<strong>de</strong> pigmentvloei<strong>in</strong>g heeft.<br />

2 De <strong>in</strong>kt op zichzelf vloeit beter en draait<br />

daardoor beter door <strong>de</strong> pers.<br />

3 Inkt op alkydbasis doet <strong>de</strong> offsetplaat m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

slijten en dat wordt natuurlijk veroorzaakt<br />

door <strong>de</strong> betere bevloei<strong>in</strong>gseigenschappen.<br />

4 De <strong>in</strong>kten hebben m<strong>in</strong><strong>de</strong>r neig<strong>in</strong>g tot bloe-<br />

<strong>de</strong>n als ze nat-<strong>in</strong>-nat wor<strong>de</strong>n gedrukt.<br />

5 De b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>len hebben gewoonlijk een<br />

tweezijdige werk<strong>in</strong>g: <strong>de</strong> oplosmid<strong>de</strong>len - dus<br />

meestal koolwaterstoffen - slaan snel weg en<br />

het b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>l zelf, het 'omhul<strong>de</strong>' pigment,<br />

dus <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt, 'zet'zich beter.<br />

6 De druk droogt glanzen<strong>de</strong>r en brilianter op,<br />

<strong>in</strong> tegenstell<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> matte wegslag van lijn-<br />

olievernis-<strong>in</strong>kten; voornamelijk ook op een<br />

papier met gesloten oppervlaktestructuur.<br />

7 Dergelijke <strong>in</strong>kten bezitten een grotere wrijf-<br />

vastheid: <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktfilms drogen har<strong>de</strong>r op,<br />

waarvoor het percentage droogstof niet ver-<br />

hoogd behoeft te wor<strong>de</strong>n.<br />

(Ontleend oon lGT-nieuws I 2e joorgong <strong>nummer</strong> 7 )<br />

26<br />

J. c. Btankenste<strong>in</strong> Geautomatiseer<strong>de</strong> boekenproduktie <strong>in</strong> I973<br />

Bij het vervaardigen van boeken, waarvan <strong>de</strong> b bespar<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> kosten bij alle boektypen,<br />

afmet<strong>in</strong>gen nu eenmaal voortdurend wisselen, vooral bij kle<strong>in</strong>e oplagen en herdrukken,<br />

is lange tijd <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van automatische doordat <strong>de</strong> apparatuur snel kan wor<strong>de</strong>n aan-<br />

Produktiemetho<strong>de</strong>n afgeremd. Wij bezitten tepast aan variëren<strong>de</strong> afmet<strong>in</strong>gen en dikten;<br />

echter al zetmach<strong>in</strong>es die door mid<strong>de</strong>l van een c behoud van <strong>de</strong> klassieke boekvorm, met <strong>in</strong>-<br />

papierband wor<strong>de</strong>n'bestuurd', er bestaan snelle begrip van <strong>de</strong> goed-rondgezette boekrug, het<br />

kleurenpersen met automatische registerrege- symbool van <strong>de</strong> Griekse zuil, <strong>de</strong> vorm die met<br />

l<strong>in</strong>gen en ook <strong>de</strong> boekb<strong>in</strong><strong>de</strong>rij is <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste succes <strong>de</strong> tijd en <strong>de</strong> wisselen<strong>de</strong> mo<strong>de</strong>s heeft<br />

jaren sterk gemechaniseerd. weerstaan.<br />

Allerlei nieuwe elektronische hulpmid<strong>de</strong>len<br />

hebben <strong>in</strong> <strong>de</strong> aÍgelopen iaren met elkaar wel een<br />

stoot tot het mo<strong>de</strong>rniseren van het grafische<br />

procédé gegeven, maar een bewuste bez<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g<br />

op <strong>de</strong> toekomstproblemen wordt geh<strong>in</strong><strong>de</strong>rd<br />

door <strong>de</strong> orimaire noodzaak tot overw<strong>in</strong>nen<br />

van problemen van het he<strong>de</strong>n. Er bestaat nog<br />

altijd een algemeen tekort aan <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>gen<br />

<strong>in</strong> breed-opgezette, wetenschappelijk gelei<strong>de</strong><br />

speu rwerkprog ram ma's.<br />

Het <strong>in</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len overzien van <strong>de</strong> 'boeken-<br />

fabriek'van <strong>de</strong> toekomst maakt het noodzake-<br />

lijk, verband te leggen met bestaan<strong>de</strong> en voor-<br />

spel<strong>de</strong> verbeter<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> an<strong>de</strong>re bedrijfstakken.<br />

Bij <strong>de</strong> tegenwoordige snelheid, waarmee <strong>de</strong><br />

wetenschappel ij ke vooruitgang i n elektronische<br />

mid<strong>de</strong>len en <strong>de</strong> verwerk<strong>in</strong>g van materialen<br />

voortSaat, zullen echter <strong>in</strong> 1975 zeker enlge<br />

gloednieuwe opvatt<strong>in</strong>ten over het maken van<br />

boeken tot <strong>de</strong> realiteit behoren.<br />

Ondanks <strong>de</strong> kilheid <strong>in</strong> esthetisch opzicht van een<br />

elektronisch, geautomatiseerd systeem, moet<br />

men een uitbreid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> taak van <strong>de</strong> boek-<br />

verzorger verwachten als een eerste gevolg van<br />

<strong>de</strong> te verwachten toekomstige ontwikkel<strong>in</strong>g op<br />

drukkerij- en b<strong>in</strong><strong>de</strong>rijgebied. Men kan hiervoor<br />

drie re<strong>de</strong>nen noemen:<br />

o <strong>de</strong> boeken zullen méér wor<strong>de</strong>n geïllustreerd<br />

en over het algemeen aantrekkelijker wor<strong>de</strong>n<br />

verzorgd voor wat <strong>de</strong> <strong>in</strong>houd betreft;<br />

Verhoog<strong>de</strong> produktiesnelhe<strong>de</strong>n, bespar<strong>in</strong>gen <strong>in</strong><br />

loon bij het verwerken en een ger<strong>in</strong>ger behoef-<br />

te aan vloerruimte zijn ongetwijfeld ook <strong>de</strong>ug-<br />

<strong>de</strong>n die eigen zullen zijn aan <strong>de</strong> automatiser<strong>in</strong>g<br />

van het maken van boeken.<br />

Het uiterlijk van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es zal gebaseerd zijn<br />

op <strong>de</strong> tegenwoordige mo<strong>de</strong>llen, maar ze zullen<br />

compacter, lichter en goedkoper zijn. Zelfs naar<br />

<strong>de</strong> huidige maatstaven zullen <strong>de</strong> elektronische<br />

on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len betrekkelijk eenvoudig zijn. Deze<br />

typen on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len zijn trou\/ens reeds <strong>in</strong> vele<br />

toepass<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> gebruik.<br />

Elektronische bereken<strong>in</strong>gen en voorspell<strong>in</strong>gen<br />

Het centrale zenuwstelsel van het uitgeverij-<br />

bedrijf van <strong>de</strong> toekomst zal een rekenmach<strong>in</strong>e<br />

met controlepaneel zijn, gebaseerd op <strong>de</strong><br />

Univac van Rem<strong>in</strong>gton Rand, <strong>de</strong> 705 van IBM of<br />

<strong>de</strong> Transac (een transistor-rekenmach<strong>in</strong>e) van<br />

Philco. Voorspell<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> verband met <strong>de</strong> afzet-<br />

mogelijkhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> uitgever kunnen weten-<br />

schappelijk wor<strong>de</strong>n uitgevoerd door mid<strong>de</strong>l van<br />

gegevens die aan <strong>de</strong> rekenmach<strong>in</strong>e wor<strong>de</strong>n toe-<br />

gevoerd, zoals bijvoorbeeld: reeds verschenen<br />

verkoopcijfers van uitgaven die op het boek <strong>in</strong><br />

kwestie lij ken, advertentiebudgets, d istri butie-<br />

schema's enz. Deze gegevens kunnen door <strong>de</strong><br />

rekenmach<strong>in</strong>e opnieuw wor<strong>de</strong>n verwerkt ter<br />

bepal<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> oplaag die zal wor<strong>de</strong>n geprodu-<br />

ceerd, <strong>de</strong> juiste dikte en <strong>de</strong> snijmaten. Boven-<br />

2 De Transac 5-2000 Computer moet zeer wel zi<strong>in</strong> toe te passen voor controle op het zetproces, het corrigeren<br />

en ver<strong>de</strong>r het programmeren van <strong>de</strong> geautomatiseer<strong>de</strong> boekenproduktie van <strong>de</strong> toekomst (oplaagbereken<strong>in</strong>g,<br />

vaststell<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> omvang, <strong>in</strong> verband met benodig<strong>de</strong> papierhoeveelheid, te gebruiken lettercorps enz, kunnen<br />

op eenvoudige wijze van <strong>de</strong>ze computer wor<strong>de</strong>n verkregen)


-<br />

dien wellicht nog het luiste lettertype <strong>in</strong> een<br />

speciaal corps en <strong>de</strong> aansluiten<strong>de</strong> <strong>in</strong>terl<strong>in</strong>iër<strong>in</strong>g.<br />

Besliss<strong>in</strong>gen met betrekk<strong>in</strong>g tot een omvang-<br />

rijker, rijker geïllustreerd boek of een beperk-<br />

ter en goedkoper geheel zou<strong>de</strong>n ook kunnen<br />

wor<strong>de</strong>n bepaald door <strong>de</strong> rekenmach<strong>in</strong>e te<br />

programmeren, <strong>in</strong> plaats van persoonlijke er-<br />

var<strong>in</strong>gen als basis te nemen. Daardoor zou het<br />

uitgeversrisico kunnen wor<strong>de</strong>n verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rd.<br />

Er zijn reeds succesvolle proeÍnem<strong>in</strong>gen op dit<br />

terre<strong>in</strong> uitgevoerd door uitgevers yan tijd-<br />

schriften en kranten,<br />

Het zetten en drukken<br />

Nadat eenmaal <strong>de</strong> grondgegevens zijn verkre-<br />

gen, kan het zetten beg<strong>in</strong>nen. Dat zal kunnen<br />

geschie<strong>de</strong>n op een toetsenbord-eenheid oÍ<br />

automatische scanner. De impulsen wor<strong>de</strong>n<br />

elektronisch overgebracht naar een proeven-<br />

leesmach<strong>in</strong>e, d ie tegel ijkertijd een (papier)band<br />

produceert. Of dit geschiedt op het kantoor of<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> fabricageaf<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g doet er niet toe, daar<br />

<strong>de</strong>ze overbreng<strong>in</strong>g reeds dagelijks gebeurt.<br />

Oceanen en cont<strong>in</strong>enten vormen daarbij zelís<br />

geen beletsel. Op het ogenblik al kan een meer-<br />

voudige band met een snelheid van 360.000 let-<br />

ters per secon<strong>de</strong> wor<strong>de</strong>n overgebracht: méér<br />

dan voldoen<strong>de</strong> voor zelfs <strong>de</strong> boekenfabriek van<br />

<strong>de</strong> toekomst!<br />

De geproduceer<strong>de</strong> band kan optisch oÍ magne-<br />

tisch zijn en kan zodanig wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gericht dat<br />

alle ver<strong>de</strong>re <strong>in</strong>structies voor het gehele druk-<br />

en b<strong>in</strong>dprocédé wor<strong>de</strong>n meegevoerd. Deze <strong>in</strong>-<br />

structies kunnen direct van <strong>de</strong> rekenmach<strong>in</strong>e<br />

uit wor<strong>de</strong>n geprogrammeerd en <strong>in</strong> het controle-<br />

paneel wor<strong>de</strong>n vastgelegd.<br />

Het eigenlijke drukken zou ook wel eens radi-<br />

caal kunnen afwijken van <strong>de</strong> tegenwoordige<br />

metho<strong>de</strong>n, daar <strong>de</strong> beeldoverdracht van <strong>de</strong><br />

band ook op directe wijze door <strong>de</strong> xerografie<br />

tot stand kan wor<strong>de</strong>n gebracht. Hierbij wor<strong>de</strong>n<br />

<strong>de</strong> kosten en <strong>de</strong> tijd voor het maken van beeld-<br />

dragers - en ook het monteren hiervan op<br />

zware persen - uitgeschakeld. Zo'n band kan<br />

e<strong>in</strong>dloos zijn en kan wor<strong>de</strong>n bewaard <strong>in</strong> een<br />

doos zoals op het ogenblik wordt gebruikt<br />

voor het opbergen van films. De beeldover-<br />

dracht zou kunnen geschie<strong>de</strong>n op bei<strong>de</strong> zij<strong>de</strong>n<br />

van een papierbaan tegelijk. Bij elke afwikke-<br />

l<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> band wordt zodoen<strong>de</strong> een compleet<br />

boek gedrukt.<br />

Het pr<strong>in</strong>cipe van <strong>de</strong>ze metho<strong>de</strong> kan men tegen-<br />

woordig reeds bij <strong>de</strong> Copyflo van <strong>de</strong> firma<br />

Xerox zien. Als we aannemen dat <strong>in</strong> <strong>de</strong> volgen-<br />

<strong>de</strong> vijftien tot tw<strong>in</strong>tig laar dit pr<strong>in</strong>cipe regelmatig<br />

zal kunnen wor<strong>de</strong>n verbeterd, schijnt<br />

het aanvaardbaar dat er straks op <strong>de</strong>ze wijze<br />

met hoge snelheid boeken zullen wor<strong>de</strong>n ge-<br />

drukt van goe<strong>de</strong> kwaliteit.<br />

Vouwschemo's<br />

Aan het e<strong>in</strong><strong>de</strong> van het drukprocédé zal een aan-<br />

tal vouwmogelijkhe<strong>de</strong>n aanwezig zijn. Bijvoor-<br />

beeld het doorsnij<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> papierbaan <strong>in</strong><br />

reletyPe-<br />

zetterij<br />

automatische<br />

Proeven lezer<br />

---t<br />

le<br />

kleur<br />

zijlijn :----- zij lijn<br />

,/<br />

ban<strong>de</strong>n maken<br />

\muí<br />

.z'-'nl---<br />

>lY<br />

schutblad met<br />

\IYl -=-<br />

- --\<br />

ry<br />

heatsealbare laag<br />

automatische<br />

verpakk<strong>in</strong>g<br />

caa<br />

coo ooo ooo<br />

-<br />

rekenmach<strong>in</strong>e en<br />

controlepaneel<br />

en verzend<strong>in</strong>g<br />

papierrol len-<br />

hou<strong>de</strong>r<br />

I Dit schema van <strong>de</strong> elektronisch bedien<strong>de</strong> boekenfabriek van 1975 voegt het zetten, <strong>de</strong> beeldoverdracht en her<br />

b<strong>in</strong><strong>de</strong>n samen (<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>ale uitrust<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g zal compacter, lichter en goedkoper zijn dan <strong>de</strong><br />

tegenwoordige b<strong>in</strong><strong>de</strong>rijmach<strong>in</strong>es)<br />

_><br />

27


Geautomatiseer<strong>de</strong> boekenproduktie <strong>in</strong> 1975<br />

stroken ter breedte van twee pag<strong>in</strong>a's, die<br />

daarna wor<strong>de</strong>n gevouwen en afgesne<strong>de</strong>n op<br />

pag<strong>in</strong>ahoogte, zodat er een serie katerns van<br />

vier bladzij<strong>de</strong>n ontstaat, na elkaar uitgelegd.<br />

Deze katerns wor<strong>de</strong>n automatisch vergaard en<br />

geteld tot er complete boekblokken ontstaan,<br />

die ver<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n vervoerd naar <strong>de</strong> b<strong>in</strong><strong>de</strong>rij-<br />

transportband. Een <strong>de</strong>rgelijk systeem, waarbij<br />

dus complete boekblokken wor<strong>de</strong>n afgeleverd,<br />

schakelt het verwerken van losse katerns uit.<br />

bespaart tijd en vergaarkosten en niet m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

dan 75/o aan magazijnruimte.<br />

Voor een snelle cont<strong>in</strong>u-produktie kan het<br />

drukge<strong>de</strong>elte wor<strong>de</strong>n toegerust met een meer-<br />

voudige rollenhou<strong>de</strong>r, die <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong><br />

papierrollen bevat welke nodig zijn voor <strong>de</strong><br />

soorten en hoeveelhe<strong>de</strong>n boeken die voor <strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>e zijn geprogrammeerd. Een automaat<br />

zou er voor kunnen zorgen dat <strong>de</strong> papierrollen<br />

wor<strong>de</strong>n verwisseld als een bepaal<strong>de</strong> rol op is of<br />

<strong>in</strong>geval op an<strong>de</strong>r papier moet wor<strong>de</strong>n over-<br />

gegaan. Geen enkel on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van een <strong>de</strong>rge-<br />

lijke mach<strong>in</strong>e is geheel nieuw: reeds tien iaar<br />

gele<strong>de</strong>n draai<strong>de</strong>n proefmo<strong>de</strong>llen voor dit soort<br />

'drukwerk aan <strong>de</strong> lopen<strong>de</strong> band'.<br />

Van het drukge<strong>de</strong>elte uit lopen <strong>de</strong> boekblokken<br />

dus op een transportband ver<strong>de</strong>r en komen<br />

eerst bij een mach<strong>in</strong>e voor het garenloos b<strong>in</strong>-<br />

3 Fri<strong>de</strong>ns' Computyper, s<strong>in</strong>ds kort aan <strong>de</strong> markt voor<br />

het automatisch aflezen en verwerken van cheques,<br />

moet kunnen wor<strong>de</strong>n aangepast aan <strong>de</strong> boekenproduktie<br />

als <strong>de</strong> sleutel tot het automatisch corrigeren<br />

Een an<strong>de</strong>r Fri<strong>de</strong>n-apparaat, <strong>de</strong> Teledata, zendt urt<br />

€n ontvangt geco<strong>de</strong>er<strong>de</strong> gegevens over elke afstand<br />

via lijnverb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen (zulk een apparaat kan bii geschei<strong>de</strong>n<br />

produktieaÍ<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen het op aÍstand werken<br />

zon<strong>de</strong>r meer mogelijk maken)<br />

28<br />

<strong>de</strong>n. Deze kan lichter van uitvoer<strong>in</strong>g zijn dan <strong>de</strong><br />

teSenwoordige Períect-b<strong>in</strong><strong>de</strong>r, daar <strong>de</strong> toepas-<br />

s<strong>in</strong>g van katerns met vier pag<strong>in</strong>a's het afsnij<strong>de</strong>n<br />

van <strong>de</strong> ruggen overbodig maakt. Het afstellen<br />

van <strong>de</strong>ze eenheid, voornamelijk op <strong>de</strong> dikte van<br />

<strong>de</strong> boeken, kan automatisch wor<strong>de</strong>n gemaakt.<br />

Bij <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> bewerk<strong>in</strong>gen wordt eerst een<br />

schutblad aangebracht, aan <strong>de</strong> buitenkanten<br />

voorzien van een laag die'heatsealbaar' is op<br />

basis van <strong>de</strong>zelÍ<strong>de</strong> lijm die reeds op <strong>de</strong> rug van<br />

het boekblok is aangebracht. Daarna komen <strong>de</strong><br />

automatische driesnij<strong>de</strong>r en <strong>de</strong> rondzet-kneep-<br />

mach<strong>in</strong>e.<br />

Met gaas overplakken zal niet meer nodig zijn.<br />

Eventueel kan een controle-apparaat wor<strong>de</strong>n<br />

tussenSevoegd, dat <strong>de</strong> boekdikte, door <strong>de</strong><br />

rekenmach<strong>in</strong>e bepaald, toetst aan <strong>de</strong> werkelijke<br />

boekdikte en daarop <strong>de</strong> nodige correctiehan<strong>de</strong>-<br />

l<strong>in</strong>gen uitvoert.<br />

Plostic bon<strong>de</strong>n<br />

Waarschijnlijk <strong>de</strong> belangrijkste veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g zal<br />

zich afspelen <strong>in</strong> <strong>de</strong> af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g voor het maken van<br />

<strong>de</strong> ban<strong>de</strong>n. Bij <strong>de</strong> tegenwoordige plastics zijn<br />

soorten die zowel buigzaam als hard zijn. De<br />

har<strong>de</strong> zullen het gebruikelijke bord vervangen.<br />

De ban<strong>de</strong>n kunnen op één mach<strong>in</strong>e wor<strong>de</strong>n ge-<br />

perst en gevormd, met stevige platten en een<br />

rondgezette, buigzame rug. Vandaar wor<strong>de</strong>n ze<br />

dan overgebracht naar elektronisch bedien<strong>de</strong><br />

'd ecoreer'mach i nes.<br />

Een gecomb<strong>in</strong>eer<strong>de</strong> <strong>in</strong>hang-lasmach<strong>in</strong>e met<br />

hoogfrequente verhitt<strong>in</strong>g vormt het slot van <strong>de</strong><br />

bewerk<strong>in</strong>g. Geen natte lijm meer, maar een<br />

directe samensmelt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> band aan het<br />

schutblad en aan <strong>de</strong> rug, waardoor een uiterst<br />

sterk boek ontstaat, dat ook bij zwaar gebruik<br />

z'n vorm zal blijven behou<strong>de</strong>n.<br />

Tenslotte volgen ter afsluit<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> produktie<br />

<strong>de</strong> automatische verpakk<strong>in</strong>gsmachi nes.<br />

Dubbele controle op <strong>de</strong> werk<strong>in</strong>g<br />

Omdat evenals <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> ook nieuwe mach<strong>in</strong>e-<br />

rieën altijd kunnen falen, zullen op strategische<br />

punten langs <strong>de</strong> produktielijn televisiecamera's<br />

wor<strong>de</strong>n opgesteld, waardoor een voortduren<strong>de</strong><br />

visuele controle door <strong>de</strong> bedrijfsleid<strong>in</strong>g moge-<br />

lijk zal zijn. Deze apparatuur zal zich <strong>in</strong> het hart<br />

van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g, dus bij <strong>de</strong> rekenmach<strong>in</strong>e<br />

en het controleoaneel bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />

Mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />

Het gebruik van har<strong>de</strong> plastic bor<strong>de</strong>n en een<br />

buigzame rug zal een verbeter<strong>in</strong>g zijn ten op-<br />

zichte van <strong>de</strong> band die uit één stuk gelijksoortig<br />

plastic werd gemaakt: het boek zal er jaren<br />

langer door meetaan.<br />

Er wor<strong>de</strong>n weidse perspectieven geopend voor<br />

<strong>de</strong> versier<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> band, zoals <strong>de</strong>coraties met<br />

reliëf, xerografi sche kleurendru k, hoogfreq uent<br />

stempelen of een comb<strong>in</strong>atie van <strong>de</strong>ze verschil-<br />

len<strong>de</strong> procédé's.<br />

Ofschoon gestandaardiseer<strong>de</strong> afmet<strong>in</strong>gen van<br />

het boek wenselijk zou<strong>de</strong>n zijn voor <strong>de</strong>ze ma-<br />

5 De Vi<strong>de</strong>ograph drukt langs elektro-statische weg,<br />

volledig geautomatiseerd, tot aantallen van zelís<br />

20.000 aanslagen per secon<strong>de</strong> op het papier af<br />

nier van produceren, is dat niet noodzakelijk<br />

ter verkrijg<strong>in</strong>g van een aanzienlijke kosten-<br />

bespar<strong>in</strong>g tegenover <strong>de</strong> huidige b<strong>in</strong>dmetho<strong>de</strong>n.<br />

Zogenaam<strong>de</strong> bestuurbare motoren zullen <strong>de</strong><br />

verschillen<strong>de</strong> eenhe<strong>de</strong>n afstellen op <strong>de</strong> vari-<br />

eren<strong>de</strong> afmet<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> boeken. Zelíregis-<br />

teren<strong>de</strong> apparaten zullen een iuiste werk<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> gehele produktielijn verzekeren, even-<br />

als <strong>de</strong> synchronisatie van <strong>de</strong> snelhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />

afzon<strong>de</strong>rlijke produktie-eenhe<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> trans-<br />

portban<strong>de</strong>n. Bij <strong>de</strong> produktie van bijvoorbeeld<br />

automotorblokken is dit alles nu reeds bereikt<br />

en <strong>de</strong> elektronische mid<strong>de</strong>len die daarbij wor-<br />

<strong>de</strong>n toegepast liggen op een hoger niveau dan<br />

<strong>de</strong> boekb<strong>in</strong><strong>de</strong>rij van 1975 nodig heeft.<br />

Het is moeilijk te voorspellen hoeveel perso-<br />

neel voor een <strong>de</strong>rgelijke produktiewijze nodig<br />

is. maar er zullen zeker veel m<strong>in</strong><strong>de</strong>r werkne-<br />

mers bij aanwezig zijn dan tegenwoordig. Zij<br />

zullen evenwel hooggeschoold moeten zijn <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> bedien<strong>in</strong>g van mechanische en elektronische<br />

produktiemid<strong>de</strong>len en <strong>in</strong> het on<strong>de</strong>rhoud daar-<br />

van. Men moet verwachten dat zo'n produktie-<br />

lijn <strong>in</strong> cont<strong>in</strong>u-bedrijf zal werken en daarbij zo<br />

om en nabij tien miljoen boeken per iaar kan<br />

produceren. Ruw geschat zal zo'n <strong>in</strong>stallatie<br />

vier milloen gul<strong>de</strong>n gaan kosten.<br />

Ook <strong>in</strong> 1975 zal een <strong>de</strong>rgelijke boekenfabriek<br />

evenwel niet àl het b<strong>in</strong>dwerk kunnen uitvoeren,<br />

Zeer grote en zeer dikke boeken, bepaal<strong>de</strong><br />

soorten geschenkboeken en naslagwerken zul-<br />

len waarschijnlijk moeten wor<strong>de</strong>n verzorgd <strong>in</strong><br />

bedrijven die we met <strong>de</strong> tegenwoordige mid<strong>de</strong>l-<br />

grote boekb<strong>in</strong><strong>de</strong>rij kunnen vergelijken.<br />

De gegevens waarop <strong>de</strong>ze verwacht<strong>in</strong>gen zijn<br />

gebaseerd, wer<strong>de</strong>n ontleend aan <strong>de</strong> realiteit van<br />

<strong>de</strong> tegenwoordige <strong>in</strong>dustrie. Na<strong>de</strong>re gegevens<br />

over het boeken-maken-van-morgen zullen <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> komen<strong>de</strong> jaren beschikbaar komen. In <strong>de</strong>ze<br />

aanduid<strong>in</strong>gen over wat <strong>de</strong> toekomst spoedig<br />

brengen kan, ligt een uitdat<strong>in</strong>S besloten aan <strong>de</strong><br />

lei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> boekenproducenten van vandaag, die<br />

het oog op <strong>de</strong> toekomst gericht hou<strong>de</strong>n.<br />

Dit speculatieve artikel is gebaseerd op een<br />

<strong>in</strong>terview van een Amerikaanse uitgever met<br />

mr. P. <strong>de</strong> Florez, directeur van een bedrijf dat<br />

zich specialiseert <strong>in</strong> hetmakenvan automatische<br />

mach<strong>in</strong>es, óók voor <strong>de</strong> grafische <strong>in</strong>dustrie.


D.wijtmann EénÍase-sneletsen yan<br />

Sebogen beelddragers<br />

Gebogen hoogdrukvormen zijn geen nieuwe<br />

zaak. S<strong>in</strong>ds jaar en dag werken rotatiepersen<br />

van ron<strong>de</strong> stypeplaten en voor speciaalmach<strong>in</strong>es<br />

wer<strong>de</strong>n door een aantal clichéfabrikanten ook<br />

al langer dan gisteren en vandaag gebogen seg-<br />

menten geleverd. In <strong>de</strong> laatste jaren echter<br />

hebben enige fabrieken van hoogdruk-vellen-<br />

persen een aanvang gemaakt met <strong>de</strong> produktie<br />

van cil<strong>in</strong><strong>de</strong>roersen die van een vlakke zowel als<br />

van een ron<strong>de</strong> vorm drukken. Daardoor is het<br />

vervaardigen van gebogen drukvormen voor <strong>de</strong><br />

chemigrafie meer actueel gewor<strong>de</strong>n.<br />

Bij het buigen van clichés bestaat altijd <strong>de</strong> kans<br />

dat breuk, rek of verteken<strong>in</strong>g optreedt. Gunstig<br />

is wel <strong>de</strong> galvanische weg, waarbij het mogelijk<br />

is eerst <strong>de</strong> dunne huid te buigen en vervolgens<br />

het cliché <strong>in</strong> gebogen vorm op dikte te brengen,<br />

doch <strong>de</strong>ze manier van werken is ook niet zon<strong>de</strong>r<br />

bezwaren en bovendien tijdrovend en kostbaar.<br />

Gezocht werd naar een meer-directe metho<strong>de</strong>,<br />

hetgeen <strong>de</strong> 'speur<strong>de</strong>rs' terecht <strong>de</strong>ed komen bij<br />

buigen van het metaal alvorens het beeld daarop<br />

aan te brengen, Het etsen van <strong>de</strong>rgelijke ge-<br />

bogenvormen bleek evenwelgeen gemakkelijke<br />

zaak. Uitgaan<strong>de</strong> van het éénfase-sneletsen werd<br />

geduren<strong>de</strong> enige jaren naarstig gezocht en...<br />

<strong>de</strong> oploss<strong>in</strong>g werd (natuurlijk) ook gevon<strong>de</strong>n!<br />

De Master Sales & Service Corp. te Wyncote<br />

(Verenig<strong>de</strong> Staten) heeft voor <strong>de</strong>ze laatste<br />

arbeid een apparaat ontwikkeld, dat kan wor<strong>de</strong>n<br />

aangeduid als een extra-<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> al<br />

bestaan<strong>de</strong> Master éénfase-sneletsmach<strong>in</strong>e voor<br />

vlakke platen. De bedoel<strong>de</strong> extra-<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<br />

maakt <strong>de</strong> betreffen<strong>de</strong> sneletsmach<strong>in</strong>e (M 32)<br />

voor twee doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n geschikt, dat wil zeggen:<br />

met <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e kunnen zowel gebogen platen<br />

als vlakke platen wor<strong>de</strong>n geêtst. Vlakke platen<br />

kunnen wor<strong>de</strong>n verwerkt tot het formaat<br />

50x65 cm; gebogen drukvormsegmenten zijn<br />

te vervaardigen <strong>in</strong> diameters van 50 tot 30 cm.<br />

De extra-<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>S voor het sneletsen van ge-<br />

bogen clichés (aÍbeeld<strong>in</strong>g l) maakt het <strong>de</strong> cliché-<br />

maker mogelijk aan <strong>de</strong> nieuw ontstane vraag<br />

van <strong>de</strong> boekdruk te voldoen en het perspectief<br />

voor <strong>de</strong> bedoel<strong>de</strong> tweekleuren-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen<br />

wordt er <strong>in</strong> belangrijke mate door vergroot.<br />

De bedien<strong>in</strong>g van ook <strong>de</strong>ze etsmach<strong>in</strong>e is vrij<br />

eenvoudig. De kwaliteit van <strong>de</strong> er mee vervaar-<br />

dig<strong>de</strong> gebogen clichés kan volledig wor<strong>de</strong>n ver-<br />

geleken met <strong>de</strong> resultaten die <strong>in</strong> dit procédé<br />

met vlakke clichés wor<strong>de</strong>n bereikt.<br />

De metaalplaat (z<strong>in</strong>k) wordt vóór het kopièren<br />

gebogen, waardoor rek en verteken<strong>in</strong>g wordt<br />

verme<strong>de</strong>n. Om te kopiëren wordt <strong>de</strong> plaat <strong>in</strong><br />

een speciaal kopieerraam op een zgn. za<strong>de</strong>l aan-<br />

gebracht, dat <strong>in</strong> aÍmet<strong>in</strong>gen overeenstemt met<br />

<strong>de</strong> vereiste diameter. Elke afwijken<strong>de</strong> diameter<br />

van te maken clichés vereist een daarmee over-<br />

eenstemmend za<strong>de</strong>l. Het za<strong>de</strong>l van het kopieer-<br />

apparaat maakt halíron<strong>de</strong> zwenk<strong>in</strong>gen heen en<br />

terug on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> lichtbron door (aíbeeld<strong>in</strong>g 2).<br />

Na het op maat snij<strong>de</strong>n van het clichémateriaal<br />

wordt dit eerst gebogen en daarop geschuurd<br />

en tePrePareerd.<br />

I Master M 32 éénfase-sneletsmach<strong>in</strong>e, <strong>in</strong>gericht voor het etsen van gebogen clichés<br />

De voorgebogen plaat wordt na het kopiëren<br />

op een an<strong>de</strong>rsoortig'za<strong>de</strong>l' overgebracht, dat<br />

zodanig is geconstrueerd dat het <strong>in</strong> een gelei-<br />

d<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> etsmach<strong>in</strong>e kan wor<strong>de</strong>n gevoegd.<br />

Schoepen slaan het etszuur op bepaal<strong>de</strong> wijze<br />

tegen <strong>de</strong> ronddraaien<strong>de</strong> gebogen clichéplaat en<br />

verrichten zo <strong>de</strong> ets<strong>in</strong>g,<br />

Het etsprocédé is - zoals bekend mag wor<strong>de</strong>n<br />

veron<strong>de</strong>rsteld - gebaseerd op het gebruik van<br />

een beschermen<strong>de</strong> laag, die zich geduren<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />

ets<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> <strong>in</strong>geètste kanten van het beeld<br />

vormt. Deze beschermen<strong>de</strong> laag komt chemisch<br />

tot stand, door een reactie tussen <strong>de</strong> toegepaste<br />

chemicaliên en het tot oploss<strong>in</strong>g komen<strong>de</strong><br />

clichémetaal. Een evenwicht is nu gezocht tus-<br />

sen <strong>de</strong> kracht waarmee het etszuur tegen <strong>de</strong><br />

clichéplaat wordt geslagen en <strong>de</strong> b<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g tussen<br />

<strong>de</strong> beschermen<strong>de</strong> laag en het metaal. De slag<br />

van <strong>de</strong> schoepen moet krachtig genoeg zijn om<br />

<strong>de</strong> beschermen<strong>de</strong> laag op <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m van <strong>de</strong><br />

ets<strong>in</strong>g opzij te dr<strong>in</strong>gen, maar mag net niet zo<br />

sterk zijn dat <strong>de</strong> b<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g tussen <strong>de</strong> beschermen-<br />

<strong>de</strong> laag en het talud (<strong>de</strong> staan<strong>de</strong> kant) wordt<br />

verbroken. Een juiste schoepensnelheid, een<br />

goed afgestem<strong>de</strong> temperatuur en een goed<br />

samengesteld etsbad zijn <strong>de</strong> voorwaar<strong>de</strong>n voor<br />

clichés van goe<strong>de</strong> kwaliteit.<br />

Bij het sneletsen van vlakke clichés <strong>in</strong> koper zijn<br />

belangrijke verbeter<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> kwaliteit bereikt.<br />

Het is daarbij mogelijk om <strong>in</strong> <strong>de</strong> hoge lichten te<br />

werken met een kleurverlies van slechts 7 tot<br />

lïyo. Dit houdt <strong>in</strong>, dat een toonwaar<strong>de</strong> van<br />

lïo/"<strong>in</strong> één arbeidsgang, op grotere diepte dan<br />

ooit te voren, kan wor<strong>de</strong>n geëtst met hand-<br />

hav<strong>in</strong>g van plm, 90/o van <strong>de</strong> oorspronkelijke<br />

toonwaar<strong>de</strong>. In <strong>de</strong> tonen van 20 tot 30o/o is het<br />

verf ies sfechts plm.3o/", terwijl bij toonwaar<strong>de</strong>n<br />

boven 30/o praktisch geen verlies voorkomt.<br />

Momenteel wordt bij <strong>de</strong> Master Sales en Service<br />

Corp, ook geëxperimenteerd met het etsen van<br />

ron<strong>de</strong> kopersegmenten en zgn. wikkel-platen.<br />

2 Master-kopieerapparaat voor gebogen drukvormen<br />

29


Van Pr<strong>in</strong>topaak tot Pr<strong>in</strong>topi<strong>in</strong>t<br />

Het is niet nodig, nog eens <strong>in</strong> vele woor<strong>de</strong>n te<br />

Saan beschrijven hoe <strong>in</strong> <strong>de</strong> naoorlogse jaren <strong>de</strong><br />

ontwikkel<strong>in</strong>g op het papiergebied is geweest.<br />

Menigeen her<strong>in</strong>nert zich nog wel hoe er eerst<br />

geen, toen we<strong>in</strong>ig en langzamerhand steeds<br />

meer mogeliikhe<strong>de</strong>n zijn gekomen. Als we nu<br />

het terre<strong>in</strong> overzien, staan <strong>de</strong> drukker schier<br />

talloze soorten, íormaten en gramgewichten<br />

ter beschikk<strong>in</strong>g om tot bsis van z'n produkt<br />

te dienen,<br />

Het meest opmerkeliike <strong>in</strong> <strong>de</strong> achter ons liggen<strong>de</strong><br />

perio<strong>de</strong> was echter zon<strong>de</strong>r twijfel <strong>de</strong><br />

opkomst van het mach<strong>in</strong>ecoated papier, beter:<br />

mach<strong>in</strong>egestreken papier. Het was een aantrekkelilk<br />

materiaal ter vervang<strong>in</strong>g van illustretiedruk,<br />

maar . . . <strong>in</strong> die eerste iaren waren<br />

er voor menige drukker vele zorgen en soms<br />

ook lelijke'stroppen' mee verbon<strong>de</strong>n. Slechts<br />

langzamerhand is het samenspel tussen drukker<br />

en <strong>in</strong>ktíabrikant op gang gekomen, waardoor<br />

het werken op het nieuwe drukmateriaal<br />

on<strong>de</strong>r controlê kwam en tot betere resultaten<br />

kon lei<strong>de</strong>n.<br />

Enige jaren gele<strong>de</strong>n g<strong>in</strong>g ook Van Gel<strong>de</strong>r<br />

Zonen over tot het íabriceren van een mach<strong>in</strong>egestreken<br />

papier, het houtvrije Pr<strong>in</strong>topaak.<br />

Gebleken is, dat <strong>de</strong>ze soort <strong>in</strong> yerschillen<strong>de</strong><br />

druktechnieken aan uiteenlooen<strong>de</strong> eisen voor<br />

illustratieí werk kan voldoen. Nu - beg<strong>in</strong><br />

1960 - is er ook een houthou<strong>de</strong>nd mach<strong>in</strong>egestreken<br />

papier gevolgd.<br />

Evenals met Pr<strong>in</strong>topaak het geval is geweest,<br />

heeít Van Gel<strong>de</strong>r Zonen zich dê tiid genomen<br />

voor een ge<strong>de</strong>gen voorbereid<strong>in</strong>g, waardoor<br />

na<strong>de</strong>lige verschijnselen uit hooí<strong>de</strong> van <strong>de</strong> produktie<br />

niet meer oí nog <strong>in</strong> slechts ger<strong>in</strong>ge<br />

mate een rol zullen soelen, Daarnaut evenwel<br />

wordt <strong>de</strong> presentatie van ook <strong>de</strong>ze nieuwe<br />

papiersoort begeleid door een goe<strong>de</strong> voorlicht<strong>in</strong>g.<br />

Wie tot het gebruik van Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t<br />

oyergaat, wordt niet alleen goed <strong>in</strong>gelicht,<br />

doch zelís beschikt Van Gel<strong>de</strong>r Zonen over<br />

een speciale proeÍdrukkerij, waar men kan<br />

uitproberen oí <strong>de</strong> papiersoort met succes aan<br />

bepaal<strong>de</strong> speciale eisen kan voldoen. Zelís is<br />

het mogelilk bil optre<strong>de</strong>n<strong>de</strong> moeilijkhe<strong>de</strong>n<br />

een <strong>de</strong>skundige van <strong>de</strong> <strong>in</strong>gestel<strong>de</strong> zgn. vliegen<strong>de</strong><br />

briga<strong>de</strong> ter plaatse van advies te laten<br />

d ien en.<br />

Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t werd aangekondigd door <strong>de</strong> verzend<strong>in</strong>g<br />

van een brochure, waar<strong>in</strong> een aantal<br />

proefwerkstukken op verschillen<strong>de</strong> soorten<br />

en gramgewichten zi<strong>in</strong> vervat: clichés <strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong><br />

rasters, kleurvlakken over elkaar,<br />

lijnclichésenaÍbeeld<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> vierkleurendruk.<br />

Er is geen hogeschool-typografie nagestreeíd,<br />

30<br />

doch gezocht is klaarblilkeliik naar praktische<br />

voorbeel<strong>de</strong>n om te laten zien wat Pr<strong>in</strong>toDr<strong>in</strong>tgesat<strong>in</strong>eerd<br />

en Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t-mat <strong>in</strong> boek- resp.<br />

ofísetdruk aan resultaten kunnen opleveren.<br />

De gramgewichten van Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t zijn 70-80-<br />

90 <strong>in</strong> gesat<strong>in</strong>eerd en 70-80-90-100 <strong>in</strong> mat. Het<br />

aantal íormaten waar<strong>in</strong> wordt geleverd is zeer<br />

groot.<br />

Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t kan wor<strong>de</strong>n bedrukt zowel met<br />

<strong>in</strong>kten die normaal voor kunstdruk als met<br />

<strong>in</strong>kten die voor mach<strong>in</strong>egestreken papieren<br />

wor<strong>de</strong>n gebruikt. In het eerste geval dient aan<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt <strong>de</strong> gebruikelilke hoeveelheid (2 à 3yol<br />

droogstoí te wor<strong>de</strong>n toegevoegd. Wordt een<br />

snelle drog<strong>in</strong>g gewenst, dan komt alleen oppervlakte-<br />

oí bovendrog<strong>in</strong>g <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g (dit<br />

geldt uiteraard alleen voor éénkleurig werk).<br />

Glans<strong>in</strong>kten kunnen zon<strong>de</strong>r meer wor<strong>de</strong>n gebruikt<br />

en komen op <strong>de</strong> gesar<strong>in</strong>eer<strong>de</strong> kwaliteit<br />

goed tot hun recht. Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t is zeer pluk-<br />

vst, hetgeen <strong>in</strong> <strong>de</strong> boekdruk het gebruik van<br />

een vrij strenge <strong>in</strong>kt toelaat. Hooggeconcentreer<strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>kten wor<strong>de</strong>n aanbevolen. ln het<br />

algemeen kan <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt onverdund wor<strong>de</strong>n<br />

gebruikt en behoeít geen antiplukpasta te<br />

wor<strong>de</strong>n toegevoegd.<br />

Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t voor offset kan op <strong>de</strong>zelí<strong>de</strong> wijze<br />

wor<strong>de</strong>n verwerkt als an<strong>de</strong>re mach<strong>in</strong>egestreken<br />

papieren. Het is echrer van belang dat <strong>de</strong><br />

plaat een Íi<strong>in</strong>e korn heeít en dat <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt is aangepast,<br />

hetgeen dus <strong>de</strong>voorwaar<strong>de</strong> <strong>in</strong>houdt dat<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>ktleverancier van <strong>de</strong> bestemm<strong>in</strong>g voor<br />

mach<strong>in</strong>egestreken papier op <strong>de</strong> hoogte is. 8.46<br />

M isverstand schrijver-vertaler<br />

over elektronen0its <strong>in</strong> <strong>de</strong> rêproduktie<br />

In TéTé l4e lrg. nr. 5 kwam een belangwekkend<br />

artikel voor over <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n van<br />

toepassen van elektronenílitsapparatuur <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

reproduktietechniek. Een en an<strong>de</strong>r was me<strong>de</strong><br />

opgebouwd uit gegevens, ontleend aan <strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>rzoek<strong>in</strong>gen yan een expert op dit gebied,<br />

R. von Wartburg, van <strong>de</strong> firma Bron & Co. te<br />

B*el (Zwitserland).<br />

Het is ons gebleken dat het naschriÍt bij het<br />

bedoel<strong>de</strong> artikel, waar<strong>in</strong> wèl <strong>de</strong> naam van <strong>de</strong><br />

vertaler-bewerker werd genoemd, geen recht<br />

doet aan <strong>de</strong> herkomst van <strong>de</strong> bedoel<strong>de</strong> gegevens<br />

en aan <strong>de</strong> op het gebied van <strong>de</strong> elektronenflits<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> reproduktie belangrijke on<strong>de</strong>rzoek<strong>in</strong>gen<br />

van <strong>de</strong> heer Von Wartburg. 8,9<br />

TPG Parijs l9ó0<br />

Van 29 april tot en met 8 mei a.s. is Parijs aan<br />

<strong>de</strong> beurt <strong>in</strong> <strong>de</strong> wissel<strong>in</strong>g van grote grafische<br />

yaktentoonstell<strong>in</strong>gen.<br />

On<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam'Salon<br />

International <strong>de</strong>s Techniques Papetières et<br />

Graphiques' ontstaat tegen die tijd <strong>in</strong> <strong>de</strong> be-<br />

Íaam<strong>de</strong> lichtstad zo'n enorme verzamel<strong>in</strong>g van<br />

mach<strong>in</strong>es, apparaten, gereedschappen,<br />

hulpmid<strong>de</strong>len,<br />

materialen enz. op het grafische<br />

en<br />

aanverwante gebied, zoals wij <strong>in</strong> <strong>de</strong> afgelopen<br />

tien jaren <strong>in</strong> toenemen<strong>de</strong> mate gewend zijn<br />

Seweest.<br />

Uit <strong>de</strong> hele wereld zal ook hier weer worqen<br />

samengebracht wat tot <strong>de</strong> <strong>in</strong>teresse behoort<br />

van <strong>de</strong>genen die <strong>de</strong> grafische<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g op<br />

<strong>de</strong> voet volgen. Werkgevers en bedrijíslei<strong>de</strong>rs<br />

zullen er nagaan wat <strong>de</strong> door hen gelei<strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen behoeven. An<strong>de</strong>re belangstellen<strong>de</strong>n<br />

zullen zich oriënteren om bii te<br />

blijven <strong>in</strong> <strong>de</strong> vakontwikkel<strong>in</strong>g, oÍ zullen zich<br />

daar <strong>de</strong> kennis en het <strong>in</strong>zicht verwerven die<br />

wellicht kunnen biidragen tot hun geschikrheid<br />

om een lei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> Íunctie <strong>in</strong> het grafische<br />

bedrijíte verwerven.<br />

Wat <strong>de</strong> drijíveer ook moge zi<strong>in</strong>, menigeen zal<br />

ook <strong>de</strong>ze vaktentoonstell<strong>in</strong>g belangrijk genoeg<br />

v<strong>in</strong><strong>de</strong>n om straks <strong>de</strong> tre<strong>in</strong> naar Pariis te nemen,<br />

Het typische tentoonstell<strong>in</strong>gsgebouw -<br />

<strong>in</strong> driehoeksvorm overspant het dak eigenlijk<br />

een geweldig ple<strong>in</strong> van hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n meters<br />

lengte en breedte - heeÍt <strong>in</strong> z'n diverse etages<br />

weer méér te bie<strong>de</strong>n dan <strong>de</strong> vorige maal.<br />

En - tja-'t is <strong>in</strong> Pariis, la ville lumière. Dat wil<br />

tenslotte ook nog iets zeggen. 8.9<br />

Slu itzegel mach<strong>in</strong>es<br />

Het is zo langzamerhand bekend, dat reclame<br />

op alle mogelilke manieren is door te voeren,<br />

Telkens wordt er weer een nieuwe weg gevon<strong>de</strong>n<br />

en het is een íeit dat het ons steeds<br />

weer treít, als ergens een reclame'medium'<br />

ligt dat opvalt door aard van uitvoer<strong>in</strong>g oí<br />

aíwerk<strong>in</strong>g. Zo vielen ons onlangs keurig uitgevoer<strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>rzeties van celstof op, die <strong>in</strong><br />

restaurants ten gerieve van <strong>de</strong> bezoekers<br />

on<strong>de</strong>r het glas of het kopje wer<strong>de</strong>n gelegd.<br />

Voor <strong>de</strong> vervaardig<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze <strong>in</strong> relièí uitgevoer<strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>rzetjes en voor soortgelijke<br />

zaken bleken sDeciale mach<strong>in</strong>es <strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l te<br />

zijn. Twee daarvan zijn <strong>de</strong> tweekleuren-sluitzegelmach<strong>in</strong>e<br />

PerÍekt 2 en <strong>de</strong> grotere tweekleurenmach<strong>in</strong>e<br />

Perfekt 4, met aangekoppeld<br />

opwikkelapparaat als zelíkleven<strong>de</strong> etiketten<br />

wor<strong>de</strong>n gedrukt.<br />

De eerste speciaalmach<strong>in</strong>e heeít voor werk <strong>in</strong><br />

één kleur een drukoppervlak van | | x2l cm<br />

en bil tweekleurendruk van ll x l0 cm. De<br />

grootste te verwerken papierbreedte is | 3 cm<br />

en het drukken geschiedt met een uurproduktie<br />

Yan 2400 tot 3300 exemplaren.<br />

Na het drukken en pregen wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> produkten<br />

gestanst en dan uitgelegd, terwijl <strong>de</strong><br />

uitgestanste papierbaan weer wordt opgerold.<br />

Voor het vervaardigen van zelfkleven<strong>de</strong> etiketten<br />

wordt <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>egang benut.<br />

Het produkt wordt dan, op een íoliebaan<br />

gekleeÍd, op vaste afstan<strong>de</strong>n opgerold. De<br />

gebruiker kan <strong>de</strong> zelíkleven<strong>de</strong> etiketten o.i.d.<br />

met behulp van een etiketteermach<strong>in</strong>e gemakkelijk<br />

van <strong>de</strong> foliebaan afhalen en ergens<br />

op plal


Wat ou<strong>de</strong> spreekwoor<strong>de</strong>n<br />

ons te zeggen hebben - nr. I<br />

Met onwillige hon<strong>de</strong>n is het<br />

slecht hazen vangen...<br />

. . . en met druk<strong>in</strong>kt die niet precies bij<br />

uw drukwerk past, schiet u aan het succes<br />

voorbij ! Natuurlijk zorgt u er altild voor<br />

met '<strong>de</strong> goe<strong>de</strong> hond op iacht te gaan' -<br />

natuurlijk laat u daarom ons <strong>de</strong> druk<strong>in</strong>kt<br />

maken, die aan alle eisen van uw speciale<br />

drukwerk voldoet!<br />

EtrF á"#a'*"Aa'!L',<br />

I{.V. RUD(lTPH MEIJER'S DRUKIl{I{TFABRIEK<br />

Brouwersgracht 152-154 - Amsterdam-c. - teleíoon 221484<br />

Amstèrdam<br />

MolenwerÍ 2,<br />

Tel. 126944<br />

serviëê<br />

,,Schoonmaken" met lompen<br />

is niets gedaan. Poetsdoeken<br />

zuigen op, pluizen en rafelen<br />

niet. Dat is vlug én prettig<br />

schoonmaken. En... L<strong>in</strong>mij<br />

kan bewiizen dat poetsdoe-<br />

ken m<strong>in</strong><strong>de</strong>r kosten!<br />

L<strong>in</strong>IYrii<br />

Rotterdam<br />

Goudse Riiweg gl b,<br />

Tel. t36458<br />

tt':."'<br />

Den Haag<br />

Kortê Houtstraat 29a-b.<br />

Tê1. llt473<br />

BETER<br />

HOUTVRU BANKPOST<br />

met watermerk<br />

eocu&e<br />

%noe6<br />

65 EN 80 GRAMS<br />

OP DIVERSE FORMATEN<br />

A.E.RUYS&Co?s<br />

PAPIER GROOTHANDEL<br />

HAARLEM Kl. Houtweg íó<br />

Tcleíoon K 2500-13950<br />

Bijkantoor AMSTERDAM<br />

Keizerssr. 704 Tel.31 38í .35289<br />

-


Kwaliteit gedijt!<br />

In <strong>de</strong> laatste jaren werd <strong>in</strong> menige grafische<br />

on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g vaak heel wat gedaan om <strong>de</strong><br />

produktie op te voeren. Liefst op een wijze<br />

waarbij ook <strong>de</strong> produktiviteit per man en per<br />

mach<strong>in</strong>e een stiig<strong>in</strong>g te zien gaí. Dat is een<br />

zaak van soms nieuwe aanschaÍf<strong>in</strong>gen, van organisatie<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g en . .. van <strong>de</strong><br />

mensen die het doelmatiger, logischer en<br />

vlotter doen.<br />

Bij het streven naar verhog<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> produktiviteit<br />

is meer dan voorheen <strong>de</strong> wenselijkheid<br />

van een bewust kwaliteitsbeleid opgekomen.<br />

Daartoe is <strong>in</strong> <strong>de</strong> eerste plaats een vaststell<strong>in</strong>g<br />

van kwaliteitsnormen voor het werk nodig.<br />

Tenslotte behoeít niet alle werk aan <strong>de</strong> hoogste<br />

normen te beantwoor<strong>de</strong>n; dat kan afhangen<br />

van <strong>de</strong> aard en het gebruiksdoel van elk<br />

aízon<strong>de</strong>rliik te maken drukwerk. Wat men<br />

echter op dit punt ook organiseert, het is dui<strong>de</strong>lijk<br />

dat <strong>in</strong> het grafische bedrilf het antwoord<br />

op <strong>de</strong> vraag, welke kwaliteit zal wor<strong>de</strong>n aígeleverd,<br />

<strong>in</strong> belangrijke mate blijÍt berusten bij<br />

<strong>de</strong>genen die <strong>de</strong> uitvoeren<strong>de</strong> arbeid aan het<br />

drukwerk verrichten.<br />

Op <strong>de</strong>ze (vluchtige) beschouw<strong>in</strong>g sluit volkomen<br />

aan, <strong>de</strong> gedachte die het beken<strong>de</strong> Rotterdamse<br />

drukkersbedrijÍ Chevalier heeít uitgewerkt<br />

<strong>in</strong> een affiche, dat z'n Íunctie moet<br />

vervullen <strong>in</strong> . . . <strong>de</strong> eigen on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g. De<br />

ontwerper J, Vegter vond een leuke en toch<br />

dui<strong>de</strong>lijk op het doel teruggaan<strong>de</strong> oploss<strong>in</strong>g,<br />

die <strong>de</strong> 'chevalier' doet zien gedilen. 8.9<br />

Licht dat niet liegt<br />

Het behoeít geen betoog, dat het licht <strong>in</strong><br />

drukkerijbedrijven een belangrijke Íactor is.<br />

Niet alleen speelt <strong>de</strong> lichtsterkre een rol <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

reproduktietechniek, maar ook bij het beoor<strong>de</strong>len<br />

van kleuren. Vooral <strong>in</strong>dien het daglicht<br />

ontbreekt oí te zwak is, levert dat laarste een<br />

grote moeilijkheid op.<br />

Men is er <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste jaren tot op zekere<br />

hoogte <strong>in</strong> geslaagd een juiste kleurbeoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

voor verschillen<strong>de</strong> doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n te verkrijgen,<br />

door gebruik te maken van speciale kasten of<br />

zelís kamers waar<strong>in</strong> het aístemmen kan plaats<br />

hebben. Het licht <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsruimten<br />

is door comb<strong>in</strong>atie van verschillen<strong>de</strong> soorten<br />

buislampen zodanig samengesteld, dat nagenoeg<br />

het daglicht wordt geëvenaard.<br />

Een algemene bedrijfsverlicht<strong>in</strong>g echter,<br />

welke het daglicht zo nabil komt dar men er<br />

zon<strong>de</strong>r vrees kleuren bii kan afstemmen en die<br />

bovendien een grote lichtkracht bezit, was<br />

ons nog niet bekend. Philips blijkt daarvoor<br />

een speciale lamp te hebben ontwikkeld. Het<br />

geldt hier een zogenaam<strong>de</strong> xenonlamp met<br />

groot vermogen. De xenonlamp is een gas-<br />

ontlad<strong>in</strong>gslamp, dus hetzelf<strong>de</strong> pr<strong>in</strong>cipe als<br />

bijvoorbeeld <strong>de</strong> natrium-, neon- en kwik-<br />

32<br />

damplamp. Het licht <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze lampen ontstaat<br />

als gevolg van het doorgaan van een elektrische<br />

stroom door een gas- oÍ metaaldamp,<br />

<strong>in</strong> dit geval het e<strong>de</strong>lgas xenon,<br />

Volgens <strong>de</strong> me<strong>de</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen is het resultaat <strong>in</strong><br />

meer dan één opzicht een klasse apart. Naast<br />

een zeer grote lichtkracht vertoont <strong>de</strong> nieuwe<br />

lamp, evenals het zonlicht, een vrijwel volledig<br />

en cont<strong>in</strong>u spectrum, <strong>in</strong> tegenstell<strong>in</strong>g tot het<br />

licht van an<strong>de</strong>re gasontlad<strong>in</strong>gslampen, dat <strong>in</strong><br />

hooídzaak een aantal bepaal<strong>de</strong> spectraallijnen<br />

vertoont. Deze eigenschap maakt het xenonlicht<br />

tot'het licht dat niet liegt'. Voor kleurbeoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

heeft het uitermate geschikte<br />

eigenschappen.<br />

De nieuwe xenonlamp wordt evenwel aanbevolen<br />

voor buitenverlicht<strong>in</strong>g, zoals ple<strong>in</strong>en<br />

en emplacementen, havenka<strong>de</strong>n, platÍorms op<br />

vliegvel<strong>de</strong>n en sportvel<strong>de</strong>n. Daarnaast slechts<br />

voor b<strong>in</strong>nenverlicht<strong>in</strong>g als het gaat om hoge<br />

ruimten, met name grote tentoonstell<strong>in</strong>gshallen.<br />

Hierbij wordt speciaal gedacht aan<br />

bloemententoonstell<strong>in</strong>gen, textielexposities<br />

en <strong>de</strong>rgelijke, waar een juiste kleurweergave<br />

een rol soeelt.<br />

Ook bij <strong>de</strong> íotografische techniek en <strong>de</strong> reproduktietechniek<br />

kan <strong>de</strong>ze lamo van betekenis<br />

zijn. Bii kleuropnamen zal bii gebruik van<br />

xenonlicht geen verteken<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> kleur op-<br />

tre<strong>de</strong>n, zodat speciale voorzorgsmaatregelen,<br />

als bij an<strong>de</strong>r kunstlicht vereist, niet nodig zijn.<br />

Voor toepass<strong>in</strong>g als algemene verlicht<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />

drukkerijen, meestal dus m<strong>in</strong><strong>de</strong>r hoge ruimten<br />

dan tentoonstell<strong>in</strong>gshallen, blijkt <strong>de</strong> lamp<br />

dus nog niet bruikbaar. Gezien evenwel <strong>de</strong><br />

vor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gen die men <strong>de</strong> laatste iaren met <strong>de</strong><br />

lamp maakte - voorheen een lichtboog van<br />

enkele millimeters (puntlicht), alleen geschikt<br />

voor speciale doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n, nu met lange lichtboog<br />

en met <strong>de</strong> bovengenoem<strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />

- hebben we enige hoop dat b<strong>in</strong>nen niet<br />

al te lange tijd onze drukkerijen met xenonlampen<br />

als algemene verlicht<strong>in</strong>g kunnen wor<strong>de</strong>n<br />

voorzien. Dan zal het'licht dat niet liegt'<br />

<strong>de</strong> kleurendrukker het leven'verlichten'! D.9<br />

Meet<strong>in</strong>strument Yoor het bepalen<br />

van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rdiametêr<br />

'Grafische Technik, heute und morgen'<br />

In een zo veel groter werkgebied dan het<br />

onze.West-Duitsland. waar boyendien een aanzienlijk<br />

<strong>de</strong>el van ons grafische mach<strong>in</strong>epark<br />

vandaan komt, slaat <strong>de</strong>'pols'van <strong>de</strong> technische<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g vaak sneller en heftiger. Het is<br />

dan ook niet zon<strong>de</strong>r re<strong>de</strong>n, dat <strong>de</strong> Duitse<br />

werknemersorganisatie, <strong>de</strong> Industriegewerkschaft<br />

Druck und Papier, een specialist <strong>in</strong><br />

dienst heeít, wiens taak <strong>in</strong> belangrijke mate<br />

daar<strong>in</strong> bestaat, dat hii <strong>de</strong> nieuwste ontwikkel<strong>in</strong>gen<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> grafische vakken op <strong>de</strong> voet volgt.<br />

Deze specialist nu, Richard Burkhardt, heeft<br />

een boekwerkje geschreven waar<strong>in</strong> hij op<br />

klare en dui<strong>de</strong>lijke wiize uiteenzet wat er op<br />

<strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> grafische gebie<strong>de</strong>n gaan<strong>de</strong> is.<br />

In een bestek van 156 pag<strong>in</strong>a's, verlucht met<br />

een aantal afbeeld<strong>in</strong>gen en <strong>in</strong> een vlot leesbare<br />

schrijftrant, heeít <strong>de</strong> schrijver een allesz<strong>in</strong>s<br />

nuttig overzicht tot stand gebracht, dat voor<br />

menigeen veel wetenswaardigs zal opleveren.<br />

Het is nog te meer een geslaag<strong>de</strong> uitgave,<br />

omdat niet alleen het nu wordt beschreven.<br />

doch ook van on<strong>de</strong>rwerp tot on<strong>de</strong>rwerp<br />

wordt nagestreefd om <strong>de</strong> lijn van <strong>de</strong> te verwachten<br />

ver<strong>de</strong>re ontwikkel<strong>in</strong>g te schetsen:<br />

het morgen dus!<br />

'Grafische<br />

Technik, heute und morgen' is een<br />

uitgave van <strong>de</strong> Industrie-Gewerkschaft Druck<br />

und Papier te Stuttgart. De prijs bedraagt,<br />

gebrocheerd, DM 6,- (plm. f 5,50) 8.9<br />

Bedrijfsurenteller voor mach<strong>in</strong>es<br />

en apparaten<br />

Bij het vaststellen van <strong>de</strong> kos.prijs <strong>in</strong> een<br />

bedrijÍ wil men zo precies mogelijk weten<br />

hoeveel uren bepaal<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es <strong>in</strong> een jaar<br />

<strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad hebben gedrukt of <strong>in</strong> bedrijí zijn<br />

geweest. Veelal is men hiervoor aangewezen<br />

op <strong>de</strong> uren die door <strong>de</strong> werknemers op <strong>de</strong><br />

werkbrieíjes wor<strong>de</strong>n vermeld. Vanzelfsprekend<br />

zijn <strong>de</strong>ze uren echter nooit precies.<br />

Siemens brengt een kle<strong>in</strong> elektrisch telapparaat<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l, dat cot <strong>in</strong> m<strong>in</strong>ucen<br />

nauwkeurig <strong>de</strong> tijd registreert geduren<strong>de</strong><br />

welke een mach<strong>in</strong>e loopt. Elk gewenst moment<br />

kan <strong>de</strong> bedrilísleid<strong>in</strong>g hierop aÍlezen hoe<br />

lang <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e s<strong>in</strong>ds een bepaald tijdstip<br />

stroom heeft verbruikt en dus <strong>in</strong> bedriif is<br />

geweest.<br />

Een iuiste cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rdiameter van <strong>de</strong> offset- en<br />

boekdrukmach<strong>in</strong>es is, zoals bekend, van veel<br />

betekenis voor het uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk drukresultaat.<br />

Nu is het vaststellen van <strong>de</strong> diameter van een Een praktische, automatische tildnoter<strong>in</strong>g die<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r voor vele drukkers een moeilijke we<strong>in</strong>ig kost, namelijk f 30,50 per apparaat. De<br />

opgave. ln het biizon<strong>de</strong>r valt het ook beslist teller vraagt maar we<strong>in</strong>ig plaats en kan op het<br />

niet mee, dit te doen bij cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs die aan alle schakelbord oíop elke an<strong>de</strong>re geschikte plaats<br />

kanten zijn <strong>in</strong>gesloten. De nauwkeurigheid zal<br />

bovendien bij het door <strong>de</strong> drukker bepalen<br />

van <strong>de</strong> diameter beslist te wensen overlaten.<br />

aan <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e wor<strong>de</strong>n bevestigd. R.5<br />

De cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rs uit <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e nemen vergt te<br />

veel tijd en we zwijgen dan nog maar over <strong>de</strong><br />

Uitbreid<strong>in</strong>g H Pl-monstercollectie<br />

mogelijkheid en <strong>de</strong> kosten er van.<br />

Twee nieuwe monsterboeken van resDecta-<br />

Het lnstituut voor Grafische Techniek TNO bele dikte, samengevat <strong>in</strong> een hoes, bereikten<br />

heeÍt tegenwoordig voor dit doel een meet- <strong>de</strong> afnemers van <strong>de</strong> n.v, Hollandsche Papier<br />

<strong>in</strong>strument ter beschikk<strong>in</strong>g, dat men zelí heeÍt Industrie v.h. E. <strong>de</strong> Vries & Co. te Amsterdam.<br />

geconstrueerd. Met behulp daarvan kan snel Ze blijken te dienen ter vervang<strong>in</strong>g van één<br />

en nauwkeurig <strong>de</strong> diameter wor<strong>de</strong>n bepaald <strong>de</strong>eltje uit <strong>de</strong> bestaan<strong>de</strong> monstercollectie,<br />

zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r uit <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e re nemen. waar<strong>in</strong> nu <strong>de</strong> leverbare couverturesoorten<br />

Het kan dui<strong>de</strong>lijk zijn dat het ontwikkelen van Regenboog zijn vervat.<br />

dit <strong>in</strong>strument <strong>de</strong> controlemogelijkhe<strong>de</strong>n op Een na<strong>de</strong>re beschouw<strong>in</strong>g bevestigt <strong>de</strong> reeds<br />

<strong>de</strong> drukpersen belangriik heeít verhoogd. aanwezige overtuig<strong>in</strong>g, dat <strong>de</strong> HPI op dit ge-<br />

Hierbij geven wij het bedoel<strong>de</strong> meet<strong>in</strong>strubied bijzon<strong>de</strong>r goed gesorteerd is. Tot aan<br />

mentvoor het beoalen van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rdiameter achttien kleuren wijzen <strong>in</strong> een aantal gevallen<br />

weer, Het is aan <strong>de</strong> aÍbeeld<strong>in</strong>g hieron<strong>de</strong>r wel <strong>de</strong> voorslagpag<strong>in</strong>a's aan, die <strong>de</strong> reeks monsters<br />

enigsz<strong>in</strong>s te zien welk pr<strong>in</strong>cipe er aan <strong>de</strong>zezgn, <strong>in</strong> elk gramgewicht vooraígaan.<br />

IGT-diatester ten grondslag ligt. D.9<br />

Handig <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze monsterboeken is, dat op het<br />

eerste blad door een reeks ponsgaten meteen<br />

<strong>de</strong> hele reeks beschikbare kleuren is te overzien,<br />

vergezeld van <strong>de</strong> aanduid<strong>in</strong>g op welke<br />

pag<strong>in</strong>a het hele monster is op te slaan. Een<br />

voor<strong>de</strong>el van <strong>de</strong> HP|-metho<strong>de</strong> is voorts, dat bij<br />

elk papiermonster een twee<strong>de</strong> blad met vier<br />

kle<strong>in</strong>e geperíoreer<strong>de</strong> monsters is toegevoegd,<br />

die ziln uit te scheuren voor biisluiten bij<br />

offertes en <strong>de</strong>rgelijke.<br />

De Regenboogserie, zoals reeds vastgesteld <strong>in</strong><br />

grote kleurenvariatie beschikbaar, biedt <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

gramgewichten het volgen<strong>de</strong> beeld: 50-60-65-<br />

70-7s- | 00- | 20- | 35- | 50- | 70-200-250 . 8.46


7<br />

THE MONOTYPE<br />

\iíie ccnmaal ovcr ccn<br />

MONOTYPE* SUPRA GIETMACHINE<br />

bcschikt, rcalisccrt zich pas gocd s'at zijn bcdrijf<br />

jarenlang tckort is gckomcn<br />

en hoc mocilijk zi<strong>in</strong> mcnscn hct gchad mocten hebbcn<br />

om ccn gocd rverkstuk af tc lcvcrcn.<br />

Dc rijkdom aan grotc cn klc<strong>in</strong>c lottcr, ornamentcn,<br />

spaties, krvadratcn, tabclwit, hohvit,<br />

ondcrlaagu,-it, lijncn, <strong>in</strong>tcrl<strong>in</strong>ics, reglettcn en randcn,<br />

waarovcr hct Supra-bedrijf beschikt, maakt<br />

vrcugdcvol, cfficiënt en rvcrkelijk w<strong>in</strong>stgcvcnd<br />

u'erken mogelijk.<br />

CORPORATION LIMITED<br />

PARIS 29 APRrLSrtEr1960<br />

Amsíerdam-c., Keiqersgrachl r4z - telefoon zq 76 oó<br />

'4su*.<br />

r<br />

U zult één van <strong>de</strong> 300.000 bezoekers zijn die uit <strong>de</strong> gehele wereld naar het'Centre<br />

National <strong>de</strong>s Industries et <strong>de</strong>s Techniques' komen, het door z'n architectuur en afmet<strong>in</strong>gen<br />

meest unieke expositiepaleis <strong>in</strong> Europa.<br />

ln één grote hal, met een oppervlakte van 60.000 m2, kunt u directe contacten leggen met<br />

meer dan ó00 fabrikanten van mach<strong>in</strong>es, materialen, on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len en benodigdhe<strong>de</strong>n, dienen<strong>de</strong><br />

voor <strong>de</strong> fabricage, verwerk<strong>in</strong>g en bewerk<strong>in</strong>g van papier en karton en voor het bedrukken van<br />

allerlei stoffen; kortom: met <strong>de</strong> hele grafische <strong>in</strong>dustrie.<br />

Mach<strong>in</strong>es en materialen beslaan 93'/" van <strong>de</strong> totale oppervlakte van <strong>de</strong> stands, hetgeen op over-<br />

eenkomstige tentoonstell<strong>in</strong>gen nog niet is voorgekomen.<br />

De nieuwste produkten kunt u met elkaar vergelijken van exposanten uit Frankrijk, uit<br />

Duitsland, uit Engeland, uit <strong>de</strong> Verenig<strong>de</strong> Staten, uit Zwitserland, uit ltalië, uit Ne<strong>de</strong>rland, uit<br />

België, uit Denemarken, uit Oostenrijk, uit Zwe<strong>de</strong>n, uit Noorwegen en uit Tsiechoslowakije.<br />

De snelle ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> techniek maakt uw bezoek aan <strong>de</strong> T.P.G. l9ó0 zakelijk<br />

Sezien<br />

onontbeerlijk voor u en ... Parijs is zo heerlijk <strong>in</strong> <strong>de</strong> lente!<br />

Wenst u <strong>in</strong>licht<strong>in</strong>gen over <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g? T.P.G., 40 Rue <strong>de</strong> Colisée, PARIS 8e (France).<br />

x Ingeschrcven han<strong>de</strong>lsmcrk<br />

6'Scllon<br />

<strong>in</strong>terncrtioncll<br />

<strong>de</strong>s Teclrniques<br />

fcrpetières<br />

et GrctFlriques<br />

c. N.<br />

t.T.<br />

rond-po<strong>in</strong>t <strong>de</strong> lo Défense<br />

;


N ieuwe hoogd ru k-vel len-rotatiepers<br />

van Miehle Corporation<br />

De ook <strong>in</strong> ons land beken<strong>de</strong> Amerikaanse<br />

grafische mach<strong>in</strong>eíabriek Miehle heeft een<br />

nieuw type hoogdruk-vellen-rotatiepers aan<br />

<strong>de</strong> markt gebracht, welke <strong>in</strong> twee formaten is<br />

te feveren: 64x76 cm en 64x 100 cm. Geduren<strong>de</strong><br />

vier iaren heeft, bliikens <strong>de</strong> me<strong>de</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen,<br />

een groep technici van Miehle zich<br />

bezig gehou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> eisen waaraan dit tyPe<br />

mach<strong>in</strong>e zou moeten voldoen <strong>in</strong> constructief<br />

en produktief opzicht. Het resultaat is <strong>in</strong> meer<br />

dan één opzicht opmerkelijk te noemen en wii<br />

geven <strong>in</strong> het navolgen<strong>de</strong> enige bijzon<strong>de</strong>rhe<strong>de</strong>n<br />

over <strong>de</strong>ze n ieu we mach i ne, die een zeer belangriike<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> boekdruk <strong>in</strong>luidt.<br />

Bil <strong>de</strong> bouw er van werd uitgegaan van zgn.<br />

units, aÍzon<strong>de</strong>rlijke drukwerken dus, die <strong>in</strong><br />

veelvou<strong>de</strong>n aan elkaar zi<strong>in</strong> te koppelen. Aan<br />

IGT-nieuws <strong>de</strong>cember 1959<br />

ln het <strong>de</strong>cember-<strong>nummer</strong> van het IGT-nieuws<br />

schriift dr. D. Tollenaar over het verband tussen<br />

<strong>de</strong> zwart<strong>in</strong>g en <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g, De zwart<strong>in</strong>g<br />

neemt niet onbegrensd toe door meer <strong>in</strong>kt op<br />

te brengen. Proeven hebben een íormule opgeleverd,<br />

volgens welke <strong>de</strong> te verwachten<br />

zwart<strong>in</strong>g is te berekenen uit twee constanten<br />

die karakteristiek zi<strong>in</strong> voor <strong>de</strong> comb<strong>in</strong>atie<br />

papier-<strong>in</strong>kt.<br />

F. Frie<strong>de</strong>rich beg<strong>in</strong>t een serie artikelen over<br />

het vervuilen van drukvormen met een omschrijv<strong>in</strong>g<br />

van diverse soorten van plukken.<br />

Ver<strong>de</strong>r nog : Instituutnieuws, boekbesprek<strong>in</strong>g,<br />

bibliotheekaanw<strong>in</strong>sten en een <strong>in</strong><strong>de</strong>x op <strong>de</strong><br />

twaalf<strong>de</strong> <strong>jaargang</strong>.<br />

34<br />

elk oo zichzelfstaand drukwerk kan zodoen<strong>de</strong><br />

een twee<strong>de</strong> kleur wor<strong>de</strong>n toegevoegd en vervolgens<br />

is ook een <strong>de</strong>r<strong>de</strong>, vier<strong>de</strong> en viiÍ<strong>de</strong><br />

dru kwerk aan te bouwen.<br />

Bij een snelheid tot aan 8000 vellen per uur<br />

is op <strong>de</strong>ze Miehle-hoogdrukpersen dus drukwerk<br />

te vervaardigen <strong>in</strong> één, twee, drie, vier<br />

of viif kleuren, met handhav<strong>in</strong>g van een zuiver<br />

register. Eén van <strong>de</strong> belangrijkste gezichtspunten<br />

is <strong>de</strong> geschiktheid tot werken met om<br />

<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r gebogen drukplaten uit één stuk,<br />

zoals biivoorbeeld <strong>de</strong> buigzame plaat met iets<br />

verhoogd plastic drukbeeld die bii Du Pont <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> laatste tijd tot ontwikkel<strong>in</strong>g is gekomen.<br />

Er kan echter ook wor<strong>de</strong>n gedrukt van gewone<br />

buigzame beelddragers (rubber) en van<br />

gebogen galvano's, plastic-, z<strong>in</strong>k- en magnesiu<br />

mclichés of stypeplaten.<br />

De opbouw en <strong>de</strong> uiterlijke verschijn<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong>ze nieuwe mach<strong>in</strong>e zi<strong>in</strong> <strong>in</strong> menig opzicht<br />

an<strong>de</strong>rs dan we tot nu toe te zien kregen.<br />

Speciale aandacht is besteed aan <strong>de</strong> gemakkelijke<br />

toegankelijkheid van <strong>de</strong> diverse <strong>de</strong>len<br />

van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e.<br />

De eisen aan <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktaístell<strong>in</strong>g zi<strong>in</strong> voor <strong>de</strong><br />

constructeurs uiteraard zeer hoog Seweest,<br />

gezien juist het werken met <strong>de</strong> eerst nogal<br />

ondiepe platen van het type Du Pont, Ook op<br />

dat punt staat echter <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g niet stil.<br />

Er zijn <strong>in</strong>tegen<strong>de</strong>el grotevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gen gemaakt<br />

en daarbij is het tot steeds beter drukresultaten<br />

gekomen. Viif typen platen zi<strong>in</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g begrepen, waarvan één met een<br />

diepte van 0,9 mm.<br />

De Miehle Company te Chicago heeft hierme<strong>de</strong><br />

een zeer mo<strong>de</strong>rne, produktieve mach<strong>in</strong>e<br />

geconstrueerd, die - naar het zich laat aanzien<br />

- <strong>de</strong> boekdrukker op het gebied van menig<br />

kleurendrukwerk <strong>in</strong> staat zal stellen tot een<br />

succesvolle concurrentie tegenover elk an<strong>de</strong>r<br />

drukprocédé. Het is aan te nemen, dat dit<br />

nieuwe type mach<strong>in</strong>e <strong>in</strong> hoogdruk-vellenrotatie<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> olaats zal komen van <strong>de</strong> Miehletweekleuren-tweetoerenpersen<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> eer<strong>de</strong>r<br />

aangedui<strong>de</strong> formaatklassen, die overigens bii<br />

ons wat m<strong>in</strong><strong>de</strong>r bekend zijn. K.421<br />

It's so easy to pr<strong>in</strong>t!<br />

Als wij op <strong>de</strong> nieuw-uitgekomen kleurenkaart<br />

van Rudolph Meijer's Druk<strong>in</strong>ktfabriek mogen<br />

aígaan, is het drukken 'geen kunst meer', Nu<br />

is het waar, dat als <strong>de</strong> drukker zich kan vrijwaren<br />

voor moeililkhe<strong>de</strong>n met z'n grondstofÍen,<br />

papier en <strong>in</strong>kt, een heleboel zorgen<br />

van z'n schou<strong>de</strong>rs zi<strong>in</strong> afgewenteld. Dat is dan<br />

waarschijnlilk ook <strong>de</strong> strekk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> slagz<strong>in</strong>,<br />

welke wij <strong>in</strong> <strong>de</strong> fol<strong>de</strong>r'RMbrand'van <strong>de</strong> aangedui<strong>de</strong><br />

firma aantrofíen: lt's so easy to pr<strong>in</strong>t!<br />

De fol<strong>de</strong>r oÍwel kleurenkaart heeít betrekk<strong>in</strong>g<br />

op'Eezee Pr<strong>in</strong>t'en laat een grote serie <strong>in</strong>kten<br />

voor zeefdruk met een prettige halÍmatte<br />

kleurwerk<strong>in</strong>g zien, waaraan blijkbaar goe<strong>de</strong><br />

eigenschappenzijntoeteschrijven. 8.45<br />

Or<strong>de</strong>, een noodzaak <strong>in</strong> elk bedriií<br />

Eén van <strong>de</strong> belangrijkste leveranciers van tiidsignaler<strong>in</strong>gsapparatuur<br />

<strong>in</strong> ons land, <strong>de</strong> lBM,<br />

gaf een aardig prospectus uit over <strong>de</strong> tijdklokapparatuur<br />

die kan wor<strong>de</strong>n geleverd. Nu is<br />

het wel zo, dat niet elk bedriif een tiidklok<br />

nodig heeít, maar <strong>in</strong> mid<strong>de</strong>lgrote en grote<br />

bedrijven is dat beslist wel het geval. Bij<br />

groter aantallen personeelsle<strong>de</strong>n gaàt nu eenmaal<br />

het directe overzicht verloren.<br />

Het gemakkelijke van goe<strong>de</strong> tijdklokken met<br />

stempel<strong>in</strong>g is, dat ze ie<strong>de</strong>reen, zon<strong>de</strong>r aanzien<br />

<strong>de</strong>s persoons, onverbid<strong>de</strong>lijk registreren. De<br />

stempel<strong>in</strong>g toont aan of men te laat was. Nu<br />

kan te laat komen door omstandighe<strong>de</strong>n<br />

buiten onze wil gebeuren, maar het merkwaardige<br />

is, dat het bijna altijd <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong>n zijn<br />

die te laat komen. ls het bedriií kle<strong>in</strong> en komt<br />

men enkele m<strong>in</strong>uten te laat, och, dat merkt<br />

men niet zo. Hoe groter echter het bedriif is,<br />

<strong>de</strong>s te h<strong>in</strong><strong>de</strong>rlijker is dit euvel voor <strong>de</strong>collega's.<br />

Men kan soms een bepaal<strong>de</strong> arbeid, die men<br />

gezamenlijk moet verrichten, niet beg<strong>in</strong>nen<br />

omdat op een collega moet wor<strong>de</strong>n gewacht.<br />

In totaal geven die onregelmatighe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

bee<strong>in</strong>tijd van <strong>de</strong> arbeid een vrii aanzienliik<br />

produktieverlies, dat vooral bii het korter<br />

wor<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> werktijd steeds sterker gaat<br />

spreken. En met produktieverlies is beslist<br />

niemand gebaat !<br />

Er is bepaald geen re<strong>de</strong>n om onvrien<strong>de</strong>liik te<br />

kijken naar <strong>de</strong> tijdsignaler<strong>in</strong>gsapparatuur.<br />

Voor wie z'n plicht doet, maakt het immers<br />

niet uit of het er is oÍ niet ! R.5<br />

L & S-keurdrukken nr.3<br />

Reeds eer<strong>de</strong>r maakten wii gewag van een naar<br />

onze men<strong>in</strong>g zeer geslaag<strong>de</strong> nieuwe reclamevorm,<br />

waarvan <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> papiergroothan<strong>de</strong>l<br />

Lutkie & Smit zich is gaan bedienen: een doorzichtige<br />

plastic map, met daar<strong>in</strong> een aantal<br />

toepass<strong>in</strong>gen van een oí an<strong>de</strong>re papiersoort,<br />

vergezeld van <strong>de</strong> nodige blanco monsters.<br />

Voor ons ligt <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> map <strong>in</strong> <strong>de</strong> serie, waar<strong>in</strong><br />

zich bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n briefpapiertoepass<strong>in</strong>gen op het<br />

bankpost Lectori Salutem, <strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong><br />

gramgewichten resp. kleuren, De verzorg<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>llen is eenvoudig, maar keurig.<br />

Toevoeg<strong>in</strong>g van een schetsblad voor bijpassen<strong>de</strong><br />

enveloppen maakt het geheel nog wat meer<br />

dienstbaar aan het doel. Dat doel is: <strong>de</strong> drukkerspatroon<br />

werv<strong>in</strong>gsmateriaal <strong>in</strong> han<strong>de</strong>n te<br />

geven !<br />

Qok <strong>de</strong> bilgesloten Segevens met betrekk<strong>in</strong>g<br />

tot Íormaten, gewichten, kleuren, bijpassen<strong>de</strong><br />

enveloppen en bijpassend karton sluiten goed<br />

bii het geschetste gebruiksdoel aan. 8.46<br />

Een vlekvrii carbonpapier<br />

Bij gebruik van een doorschrijfsysteem is men,<br />

tenzii men het zogenaam<strong>de</strong> NCR-papier toepast,<br />

aangewezen op carbonpapier. Nu is<br />

carbonpapier erg handig. Men kan er bii gebruikvan<br />

een goe<strong>de</strong> soort en niet te dik papier<br />

vele doorslagen mee maken, Het grote na<strong>de</strong>el<br />

is echter dat <strong>de</strong> doorslagen er gauw vlekkerig<br />

uit zien, En als men er over wriift, vlekt het<br />

helemaal en wordt <strong>de</strong> doorslag zelÍs vies.<br />

Systemen Kees<strong>in</strong>g brengt nu een niet-vlekkend<br />

carbon <strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam Nec<br />

Maculat. Wii hebben met dit carbon wat voor<br />

<strong>de</strong> hand liggen<strong>de</strong> proeven genomen en daarbil<br />

vastgesteld dat het niet alleen goe<strong>de</strong> doorslagen<br />

geeft, maar dat het <strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad niet vlekt.<br />

Direct na het maken van <strong>de</strong> doorslag kan men<br />

er rustig en stevig over wrijven, zelís kan men<br />

het met vlakgum bewerken. Behalve voor het<br />

verkriigen van goe<strong>de</strong> doorslagen is het materiaal<br />

dus i<strong>de</strong>aal voor doorschrijfsystemen. Nec<br />

Maculat is wel wat duur<strong>de</strong>r dan normaal<br />

carbon, doch gezien <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> gebruiksmogeliikhe<strong>de</strong>n<br />

wordt dit verschil <strong>in</strong> prijs voor een<br />

aantal doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n ruimschoots Secompenseerd.<br />

Het is <strong>de</strong> moeite waard er een serieuze<br />

8.9 proeÍ mee te nemen. R.46


eter-<br />

:ffihrer drukken mer M i I I e r<br />

formaten<br />

76x104cm<br />

70x104cm<br />

53x 71 cm<br />

kwaliteiÍ<br />

snelheid en<br />

rentabiliÍeiÍ kenmerken <strong>de</strong> Miller<br />

een- en tweekleuren<br />

tweetoerenpersen<br />

2400-4250 druks luur<br />

2200-3750 tweekleu rend rukken I uur<br />

2200-4000 tweekleu rend rukken I uur<br />

,.Í w<strong>in</strong>kler fallert & co. nv<br />

gl pr<strong>in</strong>sengracht 546 amsterdam, telefoon 66927<br />

o o<br />

o<br />

=<br />

q<br />

o<br />

o<br />

F<br />

o<br />

o


Eveneens verkrijgbaar bij:<br />

N.V. MACH IN EHAN DEL MAHEZ<br />

Buyska<strong>de</strong> 4l - Amsterdam<br />

E!<br />

VAN PUNT<br />

TOT PUNT<br />

Snel als een<br />

piil uit <strong>de</strong> boog<br />

en met<br />

Yolkomen treízekerheid<br />

bereikte dè D.R.C.<br />

het door haar<br />

gestel<strong>de</strong> doel<br />

Ne<strong>de</strong>rlands<br />

toonaangeYen<strong>de</strong><br />

reproductie-<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<br />

tê zi<strong>in</strong>.<br />

De zuivere, welhaast virtuoze toon van haar werk<br />

v<strong>in</strong>dt thans weerklank bij allen, die een werkelijk<br />

toon-beeld op prijs stellen. Gelijk het beroem<strong>de</strong><br />

B.B.C.-orkest afstemt op <strong>de</strong> A-toon, r"'elke door<br />

mid<strong>de</strong>l van een elektrische fre


ï?làïll'.'"<br />

- - ÍKAl'<br />

rrlAb' - rftP5<br />

,-r, ^,Ar\rrcxl<br />

BL))F^- ''


-<br />

--<br />

."' '"l<br />

.-<br />

'-<br />

.-<br />

!7<br />

-r7<br />

v<br />

v<br />

v<br />

---<br />

-^r<br />

Van 28 <strong>februari</strong> tot I maart a.s. wordt- <strong>in</strong> het ka<strong>de</strong>rvan <strong>de</strong> Leipziger Voorjaars-<br />

beurs <strong>in</strong> het BUGRA-tentoonstell<strong>in</strong>gsgebouw aan <strong>de</strong> Gutenbergplatz te Leipzig<br />

- weer <strong>de</strong> <strong>in</strong>ternationale mach<strong>in</strong>ebouwtentoonstell<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> grafische en<br />

aanverwante <strong>in</strong>dustrie gehou<strong>de</strong>n. Op <strong>de</strong>ze tentoonstell<strong>in</strong>g - voortzett<strong>in</strong>g van<br />

een rijke traditie - wordt ook u verwacht!<br />

Vijf en rw<strong>in</strong>tig firma's uit <strong>de</strong> Duitse Democratische Republiek tonen <strong>in</strong> een<br />

eigen gezamenlijke expositie meer dan 100 verschillen<strong>de</strong> mo<strong>de</strong>llen. Daarbij be-<br />

v<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich over <strong>de</strong> hele wereld beken<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es, zoals bijvoorbeeld: VEB<br />

PLANETA, VEB VICTORIA, Orig<strong>in</strong>al PERFECTA VEB en BREHMER vouw- en<br />

hechtmach<strong>in</strong>es VEB.<br />

U zult er ook dit jaar weer talrijke nieuwe constructies en technische ver-<br />

beter<strong>in</strong>gen aantreffen. Voor <strong>de</strong> eerste maal zal op <strong>de</strong>ze tentoonstell<strong>in</strong>g <strong>de</strong><br />

machtige Planeta vierkleuren-offsetpers aanwezig zijn.<br />

Informaties verstrekt gaarne <strong>de</strong> af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g Propaganda en Tentoonstell<strong>in</strong>gen.<br />

Vraag het tentoonstell<strong>in</strong>gsprospectus op.<br />

VERKOOPORGANISATIE<br />

POI.YGBAPTI. EXPOBT<br />

Gesellschaft fijr <strong>de</strong>n Export von Bijro- und polygraphischen<br />

Masch<strong>in</strong>en mbH Berl<strong>in</strong> W 8 Friedrichstrasse 6l<br />

telefoon 20 06 0l telegramadres: POLYTYPE BERLIN<br />

-


-<br />

D<br />

houlhou<strong>de</strong>nd,<br />

mach<strong>in</strong>egeslreken papier<br />

maÍ oÍ gesaÍ<strong>in</strong>eerd<br />

Yoor boekdruk of ofÍsel<br />

Ons <strong>in</strong>structieve boekje Pr<strong>in</strong>topr<strong>in</strong>t met vele drukvoorbeel<strong>de</strong>n, toont U <strong>de</strong><br />

mogelijl


-> @<br />

45<br />

cent<br />

kost een Proost legger. Geen prijs om tegen op te zien.<br />

Trouwens, uw zelfgemaakte legger kost u ook geld.<br />

Bovendien wordt zo'n legger vaak langer gebruikt dan<br />

ten opzichte van uw letters verantwoord is.<br />

Gebruik daarom Proost leggers voor uw Hei<strong>de</strong>lberger<br />

<strong>de</strong>gels. Zu<strong>in</strong>ig, handig en voor<strong>de</strong>lig. Verkrijgbaar <strong>in</strong>:<br />

zacht - normaal - hard, verpakt <strong>in</strong> dozen van 100 stuks.<br />

Prijs f 45.- per doos.<br />

Proost P"pier<br />

Proost en Brandt nv Rusland 2ó Amsterdam-c<br />

T riomf von Ll N OTYPEtS Reseo rch<br />

Beter dan luchtgekoeldt<br />

M<strong>in</strong><strong>de</strong>r toestellen!<br />

W<br />

Thermex gietwiel<br />

met watergekoel<strong>de</strong><br />

gietvormen<br />

AM'TERDAM


- - - I<br />

hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n<br />

d ru kkers<br />

prof iteren ervan !<br />

u ook?<br />

n.v. Lettergieterij ..Amsterdam" vh. N. Tettero<strong>de</strong><br />

dit is..kant en klaar"<br />

<strong>in</strong>tertype zetsel<br />

<strong>in</strong> record-tijd gezet want . . . <strong>de</strong> zetter kon:<br />

ook <strong>de</strong> kop- en <strong>de</strong> slagregels uit <strong>de</strong> magazijnen<br />

laten nrollenu<br />

automatisch uitvullen<br />

automatisch centreren<br />

automatisch gieten op vol corps<br />

(óók <strong>de</strong> slagregels)<br />

automatisch op maat laten zagen . . .<br />

waardoor straks (alweer een w<strong>in</strong>stpunt !)<br />

<strong>de</strong> opmaak ook ..zo klaaru is


En dit is... <strong>de</strong> hardheidsschommel (systeem Bekk) van het<br />

G.H.B.laboratorium. De schommel, die op een<br />

horizontale har<strong>de</strong> vlakke plaat staat, wordt uit zijn<br />

ruststand gebracht, door hem tot <strong>de</strong> l<strong>in</strong>ker nok<br />

on<strong>de</strong>raan door te drukken. Dan wordt hij losgelaten<br />

en vervolgens gaat hij schommelen. Hoe langer<br />

het <strong>in</strong>strument schommelt, hoe har<strong>de</strong>r het papier is.<br />

Publicatie over het G.H.B.-papiertechnisch laboratorium No I


l5e <strong>jaargang</strong> <strong>nummer</strong> 2 maart/april í9ó0<br />

ré ré


J. Ked<strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>lberger tweekleuren-cil <strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaten<br />

Het toevoegen van een rond drukwerk aan <strong>de</strong><br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers vormt ongetwijfeld één van <strong>de</strong><br />

meest <strong>in</strong>teressante punten <strong>in</strong> <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> boekdrukpersen <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste reeks van<br />

jaren. Het is niet een geheel nieuwe zaak, maar<br />

<strong>de</strong> wijze waarop <strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>lberger-fabrieken <strong>de</strong><br />

comb<strong>in</strong>atie van een vlakke en een ron<strong>de</strong> hoog-<br />

drukvorm hebben bena<strong>de</strong>rd en aangepast bij<br />

hun bestaan<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen, open<strong>de</strong> bepaal-<br />

<strong>de</strong>lijk <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tijd nieuwe perspectieven voor<br />

<strong>de</strong> hoogdruk.<br />

Het drukwerk van onze dagen ontwikkelt zich<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> richt<strong>in</strong>g van meer kleurgebruik en een<br />

belangrijk <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> toenem<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het druk-<br />

werkgebruik ligt dan ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> sfeer van het<br />

kleurige. Het kleurige <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze z<strong>in</strong>, dat voor vele<br />

drukwerken gebruik wordt gemaakt van niet<br />

alleen kleurige afbeeld<strong>in</strong>gen (autotypieën), doch<br />

vooral van zogenaam<strong>de</strong> steunkleuren, kleur-<br />

vlakken, door kleur versterkte slagregels en<br />

<strong>de</strong>rgelijke. De constructie van een tweekleuren-<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaat voorzien van een ron<strong>de</strong> extra-<br />

vorm, zoals Hei<strong>de</strong>lberger aan <strong>de</strong> markt heeÍt<br />

gebracht (aÍbeeld<strong>in</strong>g l), geeÍt <strong>de</strong> boekdrukker<br />

een goed houvast aan een troot aantal van <strong>de</strong><br />

hier bedoel<strong>de</strong> drukwerken en aan <strong>de</strong> geschetste<br />

uitbreid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> drukwerkmarkt <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze<br />

richti ng.<br />

Uitgaan<strong>de</strong> van <strong>de</strong> produktie van <strong>de</strong> bestaan<strong>de</strong><br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen komt tenslotte ook bijna een<br />

verdubbel<strong>in</strong>g van het resultaat tot stand: <strong>de</strong>-<br />

zelf<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>egang en eenzelf<strong>de</strong> bedien<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> pers door één drukker leveren het dubbele<br />

aantal druks op, waartegenover uiteraard een<br />

bepaal<strong>de</strong> kapitaals<strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g staat.<br />

Hei<strong>de</strong>f berger tweekleuren-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaat 54 x72 cm<br />

2 De zgn. mantel van <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r op het<br />

voorbereid<strong>in</strong>gsapparaat<br />

Eén van <strong>de</strong> struikelblokken op dit gebied was<br />

voor <strong>de</strong> constructeurs gelegen <strong>in</strong> het ontwikke-<br />

len van een werkwijze, die een registerhou<strong>de</strong>n<br />

van <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm met <strong>de</strong> vlakke vorm zou<br />

waarborgen. lmmers, zou men een normaal vlak<br />

cliché gaan rondzetten, dan zou - zeker als het<br />

taat om een autotypie - het oppervlak zodanig<br />

uit elkaar wor<strong>de</strong>n gebogen dat van een punt-<br />

op-punt-register geen sprake meer zou kunnen<br />

zijn. De oploss<strong>in</strong>g voor dit vraagstuk is <strong>in</strong> eerste<br />

aanleg gevon<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het rondzetten van <strong>de</strong> vliesdunne<br />

galvano's alvorens <strong>de</strong>ze met lood wor<strong>de</strong>n<br />

achtergegoten. We volgen heel <strong>in</strong> het kort <strong>de</strong><br />

totstandkom<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> galvano's voor vlakke<br />

en SeooSen vormen:<br />

o preten van <strong>de</strong> vorm;<br />

b gelei<strong>de</strong>nd maken van <strong>de</strong> matrijs;<br />

t\<br />

s i<br />

1';fl.<br />

3 De mantel van <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vormcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r, voorzien van<br />

gebogen cliché<strong>de</strong>len, wordt <strong>in</strong> <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e geplaatst<br />

c <strong>in</strong> galvanisch bad aanbrengen van een koper-<br />

of nikkelneerslag;<br />

d buigen van <strong>de</strong> galvano voor <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm;<br />

e achtergieten tot één augustijn dikte;<br />

f uitfrezen van niet-drukken<strong>de</strong> ge<strong>de</strong>elten van<br />

<strong>de</strong> galvano's.<br />

lntussen is echter <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> snel-<br />

etsmach<strong>in</strong>e eveneens vooruitgegaan, met als<br />

resultaat dat ook gebogen clichés langs <strong>de</strong>ze<br />

weg b<strong>in</strong>nen het bereik komen. In dit verband<br />

valt te verwijzen naar het artikel 'Eénfase-snel-<br />

etsen van gebogen beelddragers' <strong>in</strong> TéTé l5e<br />

lrg. nr. |, pag<strong>in</strong>a 29.<br />

Voorst kan op <strong>de</strong> tweekleuren-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers heel<br />

geschikt wor<strong>de</strong>n gewerkt met flexibele beeld-<br />

dragers, die met tweezijdig kleefband op <strong>de</strong><br />

vormmantels wor<strong>de</strong>n bevestigd, Voor <strong>de</strong> zgn.


{ Gereedmaken van een vormmantel, waarbij <strong>de</strong> stand van <strong>de</strong> gebogen clichés wordt bepaaro<br />

met behulp van een afdruk van <strong>de</strong> vlakke vorm op een <strong>in</strong>pasfolie<br />

thermoplastische clichés werd door <strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>l-<br />

berger-fabrieken een speciale buig<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<br />

ontwikkeld, zodat ook hiermee <strong>de</strong> rond<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is te volgen.<br />

Gebogen platen kunnen evenals <strong>de</strong> vlakke pla-<br />

ten van een doorgedrukt krachtpikeersel wor-<br />

<strong>de</strong>n voorzien. Er is tevens een metho<strong>de</strong> om<br />

galvano's extra-reliëf te geven. Hierdoor be-<br />

hoeft geen toestel op <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r te wor<strong>de</strong>n aan-<br />

gebracht. Dit laatste houdt verband met <strong>de</strong><br />

moeilijkheid, dat voor <strong>de</strong> vlakke en <strong>de</strong> ron<strong>de</strong><br />

vorm maar één zelf<strong>de</strong> tegendrukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r aan-<br />

wezit is. Dit betekent dat het op <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

toestellen voor één van <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> vormen niet<br />

oí slechts <strong>in</strong> beperkte mate mogelijk is.<br />

Het standmaken en <strong>in</strong>passen van <strong>de</strong> vlakke en<br />

<strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm geschiedt buiten <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e op<br />

een speciaal voorbereid<strong>in</strong>gsapparaat. Clichés op<br />

<strong>de</strong> normale dikte van 1,75 mm wor<strong>de</strong>n met<br />

dubbelzijdig plakband aangebracht op een<br />

glad<strong>de</strong> vormmantel met een <strong>in</strong>gegraveer<strong>de</strong><br />

schaalver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van vierkante augustijnen (aÍ-<br />

beeld<strong>in</strong>gen 2 en 3). De tot één augustijn dikte<br />

achtergegoten, gebogen galvano's wor<strong>de</strong>n met<br />

klemhaken bevestigd op een vormmantel met<br />

zwaluwstaartgroeven (afbeeldi ng 4).<br />

Deze werkmetho<strong>de</strong> houdt een gemakkelijk op-<br />

zetten en wegnemen <strong>in</strong> van <strong>de</strong> complete vorm-<br />

mantel, die <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm <strong>in</strong> <strong>de</strong> gehele werk-<br />

lengte en -breedte beslaat, Voor het opzetten<br />

en het \rvegnemen van het voorbereid<strong>in</strong>gsappa-<br />

raat af, alsme<strong>de</strong> voor het <strong>in</strong> <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e plaatsen<br />

en er uit nemen, wordt gebruik gemaakt van<br />

twee simpel aan te brengen handgrepen.<br />

De voorbereid i ngsapparatu ur biedt gelegenheid<br />

tot een zuiver pasklaar maken van <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> en<br />

<strong>de</strong> vlakke vorm alvorens <strong>de</strong>ze op <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e<br />

komen. Het <strong>in</strong> <strong>de</strong> iuiste stand plaatsen van <strong>de</strong><br />

clichés op <strong>de</strong> vormmantel kan geschie<strong>de</strong>n met<br />

gebruikmak<strong>in</strong>g van doorzichtige <strong>in</strong>pasfolie (af-<br />

beeld<strong>in</strong>g 4). Een nog betere metho<strong>de</strong> voor het<br />

standmaken is ontwikkeld met behulp van uit-<br />

lijnapparatuur: <strong>de</strong> vlakke en <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm<br />

wor<strong>de</strong>n tetelijkertijd bewerkt en bei<strong>de</strong> uitlijn-<br />

apparaten wor<strong>de</strong>n hierbij volledig correspon<strong>de</strong>rend<br />

gehanteerd.<br />

Op <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e is het voor het pasmaken van <strong>de</strong><br />

vormen voorts mogelijk <strong>de</strong> mantelplaat nog tot<br />

plm. twee millimeter te verplaatsen, zowel zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gs<br />

als <strong>in</strong> <strong>de</strong> omvangsricht<strong>in</strong>g.<br />

Bei<strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbakken zijn voor het kleurwisselen<br />

gemakkelijk toegankelijk. Bei<strong>de</strong> <strong>in</strong>ktwerken<br />

zijn voorzien van een rollenwasapparaat.<br />

Een terzij<strong>de</strong> geplaatst handwiel dientvoor een<br />

vlot wegdraaien van <strong>de</strong> rollen voor <strong>de</strong> ron<strong>de</strong><br />

vorm (aÍbeeld<strong>in</strong>g<br />

l, l<strong>in</strong>ks). In het zijframe hiernaast<br />

bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich twee gelijke <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>gen<br />

voor het <strong>in</strong>stellen en on<strong>de</strong>rbreken van <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt-<br />

toevoer naar <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>ne <strong>in</strong>ktwerken.<br />

Door mid<strong>de</strong>l van een handwiel kunnen <strong>de</strong> rol-<br />

len van het <strong>in</strong>ktwerk van <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm vlot<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbak wor<strong>de</strong>n weggedraaid. De<br />

ronddrukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r is dan aan <strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong> ge-<br />

heel vrij.<br />

De Hei<strong>de</strong>lberger tweekleuren-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautoma-<br />

ten wor<strong>de</strong>n geleverd <strong>in</strong> <strong>de</strong> afmet<strong>in</strong>gen 38x52<br />

cm en 54x72 cm, dus geheel overeenkomstig<br />

<strong>de</strong> formaten van <strong>de</strong> reeds beken<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen.<br />

Het <strong>in</strong>ktwerk van <strong>de</strong> vlakke vorm heeÍt voor<br />

bei<strong>de</strong> íormaten vier letterrollen, waarvan er<br />

geen enkele op <strong>de</strong> vorm keert. Het <strong>in</strong><strong>in</strong>kten<br />

geschiedt hier <strong>in</strong> bei<strong>de</strong> richt<strong>in</strong>gen. Het <strong>in</strong>kt-<br />

werk van <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm verschilt voor bei<strong>de</strong><br />

mach<strong>in</strong>es daar<strong>in</strong>, dat het voor het formaat<br />

54x72 cm drie vormrollen heeft en voor het<br />

formaat 38x52 cm slechts twee. Terwijl even-<br />

wel <strong>de</strong> grote drukcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> drukgang<br />

één omwentel<strong>in</strong>g maakt, draait <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm-<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r tweemaal. Het <strong>in</strong><strong>in</strong>kten van <strong>de</strong> ron<strong>de</strong><br />

vorm komt zodoen<strong>de</strong> overeen met die van zes<br />

respectievelijk vier rollen bij <strong>de</strong> eer<strong>de</strong>r aangedui<strong>de</strong><br />

persformaten.<br />

Door uitschakelen van één <strong>de</strong>r bei<strong>de</strong> drukwerken<br />

zijn <strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>lberger tweekleuren-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r-<br />

automaten ook eenvoudig voor werk <strong>in</strong> één<br />

kleur te gebruiken, naar verkiez<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

ron<strong>de</strong> of van <strong>de</strong> vlakke vorm. Draait men <strong>de</strong><br />

letterrollen van <strong>de</strong> ron<strong>de</strong> vorm af, dan is <strong>de</strong><br />

vlakke vorm even toegankelijk en gemakkelijk<br />

te bedienen als het geval is voor <strong>de</strong> tewone<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaten voor één kleur.<br />

5 Speciaal rondgietapparaat, door <strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>lberger-<br />

íabrieken ontwi kkeld<br />

ó Een schema van het <strong>in</strong>ktwerk van <strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>lberger<br />

tweekleuren-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaat<br />

38 x 52 cm<br />

7 Een schema van het <strong>in</strong>ktwerk van <strong>de</strong> Hei<strong>de</strong>lberger<br />

tweekleuren-cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rautomaat<br />

54 x 72 cm


D.wijtmann Kleurencllchés langs elektronisch-mechanische weg<br />

De toepass<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> elektronica op het grafisch<br />

gebied schrijdt meer en meer voort. Eerst g<strong>in</strong>g<br />

het slechts om eenvoudige toepass<strong>in</strong>gen, zoals<br />

bijvoorbeeld het tellen van doorgaan<strong>de</strong> vellen,<br />

beveilig<strong>in</strong>g op snijmach<strong>in</strong>es, controleren van <strong>de</strong><br />

papiertoevoer, regelen van belicht<strong>in</strong>gstijd enz.<br />

Later volg<strong>de</strong> ook <strong>de</strong> registercontrole bij meer-<br />

kleurendru k.<br />

Een ver<strong>de</strong>rgaan<strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g leid<strong>de</strong> tot <strong>de</strong><br />

elektronisch-mechanische clichévervaardig<strong>in</strong>g,<br />

eerst <strong>de</strong> Fairchild-scan-a-graver <strong>in</strong> 1949 en ver-<br />

volgens <strong>de</strong> Hell-clichograaf <strong>in</strong> 1952. Bij <strong>de</strong>ze<br />

apparaten fungeert het mo<strong>de</strong>l als <strong>in</strong>formatiebron<br />

voor íotocellen (of multipliers), die <strong>de</strong> hel<strong>de</strong>r-<br />

heidsgradaties van <strong>de</strong> beeld<strong>de</strong>tails <strong>in</strong> elektrische<br />

impulsen omzetten. Deze laatste wor<strong>de</strong>n tot<br />

bestur<strong>in</strong>gsimpulsen omgevormd, die weer een<br />

graveerapparaat comman<strong>de</strong>ren : bij <strong>de</strong> Fairchild-<br />

apparaten een hete naald, bij <strong>de</strong> Hell-apparaten<br />

een graveernaald.<br />

Een en an<strong>de</strong>r werd gevolgd door - of viel ten<br />

<strong>de</strong>le samen met - een krachtige ontwikkel<strong>in</strong>g<br />

op het gebied van <strong>de</strong> elektronische kleuren-<br />

correctie, waarbij een <strong>in</strong> vèrgaan<strong>de</strong> mate uit-<br />

schakelen van het tijdroven<strong>de</strong> retoucheren als<br />

doelwit geldt. Wij verwijzen hiervoor naar het<br />

artikel'Scanners <strong>in</strong> <strong>de</strong> reproduktiefotografie'<br />

<strong>in</strong>TéTé l4ejrg. nr.6, pag<strong>in</strong>a32.<br />

Kleurenclichogroof<br />

Waar <strong>de</strong> elektronisch-mechanische vervaardig<strong>in</strong>g<br />

van zwarte rasterclichés reeds <strong>in</strong> sterke<br />

mate het gebied van <strong>de</strong> clichémaker is b<strong>in</strong>nen-<br />

gedrongen, ligt het voor <strong>de</strong> hand dat bij <strong>de</strong><br />

voortgaan<strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g het oog van <strong>de</strong><br />

technici vooral was gericht op eenzelÍ<strong>de</strong> toe-<br />

pass<strong>in</strong>g voor het maken van kleurenclichés. Een<br />

Hell-kleurenclichograaf (en een soortgelijke<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g bij Fairchild) is hetgevolg geweest.<br />

De kleurenclichograaÍ is <strong>in</strong> pr<strong>in</strong>cipe gelijk aan<br />

<strong>de</strong> clichograaf voor zwartclichés, doch is uit-<br />

gebreid met een ge<strong>de</strong>elte voor elektronische<br />

kleurcorrectie. Deze laatste werk<strong>in</strong>g heeft<br />

praktisch op gelijke wijze plaats als <strong>in</strong> het reeds<br />

aangedui<strong>de</strong> TéTé-artikel werd beschreven, zo-<br />

dat wij ons van een na<strong>de</strong>re uitleg onthou<strong>de</strong>n.<br />

De kleurenclichograaf is door <strong>de</strong> firma Hell<br />

uitgebracht <strong>in</strong> twee uitvoer<strong>in</strong>gen: één voor<br />

opzichtmo<strong>de</strong>llen en één voor kleurendiaposi-<br />

tieven. Van het opzichtmo<strong>de</strong>l of diapositief af<br />

wor<strong>de</strong>n op het apparaat na elkaar <strong>de</strong> afzon<strong>de</strong>r-<br />

lijke kleuruittreksels voor geel, rood, blauw<br />

en zwart <strong>in</strong> het clichémateriaal gegraveerd.<br />

Kleurenfilters bepalen daarbij <strong>de</strong> basiskleuren<br />

en <strong>de</strong> elektronische kleurcorrectie zorgt auto-<br />

matisch voor <strong>de</strong> vereiste corrigeren<strong>de</strong> han<strong>de</strong>-<br />

l<strong>in</strong>gen.<br />

Voorafgaand aan <strong>de</strong> bewerk<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n voor<br />

elke kleur en voor het zwart <strong>de</strong> donkerste en<br />

lichtste toonwaar<strong>de</strong>n van het mo<strong>de</strong>l op een be-<br />

paal<strong>de</strong> waar<strong>de</strong> geijkt. Vervolgens wordt het<br />

elektronisch ge<strong>de</strong>elte van <strong>de</strong> kleurenclichograaf<br />

op <strong>de</strong>ze geijkte waar<strong>de</strong> van <strong>de</strong> gereed te maken<br />

<strong>de</strong>elplaat aígesteld, met <strong>in</strong>achtnem<strong>in</strong>g van het<br />

I Detailopname van hoe <strong>de</strong> clichograaÍbeitel <strong>in</strong> het graveermateriaalsniidt<br />

2 Kleurenclichograaí Fl60 (maximaal íormaat l5 x20<br />

cm; één raster naar keuze; geschikt voor kleurenopzichtmo<strong>de</strong>llen;<br />

kan niet vergroten of verkle<strong>in</strong>en)<br />

10<br />

11<br />

13<br />

)<br />

7 817 15 14 16 18<br />

Werk<strong>in</strong>gsschema van <strong>de</strong> kleurenclichograaÍ F 160<br />

(voor opzichtmo<strong>de</strong>llen): I mo<strong>de</strong>l, 2 clichémateriaal,<br />

3 graveertaÍel, 4 taíelspil, 5 aftastarm, 6 graveerarm,7<br />

on<strong>de</strong>rbrek<strong>in</strong>gsmagneet, I tandwiel voor <strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>rbrek<strong>in</strong>g, 9-10 lichtbronnen, ll aÍtastoptiek,<br />

l2 blen<strong>de</strong>, l3 lens, l4 dakspiegel, l5-16 kleurfilters,<br />

l7-18 fotocellen<br />

gewenste contrast en dus met eventueel een<br />

bepaal<strong>de</strong> correctiewaar<strong>de</strong>. Dit ijken van en <strong>in</strong>-<br />

stellen oo toonwaar<strong>de</strong> en het vaststellen van<br />

gewenst contrast en correctiewaar<strong>de</strong>, bij elke<br />

<strong>de</strong>elplaat verschillend, is bepalend voor het te<br />

bereiken resultaat.<br />

Opzichtmo<strong>de</strong>llen wor<strong>de</strong>n met het beeld naar<br />

bene<strong>de</strong>n op het beeldraam gelegd, dat draaibaar<br />

op <strong>de</strong> graveertafel is aangebracht, De graveer-<br />

taÍel loopt <strong>in</strong> horizontale richt<strong>in</strong>g over <strong>de</strong> op-<br />

tiekkop heen en weer. In <strong>de</strong>ze beweg<strong>in</strong>g wordt<br />

het mo<strong>de</strong>l door een lichtpunt belicht en daar-<br />

me<strong>de</strong> punt-voor-punt en lijn-voor-lijn afgetast.<br />

Het van het mo<strong>de</strong>l gereflecteer<strong>de</strong> licht wordt<br />

door twee fotocellen opgevangen en - al naar<br />

gelang <strong>de</strong> gevon<strong>de</strong>n toonwaar<strong>de</strong> - <strong>in</strong> meer of<br />

m<strong>in</strong><strong>de</strong>r sterke stroomimpulsen omgezet. Deze<br />

impulsen wor<strong>de</strong>n versterkt en gecorrigeerd.<br />

Vervolgens bepalen ze <strong>de</strong> diepte van het <strong>in</strong><br />

snelle opeenvolg<strong>in</strong>g <strong>in</strong>dr<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> graveer-<br />

beitel <strong>in</strong> het clichémateriaal; omgekeerd be-<br />

palen ze dus <strong>de</strong> grootte van <strong>de</strong> overblijven<strong>de</strong><br />

punten (afbeeld<strong>in</strong>g l). Een en an<strong>de</strong>r is te volgen<br />

aan <strong>de</strong> hand van het schema van <strong>de</strong> kleuren-<br />

clichograaf F | 60 (afbeeld<strong>in</strong>gen 2 en 3).<br />

Bij het werken naar kleurendiapositieven geldt<br />

<strong>in</strong> feite geen an<strong>de</strong>re gang van zaken dan voor<br />

opzichtmo<strong>de</strong>llen werd weergegeven. Bij een<br />

beschouwen van <strong>de</strong> kleurenclichograaf F 162<br />

en het schema daarvan ontstaat zon<strong>de</strong>r twijfel<br />

een goed beeld van wat <strong>in</strong> hoofdzaak gebeurt<br />

(afbeeld<strong>in</strong>gen 4 en 5).<br />

Als clichémateriaal komen <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g kunst-<br />

stof, z<strong>in</strong>k, alum<strong>in</strong>ium, magnesium en koper, Bij<br />

metaalclichés is naëtsen mogelijk als vóór <strong>de</strong><br />

bewerk<strong>in</strong>g een etslaag op <strong>de</strong> metaalplaat wordt<br />

aangebracht.<br />

De mogelijkhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> kleurenclichograaf en<br />

ook <strong>de</strong> resultaten er van zijn respectabel. ZelÍs<br />

clichéfabrieken (ook <strong>in</strong> ons land) hebben zo'n<br />

aPParaat <strong>in</strong> hun produktiesysteem opgenomen.


4 Werk<strong>in</strong>gsschema van <strong>de</strong> kleurenclichograaÍ F 162<br />

(voor kleurendiapositieven): l-8 als F 160, 9 lichtbron,<br />

l0 lens, ll prisma, l2-13 verzamellenzen,<br />

l4<br />

blen<strong>de</strong>, l5 lens, l6 dakspiegel, l7-18 kleurenfilters,<br />

| 9-20 fotocellen<br />

Kleurenclichograaí F 162 (maximaal íormaat l5 x20<br />

cm; één raster naar verkiez<strong>in</strong>g; geschikt voor<br />

diapositieven; kan niet yerSroten of verkle<strong>in</strong>en)<br />

IO<br />

Een beperk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> mogelfkhe<strong>de</strong>n is even-<br />

wel, dat er niet mee kan wor<strong>de</strong>n vergroot of<br />

verkle<strong>in</strong>d. Mo<strong>de</strong>llen moeten dus op schaal I : I<br />

wor<strong>de</strong>n geleverd. Een twee<strong>de</strong> beperk<strong>in</strong>g is<br />

gelegen <strong>in</strong> het maximale íormaat van l5 X 20 cm.<br />

Voor wat het raster betreft, is een keuze moge-<br />

fijk tussen 26,32,40 en 48, al naar het werk dat<br />

men voor een <strong>de</strong>rgelijk apparaat heeft of even-<br />

tueel wil aantrekken.<br />

Vorio-clichogroaf<br />

Het is dui<strong>de</strong>lijk dat naast <strong>de</strong> zoiuist besproken<br />

twee kleurenclichografen, die <strong>in</strong> een bepaal<strong>de</strong><br />

behoefte aan kleurenclichés kunnen voorzien,<br />

nog een aantal wensen overbleeí op het gebied<br />

van het vervaardigen van kleurenclichés langs<br />

elektronisch-mechanische weg. Het mag dan<br />

ook Seen verwon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g wekken, dat gezocht<br />

werd naar een meer universeel apparaat, dat<br />

wil zeggen: een apparaat waarop zo veel moge-<br />

lijk <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie zou zijn te bereiken. In het<br />

bijzon<strong>de</strong>r speelt daarbij een rol het maken van<br />

kle<strong>in</strong>e kleurenstellen naar grote orig<strong>in</strong>elen en<br />

van grote kleurenstellen naar kle<strong>in</strong>e orig<strong>in</strong>elen,<br />

zoals het verkle<strong>in</strong>en en vergroten ook <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> zwartclichés lange tijd een<br />

h<strong>in</strong><strong>de</strong>rnis heeft gevormd.<br />

De vario-clichograaf (aíbeeld<strong>in</strong>g 6) vergroot tot<br />

<strong>de</strong> verhoud<strong>in</strong>g | :4 en verkle<strong>in</strong>t tot 3 : L<br />

Een twee<strong>de</strong> belangrijk punt voor <strong>de</strong> vario-<br />

clichograaf is <strong>de</strong> comb<strong>in</strong>atie van vier eenvoudig<br />

verwisselbare rasters b<strong>in</strong>nen het totaalbereik<br />

van raster 24 tot en met raster 54. Om twee<br />

voorbeel<strong>de</strong>n van mogelijke rastercomb<strong>in</strong>aties<br />

te geven: 24-4048-54 en26-344048.<br />

Als <strong>de</strong>r<strong>de</strong> belangrijk punt voor <strong>de</strong> vario-clicho-<br />

graaf geldt, dat het grootste mo<strong>de</strong>líormaat voor<br />

zwart oÍ voor kleuren 31,5 x 43 cm is; bij<br />

kleurendiapositieven is het grootste te ver-<br />

werken mo<strong>de</strong>lformaat 20 x 25 cm. Het maxi-<br />

male clichéformaat is niet m<strong>in</strong><strong>de</strong>r dan 31,5 x 43<br />

cm. Enige waarlijk uitsteken<strong>de</strong> resultaten van<br />

Vario-clichograaí K | 8 I (maximaal íormaat 3 1,5 x 43<br />

cm, vier rcters naar keuze van 26 tot 5,í; geschikt<br />

voor opzichtmo<strong>de</strong>llen en diapositieven <strong>in</strong> kleuren<br />

en zwart-wit; kan vergroten en verkle<strong>in</strong>en)<br />

kleurenclichés op bijna dit maximale formaat<br />

zijn ons on<strong>de</strong>r oten gekomen.<br />

Naast <strong>de</strong>ze drie hoofdpunten geldt nog, dat op<br />

<strong>de</strong> vario-clichograaí lijnclichés zijn te maken en<br />

zelís eenvoudige auto-lijncomb<strong>in</strong>aties. Ook het<br />

uitschakelen van moiré <strong>in</strong> geraster<strong>de</strong> orig<strong>in</strong>elen<br />

behoort tot <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> eigenschappen van <strong>de</strong><br />

vario-clichograaf. Hooídzaak blijven echter <strong>de</strong><br />

mogelijkhe<strong>de</strong>n die dit apparaat te bie<strong>de</strong>n heeft<br />

voor het maken van clichéstellen direct naar<br />

kleurige orig<strong>in</strong>elen, waarbij <strong>de</strong> <strong>de</strong>elplaten aí-<br />

zon<strong>de</strong>rlijk na elkaar wor<strong>de</strong>n gemaakt.<br />

Kleurenfilters bepalen <strong>de</strong> basiskleuren en <strong>de</strong><br />

masker<strong>in</strong>g geschiedt langs elektronische weg.<br />

Het mo<strong>de</strong>l, door vacuumspann<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> beeld-<br />

tafel vastgehou<strong>de</strong>n, loopt <strong>in</strong> horizontale rich-<br />

t<strong>in</strong>g on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> optiekkop door. Een lichtpunt<br />

met fotocellen tast het beeld punt-voor-punt af.<br />

Als een volled ige I ij n van het mo<strong>de</strong>l is afgewerkt,<br />

verschuiít <strong>de</strong> optiekkop zo ver als overeenstemt<br />

met <strong>de</strong> voor het on<strong>de</strong>rhan<strong>de</strong>n clichéstel ge-<br />

kozen rastergrootte, plus uiteraard daarbij <strong>de</strong><br />

vergrot<strong>in</strong>gs- oí verkle<strong>in</strong><strong>in</strong>gsíactor.<br />

De beeldplaat wordt eveneens pneumatisch<br />

vastgehou<strong>de</strong>n. Gecomman<strong>de</strong>erd door <strong>de</strong> reeks<br />

stroomimpulsen wordt <strong>de</strong> graveerbeitel met<br />

ontzagwekken<strong>de</strong> snelheid op en neer bewogen.<br />

In comb<strong>in</strong>atie met <strong>de</strong> beweg<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> grayeer-<br />

taÍel ontstaat hierdoor serie na serie dieper of<br />

ondieper steken, aldus lichter en donker<strong>de</strong>r<br />

beeldvlakken veroorzakend. Het schema van <strong>de</strong><br />

vario-clichograaÍ maakt nog wat beter dui<strong>de</strong>lijk<br />

hoe dit apparaat werkt (afbeeld<strong>in</strong>g | 3).<br />

Het langs elektronisch-mechanische weg maken<br />

van clichés heeft tegenover <strong>de</strong> chemigrafische<br />

metho<strong>de</strong>n het voor<strong>de</strong>el van een korte vervaar-<br />

dig<strong>in</strong>gstijd en een <strong>in</strong> vèrgaan<strong>de</strong> mate beheerst<br />

arbeidsproces. Zoals bij elke nieuwe techniek<br />

het geval is, ziet men zich ook hier voor be-<br />

paal<strong>de</strong> grenzen gesteld. Het staat evenwel v.rst,<br />

dat na het zwart toch ook op het gebied van <strong>de</strong><br />

'kleur' opmerkelijke vor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gen zijn temaakt.


Bedien<strong>in</strong>gspaneel van <strong>de</strong> kleurenclichograaf F 160,<br />

vanwaar versterk<strong>in</strong>g, contrast- en gradatie-<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<br />

enz. wor<strong>de</strong>n bestuurd<br />

l0 Optiekkop van F 160 met omschakelmechanisme<br />

(door twee beeldlampen wordt het mo<strong>de</strong>l via <strong>de</strong><br />

vier lenzenprismacomb<strong>in</strong>aties<br />

belicht, het licht<br />

wordt teruggekaatst en via een dakprisma naar<br />

twee íotocellen geworpen)<br />

l3 Werk<strong>in</strong>gsschema van <strong>de</strong> vario-clichograaf: I clichémateriaal,<br />

2 mo<strong>de</strong>l, 3 mo<strong>de</strong>ltaÍel, 4 graveertaíel,<br />

5 hydraulische aandrijv<strong>in</strong>g, 6-12 het overbrengmechanisme,<br />

| 3 kleurenoptiekkop, l4 graveerkop,<br />

l5-16 verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gsconstructie, l7-18 stelklcmmen<br />

B*'<br />

g"ï'<br />

cgil<br />

fl b,'<br />

Een <strong>de</strong>tailopname van wat zich <strong>in</strong> het verborgene<br />

afspeelt: <strong>de</strong> kleurenversterk<strong>in</strong>g<br />

I I Het graveren van een roodplaat (te zien is hoe het<br />

beeldraam <strong>in</strong> <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> rasterstan<strong>de</strong>n kan<br />

wor<strong>de</strong>n gedraaid)<br />

l4 De optiekkop, aangebracht <strong>in</strong> <strong>de</strong> vario-clichograaÍ, boven <strong>de</strong> beeldtaíel<br />

Kleuren-optiekkop (vooraan een kijkglas; rechts <strong>de</strong><br />

knoppen voor <strong>de</strong> grijsfilters; daaron<strong>de</strong>r <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<br />

diafragma, correctiefi lters en hooídfi lters)<br />

l2 Het rastermechanisme zoals dat wordt gebruikt<br />

voor <strong>de</strong> standaard-clichograaf en voor <strong>de</strong> kleurencl<br />

ichograaf<br />

tl


Grote grafische jaarboeken komen niet alleen uit het buitenland !<br />

Het schrijven van Mesusah, een kle<strong>in</strong> uittreksel uit <strong>de</strong> Thora, dat aan <strong>de</strong> <strong>de</strong>urposten van een joods huis wordt bevestigd<br />

Wij Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>rs zijn eigenlijk te we<strong>in</strong>ig chauv<strong>in</strong>istisch. Al te zeer hebben wij soms <strong>de</strong> neig<strong>in</strong>g om aan<br />

'wat<br />

van verre komt' een hogere waar<strong>de</strong> toe te kennen dan aan hetgeen wij zelf hebben. Een voorbeeld hiervan<br />

is o.a. <strong>de</strong> lof die menigmaal wordt toegezwaaid aan grafische jaarboeken uit het buitenland en het gewoonweg<br />

als vanzelfsprekend - m<strong>in</strong> of meer vrien<strong>de</strong>lijk beoor<strong>de</strong>lend - aanvaar<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> jaarlijkse'proeve van<br />

bekwaamheid'van onze chemigrafische <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>gen en boekdrukkerijen, verschijnend on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> titel:<br />

Kerstn u m mer Dru kkersweekblad/Autol ij n.<br />

Elk jaar opnieuw geeft <strong>de</strong>ze uitgave veel aan <strong>in</strong>teressants en aan grafisch schoons te zien, waaraan beslist<br />

geen afbreuk wordt gedaan door een ook wel eens voorkomend m<strong>in</strong><strong>de</strong>r gelukkig on<strong>de</strong>rwerp of on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el.<br />

De laatstverschenen uitgave had een bijzon<strong>de</strong>r toepasselijk hoofdmotief: het werk van drukker, clichémaker<br />

en ontwerper aan bijbeluitgaven uit verle<strong>de</strong>n en he<strong>de</strong>n. Dit on<strong>de</strong>rwerp - en misschien nog meer <strong>de</strong><br />

afwijk<strong>in</strong>g daarvan naar land en volk van <strong>de</strong> Bijbel: het ou<strong>de</strong> en het nieuwe lsraël- bood een hoogst boeiend<br />

uitgangspunt.<br />

Vijf hoofdstukken rond dit on<strong>de</strong>rwerp gaven aan <strong>de</strong> grafische ontwerper Otto Treumann, bijgestaan door<br />

een <strong>de</strong>rtigtal chemigrafische <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>gen en tien van onze beste drukkerijen, gelegenheid om een waarlijk<br />

kostelijk boekwerk te maken. Een boekwerk waarvan men - afgezien nog van <strong>de</strong> <strong>in</strong>houd - vooral als<br />

vakman vele vreug<strong>de</strong>n kan ervaren. Zon<strong>de</strong>r twijfel is het Kerst<strong>nummer</strong> Drukkersweekblad/Autolijn een<br />

hoogst waar<strong>de</strong>volle jaaruitgave - 'annuals',<br />

an<strong>de</strong>rs dan <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> buitenlandse doch volkomen waardig<br />

om er ten m<strong>in</strong>ste mee op één lijn te wor<strong>de</strong>n gesteld.<br />

t5


Grote grafische jaarboeken komen niet alleen uit het buitenland !<br />

s t. It.trn.q,61 th' F\t,t, ir rh<br />

nn t'"",h ) 4t t^" | Í rrt rnI a tir., aa""n tL tu!<br />

ïwee boeien<strong>de</strong> pag<strong>in</strong>astellen uit het hoofdstuk 'Land en volk van <strong>de</strong> Bijbel'van prof, dr. M. A. Beek<br />

t6


Een heel teer punt <strong>in</strong> het Kerst<strong>nummer</strong><br />

Drukkersweekblad/Autolijn is elk laar<br />

weer het ge<strong>de</strong>elte met advertenties en<br />

bijlagen. Nog nimmer slaag<strong>de</strong> een<br />

ontwerDer er <strong>in</strong>, een alle critici<br />

bevredigen<strong>de</strong> oploss<strong>in</strong>g te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Dat<br />

mag evenwel niemand verbazen, want<br />

enerzijds moet wor<strong>de</strong>n gezocht naar een<br />

esthetisch bevredigend totaalbeeld, terwijl<br />

het er an<strong>de</strong>rzijds om Saat elke advertentie<br />

of elke bijlage een stukje eigen<br />

uitdrukk<strong>in</strong>gsvermoten te geven. Slechts<br />

als men er toe zou overgaan alleen teksten<br />

en cliché-orig<strong>in</strong>elen van adverteren<strong>de</strong><br />

firma's te aanvaar<strong>de</strong>n, met àlle vrijheid,<br />

is o.i. een grotere eenheid '<strong>in</strong> beperkte<br />

verschei<strong>de</strong>nheid' bereikbaar.<br />

.'.<br />

+<br />

/íi'<br />

t{Í;,,<br />

I<br />

f<br />

lllustraties van Mart Kempers voor een nieuwe Bijbel van het Ne<strong>de</strong>rlands Bijbelgenootschap<br />

t1r'.qnlaLl,",,<br />

t rt, t\..r\ r" lntrr ! h<br />

"là.<br />

Jr lrtJe !.nlni*! ÈÀn,ilt.!!.Èl ir J. nqlr'nr u!<br />

r-,' {n.rJra s r' iê.lFl ."'<br />

D. rirÍlr n.cr t.r.il !i,<br />

!n{.F. \"! 'eri on"r,il<br />

\.L<br />

R. '.ia! .n,tL.<br />

"p{I'hr<br />

lFrrÉR' digrd<strong>in</strong>,&:*r{.n<br />

r.tr,n'.niil !.i..{t.!rJ! r"ra,n, J.Í.n"q!.rc.ËÍ.ro.<br />

'ridni.. r!trbt.la!Ídrr. \{{ [.n Írdd! 'r,:' a.1.nwl<br />

,,,u,Í ,"r ÁflaLi *-,.n,lr<br />

'.1Á"ó.p.<br />

lk !n,^o!a .<br />

n,t,rÍL,r ir ár\{í, dr Íhdta' t! fn!bÍb., rl trlr<br />

l.t,J il rRo ,b8r.r,.ir nirr<br />

^.r&laÍ;n,ht,ah<br />

..,à t&t, n'a' n.La-'bil<br />

a&t6t l\l^ln . nftà" titp'i .nd g<br />

rt \.Fr


L<br />

Grote grafische jaarboeken komen niet alleen uit het buitenland !<br />

Twee pag<strong>in</strong>a's uit <strong>de</strong> prachtige bijlage<br />

'De Schepp<strong>in</strong>g' (naar James Weldon Johnson's tekst) van <strong>de</strong> firma Kon<strong>in</strong>gsveld & Zoon<br />

,<br />

l8<br />

fhn 6.d wnrrsdà.ornd,<br />

Ánd Cod )ooted.round<br />

O. Àll lhnl h,i rrad ntrd,,<br />

Árd he look.d d hrs lll!. íisre<br />

On thd sid. ol i hilr ah.,r l..orld lh,n\<br />

By. d.eo sidè r!Í fi {l do<strong>in</strong><br />

Cod Inor!hr Ànd rlo0ohr<br />

uéfm lh. b€d d th. rtoq.<br />

Od 6hred tht cbrr<br />

An{ !Y lht Stt ol lhi dv.r<br />

Hel6tdnimdriól<br />

Ánd Uqrs rh grut 6d Anrohly<br />

Who lt Sr i!6 .nd tbd & i. & *t,<br />

Who 8mi rbe<br />

tOturu.ttn rydfiÈnlsh.<br />

Ittrtsrtr & ÉS ln s! rddls d hís hndi<br />

lhrOr.tO{<br />

t,<br />

Deze bijzon<strong>de</strong>re aandacht <strong>in</strong> TéTé aan het<br />

laatstverschenen Kerstnu m mer<br />

Drukkersweekblad/Autolij n vi ndt me<strong>de</strong><br />

z'n oorzaak <strong>in</strong> <strong>de</strong> veron<strong>de</strong>rstell<strong>in</strong>g dat tal<br />

van vaklie<strong>de</strong>n, tezamen een belangrijk <strong>de</strong>el<br />

van <strong>de</strong> negenduizend lezers van TéTé<br />

vormend, dit kostelijke Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

grafische jaarboek zelfs niet on<strong>de</strong>r ogen<br />

krijgen. We moeten helaas aannemen dat<br />

negen gul<strong>de</strong>n (bij vóór<strong>in</strong>teken<strong>in</strong>g)<br />

menigeen al te duur voorkomt, hoewel<br />

vergelijkbare laarboeken <strong>in</strong> het buitenland<br />

<strong>de</strong>rtig tot zestig gul<strong>de</strong>n kosten. Bij<br />

werkelijke belangstell<strong>in</strong>g is het echter<br />

meestal toch wel ter beschikk<strong>in</strong>g te<br />

krijgen. Waar <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g oÍ eigen<br />

mid<strong>de</strong>len geen uitkomst bie<strong>de</strong>n, kan<br />

wellicht <strong>de</strong> studieclubkas <strong>de</strong> last dragen.


{i dn,4, di!È86 { rd h&i'<br />

tP! \ijrhtrt n àd r*r.<br />

rÍ.|err. '4t r'b "N<br />

td\gk.<br />

il.i {il' -t t 4 br, b. &í<br />

1 b.t.,: ,h& a4à Lw6.<br />


F. H.w. Frie<strong>de</strong>rich (rGr) Niet-drOgen Yan druk<strong>in</strong>kten<br />

Om u <strong>de</strong> waarheid te zeggen had<strong>de</strong>n wij eerst<br />

een verhaal geschreven over het drogen van<br />

druk<strong>in</strong>kten, maar dit beviel ons niet, omdat <strong>in</strong><br />

een <strong>de</strong>rgelijk verhaal verschillen<strong>de</strong> chemische<br />

stoffen bij hun ware naam genoemd moeten<br />

wor<strong>de</strong>n, hetgeen een <strong>de</strong>rgelijk stuk uitermate<br />

droog maakt. Het is veel <strong>in</strong>teressanter om <strong>de</strong><br />

verschillen<strong>de</strong> aspecten van het niet-drogen van<br />

druk<strong>in</strong>kten eens <strong>in</strong> het kort na te gaan.<br />

Het on<strong>de</strong>rstaan<strong>de</strong> relaas is vooral gericht op<br />

offsetverven, oÍ beter gezegd : offsetdruk<strong>in</strong>kten.<br />

Er zitten echter zo veel kanten aan die ook voor<br />

<strong>de</strong> boekdrukker van belang kunnen zijn, dat wij<br />

ook <strong>de</strong> boekdrukkers on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> lezers uit-<br />

nodigen <strong>de</strong> tekst na te lezen, zodtt zij het voor<br />

hen belangrijke er uit kunnen halen.<br />

De oorzaak voor het niet-drogen kan voor-<br />

namelijk <strong>in</strong> vijÍ verschillen<strong>de</strong> produkten resp.<br />

omstandighe<strong>de</strong>n gezocht wor<strong>de</strong>n: vochtwater<br />

(voor <strong>de</strong> offset), <strong>in</strong>kt, droogstof, papier, relatieve<br />

vochtigheid en temperatuu r.<br />

Te zuur vochtwater<br />

Als het vochtwater zuur reageren<strong>de</strong> stoffen<br />

bevat, zal <strong>de</strong> pH van het water kle<strong>in</strong> zijn en wel<br />

kle<strong>in</strong>er dan 7.0.<br />

Voor <strong>de</strong> lezers die enigsz<strong>in</strong>s vergeten zijn wat<br />

pH betekent, schematisch het navolgen<strong>de</strong>: <strong>de</strong><br />

zure eigenschappen van een stof wor<strong>de</strong>n ver-<br />

oorzaakt door bepaal<strong>de</strong> <strong>de</strong>eltjes, namelijk door<br />

elektrisch gela<strong>de</strong>n waterstofatomen, die <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

wan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g H-atomenwor<strong>de</strong>n genoemd;vandaar<br />

<strong>de</strong> H <strong>in</strong> pH. Indien één zo'n <strong>de</strong>eltie zich bev<strong>in</strong>dt<br />

<strong>in</strong> 1000 <strong>de</strong>eltjes water, is <strong>de</strong> pH 3, omdat | : 1000<br />

geschreven kan wor<strong>de</strong>n als | : 103. Ditgeeftdan<br />

<strong>de</strong> concentratie van zo'n H-<strong>de</strong>eltje <strong>in</strong> bijvoor-<br />

beeld water aan, De exponent of <strong>de</strong> macht van<br />

l0 is hier 3 en <strong>de</strong> pH is ook 3.<br />

Als hetzelf<strong>de</strong> <strong>de</strong>eltle zich niet bev<strong>in</strong>dt <strong>in</strong> 1000,<br />

maar <strong>in</strong> 100.000 oÍ <strong>in</strong> 10.000.000 <strong>de</strong>eltjes water,<br />

dan kunnen <strong>de</strong> respectieve concentraties<br />

wor<strong>de</strong>n aangegeven als | : lOs en I : 107. De<br />

concentratie is dus veel kle<strong>in</strong>er, <strong>de</strong> zuurgraad<br />

van <strong>de</strong> vloeistof oí van het water is dus eveneens<br />

ger<strong>in</strong>ger, maar wordt door <strong>de</strong> macht 5 of 7 als<br />

grotere pH aangegeven, met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n:<br />

hoe kle<strong>in</strong>er <strong>de</strong> pH is, <strong>de</strong>s te sterker zuur is<br />

een vloeistof.<br />

De pH 7 is die van neutraal water, groter dan 7<br />

geeft <strong>de</strong> pH weer van alkalische stoffen en een<br />

pH kle<strong>in</strong>er dan 7 geeft zure stoffen aan, die<br />

steeds zuur<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n naarmate <strong>de</strong> pH kle<strong>in</strong>er<br />

wordt.<br />

Als het vochtwater een kle<strong>in</strong>e pH heeft (dit<br />

water wordt van <strong>de</strong> rubber door het papier<br />

opgenomen), dan zullen <strong>de</strong> droogstoffen zoal<br />

niet ontleed dan toch op an<strong>de</strong>re wijze hun<br />

werk<strong>in</strong>g niet meer kunnen doen, waardoor ze<br />

als het ware aan <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt wor<strong>de</strong>n onttrokken en<br />

niet meer als zuurstofoverd ragers dienst ku nnen<br />

doen. De drog<strong>in</strong>g zal dus door te zuur vocht-<br />

water vertraagd wor<strong>de</strong>n. Een <strong>de</strong>rgelijk vocht-<br />

water kan dan geneutraliseerd wor<strong>de</strong>n met<br />

natriumbicarbonaat, ofwel zuiver<strong>in</strong>gszout, zo-<br />

danig dat <strong>de</strong> pH, gemeten met een geschikte<br />

<strong>in</strong>dicator, ten m<strong>in</strong>ste 5.5 bedraagt. In <strong>de</strong> meeste<br />

gevallen is het echter beter met schoon water<br />

te werken.<br />

Te veel vochtwoter<br />

Als er we<strong>in</strong>ig werk op <strong>de</strong> plaat staat, loopt men<br />

snel <strong>de</strong> kans te veel vochtwater te geven en dit<br />

kan vooral bij sterk opzuigen<strong>de</strong> papieren een<br />

funeste uitwerk<strong>in</strong>g hebben, natuurlijk me<strong>de</strong> <strong>in</strong><br />

verband met het eventuele zuur <strong>in</strong> het vocht-<br />

water of <strong>in</strong> het papier of zelfs <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt.<br />

Een te groot vochtgehalte van het papier kan <strong>de</strong><br />

drog<strong>in</strong>g aanmerkelijk vertragen. De meeste<br />

h<strong>in</strong><strong>de</strong>r zal men on<strong>de</strong>rv<strong>in</strong><strong>de</strong>n bij het bedrukken<br />

van duplexkarton en opdikken<strong>de</strong> offsetpapieren<br />

die tot <strong>de</strong> poreuze papieren gerekend moeten<br />

wor<strong>de</strong>n,<br />

Te veel watergev<strong>in</strong>g leidt ook tot emulgeren.<br />

Emulgeren von het vochtwoter <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt<br />

Indien <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt zure vernissen bevat of <strong>in</strong>geval<br />

het vochtwater te zuur of alkalisch is, wordt<br />

emulgeren van water <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt <strong>in</strong> <strong>de</strong> hand<br />

gewerkt. Nu gebeurt dit altijd wel met offset-<br />

<strong>in</strong>kten, doch een sterke emulger<strong>in</strong>g verbreekt<br />

niet alleen <strong>de</strong> structuur van <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt, maar ont-<br />

leedt ook <strong>de</strong> stoffen die voor <strong>de</strong> zuurstofover-<br />

breng<strong>in</strong>g uit <strong>de</strong> lucht <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktb<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>len<br />

moeten zorgdragen.<br />

Uit het voorgaan<strong>de</strong> zal men reeds hebben<br />

kunnen opmaken, dat het heel moeilijk is om<br />

- zoals wel <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk wordt gedaan - direct<br />

maar <strong>de</strong> schuld van het niet-drogen te geven aan<br />

het papier of aan <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt. Het hele vraagstuk<br />

van het niet-drogen - en dat geldt <strong>in</strong> nog<br />

sterkere mate voor offset dan voor boekdruk -<br />

is zeer gecompliceerd door het tegelijkertijd<br />

uitwerken van zo veel verschillen<strong>de</strong> omstandig-<br />

he<strong>de</strong>n, dat het niet alleen voor <strong>de</strong> drukkers<br />

maar ook voor <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoekers een heel moei-<br />

lijke opgave is, te ont<strong>de</strong>kken wat nu precies<br />

<strong>de</strong> aanleid<strong>in</strong>gen oí <strong>de</strong> oorzaken zijn geweest<br />

die het niet-drogen van <strong>de</strong> druk<strong>in</strong>kt hebben<br />

bewerkstelligd.<br />

Er zijn pas drie oorzaken genoemd, die bijna<br />

niet onaíhankelijk van elkaar te <strong>de</strong>nken zijn. We<br />

gaan echter door tot een twee dozijn.<br />

De <strong>in</strong>kt post niet bij hetpopier<br />

Enige beken<strong>de</strong> voorbeel<strong>de</strong>n: men drukt direct<br />

na duplex een gestreken duplex, zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt<br />

op laatstgenoem<strong>de</strong> soort af te stellen. Meestal<br />

is <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt dan te dun daarvoor, omdat hij ge-<br />

maakt is om <strong>in</strong> niet gestreken duplex snel door<br />

wegslag te kunnen drogen.<br />

Even nog een her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g: druk<strong>in</strong>kten van het<br />

meest gebruikelijke type drogen op twee<br />

manieren, namelijk door wegslag en door<br />

oxydatie. On<strong>de</strong>r oxydatie wordt verstaan op-<br />

nemen van zuurstoí uit <strong>de</strong> lucht.<br />

Dezelf<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt zal op het gestreken duplex door<br />

het veel fijner zijn van <strong>de</strong> oppervlakteporiën <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> strijklaag langzamer maar dieper wegslaan<br />

dan <strong>in</strong> het niet-gestreken duplex. Het gevolg<br />

zal zijn een affiltreren van het <strong>in</strong>ktb<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>l,<br />

waardoor het zo beruchte ooe<strong>de</strong>refÍect wordt<br />

opgewekt. De <strong>in</strong>ktfilm blijÍt daardoor lange tijd<br />

aíwrijfbaar, terwijl door <strong>de</strong> diepe wegslag<br />

tegelijk <strong>de</strong> oxydatieve drog<strong>in</strong>g vertraagd wordt.<br />

Twee<strong>de</strong> voorbeeld: drukt men met <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>kt op gesat<strong>in</strong>eerd vetdicht, dan zal <strong>in</strong> het<br />

geheel geen drog<strong>in</strong>g door wegslag mogelijk zijn.<br />

Daarop was <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt echter <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie<br />

afgestemd. Voor gesat<strong>in</strong>eerd vetdicht is een<br />

<strong>in</strong>kttype gebruikelijk, dat voornamelijk oxyda-<br />

tief drooSt. Theoretisch zou men ook kunnen<br />

zeggen, dat elke papiersoort zijn eigen <strong>in</strong>kt<br />

nodig heeft.<br />

Droogstof niet goed gemengd<br />

In sommige bedrijven ziet men nog wel, dat het<br />

mengen van <strong>in</strong>kt geschiedt <strong>in</strong> uit duplex oÍ<br />

an<strong>de</strong>r stevig papier of karton gevouwen bakies.<br />

Dit is natuurlijk al daarom uit <strong>de</strong>n boze, omdat<br />

dan veel van het b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>l <strong>in</strong> het karton ver-<br />

dwijnt. In <strong>de</strong>rgelijke bakies is men meestal niet<br />

bij machte <strong>de</strong> droogstof en an<strong>de</strong>re toevoeg<strong>in</strong>gen<br />

<strong>in</strong>tens te mengen. Men spatelt <strong>de</strong> <strong>in</strong>grediënten<br />

zo'n beetjedoor<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt,om daarna het ongelijk-<br />

matige mengsel <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbak te <strong>de</strong>poneren.<br />

Het gevolg is, dat <strong>in</strong> het drukwerk plekken ont-<br />

staan die niet drogen of te hard drogen. Het<br />

gevolg dáárvan is, dat <strong>in</strong> het drukwerk gebie<strong>de</strong>n<br />

ontstaan waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktfilm sterker nadonkert<br />

dan op an<strong>de</strong>re plaatsen, zodat niet alleen niet-<br />

drogen<strong>de</strong> ge<strong>de</strong>elten gevormd wor<strong>de</strong>n, maar<br />

ook grote kleurverschillen per vel <strong>in</strong> <strong>de</strong> hand<br />

kunnen wor<strong>de</strong>n gewerkt. Droogstof moet nu<br />

eenmaal langdurig en <strong>in</strong>tens met <strong>de</strong> druk<strong>in</strong>kt<br />

wor<strong>de</strong>n gemengd.<br />

Te veel ínkt<br />

Commentaar is hier vrijwel overbodig, want te<br />

vet drukken leidt altijd tot verlangzam<strong>in</strong>g van<br />

het droogproces, overzetten, smeren en smet-<br />

ten. In offset leidt dit euvel ook tot vetlopen en<br />

tonen van <strong>de</strong> plaat.<br />

Te dunne <strong>in</strong>kt<br />

Het gevolg van te dunne <strong>in</strong>kt, die tegelijkertijd<br />

ook meestal kort is, kan tweeledig zijn. De<br />

uitwerk<strong>in</strong>gen zijn <strong>in</strong> het bovenstaan<strong>de</strong> eigenlijk<br />

al besproken: <strong>in</strong> poreus papier, dat ook veel<br />

water kan opnemen, droogt <strong>de</strong> te dunne <strong>in</strong>kt<br />

ondanks <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> wegslag niet door het vele<br />

water dat me<strong>de</strong> is opSezogen. En op papieren<br />

met een meer gesloten oppervlak ontstaat het<br />

poe<strong>de</strong>reffect. Tevens blijven <strong>de</strong>rgelijke <strong>in</strong>kten<br />

staan <strong>in</strong> <strong>de</strong> bak, waardoor koeken op <strong>de</strong> rollen<br />

en op <strong>de</strong> rubber kan optre<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktgev<strong>in</strong>g<br />

ongelijkmatig wordt.<br />

fe strenge <strong>in</strong>kt<br />

Te strenge <strong>in</strong>kten zullen vooral op papieren<br />

met een gesloten glad oppervlak lang nakleven,<br />

waardoor blokken of cementeren kan ontstaan.<br />

29


Niet-drogen van druk<strong>in</strong>kten<br />

vooral <strong>in</strong>dien wat te veel oxydatieve droogstoí<br />

of glansvernis aan <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt is toegevoegd. Maar<br />

daar strenge <strong>in</strong>kten zelf veel zure bestand<strong>de</strong>len<br />

bevatten, wordt eveneens emulgeren <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

hand gewerkt, hetgeen ook weer tot vertrag<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> drog<strong>in</strong>g aanleid<strong>in</strong>g geeft.<br />

D rogi ng-v ertr o gen<strong>de</strong> pi gmenten<br />

Een <strong>in</strong>kt is opgebouwd uit b<strong>in</strong>dmid<strong>de</strong>len, waar-<br />

<strong>in</strong> droge kleurstoffen en pigmenten zijn ver-<br />

wreven. De eigenlijke drog<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> uit<br />

drogen<strong>de</strong> oliên Sestookte vernissen kan wor<strong>de</strong>n<br />

vertraagd door pigmenten als carbonblack,<br />

hansageel, ro<strong>de</strong> lakpigmenten, magnesia en<br />

barietwit. De drog<strong>in</strong>g wordt versneld door<br />

chromaatgeel, titaanwit en miloriblauw. Vooral<br />

zwarte <strong>in</strong>kten zijn daardoor veelal moeilijk<br />

drogen<strong>de</strong> <strong>in</strong>kten.<br />

TemPeratuur<br />

Inkten die te koud op <strong>de</strong> pers verwerkt wor<strong>de</strong>n,<br />

drogen langzamer doordat <strong>de</strong> drog<strong>in</strong>gsreacties<br />

veel trager verlopen, zodat bij een tempera-<br />

tuursverlag<strong>in</strong>g van 5o C <strong>de</strong> droogtijd met 50%<br />

verlengd kan wor<strong>de</strong>n.<br />

Als <strong>in</strong>kt uit een koud magazijn komt en zo op <strong>de</strong><br />

pers wordt ge<strong>de</strong>poneerd, kan ook plukken en<br />

een te schraal <strong>in</strong>ktgeven <strong>in</strong> <strong>de</strong> hand wor<strong>de</strong>n<br />

gewerkt, doordat <strong>de</strong> viscositeit van <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt bij<br />

lagere temperaturen hoger is. Het best kan men<br />

tij<strong>de</strong>ns het <strong>in</strong>richten van <strong>de</strong> pers <strong>de</strong> te ge-<br />

bruiken bussen <strong>in</strong> <strong>de</strong> drukkerij <strong>in</strong> <strong>de</strong> buurt van<br />

<strong>de</strong> verwarmi ng plaatsen.<br />

Tewe<strong>in</strong>ig droogstof<br />

Te we<strong>in</strong>ig droogstoftoevoeg<strong>in</strong>g kan vooral bij<br />

het bedrukken van papieren met een gesloten<br />

oppervlak tot moeilijkhe<strong>de</strong>n lei<strong>de</strong>n, omdat <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>kten voor <strong>de</strong>ze papieren snel door oxydatie<br />

moeten drogen, Men dient echter niet te ver-<br />

geten droogpasta, oízgn.on<strong>de</strong>rdrogers oÍ door-<br />

drogers, eveneens toe te voegen en niet alleen<br />

een kobaltdroogstof als oppervlaktedroger.<br />

Ook willen wij er nog op wijzen, dat <strong>de</strong> eerste<br />

kleur bij meerkleurendruk niet zon<strong>de</strong>r droog-<br />

stof moet wor<strong>de</strong>n gebruikt, omdat <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong><br />

kleuren dan afveegbaar zullen blijven. Aan een<br />

eerste kleur dient men ten m<strong>in</strong>ste plm. 0,5/o<br />

droogpasta toe te voegen.<br />

Teveel droogstof<br />

Toevoeg<strong>in</strong>g van te veel droogstof kan op twee<br />

manieren lei<strong>de</strong>n tot niet-drogen. Meestal treedt<br />

dit het sterkst op door toevoeg<strong>in</strong>g van te veel<br />

oxydatieve droogstof.<br />

Het kan ten eerste zijn, dat aan het oppervlak<br />

een dun gedroogd huidie wordt gevormd, dat<br />

voorkomt dat <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rliggen<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt zuurstof<br />

opneemt, terwijl het huidje bij stapelen kapot<br />

wordt gedrukt en <strong>de</strong> er on<strong>de</strong>r liggen<strong>de</strong> vloei-<br />

bare <strong>in</strong>kt zgn. uitzweet,<br />

Ten twee<strong>de</strong> kan het zijn, dat door te veel droog-<br />

stoftoevoeg<strong>in</strong>g tevens te veel an<strong>de</strong>re niet-<br />

drogen<strong>de</strong> stoffen <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt terecht komen. Dit<br />

30<br />

zijn <strong>de</strong> oplos- en verdunn<strong>in</strong>gsmid<strong>de</strong>len, die met<br />

<strong>de</strong> zuivere droogstof gemengd zijn. Deze wer-<br />

ken dan als weekmaker van <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktfilm.<br />

Te veel drukposto<br />

Toevoeg<strong>in</strong>gen van m<strong>in</strong>erale oliên en vetten, dus<br />

niet-drogen<strong>de</strong> oliën en vetten, zijn soms wel<br />

eens noodzakelijk, maar altijd gevaarlijk, omdat<br />

bestand<strong>de</strong>len aan <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt wor<strong>de</strong>n toegevoegd<br />

die niet tot drog<strong>in</strong>g overtaan. Wij doelen hier<br />

op vasel<strong>in</strong>e, smeerolie, petroleum, lanol<strong>in</strong>e en<br />

eventueel paraff<strong>in</strong>e en wassen. Tevens maken<br />

al <strong>de</strong>rgelijke toevoeg<strong>in</strong>gen <strong>de</strong> <strong>in</strong>kten kort, het-<br />

geen zowel <strong>in</strong> boekdruk als <strong>in</strong> offset tot'blijven<br />

staan <strong>in</strong> <strong>de</strong> bak' kan lei<strong>de</strong>n.<br />

Verkeer<strong>de</strong> droogstof<br />

In het algemeen dienen aan zwarte <strong>in</strong>kten en<br />

aan sommige <strong>in</strong>kten die lakpigmenten bevatten,<br />

kobaltdroogstoffen, d us oppervlakted roogstof-<br />

fen, te wor<strong>de</strong>n toegevoegd. Dit is meer een<br />

kwestie voor <strong>de</strong> druk<strong>in</strong>ktÍabrikant, maar <strong>in</strong><br />

ie<strong>de</strong>r geval kan het een aanleid<strong>in</strong>g zijn tot niet<br />

of slecht drogen van <strong>de</strong> druk<strong>in</strong>kt.<br />

Te zuur popier<br />

Papieren met een pH kle<strong>in</strong>er dan 4.5 zullen<br />

vooral <strong>in</strong> offset aanleid<strong>in</strong>g kunnen geven tot<br />

een vertraag<strong>de</strong> drog<strong>in</strong>g. Zoals bekend wor<strong>de</strong>n<br />

offsetpapieren <strong>in</strong> <strong>de</strong> stof gelijmd met hars, zoals<br />

dat heet. Dit betekent dat op <strong>de</strong> vezels uit een<br />

harszeep door mid<strong>de</strong>l van alu<strong>in</strong> <strong>de</strong> hars wordt<br />

neergeslagen.<br />

Bevat het papier nog een overmaat alu<strong>in</strong>, dan<br />

komt dit via <strong>de</strong> vochtige rubber en <strong>de</strong> vocht-<br />

rollen op <strong>de</strong> plaat terecht. Omdat alu<strong>in</strong> <strong>in</strong> een<br />

waterige oploss<strong>in</strong>g zwavelzuur vormt en zwa-<br />

velzuur <strong>de</strong> wateraantrekken<strong>de</strong> laag <strong>in</strong> <strong>de</strong> niet-<br />

drukge<strong>de</strong>elten plaatselijk kan vernietigen, zal<br />

tonen optre<strong>de</strong>n. Het zuur uit het papier, op-<br />

gelost <strong>in</strong> het vochtwater en <strong>in</strong> het papier op-<br />

gezogen, zal <strong>de</strong> droogstoffen kunnen ontle<strong>de</strong>n,<br />

terwijl tevens het steeds zuur<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />

vochtwater zal emulgeren <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt. Sommige<br />

papieren, bijvoorbeeld litho- en registerpapie-<br />

ren, kunnen vrij zuur zijn. ls <strong>de</strong> pH van <strong>de</strong>rge-<br />

lijke papieren kle<strong>in</strong>er dan 4.5, dan is vertraag<strong>de</strong><br />

drog<strong>in</strong>g en tonen te verwachten. Het beste is<br />

dan <strong>de</strong> pH van het vochtwater zo dicht mogelijk<br />

bij 7.0 te hou<strong>de</strong>n door een eventuele toe-<br />

voeg<strong>in</strong>gvan natriumbicarbonaat. Niettem<strong>in</strong> kan<br />

zuur papier <strong>in</strong> boekdruk <strong>de</strong> drog<strong>in</strong>g ook ver-<br />

tragen, maar niet <strong>in</strong> zo sterke mate als <strong>in</strong> offset,<br />

Wolkerig popiel<br />

ls <strong>de</strong> wolkerigheid van papier vrij ernstig, dan<br />

zal het tevens per vel grote verschillen <strong>in</strong><br />

porositeit vertonen. De wegslag of <strong>de</strong> opzuig<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt <strong>in</strong> <strong>de</strong> licht get<strong>in</strong>te poreuze wolkjes<br />

zal groter zijn. lndien op een <strong>de</strong>rgelijk papier<br />

daarenboven te veel vocht wordt gegeven, zal<br />

een zeer slechte en ongelijkmatige drog<strong>in</strong>g niet<br />

te vermij<strong>de</strong>n zijn. Tevens wordt een vlekkerige<br />

<strong>in</strong>ktfilm gevormd.<br />

Te poreus popier<br />

Ook te poreuze papieren zullen - alleen <strong>in</strong><br />

offset door gelijktijdige wateropnem<strong>in</strong>g - tot<br />

niet-drogen aanleid<strong>in</strong>g geven. In boekdruk kan<br />

hiervan alleen sprake zijn bij gebruik van ver-<br />

keer<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt of een verkeer<strong>de</strong> <strong>in</strong>ktafstell<strong>in</strong>g.<br />

Verschillen <strong>in</strong> <strong>de</strong> stopel, <strong>in</strong> <strong>de</strong> portij popier<br />

Een papieríout dievooral bij gestreken papieren<br />

kan voorkomen bij ongelijkmatig aanbrengen<br />

van <strong>de</strong> couche. Dit zal meestal geschie<strong>de</strong>n op <strong>de</strong><br />

zijkanten van <strong>de</strong> papierbaan, waardoor het niet-<br />

drogen, soms per vel maar ook met een zekere<br />

regelmaat om <strong>de</strong> zoveel vellen, zal optre<strong>de</strong>n.<br />

Vooral is dit het geval bij sterk gesat<strong>in</strong>eer<strong>de</strong><br />

papieren, omdat dikkere strijklagen sterker <strong>in</strong><br />

elkaar geperst wor<strong>de</strong>n en daardoor geslotener<br />

van structuur wor<strong>de</strong>n.<br />

Te vochtig papier<br />

Vooral voor meerkleurendruk is het papier met<br />

het oog op het registreren zowel <strong>in</strong> boekdruk<br />

als <strong>in</strong> offset het best te verwerken als het vocht-<br />

gehalte <strong>in</strong> evenwicht is met een RV van 600/o.<br />

Hierbij moet wor<strong>de</strong>n aangetekend, dat <strong>de</strong><br />

i<strong>de</strong>aaltoestand voor onze Ne<strong>de</strong>rlandse boek-<br />

drukkerijen zowel voor <strong>de</strong> drukkerij als voor<br />

het papier 60/obedraagt en <strong>in</strong> <strong>de</strong> offset voor <strong>de</strong><br />

drukkerij 55/" en het papier 5 à 8o/o hoger.<br />

Vochtige plekken <strong>in</strong> het papier<br />

Het papier is te vers, niet bestorven, waardoor<br />

het vocht nog niet goed genoeg ver<strong>de</strong>eld is en<br />

ook an<strong>de</strong>re spann<strong>in</strong>gen nog geen gelijkmatige<br />

waar<strong>de</strong> bezitten. Commentaar is. na wat <strong>in</strong> het<br />

voorgaan<strong>de</strong> werd vermeld, overbod ig.<br />

Temperotuur<br />

Vooral 's w<strong>in</strong>ters wil het nog wel eens voor-<br />

komen, dat papier <strong>in</strong> een koud magazijn wordt<br />

uitgepakt, <strong>in</strong> <strong>de</strong> veel warmere drukkerij wordt<br />

gebracht en direct op <strong>de</strong> pers gelegd. Ook al<br />

blijft het <strong>in</strong> stapels <strong>in</strong> <strong>de</strong> drukkerij staan, dan zal<br />

onherroepelijk randgolv<strong>in</strong>g optre<strong>de</strong>n. Op het<br />

kou<strong>de</strong> papier zal <strong>in</strong> <strong>de</strong> offsetdrukkerij zelÍs op <strong>de</strong><br />

pers veel vocht con<strong>de</strong>nseren, waardoor ketsen<br />

en niet-drogen van <strong>de</strong> druk<strong>in</strong>kt het zeer waar-<br />

schijnlijke gevolg is. Daarom wordt aangera<strong>de</strong>n<br />

het papier uit kou<strong>de</strong> magazijnen <strong>in</strong>gepakt <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

drukkerij op temperatuur te laten komen.<br />

Niet alleen het verwerken van te koud papier<br />

kan <strong>de</strong> drog<strong>in</strong>g aanmerkelijk vertraSen, maar<br />

uiteraard ook een drukkerij die te koud is.<br />

Te kou<strong>de</strong> <strong>in</strong>kt en te koud papier vertragen <strong>de</strong><br />

drog<strong>in</strong>gsreacties sterk, zoals eer<strong>de</strong>r werd aan-<br />

gegeven. De temperatuur van <strong>de</strong> boek- en<br />

offsetdrukkerij ligt het best op l8-23o C.<br />

RV-percentoge<br />

ln het voorgaan<strong>de</strong> werd reeds een en an<strong>de</strong>r<br />

gezegd over <strong>de</strong> i<strong>de</strong>aaltoestand en voor het<br />

overige kunnen we verwijzen naar <strong>de</strong> artikelen<br />

'Ne<strong>de</strong>rland is natter dan u <strong>de</strong>nkt' <strong>in</strong> IGT-nieuws<br />

9 l2 (19s9) 130 en | | l2 (19s9) 169.


Viiíen<strong>de</strong>rtig jaar Rotapr<strong>in</strong>t<br />

Blikman en Sartorius. importeur van <strong>de</strong> Rotapr<strong>in</strong>t,<br />

heeít ter gelegenheid van het Íeit dat<br />

<strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e vijfen<strong>de</strong>rtig jaar <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland<br />

wordt verkocht.een íraaie brochure laten verschijnen,<br />

uiteraard gedrukt op <strong>de</strong> Rotapr<strong>in</strong>t.<br />

Op zichzelf genomen zou dit niets bijzon<strong>de</strong>rs<br />

zijn,als nietuit<strong>de</strong>ze brochure weer zou blijken<br />

dat <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>-offsetpers, oorspronkelijk als een<br />

wat betere stencilmach<strong>in</strong>e aangemerkt, zich<br />

heeít ontwikkeld tot een drukpers waarop<br />

keurig werk kan wor<strong>de</strong>n gemaakt.<br />

We moeten ook vaststellen dat het arbeidsterre<strong>in</strong><br />

enigermate is verlegd. Oorspronkeliik<br />

werd <strong>de</strong> Rotapr<strong>in</strong>t alleen op grote kantoren<br />

gebruikt voor het maken van <strong>in</strong>tern werk,<br />

doch nu werken ook drukkeriien er mee.<br />

Boekdrukkers maakten een schuchter beg<strong>in</strong><br />

met ofÍset door het aanschafÍen van een <strong>de</strong>rgelijke<br />

mach<strong>in</strong>e, tene<strong>in</strong><strong>de</strong> een zekere concurrentie<br />

het hooÍd te bie<strong>de</strong>n en aan aanvragen van<br />

hun opdrachtgevers te kunnen voldoen, Me<strong>de</strong><br />

daardoor kon<strong>de</strong>n ze het terre<strong>in</strong> van <strong>de</strong> offset<br />

voorzichtig verkennen.<br />

Het is dui<strong>de</strong>lijk dat <strong>de</strong>ze ontwikkel<strong>in</strong>g me<strong>de</strong><br />

heeft bijgedragen tot <strong>de</strong> groei van <strong>de</strong> Rotapr<strong>in</strong>t.<br />

Een vakman doet er natuurlijk veel<br />

meer mee dan vroeger een hier en daar er aan<br />

gezette jongste bedien<strong>de</strong> of een an<strong>de</strong>re loslopen<strong>de</strong><br />

kracht.<br />

Doorgebruik temakenvan betere <strong>in</strong>ktsoorten<br />

en door verbeter<strong>in</strong>gen aan het vochtwerk is<br />

het nu ook mogeliik om op glad<strong>de</strong> papiersoorten<br />

uitstekend te drukken. Ingewikkel<strong>de</strong><br />

staten wor<strong>de</strong>n door tekenen van <strong>de</strong> l<strong>in</strong>iatuur<br />

- waarbij staan<strong>de</strong> en liggen<strong>de</strong> lijnen over elkaar<br />

heen kunnen wor<strong>de</strong>n getekend - en door<br />

<strong>in</strong>plakken van aÍdrukjes van gezette koppen<br />

goedkoper en on<strong>de</strong>r bepaal<strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n<br />

doelmatiger <strong>in</strong> kle<strong>in</strong>-offsetdruk dan <strong>in</strong> boekdruk<br />

gemaakt, Het werk vertoont geen 'moet'<br />

en het bewaren van <strong>de</strong> drukvorm kost niecs.<br />

Ook <strong>de</strong> boekdrukker kan overigens <strong>de</strong> meest<br />

<strong>in</strong>gewikkel<strong>de</strong> lijnenvormen maken, maar hii<br />

moet dan laten clicheren, Met <strong>de</strong> tegenwoordige<br />

manier van etsen is een prima beeld<br />

mogelijk. Het is een kwestie van calculeren,<br />

welke metho<strong>de</strong> als meest geschikt uit <strong>de</strong> bus<br />

komt: kle<strong>in</strong>-offsetdruk of boekdruk. R.424<br />

De ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> verpakk<strong>in</strong>g<br />

Tot welke verrassen<strong>de</strong> resultaten <strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>g<br />

van een verpakk<strong>in</strong>g kan lei<strong>de</strong>n, komt<br />

alleraardigst tot uit<strong>in</strong>g In een reclame welke<br />

aÍkomstig is van Bramson's Papier<strong>in</strong>dustrie.<br />

Waar tot voor enkele jaren zes blote neger<strong>in</strong>neties<br />

nodig waren om zes eenhe<strong>de</strong>n van het<br />

beíaam<strong>de</strong>, zeer smakelijke vocht Coca-Cola te<br />

transporteren, biedt het toegepaste'draagkarton'nu<br />

gelegenheid dat door één bloot<br />

neger<strong>in</strong>netje te laten doen.<br />

Het is dui<strong>de</strong>lijk dat wij niet willen suggereren,<br />

onze dames voortaan zo schaars gekleed met<br />

Coca Cola over <strong>de</strong> straat te zen<strong>de</strong>n. BliiÍt dus<br />

over <strong>de</strong> conclusie, dat dit toch wel een heel<br />

aardige reclame is voor draagkartons, 8.44<br />

32<br />

Dow-Chemical bouwt <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland<br />

B<strong>in</strong>nenkort zal <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Dow-Maatschappii,<br />

een dochtermaatschappij van The<br />

Dow Chemical Company te Midland <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

Amerikaanse staat Michigan, een beg<strong>in</strong> maken<br />

met <strong>de</strong> bouw van een Íabriek voor styreenbutadieen-latex.<br />

De <strong>in</strong>stallatie zal zeven en<br />

een halÍ miljoen aan <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>gen vergen.<br />

Het nieuwe fabriekscomplex zal verrijzen aan<br />

<strong>de</strong> Der<strong>de</strong> Petroleumhaven <strong>in</strong> het Botlekgebied<br />

bij Rott€rdam, waar reeds opslag<strong>in</strong>stallaties<br />

voor chemicaliën <strong>in</strong> gebruik zijn.<br />

Men verwacht <strong>in</strong> het voorjaar van l96l met <strong>de</strong><br />

oroduktie te kunnen starten,<br />

Styreen-butadieen-latex wordt geleverd aan<br />

fabrikanten van <strong>in</strong>dustrieverv€n, textiel, papier<br />

en verpakk<strong>in</strong>gsmaterialen.<br />

Dow Chemical Company is één van <strong>de</strong> grootste<br />

producenten ter wereld van chemicaliën,<br />

plastics en magnesium. De omzet van het concern<br />

bedroeg <strong>in</strong> 1959 meer dan 700 miljoen<br />

dollar, In vijftien lan<strong>de</strong>n buiten <strong>de</strong> Verenig<strong>de</strong><br />

Staten zi<strong>in</strong> dochteron<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong>ze<br />

maatschappi j gevestigd. 8.9<br />

Inzetstukies Yan bijzon<strong>de</strong>re aard<br />

Yoor dê regelzêtmach<strong>in</strong>ê<br />

Deze <strong>in</strong>zetstukjes zult u niet gemakkelijk<br />

tegenkomen. Het corpsplaatje heeít een richel<br />

en het lengteplaatje een groef. Regels, daarmee<br />

geproduceerd, hebben l<strong>in</strong>ks een richel<br />

en rechts een groeí, Als men zetsel op dubbele<br />

breedte moet zetten voor groot corps (voor<br />

koppen en <strong>de</strong>rgelijke is dat vaak het geval)<br />

kan men <strong>de</strong> twee helften <strong>in</strong> elkaar schuiven,<br />

zodat een vrij stevig geheel ontstaat. Overigens<br />

ronen we dit meer als curiositeit, Het komt<br />

ons voor dat het praktisch nut niet zo groot<br />

is dat <strong>de</strong> kosten er uit komen. Sch.V.4 | 1.3<br />

luiste vermeld<strong>in</strong>g yan teleÍoon<strong>nummer</strong>s<br />

De PTT vraagt dr<strong>in</strong>gend om me<strong>de</strong>werk<strong>in</strong>g om<br />

<strong>de</strong> nodige (<strong>in</strong>ternationale) eenheid te krijgen<br />

<strong>in</strong> het vermel<strong>de</strong>n van teleÍoon<strong>nummer</strong>s. Ten<br />

eerste is die me<strong>de</strong>werk<strong>in</strong>g te Seven door<br />

nimmer gebruik te maken van <strong>de</strong> letter K oÍ<br />

het woord Kengetal of Ken<strong>nummer</strong>. De PTT<br />

kent alléén net<strong>nummer</strong> en dit wordt aangeduid<br />

met 0, waarop het <strong>nummer</strong> van het net volgt.<br />

Gebruik van K kan aanleid<strong>in</strong>g geven dat een<br />

abonnee uit Belgiê - en b<strong>in</strong>nenkort ook uit<br />

an<strong>de</strong>re lan<strong>de</strong>n - een verkeerd <strong>nummer</strong> draait.<br />

België kan reeds nu rechtstreeks automatisch<br />

met ons land teleÍoneren.<br />

De juiste manier is: vermel<strong>de</strong>n van het tussen<br />

haakjes geplaatste net<strong>nummer</strong> onmid<strong>de</strong>llijk<br />

vóór het abonnee<strong>nummer</strong>, dus bijvoorbeeld<br />

(o70) 6t 44 | t.<br />

Abonnee<strong>nummer</strong>s bestaan<strong>de</strong> uit vier oí meer<br />

ciiíers wor<strong>de</strong>n hierbij van rechts naar l<strong>in</strong>ks<br />

ver<strong>de</strong>eld <strong>in</strong> groepjes yan twee cijfers (bijvoorbeefd<br />

6l 44 | | -32211 -61 l4r.<br />

ls <strong>de</strong> naam van <strong>de</strong> woonplaats van <strong>de</strong> abonnee<br />

niet gelijk aan <strong>de</strong> naam van het teleÍoonnet<br />

waarop hil is aangesloten, dan verdient het<br />

aanbevel<strong>in</strong>g - ten behoeve van <strong>de</strong>genen die<br />

<strong>de</strong>ze abonnees niet langs automatische weg<br />

kunnen bereiken - <strong>de</strong> naam van het telefoonnet<br />

te yermel<strong>de</strong>n vóór <strong>de</strong> aangegeven <strong>nummer</strong>aanduid<strong>in</strong>g.<br />

Dit betekent bijvoorbeeld<br />

voor een firma te Bloemendaal <strong>de</strong>ze aanduid<strong>in</strong>g:<br />

telefoonnet Haarlem (02500) 58221.<br />

Wij grafici - hierbij valt nog <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r<br />

te <strong>de</strong>nken aan <strong>de</strong> correctoren - kunnen onze<br />

klanten en <strong>de</strong> PTT zeker een belangrijke<br />

me<strong>de</strong>werk<strong>in</strong>g hierbij geven. R.2<br />

'Papier op papier'<br />

Proost en Brandt n.v, heeÍt <strong>de</strong> grafischewereld<br />

weer aan zich verplicht door hec uitgeven en<br />

op grote schaal gratis versprei<strong>de</strong>n van het<br />

boekwerkje'Papier op papier'. Er wordt een<br />

verklar<strong>in</strong>g <strong>in</strong> gegeven van allerlei gewone en<br />

ongewone papieruitdrukk<strong>in</strong>gen. le<strong>de</strong>r die met<br />

papier te maken heeít, oí er wat van wil weten,<br />

kan er een heleboel <strong>in</strong>teressants <strong>in</strong> v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />

Bovendien is het werkle rijk geïllustreerd, niet<br />

alleen met aíbeeld<strong>in</strong>gen direct betrekk<strong>in</strong>g hebben<strong>de</strong><br />

op <strong>de</strong> besproken uitdrukk<strong>in</strong>gen, doch<br />

ook met goe<strong>de</strong> foto's waarvan <strong>de</strong> betekenis op<br />

<strong>de</strong> een oí an<strong>de</strong>re wijze met papier <strong>in</strong> verband<br />

staat. Voor alle vakbelangstellen<strong>de</strong>n, <strong>in</strong> het<br />

bijzon<strong>de</strong>r voor <strong>de</strong>genen die stu<strong>de</strong>ren voor het<br />

calculatie- oÍ patroonsdiploma, is'Papier op<br />

papier'een heel nuttig handboek. R.46<br />

Grosland-stans<strong>de</strong>gel met <strong>in</strong>legvertrag<strong>in</strong>g<br />

Een nieuw element, oD te merken aan <strong>de</strong><br />

beken<strong>de</strong> Grosland-stans<strong>de</strong>gel, is een <strong>in</strong>legvertrag<strong>in</strong>g,<br />

De stans<strong>de</strong>gel kan hierdoor op topsnelheid<br />

lopen,waarbii<strong>de</strong> bedoel<strong>de</strong>vertrag<strong>in</strong>g<br />

een bepaal<strong>de</strong> tijdsruimte op het <strong>in</strong>legmoment<br />

laat, trappenloos regelbaar van een í/2 tot | |<br />

secon<strong>de</strong>n. Geduren<strong>de</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>gestel<strong>de</strong> tiid blijít<br />

<strong>de</strong> <strong>de</strong>gel <strong>in</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> stand open staan en komt<br />

dan automatisch weer <strong>in</strong> werk<strong>in</strong>g wanneer <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>gestel<strong>de</strong> tijd voorbii is. Deze <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g is<br />

van bijzon<strong>de</strong>rveel nut als bedienend personeel<br />

moet wor<strong>de</strong>n geoeíend, voor zuiver regiscerwerk<br />

oí voor grote vellen, welke laatste op<br />

het ou<strong>de</strong> type stans<strong>de</strong>gel met behulp van een<br />

'<strong>in</strong>legstop'<br />

moesten wor<strong>de</strong>n verwerkt. In<br />

<strong>de</strong>ze gevallen kan met <strong>de</strong> <strong>in</strong>legvertrag<strong>in</strong>g <strong>de</strong><br />

produktie van <strong>de</strong> stans<strong>de</strong>gel soms meer dan<br />

verdubbeld wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> vergelijk<strong>in</strong>g met <strong>de</strong><br />

gewone werkwijze.<br />

Deze vertrag<strong>in</strong>g op het <strong>in</strong>legmomenc is voor<br />

alfeGrosland-stans<strong>de</strong>gelsleverbaar. K.421<br />

Boekruggenaan I ij mmach<strong>in</strong>e<br />

'loba'<br />

Voor kle<strong>in</strong>e en mid<strong>de</strong>lgrote b<strong>in</strong><strong>de</strong>rijen is een<br />

kle<strong>in</strong>e aanlijmmach<strong>in</strong>e voor boekruggen <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

han<strong>de</strong>l met opmerkelijke eigenschappen. Het<br />

reservoir is <strong>in</strong>gericht voor warme en kou<strong>de</strong><br />

lijm. De warme lijm wordt'au ba<strong>in</strong> marie'<br />

verwarmd door een regelbare elektrische<br />

verwarm<strong>in</strong>g. De lijmwals heeÍt een grote<br />

omvang, hetgeen van belang is voor een goed<br />

<strong>in</strong>dr<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> lijm tussen <strong>de</strong> boekvellen.<br />

De lijmwals bezit een verstelbare afstrijkliist.<br />

Achter <strong>de</strong> wals is een <strong>in</strong> hoogte verstelbare<br />

borstel gemonteerd, waarmee <strong>de</strong> overtollige<br />

lijm kan wor<strong>de</strong>n afgestreken. De borstel zorgt<br />

er echter ook voor, dat <strong>de</strong> lijm tussen <strong>de</strong> boekvellen<br />

wordt gebracht.<br />

Op <strong>de</strong> taÍel zijn kantl<strong>in</strong>ialen aangebracht,<br />

waartussen het pakje boeken doorgeschoven<br />

kan wor<strong>de</strong>n. Deze verh<strong>in</strong><strong>de</strong>ren een uitzetcen<br />

van <strong>de</strong> boekrug tij<strong>de</strong>ns het lijmen. Vooral bij<br />

het <strong>in</strong>hangen van brochures zou dit uitzetten<br />

van <strong>de</strong> rug niet toelaatbaar zijn.<br />

Het pakje boeken mag maximaal 12,5 cm dik<br />

zijn. lnclusieí <strong>de</strong> motor is <strong>de</strong> plaatsruimte<br />

slechts 45 x 36 cm, <strong>de</strong> hoogte is 26 cm. De<br />

motor is slechts | /16 ok.<br />

Voor vele b<strong>in</strong><strong>de</strong>rs kan <strong>de</strong>ze comoacte mach<strong>in</strong>e<br />

een uitkomst betekenen. W<strong>in</strong>kler Fallert &<br />

Co. verschaft <strong>de</strong> nodige <strong>in</strong>formaties. 81.43


Wie ten dans wil gaan,<br />

moet zien wie<br />

hij bii <strong>de</strong> hand heeft. . .<br />

. . . en wie succes <strong>in</strong> zaken wil,<br />

Wat ou<strong>de</strong> spreekwoor<strong>de</strong>n<br />

ons te zeggen hebben - nr. 2<br />

koopt geen druk<strong>in</strong>kt met zijn ogen dicht!<br />

Natuurlijk zorgt u er altijd voor<br />

het mooiste meisle <strong>in</strong> <strong>de</strong> balzaal mee te tronen<br />

en natuurlijk laat u ons <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt<br />

voor u verzorgen, die aan alle eisen van<br />

uw speciale drukwerk voldoet!<br />

N.V. RUD()LPH MEIJER'S DRUKIl{KT.FABRIEK<br />

Brouwersgracht 152-154 - Amsterdam-c. - teleÍoon 221484*<br />

w w w<br />

w w<br />

w w<br />

w<br />

leggers<br />

Yoor uw Hei<strong>de</strong>lberger-<strong>de</strong>gels<br />

Proost en Brandt nv Rusland 2ó Amsterdam<br />

w w


Dubbelziidig aanliimen<br />

In 'Ellagram'van LA lezen we dat Prakma een<br />

nieuwe mach<strong>in</strong>e bouwt voor het dubbelzijdig<br />

aanliimen. Voornamelilk <strong>in</strong> <strong>de</strong> kartonnage<strong>in</strong>dustrie<br />

was vraag naar zo'n mach<strong>in</strong>e. Ook<br />

menige b<strong>in</strong><strong>de</strong>r zal er evenwel belangstell<strong>in</strong>g<br />

voor hebben, vooral omdat het bovenlijmwerk<br />

van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e kan wor<strong>de</strong>n aígenomen en<br />

hii dus als gewone aanlijmmach<strong>in</strong>e kan dienen.<br />

De mach<strong>in</strong>e wordt geleverd <strong>in</strong> werkbreedten<br />

van 30.40.50 en ó5 cm. De walsen hebben een<br />

doorsne<strong>de</strong> van 7,5 cm. Alle met lijm <strong>in</strong> aanrak<strong>in</strong>g<br />

komen<strong>de</strong> <strong>de</strong>len zijn vervaardigd van<br />

roestvrij materiaal. De lijmbak is wegzwenkbaar,<br />

wat schoonhou<strong>de</strong>n gemakkeliiker maakt.<br />

Met <strong>de</strong>ze nieuwe Prakma-mach<strong>in</strong>e is ook een<br />

streepgommer<strong>in</strong>g mogelijk. 81.43<br />

'Naar beter handschrift'<br />

In <strong>de</strong> p*verschenen Prisma-uitgave on<strong>de</strong>r<br />

bovenvermel<strong>de</strong> titel, een boekie dat werd uit-<br />

Segeven on<strong>de</strong>r auspiciên van <strong>de</strong>'Sticht<strong>in</strong>g tot<br />

verbeter<strong>in</strong>g van het handschriít', wordtop een<br />

allerplezierigste manier uiteengezet hoe <strong>de</strong><br />

ontwikkel<strong>in</strong>g van ons handschriít is geweest.<br />

Uit <strong>de</strong> tekst bliikt, dat omstreeks 1600 het<br />

gevoel voor een eenvoudige, harmonische<br />

schriftyorm is verdwenen. De letter werd versierd<br />

en van krullen voorzien. Toch zien we<br />

voorbeel<strong>de</strong>n van l6e eeuws schriít, die niet<br />

alleen fraai, maar ook uitstekend leesbaar zijn.<br />

De ou<strong>de</strong>ren on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> lezers weten nog wel<br />

hoe ze zelf schrijven hebben geleerd. Het ws<br />

niet een logisch en dui<strong>de</strong>lijk <strong>de</strong> lettervorm<br />

Íraai schrijven, doch met lange ophalen, dun<br />

en dik. Later kwamen nog <strong>de</strong> hooídletters met<br />

krulletjes. En ook alle letters gesloten. Deze<br />

schriftsoort was een v<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g van omstreeks<br />

1840 en werd yan die tiid aí als een soort van<br />

nationaal schriít geleerd. Thans wordt op<br />

vrijwel alle scholen een an<strong>de</strong>re schriftsoort<br />

on<strong>de</strong>rwezen: blokschriÍt, koordschriít, normschrift.<br />

In elk geval is bii <strong>de</strong>ze soorten he!<br />

gedwongene er uit en <strong>de</strong> aangedui<strong>de</strong> handschriften<br />

zijn tenm<strong>in</strong>ste voor ie<strong>de</strong>reen goed<br />

leesbaar.<br />

Denk niet dat een slecht oí slordig handschrift<br />

iets'geleerds' geeÍt. Vele geleer<strong>de</strong>n en'grote'<br />

mannen schrijven Íraai en zeer goed leesbaar!<br />

Er is zeker aanleid<strong>in</strong>g ons er op te bez<strong>in</strong>nen,<br />

dui<strong>de</strong>lijk en stijlvol te schrijven. Ons schriÍt<br />

8eeít uitdrukk<strong>in</strong>g aan onze persoonlijkheid.<br />

En wij als grafici, vooral <strong>de</strong> zetters, mach<strong>in</strong>ezetters<br />

en correctoren.wêtên bovendien maar<br />

al te goed welk een narigheid een slecht<br />

handschriít kan geven. Tildverlies doordat<br />

34<br />

men het niet vlug kan lezen, daarna nog eens<br />

correctie doordat <strong>de</strong> zetter het toch niet<br />

goed ontcijíerd had enz.<br />

Laten wij echter ook zelí trachten zo goed<br />

motêlijk te schrijven. Waarom zou<strong>de</strong>n we, als<br />

ons handschriít niet al te best is, er niet eens<br />

wat tiid aan beste<strong>de</strong>n om het op een mo<strong>de</strong>rne<br />

manier te yerbeterên ên bêtêr leesbaar te<br />

maken I Het Prisma-boekle geeÍt tal van ou<strong>de</strong><br />

en mo<strong>de</strong>rne voorbeel<strong>de</strong>n van het schriiven.<br />

Het geeÍt ook <strong>de</strong> manier waarop een beter<br />

handschrift is aan te leren, R.9<br />

Rustig werken - Soed zitten<br />

Een aantal grafische on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen heeft zich<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste jaren voorzien van <strong>de</strong> zgn. TTSapparatuur.<br />

De nadruk van <strong>de</strong> arbeid valt<br />

daarbij m<strong>in</strong><strong>de</strong>r op <strong>de</strong> man achter <strong>de</strong> zetmach<strong>in</strong>e<br />

dan op het typen - beter gezegd: het<br />

ponsen - van <strong>de</strong> band. Deze arbeid wordt ook<br />

veel door meisies verricht. Het is zeker geen<br />

zwaar werk, doch om een hoge produktie te<br />

bereiken wel <strong>in</strong>spannend. Daarom moet er<br />

zorg yoor wor<strong>de</strong>n gedragen dat <strong>de</strong> vermoeidheidsfactor,<br />

o.a. voorzover die tevens wordt<br />

veroorzaakt door het zitten, zo veel mogelijk<br />

wordt uitgeschakeld. De gebruikte stoel moet<br />

goed zijn, gemakkelijk zitten en steun <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

len<strong>de</strong>n geven.<br />

Goe<strong>de</strong> stoelen voor dit doel wor<strong>de</strong>n geÍabriceerd<br />

door'De Cirkel'. die door bekwame<br />

ontwerpers mo<strong>de</strong>llen liet maken waarbij ook<br />

reken<strong>in</strong>g werd gehou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> eisen die aan<br />

een <strong>in</strong> het bedrijÍ te gebruiken stoel wor<strong>de</strong>n<br />

gesteld.<br />

Bii geautomatiseer<strong>de</strong> bedriiven is het eigenliik<br />

begonnen. Daar heeÍt men voor <strong>de</strong> man die<br />

steeds <strong>de</strong> meters <strong>in</strong> het oog moet hou<strong>de</strong>n een<br />

zeer gemakkelijke stoel laten maken, opdat hii<br />

al ziln aandacht aan het turen op <strong>de</strong> meters<br />

kan beste<strong>de</strong>n, zon<strong>de</strong>r van het zitten moe te<br />

wor<strong>de</strong>n. Eigenlijk geldt dit uitgangspunt voor<br />

elke arbeid en dit nieuwe <strong>in</strong>zicht dr<strong>in</strong>gt meer<br />

en meer ooor.<br />

Ook voor <strong>de</strong> adm<strong>in</strong>istratieve zii<strong>de</strong> is er <strong>in</strong> dir<br />

verband wat nieuws. Daar ook <strong>de</strong> adm<strong>in</strong>istratie<br />

steeds meer gebruik van mach<strong>in</strong>ês gaat<br />

maken, heeít men L-vormige bureaus geconstrueerd,<br />

met het voordêel dat men ook<br />

- door een kwartslag op <strong>de</strong> stoel te draaien -<br />

aan <strong>de</strong> korte poot van <strong>de</strong> L kan werken. Door<br />

het gebruik van <strong>de</strong>ze bureaus ontstaat meer<br />

ruimte, daar men nu alles bij elkaar heeft, plus<br />

een zekere tiidsbespar<strong>in</strong>g, R.9<br />

Alro<strong>de</strong>ren<br />

<strong>Drukwerk</strong> dat ergens moet wor<strong>de</strong>n gebruikt<br />

op een wijze waartoe het erg stevig moet zijn<br />

en ook niet vuil mag wor<strong>de</strong>n, levert voor <strong>de</strong><br />

drukker wel eens wat moeiliikhe<strong>de</strong>n op.<br />

Er is een mogelijkheid om zulk drukwerk te<br />

plastificeren, Dat heeít een beschermen<strong>de</strong><br />

werk<strong>in</strong>g en geeít een attractieve glans, doch<br />

hierdoor wordt het drukwerk niet oÍ maar<br />

we<strong>in</strong>ig steviger dan het van nature is.<br />

Moet drukwerk bilvoorbeeld wor<strong>de</strong>n benut<br />

voor plaatjes op schakelbor<strong>de</strong>n oÍ als werkschema,<br />

waarbii het dus beslist stevig en nietkreukbaar<br />

moet zijn, dan is het een oploss<strong>in</strong>g<br />

dit drukwerk te laten 'alro<strong>de</strong>ren'. Tussen twee<br />

Alroid-folies, <strong>in</strong> een dikte naar keuze van<br />

0,35 mm tot 2 mm, wordt het bedrukte papier<br />

(niet dikker dan plm. 120 grams) <strong>in</strong>gesloten.<br />

Hierdoor is het drukwerk geheel beschermd<br />

tegen water, olie, vuil en <strong>de</strong>rgelijke.<br />

Alroid kan met verschillen<strong>de</strong> oppervlakten en<br />

<strong>in</strong> diverse kleuren wor<strong>de</strong>n geleverd, o.a. ook<br />

gematteerd, Het is dan beschrijíbaar en aÍwilbaar.<br />

Alroid-plaatjes kunnen ook lichtdoorlatend<br />

wor<strong>de</strong>n geleverd. De tekst wordt dan<br />

pas zichtbaar als een achter het plaatje aangebracht<br />

lample gaat bran<strong>de</strong>n.<br />

Mogelilk komt het nog eens te pas, een drukwerkverbruiker<br />

suggesties <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze te doen als<br />

het gaat om een oí an<strong>de</strong>r speciaal doel, Leverancier<br />

is <strong>de</strong> n.v, Alro te Den Haa8. R.9<br />

Erand meld<strong>in</strong>stallatie<br />

Gelukkig leest men niet veel van bran<strong>de</strong>n <strong>in</strong><br />

drukkeriien. Het liikt ons niettem<strong>in</strong> nuttig, tê<br />

wiizen op een beveilig<strong>in</strong>gssysteemdatreageert<br />

op verbrand<strong>in</strong>gsgassen. Ontstaat er <strong>in</strong> een bedrijísruimte<br />

een smeulen van papier of an<strong>de</strong>r<br />

materiaal,dan'ruikt' <strong>de</strong> bedoel<strong>de</strong>beveilig<strong>in</strong>gsapparatuur<br />

<strong>de</strong> verbrand<strong>in</strong>gsgassen en komt <strong>in</strong><br />

werk<strong>in</strong>g.<br />

Met behulp van door radiumpreparaten uitgezondên<br />

stralên controleert <strong>de</strong> brandmel<strong>de</strong>r,<br />

genaamd Cerberus, yoortdurend <strong>de</strong> samenstell<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> lucht. Verbrand<strong>in</strong>gsgassen die<br />

door een brandhaard wor<strong>de</strong>n ontwikkeld en<br />

bij <strong>de</strong> Cerberus-mel<strong>de</strong>r komen, veran<strong>de</strong>ren <strong>de</strong><br />

spann<strong>in</strong>gsver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g tussen <strong>de</strong> door een rooster<br />

omgeyen - en dus open - ionisatiekamer en<br />

een afgesloten vergeliik<strong>in</strong>Sskamer. Hierdoor<br />

komt een <strong>in</strong> <strong>de</strong> mel<strong>de</strong>r aanwezige gasgevul<strong>de</strong><br />

buis tot ontstek<strong>in</strong>g. Een relais maakt daardoor<br />

contact en schakelt, via <strong>de</strong> elektrische leid<strong>in</strong>gen<br />

waarmee het op <strong>de</strong> centrale is aangesloten,<br />

<strong>de</strong> alarmgevers <strong>in</strong>.<br />

De Cerberus-brandmel<strong>de</strong>rs wor<strong>de</strong>n aan het<br />

plafond bevestigd. Het voor<strong>de</strong>el van een <strong>de</strong>rgelilke<br />

brandmeld<strong>in</strong>stallatie is, dat het bedrijf<br />

door tijdiger ont<strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g voor Srote scha<strong>de</strong><br />

door brand of water tespaard kan blilven. Het<br />

is een Zwitserse v<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g, die bij ons <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

han<strong>de</strong>l wordt gebracht door <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

Siemens Maatschappii, R.9<br />

Kle<strong>in</strong>e etikettêermach<strong>in</strong>ê<br />

Het is niet algemeen bekend dat Jos. Hunkeler<br />

een vijítal kle<strong>in</strong>e etiketteermach<strong>in</strong>es bouwt,<br />

die gebruikt kunnen wor<strong>de</strong>n voor het aanlijmen<br />

van kle<strong>in</strong>e oppervlakken. Op zeer eenvoudige<br />

wijze is <strong>de</strong> <strong>in</strong>leg vol-automatisch gemaakt.<br />

Door <strong>de</strong> rotatie <strong>de</strong>r walsen wordt<br />

steeds een etiket aítenomen en over <strong>de</strong> aanliimwals<br />

gevoerd. Het m<strong>in</strong>imum-formaat van<br />

<strong>de</strong> etiketten is l3 x 50 mm en het maximumíormaat<br />

105 x 200 mm. De etiketten kunnen<br />

rèchthoêkig, rond oÍ ovaal zijn.<br />

Deze mach<strong>in</strong>es werken met een wals en een<br />

aÍsriiklijst. Ze wor<strong>de</strong>n geleverd yoor han<strong>de</strong>n<br />

motorkracht. Het zwaarste mach<strong>in</strong>etie<br />

weegt slechts 20 kg en <strong>de</strong> naam'kabouter' is<br />

durvoor dus zeer toepuselijk. 81.43<br />

Li<strong>in</strong>en op <strong>de</strong> regelzetmach<strong>in</strong>e<br />

Vele collega's weten niet precies hoe het li<strong>in</strong>en<br />

gieten op <strong>de</strong> regelzetmach<strong>in</strong>e gebeurt. Voor<br />

hen tonen we hier het zogenaam<strong>de</strong> lijnenblok,<br />

<strong>in</strong> dit geval van <strong>de</strong> Intertype. De'vlag'on<strong>de</strong>raan<br />

dient om te voorkomen dat <strong>de</strong> pomp aÍgesteld<br />

wordt. Voor <strong>de</strong> L<strong>in</strong>otype is <strong>de</strong>ze'vlag'<br />

vervallen, maar ver<strong>de</strong>r is <strong>de</strong> constructie gelijk.<br />

De koperen strip, die het beeld draagt, wordt<br />

er licht klemmend <strong>in</strong>geschoven. Voor elke te<br />

giecen soort lijn of ornament is een aparte<br />

strip vereist.<br />

Men giet op <strong>de</strong> volle lengte van 28 augusti<strong>in</strong> en<br />

moet <strong>de</strong> verlang<strong>de</strong> maat daaruit zagen. Het<br />

verdient <strong>de</strong> voorkeur niet met <strong>de</strong> Mohrzaag<br />

te werken, maar met een regelzaag <strong>de</strong> vereiste<br />

maten uit <strong>de</strong> regels te halen. Dan is <strong>de</strong> volle<br />

breedte te benutten. Met <strong>de</strong> Mohrzaag verliest<br />

men bij elke regel het aígezaag<strong>de</strong> <strong>de</strong>el, zodat<br />

een veel groter aantal gegoten moet wor<strong>de</strong>n<br />

om eên partii li<strong>in</strong>en te vervaardigen.<br />

Sch.V.4 | | .3


-<br />

met <strong>in</strong>gebouwd hoge licht-masker<br />

voor halftoon-diapositieven met<br />

n.v. Mach<strong>in</strong>ehan<strong>de</strong>l Mahez<br />

<strong>in</strong>gebouwd schaduwmasker<br />

Eveneens verkrijgbaar bij :<br />

Buyska<strong>de</strong> 4l - Amsterdam-W.<br />

HOUTVRU<br />

NATUURKARTON<br />

t80-215-250-300<br />

groms<br />

ó5 x 100 cm<br />

50x ó5cm<br />

Monsters goarne<br />

op oanvroog<br />

Haarlem<br />

Amsterdam<br />

PAPIERGROOTHANDEL<br />

PAPIER - CARTON . ENVELOPPEN .VERPAKKINGSPAPIEREN<br />

TRIAilPF<br />

Geliiksroot Moch<strong>in</strong>es


Vernis- of lakkeermach<strong>in</strong>e<br />

De grafische mach<strong>in</strong>eÍabriek Renger te Parijs<br />

bouwt reeds s<strong>in</strong>ds | 895 soeciale mach<strong>in</strong>es voor<br />

drukkerilen en voor kartonnageÍabrieken. Het<br />

bouwprogramma omvat êen lange liist van<br />

alle mogelijke soorten mach<strong>in</strong>es, die <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze<br />

branches voor het be- en verwerken van<br />

papier-en kartonprodukten onontbeerlijk zijn.<br />

Eens een blik werpend <strong>in</strong> dit arsenaal van<br />

speciaalmach<strong>in</strong>es, is ons daaruit opgevallen het<br />

Facsimile-zen<strong>de</strong>r en -ontvanger<br />

We kennen tegenwoordig verschillen<strong>de</strong> metho<strong>de</strong>n<br />

om van bestaan<strong>de</strong> orig<strong>in</strong>elen kopieën<br />

te vervaardigen, zowel langs íoto-mechanische<br />

als langs chemische weg. Siemens brengt ook<br />

een apparaat <strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l, door mid<strong>de</strong>l waarvan<br />

het overbrengen en kopiëren langs teleíonische<br />

weg tot stand komt. De Siemens-<br />

Hell-Fax KF 108 brengt met <strong>de</strong> hand oÍ met<br />

<strong>de</strong> schrijÍmach<strong>in</strong>e geschreven brieven, teken<strong>in</strong>gen,<br />

Íormulieren enz. volkomen natuurgetrouw<br />

en op hun ware grootte over via <strong>de</strong><br />

normale telefoonlijn, Met behulp van het apparaat<br />

kan men over te brengen beel<strong>de</strong>n zowel<br />

zen<strong>de</strong>n als ontvangen.<br />

Het maximale papierÍormaat is l4,8x2l cm<br />

en <strong>de</strong> overbrengtijd hiervan is 3t/z m<strong>in</strong>uut.<br />

Een foto-elektrische cel tast <strong>in</strong> die tijd <strong>de</strong><br />

roteren<strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r af, waarop zich het orig<strong>in</strong>eel<br />

bev<strong>in</strong>dt. Tegeliikertiid komt bil <strong>de</strong> ontvanger<br />

<strong>de</strong> weergave door mid<strong>de</strong>l van een<br />

elektro-mechanisch'schri jí'systeem tot stand.<br />

Door lijnstor<strong>in</strong>gen en <strong>de</strong>rgelijke kan <strong>de</strong> leesbaarheid<br />

iets verm<strong>in</strong><strong>de</strong>ren, doch foutieve<br />

tekens wor<strong>de</strong>n nooit weergegeven. De overgebrachte<br />

kopie is precies gelijk aan het<br />

orig<strong>in</strong>eel en dat is vooral van belang als het<br />

belangrijke opdrachten betreít, Heeít men<br />

een orig<strong>in</strong>eel <strong>in</strong> kleuren, dan vormt ook dit<br />

geen bezwaar, omdat dan <strong>de</strong> kopie het geheel<br />

<strong>in</strong> zwart weergeeÍt.<br />

De eenvoudige bedien<strong>in</strong>g met druktoetsen,<br />

alsme<strong>de</strong> automatische synchronisatie en uicschakel<strong>in</strong>g,<br />

maken toezicht tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> werk<strong>in</strong>g<br />

overbodig.<br />

Ook voor grotere íormaten wor<strong>de</strong>n speciale<br />

facsimile-zen<strong>de</strong>rs en -ontvangers gemaakt.<br />

Zo constateren wij, dat ook op het terre<strong>in</strong><br />

van <strong>de</strong> beeldoverdracht oo aÍstand <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> techniek niet stilstaat. P.9<br />

3ó<br />

type V4, een vernis- of lakkeermach<strong>in</strong>e die kan<br />

wor<strong>de</strong>n voorzien van een automatisch <strong>in</strong>legapparaat<br />

en van een droog<strong>in</strong>st:ilatie. Deze<br />

speciaalmach<strong>in</strong>e kan zowel papier als karton<br />

verwerken. Centrale smer<strong>in</strong>g en vooral ook<br />

een elektronischecontrole geven <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e<br />

een grote zekerheid bij <strong>de</strong> produktie. De<br />

werkbreedten bedragen 65, 80, 100, 120, 130<br />

en 140 cm, zodat men alle mogelilke íormaten<br />

papier en karton met <strong>de</strong>ze Renger V4 van een<br />

vernis- of laklaag kan voorzlen, P.424<br />

U renYerantwoord<strong>in</strong>g<br />

In het enige tild gele<strong>de</strong>n verschenen Hei<strong>de</strong>l.<br />

berger-Nieuws l7e jrg, nr. I stond een artikel<br />

over het goed noteren van <strong>de</strong> gewerkte uren<br />

en <strong>de</strong> noodzakeliikheid om tot een goe<strong>de</strong><br />

vaststell<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> uurkostprils te komen.<br />

Lukt dit laatste niet, door welke oorzaak ook,<br />

dan is het noodzakelijk om althans een zo<br />

goed mogelijk <strong>in</strong>zicht te krilgen <strong>in</strong> <strong>de</strong> produktie<br />

van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es.<br />

Bij het artikel wer<strong>de</strong>n voorbeel<strong>de</strong>n gegeven<br />

van een werkbrieÍle voor elke or<strong>de</strong>r en een<br />

dagbriefie, bei<strong>de</strong> voor <strong>de</strong> af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g drukkerii.<br />

Bezwaarlijk lijkt het ons dat <strong>de</strong> drukker hler<br />

twee briefles moet <strong>in</strong>vullen en bovendien nog<br />

zelf z'n gemid<strong>de</strong>ld aantal druks per uur moet<br />

gaan berekenen. Uitgangspunt kan zijn, dat we<br />

allen gaarne me<strong>de</strong>werken aan verhog<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> produktiviteit. VanzelÍsprekend behoort<br />

daarbij het verschafíen van <strong>de</strong> nodige gegevens,<br />

doch dubbel-op kost óók weer tijd en<br />

geeft dus produktieverlies !<br />

Blijft, ondanks <strong>de</strong>ze nogal ernstige be<strong>de</strong>nk<strong>in</strong>g,<br />

<strong>de</strong> loffeliike gedachte om ook van <strong>de</strong>ze kant<br />

<strong>de</strong> leid<strong>in</strong>g van onze drukkeriien er op te<br />

wijzen hoe wenselijk het is <strong>de</strong> adm<strong>in</strong>istratie<br />

goed <strong>in</strong> te richten, zodat daarop een kostprijsbereken<strong>in</strong>g<br />

kan wor<strong>de</strong>n gebaseerd. R.5<br />

Communicatie <strong>in</strong> het bedrijf<br />

Eén van <strong>de</strong> <strong>in</strong> vele bedrijven nog niet opgeloste<br />

problemen is datvan <strong>de</strong> communicatie.<br />

De chef oí bedriiíslei<strong>de</strong>r wordt dr<strong>in</strong>gend verwacht<br />

bil een klant, oí er is teleíoon voor hem,<br />

maar. . . <strong>de</strong> betreffen<strong>de</strong> persoon is iuist niet<br />

te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n, Na veel teleíoneren naar alle af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen<br />

wordt e<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk <strong>de</strong> man gevon<strong>de</strong>n.<br />

Veel tijdverlies, hoge teleÍoonkosten en misschien<br />

ook nog een boze klant kunnen het<br />

gevolg zijn.<br />

Als remedie kan men <strong>in</strong> het bedrijf een<br />

personenoproep<strong>in</strong>stallatie<br />

of luidspreken<strong>de</strong><br />

teleÍoon<strong>in</strong>stallatie laten plaatsen. Hierdoor<br />

ontstaat vrijwel direct contact met <strong>de</strong>gene die<br />

wordt opgeroepen. Er is een zêer grote verschei<strong>de</strong>nheid<br />

aan apparatuur op dit gebied,<br />

waarbij het zelfs mogeliik is on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>g gesprekken<br />

te voeren oÍ eventueel ook an<strong>de</strong>ren<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong>zelÍ<strong>de</strong> ruimte aan het gesprek te laten<br />

<strong>de</strong>el nemen.<br />

Zijn er af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen waar <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es veel<br />

lawaai veroorzaken, oÍ houdt men niet van die<br />

lui<strong>de</strong> teleíoons, dan kan met een signaallamp<br />

wor<strong>de</strong>n gewerkt. Deze is ver<strong>de</strong>eld <strong>in</strong> zes<br />

vakken, met <strong>in</strong> elk vak een <strong>nummer</strong> of een<br />

kleur. Bil <strong>in</strong>schakelen gaat een <strong>de</strong>el van <strong>de</strong><br />

lamp bran<strong>de</strong>n, begeleid door een kort signaal.<br />

le<strong>de</strong>re me<strong>de</strong>werker die wordt opgeroepen<br />

heeÍt <strong>in</strong> dit systeemz'n eigen kleur oí<strong>nummer</strong>.<br />

Hii gaat bij oproep naar het dichtstbiiziln<strong>de</strong><br />

teleÍoontoestel en meldt zich voor het <strong>in</strong><br />

ontvangst nemen van <strong>de</strong> boodschap oí het<br />

telefoongesprek.<br />

De voorgaan<strong>de</strong> gegevens wer<strong>de</strong>n ontleend aan<br />

een brochure van Siemens over luidspreken<strong>de</strong><br />

telefooni nstallaties. R.5<br />

Opbergen van or<strong>de</strong>rs<br />

Zijn <strong>de</strong> or<strong>de</strong>rs aÍgewerkt en gefactureerd, dan<br />

moeten <strong>de</strong> or<strong>de</strong>rzakken wor<strong>de</strong>n opgeborgen.<br />

Vaak zijn <strong>de</strong> gegevens later weer nodig bii het<br />

maken van een herdruk.Soms moeteen mo<strong>de</strong>l<br />

oí één of an<strong>de</strong>r gebruikt materiaal wor<strong>de</strong>n opgezocht.<br />

Gebeurt het opbergen niet volgens<br />

een bepaald systeem, dan is Lei<strong>de</strong>n <strong>in</strong> last,<br />

Zoeken is een naar werk, het kost tiid en dus<br />

ook geld !<br />

Een handig opbergsysteem is Archi-Vetro, <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> han<strong>de</strong>l gebracht door Ahrend-Globe. In<br />

steyige bakjês, aan <strong>de</strong> voor- en bovenzij<strong>de</strong><br />

open, wordt een aantal or<strong>de</strong>rzakken geplaatst,<br />

De opbergbakjes kunnen aan <strong>de</strong> voorzij<strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>raan wor<strong>de</strong>n voorzien van aanduid<strong>in</strong>gen<br />

met betrekk<strong>in</strong>g tot or<strong>de</strong>r<strong>nummer</strong>s, perio<strong>de</strong>n<br />

ofiets <strong>de</strong>rgelilks,<br />

De achterkant van <strong>de</strong> bakies is zo geconstrueerd,<br />

dat ze aan een platte rail wor<strong>de</strong>n<br />

gêhangen. Hierdoor is het mogelijk ze met<br />

<strong>in</strong>houd en al Yan <strong>de</strong> rail aÍ te nemen,<br />

Het systeem Archi-Vetro yraagt slechts een<br />

m<strong>in</strong>imum aan bergruimte. R.5<br />

Zorgênk<strong>in</strong>d zettêrii<br />

Het grote zorgenk<strong>in</strong>d <strong>in</strong> vele boekdrukkeriien<br />

is <strong>de</strong> zetterij. Het staat echter vast, dat er<br />

vaak nogal wat van <strong>de</strong> zorgen zi<strong>in</strong> weg te<br />

nemen. Soms is dat vrijwel zon<strong>de</strong>r kosten<br />

mogelijk, door organisatorische maatregelên,<br />

soms ook moet men er wat meer yoor over<br />

hebben. Nog altijd geldt tenslotte: 'De cost<br />

gaet Yoor <strong>de</strong> baet uit!'<br />

Veel oponthoud en onzekerheid ontstaat <strong>in</strong><br />

menig bedrijí, doordat <strong>de</strong> proeven niet goed<br />

wor<strong>de</strong>n getrokken. Feitelijk moet het toch zo<br />

zi<strong>in</strong>, dat op het toestellen na <strong>de</strong> klant èn <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>slaan<strong>de</strong>r aan <strong>de</strong> proeí moeten kunnen zien<br />

hoe het werkstuk er uit ziet als het wordt<br />

aígedrukt. Dit kost uiteraard vooraí tijd, doch<br />

<strong>de</strong>ze beste<strong>de</strong> tijd betealt zichzelf ruimschoots<br />

doordat mach<strong>in</strong>estilstand èn narigheid wor<strong>de</strong>n<br />

voorkomen.<br />

Niet elke drukkeril heeÍt behoefte aan groter<br />

geperíectioneer<strong>de</strong> proeípersen, doch een eenvoudige<br />

proeÍpers, met althans knijpers en een<br />

vaste aanleg voor het zetsel, is <strong>in</strong> wezen het<br />

m<strong>in</strong>ste wat vereist mag wor<strong>de</strong>n.<br />

Bij het <strong>in</strong>zien van <strong>de</strong> LA-brochurê'Efficiencyreeks<br />

nr.5'kwamen <strong>de</strong>ze kantteken<strong>in</strong>gen nog<br />

uit <strong>de</strong> pen voort, In <strong>de</strong>ze fol<strong>de</strong>r wordt niet<br />

alleen gewag gemaakt van proeípersen, doch<br />

ook wor<strong>de</strong>n cijÍers gegeven van <strong>de</strong> grotere<br />

Droduktlê die ontstaat door een betere voorbereid<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> drukvorm. R.4t5


De zuivere, u'elhaast virtuoze toon van haar werk : a<br />

v<strong>in</strong>dt thans weerklank bij allen, die een u'erkelijk : a<br />

toon-beeld op prijs stellen. Gelijk het beroem<strong>de</strong> : a<br />

B.B.C.-orkest afstemt op <strong>de</strong> A-toon, welke door :<br />

VAN PUNT TOT PUNT<br />

Snel als een<br />

piil uit <strong>de</strong> boog<br />

en met<br />

volkomen trefzekerheid<br />

bereikte <strong>de</strong> D.R.G.<br />

het door haar<br />

gestel<strong>de</strong> doel<br />

Ne<strong>de</strong>rlands<br />

toonaangeven<strong>de</strong><br />

reproductie-<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<br />

te zijn. :<br />

mid<strong>de</strong>l van een elektrische fiequentie dagelijks u,ordt : :<br />

aangegeven, zo geeft <strong>de</strong> D.R.C. door haar meesterschap :.."""""""""""""":<br />

en technisch kunnen <strong>in</strong> volkomen mo<strong>de</strong>rne stijl <strong>de</strong> grondtoon aan voor een klankrijk zaken-<br />

muziek. Het harmonische samenspel tussen Uw bedrijf en <strong>de</strong> D.R.C. garan<strong>de</strong>ert daarom blij-<br />

vend <strong>de</strong> ploe<strong>de</strong> klank van U*' naam.<br />

CEINTUURBAAN<br />

72<br />

a<br />

a<br />

a<br />

: a<br />

a<br />

a<br />

a<br />

: a<br />

DE REPRODUCTIE COMPAGI{IE N.U.<br />

ROTTERDAM 12 TELEFOON 828ó5<br />

DOW EIS-, LIJN, RASTER-, DRIE. EN VIERKLEURENCLICHÊ'S, FOTO-LITHO'5, TRI.MEÍAALOFFSETPLATEN, TEKENINGEN, ONTWERPEN,<br />

RETOUCHES, BROOMZILVER-FOTO.INDUSTRIE, MATRIJZEN, STEREOTYPIEEN, RELIEF EN BANDSTEMPELS, FOTO'S, FOTOZEÏSELS, KLEURENDIA'S.


vooR SPEGIAALDRU KKERU E N<br />

leveren wii volgens ons afgerond bouwprogramma<br />

Yoor ca.70<br />

formaatlengten<br />

variabel zon<strong>de</strong>r<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rverwissel<strong>in</strong>g<br />

Yoor werk van rol<br />

variabel door<br />

cil<strong>in</strong><strong>de</strong>rverwissel<strong>in</strong>g<br />

Yoor hoge produktie<br />

Yan een beperkt<br />

aantal formaatlengten<br />

:<br />

&<br />

:l'l*ifl<br />

:liit'iifl<br />

op rol op vel<br />

L<br />

naarkeuze<br />

:<br />

Voor <strong>de</strong> verwerk<strong>in</strong>g van rollen of zig-zag-stapels tot losse formulierensets,<br />

gehecht, gelijmd, ge<strong>nummer</strong>d, leveren wij <strong>de</strong><br />

-<br />

op zig-zag-vouw<br />

Voor specialisatie en rationalisatie wor<strong>de</strong>n alle <strong>in</strong>licht<strong>in</strong>gen verstrekt door<br />

00tBtt IAR/ïïSTA<br />

vooR NEDERLAND:'TEPACA'N.V. - BUSSUMMERSTRAAT2TA - HILvERSUM - TELEFOON (02950) 12851


,,,.. <strong>de</strong> aívalzak hliift langer leeg<br />

ttilt<br />

aíríttrxxrx<br />

tlltrrxxrxr<br />

'íalxIrrxxI<br />

trrrrtrxr r T T I I I I I I T IXI I IX.<br />

!<br />

'rrrrrrrrrrxlxxr(<br />

T T I I T I I I I I f X T I XX<br />

rrrÍrrrrrÍxIIlX<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> punÍjes verzorgd<br />

rustenburgerstraat 1 9 tel. 717883 amsterdam<br />

Zet bij een spoedor<strong>de</strong>r niet meteen het mes<br />

<strong>in</strong> die partij standaardvellen,<br />

die u eigenlijk voor iets an<strong>de</strong>rs had bestemd.<br />

Bel eerst VRG-PAPIER.<br />

dan hebt u vliegensvlug het íormaat <strong>in</strong> huis,<br />

dat u nodig hebt,<br />

Dat kàn, dank zij onze rollenvoorraad!<br />

men neme Yng-papien<br />

VRG-PAPIER<br />

Amsterdam - Hoogre Kadijk 43 - Postbus 725 - Tel.O20-57001<br />

Urrecht . Wittevrouwens<strong>in</strong>gel í0í - Tel. 030 - 25759<br />

'ARNHEMTA'<br />

een wereldnoom<br />

oP het gebied van<br />

druk<strong>in</strong>kten!<br />

Ge<strong>de</strong>poneerd<br />

Fabrieksmerk<br />

n.v. Druk<strong>in</strong>kt- en Verffabriek'Arnhemia'<br />

Arn hem - Hol land / telefoon (08300) 26004-26364 -30347<br />

telegram-adres : Druki nkt-Arnhem


-<br />

Geduren<strong>de</strong> enige tijd hebben wij <strong>de</strong><br />

or<strong>de</strong>rs bestu<strong>de</strong>erd, die dagelijks bij<br />

verschillen<strong>de</strong> drukkerijen <strong>in</strong> b<strong>in</strong>nen-<br />

en buitenland b<strong>in</strong>nenkomen.<br />

Na sorter<strong>in</strong>g bleek,<br />

dat het twee- en meerkleurenwerk<br />

voor 70 tot 95o/o bestond uit<br />

. kopregels <strong>in</strong> kleur<br />

. een t<strong>in</strong>tplaat on<strong>de</strong>r zwart-wit<br />

r autotypieën<br />

. gewone vlakken, met en zon<strong>de</strong>r<br />

raster, en grafische versier<strong>in</strong>gen<br />

<strong>de</strong>rhalve uitermate geschikt voor <strong>de</strong><br />

twee kleuren Hei<strong>de</strong>lberger<br />

n.v. Lettergieterij<br />


m<br />

En dit is...<br />

*Í<br />

;<br />

<strong>de</strong> stijfheidsmeter (systeem Bekk) van het G.H.B.laboratorium<br />

waar<strong>in</strong> juist een proefstrook papier is<br />

on<strong>de</strong>rzocht. Met dit apparaat meet men het gewicht<br />

dat nodig is om <strong>de</strong>ze op maat gesne<strong>de</strong>n en cirkelvormig<br />

gebogen strook één cm <strong>in</strong> te drukken. Rechts<br />

ziet U <strong>de</strong> schaal met gewichtjes waarvan het totaal<br />

aan grammen <strong>de</strong> maat voor <strong>de</strong> stijfheid is.<br />

Publicatie over bet G.H.B.-papiertechnisch hboratorium No 2<br />

J


<strong>í5e</strong> <strong>jaargang</strong> <strong>nummer</strong> 3 mei-iuni í9ó0<br />

té té


tCnT LNT'Ë RD\Jtr\Vi\,| f l r:ïASO,AffV<br />

{ AT ETVA ET NOT A'SÀ,V Ir).t Ë\E f ïF* E l<br />

i I C EQV n D EM DVC Ë lbÀÀvt,' N'I lt,{oft,<br />

'<br />

Ë Tv^[ IO]RAD Ï NVIv{ E rLAhJ S hJ ËC TV{T<br />

LVAS ECOT E T'^E tr'f{,Àos ET(J".JÀï.{TA<br />

'C C T N TOQVA hJT T S [ACïÁT\'Á,{ i.\XÀ<br />

LVAI\4[.{ ETVI N EQVITI-IRYN ET{ BI<br />

bt EAVT E A.{ TV+M E C E IV lrt(Jnl1/AT<br />

ESV f EI\O Sï tr N r,{T D ï t hÍSV.i,;[ tu{<br />

A,E f IVSOCCVREI\IS}{ÀET*ISJÀ4 INJ<br />

TANTSA LETYR]IT{ ENOCfu 5 5Ë5 N<br />

AC S N ITO KTEQV EAt\4 Irt^EfVN E SI<br />

I CÀ ( T.MORAN S LAI\GC F LËÏVsIMV<br />

E r\C()N AT"{ S I BT COLÍ*C) DAfTË S.RA<br />

,{T r\V ST }\-TC() M T R"cÏ\ÍSAM A$\íAJ<br />

Ir rl.LEV X BVSV E hIT I SíO LVCEIí}\IJ<br />

i\T -1,- E I\ EÀVI N ETATN EASIF.IVA LLI<br />

FCISJSVI\'T E NEMVS ËTVTRCVCNA<br />

1-''f ' Í I A f; vl\,| ()v Ë, Do[,los n tÁcl l]AS


n.v, Eoek- en Steen drukkerij'De l,fsel' te Deventer en<br />

Grofische Kunst<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g De Reproductie Compognie n.v.<br />

te Rotte|dom<br />

Samenstell<strong>in</strong>g en grafische vormgev<strong>in</strong>g: P. Klaasse Gkf<br />

en H. <strong>de</strong> Vries GkÍ<br />

Ook dit jaar zou dit fraaie werkstuk voor een priis <strong>in</strong><br />

aanmerk<strong>in</strong>g zijn gekomen. Daar één van <strong>de</strong> iuryle<strong>de</strong>n<br />

aan één van <strong>de</strong>ze bedriiven verbon<strong>de</strong>n is, kon echter<br />

niet meer dan een eervolle vermeld<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n gegeven.<br />

De jury waar<strong>de</strong>ert het nieuwe kalendarium'als<br />

zeer geslaagd.<br />

luNt t9ó0<br />

Zuid-Ne<strong>de</strong>rlondsche Drukkerij n.v. te's-Hertogenbosch<br />

en n.v. Cliché- en Stempelfobriek A. C.Verhees<br />

te 's-Hertogenbosch en Nlmegen<br />

OntwerD: Studio zuid-Ne<strong>de</strong>rlandsche Drukkerij n,v.<br />

Teken<strong>in</strong>gen: R. van Rossem<br />

Deze kalen<strong>de</strong>r verrct door een opvallen<strong>de</strong> eenheid<br />

en geslaag<strong>de</strong> illustraties. In tegenstell<strong>in</strong>g tot sommige<br />

an<strong>de</strong>re kalen<strong>de</strong>rs ziln <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rbla<strong>de</strong>n beter dan het<br />

schutblad. De marge l<strong>in</strong>ksvan't kalendarium is te kle<strong>in</strong>.<br />

2<br />

567<br />

12 Í3 14<br />

19 20 2t<br />

2ó 27 '8<br />

a*.d.r edÀtua *te| r<strong>de</strong>.ng<br />

1234<br />

8 9 í0 1l<br />

t5 ró 17 18<br />

2?. 23 24 25<br />

29 30<br />

Wat leren ons <strong>de</strong> beste kalen<strong>de</strong>rs Yan het iaar 1960t<br />

I *---r<br />

1<br />

2<br />

3<br />

4<br />

5<br />

6<br />

7<br />

a<br />

9<br />

10<br />

t1<br />

t2<br />

Het heeft z'n goe<strong>de</strong> zij<strong>de</strong> dat wij regelmatig<br />

terugkeren<strong>de</strong>'zaken - zij het dagelijkse, wekelijkse<br />

oÍ maan<strong>de</strong>lijkse d<strong>in</strong>gen of gebeurtenissen<br />

- <strong>in</strong> een vast patroon weten vast te leggen. Die<br />

verstan<strong>de</strong>lijke or<strong>de</strong>n<strong>in</strong>S, dat brengen <strong>in</strong> een bepaald<br />

gareel, is veelal zelfs noodzakelijk. Veron<strong>de</strong>rstel<br />

maar eens dat een vakman z'n werk elke<br />

dag weer op een an<strong>de</strong>re wijze zou doen !<br />

Er schuilt evenwel <strong>in</strong> dat'vaste Patroon' ook<br />

een gevaar, namelijk het gevaar van <strong>in</strong> meer<strong>de</strong>re<br />

of m<strong>in</strong><strong>de</strong>re mate vervallen <strong>in</strong> een sleur. Een verbleken<br />

van <strong>de</strong> kleur <strong>de</strong>r d<strong>in</strong>gen is daarvan het<br />

gevolg. Zo nu en dan moet men zich daarom losmaken<br />

van hetgeen gebruikelijk is en '<strong>de</strong> zaak'<br />

eens opnieuw en met an<strong>de</strong>re ogen bekijken.<br />

Daarom beschouwt TéTé <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste iaren <strong>de</strong><br />

bezighoudt met het uitreiken van prijzen ter<br />

verhog<strong>in</strong>g van het grafische vakpeil).<br />

Om precies te zijn: het GerritJan Thiemefonds<br />

schreef een prijsvraag uit voor twee categorieên<br />

van <strong>in</strong> ons land vervaardig<strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rs, namelijk<br />

die van grafische on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen en van an<strong>de</strong>re<br />

on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen, <strong>in</strong> <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> categorieën on<strong>de</strong>r'<br />

ver<strong>de</strong>eld <strong>in</strong> typograÍische en overwegend illu'<br />

stratieve uitvoer<strong>in</strong>g. Daarnaast gold <strong>de</strong> prijsvraag<br />

voor kantooragenda's, doch het aantal <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>gen<br />

hiervan was uitermate ger<strong>in</strong>g. Voor<br />

elke categorie wer<strong>de</strong>n drie prijzen beschikbaar<br />

gesteld, bestemd voor <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gen die <strong>de</strong><br />

kalen<strong>de</strong>rs uitgaven: eerste prijs een verguldzilveren<br />

medaille, twee<strong>de</strong> prijs een zilveren<br />

medaille en <strong>de</strong>r<strong>de</strong> prijs een bronzen medaille.<br />

verschenen kalen<strong>de</strong>rs oP een an<strong>de</strong>r tijdstip en Ook <strong>de</strong> drukkers, ontwerPers en eventuele<br />

zo veel mogelijk op een an<strong>de</strong>re manier. Ditmaal an<strong>de</strong>ren die aan het totstandkomen van een<br />

werd als uitgangsPunt tenomen <strong>de</strong> uitslag van<br />

<strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rprijsvraag van het Gerrit Jan<br />

bekroond produkt <strong>in</strong> belangrijke mate me<strong>de</strong>werkten,<br />

komen <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze kalen<strong>de</strong>rprijsvraag van<br />

Thiemefonds (een soort van regenten<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g het Gerrit Jan Thiemefonds <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g voor<br />

van grafische werkgevers, die zich - nuttig - een oorkon<strong>de</strong>. Wordt een eervolle vermeld<strong>in</strong>g<br />

l3<br />

14<br />

t5<br />

r6<br />

a7<br />

18<br />

19<br />

20<br />

2t<br />

22<br />

2g<br />

24<br />

25<br />

26<br />

27<br />

2A<br />

29<br />

ao<br />

"i


Dersonalia w&n <strong>de</strong> kwstenaars wier werk <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze k&len<strong>de</strong>r $'erd opgenomen<br />

verleend, dan ontvangen zowel <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g als<br />

<strong>de</strong> drukker, <strong>de</strong> ontwerper en eventuele an<strong>de</strong>re<br />

betrokkenen een oorkon<strong>de</strong>.<br />

De jury beoor<strong>de</strong>el<strong>de</strong> naar ontwerP, zet- en<br />

drukwerk, reproduktietechniek, keuze van<br />

kleur en papier, praktische bruikbaarheid en<br />

aÍwerk<strong>in</strong>g. De lury bestond uit: S. L. Hartz,<br />

Haarlem (voorzitter); C. Coster, Amsterdam;<br />

J. A. C. Diepsmeer, Deventer; M. Houtman,<br />

Bilthoven; H. Krijger, Den Haag; W. Lammers,<br />

Den Haag; J. P. M. van Santen, Den Haag; O.<br />

Treumann, Amsterdam.<br />

In het luryverslat is vooropgesteld, dat het grote<br />

aantal <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>gen <strong>de</strong> jury met hoogSestem<strong>de</strong><br />

verwacht<strong>in</strong>gen aan <strong>de</strong> beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>de</strong>ed beg<strong>in</strong>nen.<br />

Na het beë<strong>in</strong>digen van <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />

was <strong>de</strong> teleurstell<strong>in</strong>g over het peil van<br />

het meren<strong>de</strong>el van <strong>de</strong> <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>gen echter zeer<br />

troot. Daarom heeft men <strong>in</strong> het iuryrapport <strong>de</strong><br />

voornaamste fouten verwerkt die wer<strong>de</strong>n ge-<br />

constateerd, tene<strong>in</strong><strong>de</strong> hier<strong>in</strong> een aanwijz<strong>in</strong>g te<br />

leggen voor <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rvervaardigers van het<br />

Cr.tt.Gh. xra.thdêh.q D. RcDró<strong>de</strong>ottê CoEpqd.r -wlRoíer&r<br />

volgen<strong>de</strong> jaar. Ter on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze loffe-<br />

lijke doelstell<strong>in</strong>g volgen hier <strong>de</strong> voornaamste<br />

on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len van het iuryverslag en tevens af-<br />

beeld<strong>in</strong>gen van en korte iurycommentaren oP<br />

een beperkt aantal werkstukken. Daarbij zijn <strong>de</strong><br />

keuze en <strong>de</strong> volgor<strong>de</strong> van <strong>de</strong> af te beel<strong>de</strong>n<br />

kalen<strong>de</strong>rs willekeurig vastgesteld.<br />

Het samenstellen van een goe<strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>r, aldus<br />

<strong>de</strong> jury, is ongetwijfeld een moeilijk werk. Het<br />

behoeft dan ook geen verwon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g te wekken,<br />

dat meestal ervaren grafische ontwerpers hun<br />

krachten blijken te hebben gegeven aan <strong>de</strong><br />

werkstukken die voor prijzen of eervolle ver-<br />

meld<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g komen. Hierme<strong>de</strong><br />

wordt niet gezegd dat het noodzakelijk is <strong>de</strong><br />

me<strong>de</strong>werk<strong>in</strong>g van zo'n specialist <strong>in</strong> te roepen<br />

om een aanvaardbaar werkstuk <strong>in</strong> eenvoudige<br />

vorm te vervaardigen, Wenst men echter boven<br />

het eenvoudige uit te gaan of daar<strong>in</strong> een meer<br />

dan aanvaardbaar resultaat te bereiken, dan<br />

gaat <strong>de</strong>ze opgave <strong>de</strong> krachten van zelÍs goe<strong>de</strong><br />

vaklie<strong>de</strong>n te boven.<br />

n.v. De Á.bei<strong>de</strong>rspers i Het Vriie Volk<br />

Samenstell<strong>in</strong>g en ontwerp: A. Overbeek<br />

De kalen<strong>de</strong>r heeÍt hetzelf<strong>de</strong> íraaie kalendarium als het<br />

vorig laar. O.a, door <strong>de</strong> ongemotiveer<strong>de</strong> toepass<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> irisdruk is het peil van vorig iaar niet bereikt.<br />

Deze conclusie van <strong>de</strong> jury is gebaseerd op een<br />

jarenlange ervar<strong>in</strong>g bij het beoor<strong>de</strong>len van<br />

kalen<strong>de</strong>rs en houdt voor niemand iets <strong>de</strong>nigrerends<br />

<strong>in</strong>. Zelfs voor <strong>de</strong> specialisten is het een<br />

moeilijke materie, die slechts na een grondiSe<br />

voorbereid<strong>in</strong>g tot een goe<strong>de</strong> oPloss<strong>in</strong>g gebracht<br />

kan wor<strong>de</strong>n.<br />

Van groot belang is, dat voldoen<strong>de</strong> tijd voor <strong>de</strong><br />

voorbereid<strong>in</strong>g genomen wordt. Als eenmaal be-<br />

sloten is een kalen<strong>de</strong>r uit te geven, dan moeten<br />

<strong>de</strong> vorm en <strong>de</strong> wijze van uitvoer<strong>in</strong>g groeien. Er<br />

moet aan verbeterd en geschaafd kunnen wor-<br />

<strong>de</strong>n. Het laten maken van bijvoorbeeld geschikt<br />

illustratiemateriaal kan soms zeer veel tijd <strong>in</strong><br />

beslag nemen. Het kan, mag en behoeft ook<br />

geen 'spoedor<strong>de</strong>r' te zijn. Een ruime tijd van<br />

voorbereid<strong>in</strong>g is voor een kalen<strong>de</strong>r noodzake-<br />

lijk en mogelijk.<br />

3 ro t7 21<br />

+ rr tfi 2-j<br />

5 12 rg 26<br />

ó 13 "o 27<br />

7 11 21 28<br />

r S r-i 22 29<br />

2g16430<br />

Een zeer belangrijk on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van elke kalen<strong>de</strong>r<br />

- hoe <strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>t overigens ook moge zijn - is<br />

ongetwijfeld het kalendarium. Dit essentiële ge-<br />

<strong>de</strong>elte vraagt on<strong>de</strong>r alle omstandighe<strong>de</strong>n <strong>de</strong><br />

3l<br />

rl


Wat leren ons <strong>de</strong> beste kalen<strong>de</strong>rs van het iaar 1960?<br />

ZO MA<br />

.7R<br />

r4<br />

2I<br />

2B<br />

I;tbrmri<br />

l)l wo<br />

I<br />

^,<br />

4J<br />

1<br />

4J<br />

9 ro rr T2<br />

rJ 16 r7<br />

22 23<br />

29<br />

24<br />

t)o vR<br />

IB' - 19<br />

25 26<br />

Ittlo lnr, ttJ nu rr? lrdt f srÀ t)\t)t(u ( K L l{tl vAN {\tst.t R t}ÀNl<br />

Stodsdrukkerij <strong>de</strong>r Gemeente Amsterdom<br />

Samenstell<strong>in</strong>g en layout: Ton Raateland Gkf<br />

Foto's: Ad W<strong>in</strong>dig Gkf<br />

Clichés : Chemigrafische Ku n sti n richt<strong>in</strong>g Van Setten & Co. te Amsterdam<br />

Een voortrefíelijke kalen<strong>de</strong>r, uitstekend van typografie en illustratie, De Íotograaf is <strong>in</strong> zijn<br />

visie consequent gebleven, maar toch is het jammer dat het levendige van een stad<br />

als Amsterdam niet tot uitdrukk<strong>in</strong>g komt.<br />

ZA<br />

6<br />

r3<br />

zo<br />

27<br />

trootste zort met betrekk<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> dui<strong>de</strong>lijkheid,<br />

<strong>de</strong> witver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, <strong>de</strong> spatiër<strong>in</strong>g, <strong>de</strong> letter-<br />

keuze en <strong>de</strong> voorname plaats <strong>in</strong> het geheel. Elke<br />

versier<strong>in</strong>g, het gebruik van meer kleuren en<br />

<strong>de</strong>rgelijke, werkt zeer spoedig storend.<br />

Dat een kalen<strong>de</strong>r <strong>in</strong> <strong>de</strong> eerste plaats als kalen<strong>de</strong>r<br />

bruikbaar moet zijn, ligt voor <strong>de</strong> hand. Deson-<br />

danks wordt aan het kalendarium dikwijls maar<br />

we<strong>in</strong>ig zorg besteed. Bij vele geïllustreer<strong>de</strong><br />

kalen<strong>de</strong>rs nemen <strong>de</strong> illustraties zelfs zulk een<br />

voorname plaats <strong>in</strong>, dat elke verantwoor<strong>de</strong> ver-<br />

houd<strong>in</strong>g met het kalendarium zoek is.<br />

Ook <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze príjsvroog heeft <strong>de</strong> jury weer produkten<br />

gezien wooroon veel geld en longdurige arbeid<br />

moeten zijn besteed, zon<strong>de</strong>r dot een resultoot is<br />

bereikt dot hierme<strong>de</strong> <strong>in</strong> verhoud<strong>in</strong>g stoot. Kostbore<br />

meerkleurenclichés, vele kleuren - jo, voorol veel<br />

kleuren! - zijn soms toegepost. ln enige gevollen<br />

heeft men ook een goe<strong>de</strong> tekenoor of fotogroof op-<br />

dracht gegeven, maar <strong>de</strong> hond von <strong>de</strong> grofische<br />

meester, <strong>de</strong>gene die von het beg<strong>in</strong> of <strong>de</strong> leid<strong>in</strong>g<br />

moet hebben om een goof geheel te kunnen compo-<br />

neren, is niet te zien. ln een scho<strong>de</strong>n<strong>de</strong> overdood<br />

von kleuren en ilrustroties, <strong>in</strong> onjuiste toeposs<strong>in</strong>gen<br />

von <strong>de</strong> gebruikte mid<strong>de</strong>len, goon zulke werkstuk-<br />

ken ten on<strong>de</strong>r. Met <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> - dikwijls met m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

- mid<strong>de</strong>len kan <strong>de</strong> vokmon meer bereiken!<br />

Het verlangen om iets bijzon<strong>de</strong>rs te maken<br />

leidt <strong>in</strong> <strong>de</strong> meeste gevallen tot een produkt<br />

waarbij het abnormale overheerst. Naar oor-<br />

spronkelijkheid streven is lofwaardig, maar het<br />

gevaar is groot dat <strong>de</strong> 'vondst'achteraf alleen<br />

maar buitenissig blijkt te zijn. Het is meer waard<br />

iets eenvoudigs goed te doen dan iets bijzon<strong>de</strong>rs<br />

dat op een mislukk<strong>in</strong>g uitloopt.<br />

De gebruikelijke produkten, die het publiek<br />

accepteert omdat het kalendarium dui<strong>de</strong>lijk is<br />

en op verre afstand te lezen, ontbraken ook nu<br />

niet. De jury merkt hiervan alleen op, dat het<br />

dui<strong>de</strong>lijke dikwijls ook grof is en dat met <strong>de</strong>-<br />

zelÍ<strong>de</strong> kosten iets goeds gemaakt kan wor<strong>de</strong>n<br />

zon<strong>de</strong>r dat <strong>de</strong> dui<strong>de</strong>lijkheid hierdoor behoeÍt te<br />

lij<strong>de</strong>n.<br />

De reeds gememoreer<strong>de</strong> teleurstell<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

iury komt tot uit<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> toekenn<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

prijzen. Het sterkst spreekt dit bij <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rs<br />

van niet-graÍïsche on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen, waar <strong>de</strong> iury<br />

moest volstaan met het verlenen van enkele<br />

eervolle vermeld<strong>in</strong>gen, omdat geen van <strong>de</strong> <strong>in</strong>-<br />

zend<strong>in</strong>gen voor een prijs <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g kwam.<br />

Uitsluitend <strong>in</strong> <strong>de</strong> groep geïllustreer<strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rs<br />

van grafische on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> drie<br />

beschikbare prijzen en bovendien twee eervolle<br />

vermeld<strong>in</strong>gen toegekend. On<strong>de</strong>r <strong>de</strong> typotrafische<br />

kalen<strong>de</strong>rs van <strong>de</strong>ze groep trof <strong>de</strong> jury<br />

geen <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>g aan die zij een eerste prijs waard<br />

achtte; wel wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> prijs en <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong><br />

prijs toegekend en twee eervolle vermeld<strong>in</strong>gen<br />

verleend.<br />

Evenals vorig iaar waren er ook <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze kalen-<br />

<strong>de</strong>rprijsvraag enige <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>gen die niet voor<br />

een prijs of een eervolle vermeld<strong>in</strong>g <strong>in</strong> aanmer-<br />

I


T<br />

Drukkerijen vlh Ellermon Harms n.v. te Amsterdom<br />

Ontwero: W.van <strong>de</strong>r Salm<br />

In afwiiken<strong>de</strong> kleuren uitgevoerd en voorzien van een<br />

an<strong>de</strong>r <strong>de</strong>kblad. is dit toch <strong>in</strong> hoofdzaak <strong>de</strong>zelí<strong>de</strong> voortreffelijke<br />

kalen<strong>de</strong>r die <strong>in</strong> 1957 een eerste prijs kreeg<br />

toegekend.<br />

k<strong>in</strong>g kwamen, doch die <strong>de</strong> jury om bepaal<strong>de</strong><br />

re<strong>de</strong>nen <strong>in</strong> <strong>de</strong> juryverantwoord<strong>in</strong>g wil<strong>de</strong> ver-<br />

vermel<strong>de</strong>n. Vier <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>gen, die reglementair<br />

niet voor een prijs <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g kwamen, ont-<br />

v<strong>in</strong>gen een eervolle vermeld<strong>in</strong>g. Een prijs kan<br />

namelijk niet gegeven wor<strong>de</strong>n als één van <strong>de</strong><br />

juryle<strong>de</strong>n bij <strong>de</strong> totstandkom<strong>in</strong>g betrokken is<br />

geweest of verbon<strong>de</strong>n is aan <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g<br />

die <strong>de</strong> betreffen<strong>de</strong> <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>g heeft vervaardigd<br />

of uitgeteven.<br />

Met het gegeven overzicht werd door <strong>de</strong> iury<br />

beoogd, op sommige voorname punten <strong>de</strong> weg<br />

tot verbeter<strong>in</strong>g te wijzen. Eén van die punten is<br />

ook nog <strong>de</strong> verpakk<strong>in</strong>g. Deze dient zodanig te<br />

zijn, dat het met veel zorg vervaardig<strong>de</strong> produkt<br />

<strong>in</strong> goe<strong>de</strong> staat bij <strong>de</strong> ontvanger arriveert. Er zijn<br />

zelfs me<strong>de</strong>d<strong>in</strong>gen<strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rs bezorgd, die vol<br />

vouwen en met ernstige beschadig<strong>in</strong>gen aan <strong>de</strong><br />

druk uit <strong>de</strong> zeer ondoelmatige en onverzorg<strong>de</strong><br />

verpakk<strong>in</strong>g kwamen !<br />

De jury heeft 202 <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>gen <strong>de</strong> revue laten<br />

passeren. Een aanmerkelíjk hoger aantal dan<br />

vorig iaar, toen 152 werkstukken ter beoor<strong>de</strong>-<br />

l<strong>in</strong>g wer<strong>de</strong>n voorgeleSd. Bij <strong>de</strong> kalen<strong>de</strong>rs van<br />

grafische on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen was er een dui<strong>de</strong>lijke<br />

stijg<strong>in</strong>g te constateren (van ll4 naar 135); <strong>de</strong><br />

grootste vooruitgang werd echter geboekt bij<br />

<strong>de</strong> groep overige kalen<strong>de</strong>rs, waar het aantal <strong>in</strong>-<br />

zend<strong>in</strong>gen van 32 tot 6l kalen<strong>de</strong>rs opliep.<br />

16ltuatl<br />

zondog 3<br />

maandog 4<br />

d<strong>in</strong>sdag<br />

woensddg<br />

aora"raog<br />

f<br />

vrijdog<br />

zoterdag<br />

5<br />

6<br />

8<br />

I<br />

n.v. Drukkerij vlh L, E. Bosch & Zn. te Utrecht. Ontwerp: B. C. van Bercum GkÍ<br />

Zoals gewoonliik betreít het hier een goed bruikbare, rustige en dui<strong>de</strong>lijke kalen<strong>de</strong>r.<br />

De gebruikte kleuren zijn <strong>de</strong>ze keer echter niet geheel geslaagd.<br />

Drukkerij Mort.Spruyt te Amsterdom, lllustraties en typografie: J. van Toorn<br />

De jury heeÍt waar<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> typografische opvatt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze rustige kalen<strong>de</strong>r.<br />

Goe<strong>de</strong> illustraties en een uitstekend kalendarium.<br />

f AxuARl<br />

&à,KR,,M fuÉI<br />

DRUKK!Rtl t|ÁRï.strRtj Y-t<br />

Í) 1 Í,{,ri'!ssrl \r trxr.rhn, (l rj"r!:


Wat leren ons <strong>de</strong> beste kalen<strong>de</strong>rs van het iaar 1960?<br />

/:.<br />

-, ES-.ff;?;r';<br />

zollciag<br />

n1aandag<br />

d<strong>in</strong>sdag<br />

woensda,g<br />

don<strong>de</strong>ldag<br />

vrijdag<br />

zaterdag<br />

1<br />

2<br />

3<br />

4<br />

5<br />

6<br />

7<br />

a<br />

I<br />

1()<br />

11<br />

t2<br />

13<br />

L4<br />

15<br />

16<br />

d<br />

* : 4<br />

17 24<br />

18 26<br />

19 26<br />

20 27<br />

2t 28<br />

22 29<br />

e8 3()<br />

Boekb<strong>in</strong><strong>de</strong>rij G.W. C. Poor<strong>de</strong>koper n.v.te Amsterdom<br />

Prenten en typografie: P. Klaasse Gkf<br />

In dit <strong>in</strong> zeeídruk uitgevoer<strong>de</strong> werkstuk is <strong>de</strong>ze druktechniek oP Yoortreffeliike<br />

wijze toegepast. Voor een kalen<strong>de</strong>r ligt <strong>de</strong> nadruk echter iets te sterk op <strong>de</strong> illustraties, die<br />

zeer fraai zi<strong>in</strong>. Het kalendarium is niet op alle bla<strong>de</strong>n <strong>in</strong> eYenwicht met <strong>de</strong> illustraties'<br />

3l<br />

I


Johan Schwencke Gelegenhelds- en gebruikSgrafiek van blfzon<strong>de</strong>re aard<br />

De on<strong>de</strong>rwerpen gelegenheidsgrafiek en ge-<br />

bruiksgrafiek zijn zo veelomvattend, dat zelfs bij<br />

<strong>de</strong> meest systematische behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g altijd nog<br />

enigeon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>lenonwillekeurig buiten beschou-<br />

w<strong>in</strong>g blijven. De gewone vormen zijn bekend<br />

Senoeg. Tot <strong>de</strong> gelegenheidsgrafiek behoren<br />

kennisgev<strong>in</strong>gen, kaarten en <strong>de</strong>rgelijke die voor<br />

een bepaal<strong>de</strong> gelegenheid of gebeurtenis <strong>in</strong> het<br />

leven van een persoon of familie zijn ontworpen<br />

en grafisch of typografisch een esthetisch aan-<br />

zien hebben gekregen. Wij noemen als zodanig<br />

kerst- en nieuwiaarskaarten, paasgroeten, ver-<br />

lov<strong>in</strong>gs-, on<strong>de</strong>rtrouw- en huwelijksberichten,<br />

geboorte- en overlij<strong>de</strong>nskaarten, dankbetuig<strong>in</strong>gen,<br />

kennisgev<strong>in</strong>gen van verhuiz<strong>in</strong>g, een nieuw<br />

telefoon<strong>nummer</strong>, tij<strong>de</strong>lijke afwezigheid, uitno-<br />

dig<strong>in</strong>gskaarten voor feestavon<strong>de</strong>n of familie-<br />

maaltij<strong>de</strong>n, menu's enz. De gebruiksgrafiek<br />

omvat affiches, raambiljetten, kalen<strong>de</strong>rs, toe-<br />

gangsbewijzen, getuigschriften, rijmprenten,<br />

oorkon<strong>de</strong>n, diploma's, programma's, lidmaat-<br />

schapskaarten, bank- en waar<strong>de</strong>papieren, eti-<br />

ketten, sluitzegels, brieÍhoof<strong>de</strong>n en nog veel<br />

an<strong>de</strong>re zaken.<br />

Toch zijn er buitendien nog altijd aangelegen-<br />

he<strong>de</strong>n die zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> samenlev<strong>in</strong>g we<strong>in</strong>ig voor-<br />

doen ofwel gebeurtenissen die het maken van<br />

een bijzon<strong>de</strong>re kennisgev<strong>in</strong>g niet <strong>in</strong> <strong>de</strong> hand<br />

werken. Het lijkt ons daarom goed, een paar<br />

van zulke gevallen hier eens met enige nadruk<br />

te ber<strong>de</strong> te brengen.<br />

Het gaat ons bij al <strong>de</strong>ze beschei<strong>de</strong>n om een<br />

kunstz<strong>in</strong>nige verzorg<strong>in</strong>g, zowel <strong>in</strong> grafisch als <strong>in</strong><br />

typografi sch opzicht. Bevat het familied rukwerk<br />

uitsluitend tekst, dan moet <strong>de</strong>ze een goe<strong>de</strong><br />

compositie vertonen <strong>in</strong> een bij <strong>de</strong> aard van <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>houd passen<strong>de</strong> lettervorm. Indien het druk-<br />

werk geïllustreerd is, behoort <strong>de</strong> verzorg<strong>in</strong>g<br />

door een bekwaam grafisch kunstenaar te zijn<br />

ter hand genomen. Dit is het belang dat wij<br />

voorstaan en nastreven.<br />

Dit laatste is ook bittere noodzaak, want het is<br />

genoegzaam bekend dat <strong>de</strong> grafische kunst nog<br />

altijd op het twee<strong>de</strong> plan staat en <strong>de</strong> schil<strong>de</strong>r-<br />

kunst op het eerste. Men kan dat altijd vaststel-<br />

len op gemeenschappelijke tentoonstell<strong>in</strong>gen.<br />

Wij hebben nooit begrepen hoe dit zo is ont-<br />

staan. ls het doordat een expositie van schil<strong>de</strong>r-<br />

stukken door het spel van kleuren iets specta-<br />

culairs heeft? Dan is het verschil <strong>in</strong> waar<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />

wel <strong>in</strong> <strong>de</strong> geest van <strong>de</strong> tijd . . . Maar een graficus<br />

die alle grafische technieken beheerst, heeÍt<br />

veel meer <strong>in</strong> zijn mars dan een schil<strong>de</strong>r. Boven-<br />

dien zijn <strong>de</strong> meeste grafische kunst-procédés<br />

zeer moeilijk; uit <strong>de</strong> resultaten kan eer<strong>de</strong>r dan<br />

uit schil<strong>de</strong>rkundige prestaties blijken of <strong>in</strong><strong>de</strong>r-<br />

daad een kunstenaar aan het werk is geweest of<br />

niet. En tenslotte achten wij kennis van <strong>de</strong> gra-<br />

fische kunst voor <strong>de</strong> opvoed<strong>in</strong>g en voor <strong>de</strong> ge-<br />

hele samenlev<strong>in</strong>g van veel meer betekenis, <strong>in</strong><br />

praktische z<strong>in</strong>, dan van <strong>de</strong> schil<strong>de</strong>rkunst. Wij<br />

verkeren immers dagelijks met al wat getekend<br />

ofgeschreven en gedrukt is, <strong>in</strong> huis, op straat,<br />

ja overal waar wij vertoeven.<br />

Wij beseffen volkomen, dat <strong>de</strong>ze enigsz<strong>in</strong>s als<br />

stell<strong>in</strong>gen kl<strong>in</strong>ken<strong>de</strong> uitlat<strong>in</strong>gen aanvechtbaar<br />

zijn. De schil<strong>de</strong>rkunst mag zeker niet wor<strong>de</strong>n<br />

veronachtzaamd, maar wij komen op voor <strong>de</strong><br />

betekenis van <strong>de</strong> grafische kunst <strong>in</strong> al haar rijke<br />

geled<strong>in</strong>gen, omdat <strong>de</strong> betekenis daarvan te vaak<br />

wordt on<strong>de</strong>rschat. En zeker is dat het geval met<br />

<strong>de</strong> uit<strong>in</strong>gen daarvan op <strong>de</strong> speciale gebie<strong>de</strong>n van<br />

familie- en zakengrafi ek.<br />

Men moest eens een grote tentoonstell<strong>in</strong>g hier-<br />

van hou<strong>de</strong>n, ver<strong>de</strong>eld <strong>in</strong> een af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g hoe het<br />

niet moet en een aí<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g hoe het wel moet.<br />

Dan zou het wezen van <strong>de</strong> grafische kunst <strong>in</strong> het<br />

praktische leven ten volle blijken. Zulk een ex-<br />

positie behoort uiteraard tot <strong>de</strong> onmogelijk-<br />

he<strong>de</strong>n, maar uw schrijver ziet zoiets toch als een<br />

begeer<strong>de</strong> manifestatie <strong>in</strong> gedachten vóór zich.<br />

Zoals reeds gezegd zullen we ons hier bezig-<br />

hou<strong>de</strong>n met enkele soorten gelegenheidsgrafiek<br />

die men wè<strong>in</strong>ig tegenkomt. Juist daarom is het<br />

goed die on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> aandacht te brengen. Door<br />

het zien van voorbeel<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n i<strong>de</strong>eên ge-<br />

wekt, rijzen voornemens om <strong>in</strong> voorkomen<strong>de</strong><br />

gevallen het grafisch-esthetische een kans te<br />

geven. Zelfs reiken die i<strong>de</strong>eën dan soms ver<strong>de</strong>r<br />

dan men vermoedt. Het gaat immers hoofd-<br />

zakelijk om <strong>de</strong> bla<strong>de</strong>n die <strong>in</strong> besloten kr<strong>in</strong>gen<br />

blijven berusten. Bij zakengrafiek is dit niet be-<br />

paal<strong>de</strong>lijk het geval. Wij laten die hier buiten<br />

besprek<strong>in</strong>g, omdat dit gebied zulk een grote<br />

verschei<strong>de</strong>nheid vertoont en meestal <strong>in</strong> zo<br />

omvangrijke oplagen verschijnt, dat toepass<strong>in</strong>g<br />

van kostbare grafische technieken niet aan <strong>de</strong><br />

or<strong>de</strong> komt. Hetgeen niet wegneemt dat kunst-<br />

z<strong>in</strong>nige verzorg<strong>in</strong>g hier evenzeer een punt van<br />

betekenis moet zijn. Op het an<strong>de</strong>re terre<strong>in</strong> kan<br />

nog steeds veel wor<strong>de</strong>n verbeterd, ook door<br />

het maken van enige propaganda. Het begon<br />

tegen het e<strong>in</strong>d <strong>de</strong>r l9<strong>de</strong> eeuw zo hoopvol. De<br />

renaissance op grafisch en typografisch gebied,<br />

<strong>in</strong> Engeland <strong>in</strong>gezet doorWilliam Morris, bracht<br />

ook <strong>in</strong> ons land vernieuw<strong>in</strong>g, o,a. van <strong>de</strong> hout-<br />

sne<strong>de</strong>. De geschie<strong>de</strong>nis hiervan hebben wij <strong>de</strong>s-<br />

tijds uitvoerig behan<strong>de</strong>ld; daarom zij volstaan<br />

met alleen me<strong>de</strong> te <strong>de</strong>len wat <strong>in</strong> dit verband<br />

nodig is. Van die xylografische herlev<strong>in</strong>g be-<br />

v<strong>in</strong>dt zich <strong>in</strong> mijn collectie een sprekend docu-<br />

ment <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van een <strong>in</strong> 1925 verschenen<br />

map on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> titel 'De houtsne<strong>de</strong>n van K. P. C.<br />

<strong>de</strong> Bazel', met een <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g van J. M. L. Lauwe-<br />

riks. Niet m<strong>in</strong><strong>de</strong>r dan 64 houtsne<strong>de</strong>n, gedrukt<br />

van <strong>de</strong> blokken (op Banzay; 50 exemplaren op<br />

Ch<strong>in</strong>e brut) zijn hier <strong>in</strong> een verrassen<strong>de</strong> ver-<br />

schei<strong>de</strong>nheid bijeengebracht. Tekenend voor<br />

<strong>de</strong> schone trek van <strong>de</strong> houtsne<strong>de</strong> is hetgeen<br />

Lauweriks <strong>in</strong> die <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g schreef : 'Wat er met<br />

<strong>de</strong> houtsne<strong>de</strong> <strong>in</strong> wit- en zwart-effect te bereiken<br />

is, als het ware twee krachten tegenover elkan-<br />

<strong>de</strong>r staan<strong>de</strong> om zich tenslotte we<strong>de</strong>rzijds aan te<br />

vullen en elkan<strong>de</strong>rs glans te verhoogen: dit spel<br />

zien wij nu uitgedrukt <strong>in</strong> een aantal werkstuk-<br />

ken, die <strong>in</strong> volgor<strong>de</strong> <strong>de</strong>n aígeleg<strong>de</strong>n weg aan-<br />

geven, een voorstell<strong>in</strong>g met het materiaal en <strong>de</strong><br />

daar<strong>in</strong> gekluister<strong>de</strong> i<strong>de</strong>eën. Dit alles werd door<br />

I Houtsne<strong>de</strong> van K. P. C. <strong>de</strong> Bazel<br />

Op 22 November van het iaar t9<br />

werd uit het fonds, dat ter ere en<br />

nagedachtenia van Meiuffrouw<br />

E.J.R.BÀXHUIZEN \/ÀN DEN BRINK<br />

door haar oud-lecrl<strong>in</strong>geo werd<br />

gesticht, dit boek als biizon<strong>de</strong>re<br />

oa<strong>de</strong>rscheid<strong>in</strong>g uitgereikt aan<br />

Leerl<strong>in</strong>ge aan <strong>de</strong> Hogere Burgerschool<br />

voor Meieies te Rotterdao<br />

2 Houtgravure van H.D.Voss<br />

il


Gelegenheids- en gebruiksgraÍiek van bijzon<strong>de</strong>re aard<br />

3 Houtgravure van Dirk van Gel<strong>de</strong>r<br />

t2<br />

De Bazel veraanschouwelijkr. 'Zo zijn, behalve<br />

tal van illustraties, <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze verzamel<strong>in</strong>g werk-<br />

stukken vereniSd, die allerlei aan het hout toe-<br />

vertrouw<strong>de</strong> gebeurtenissen weergeven uit fa-<br />

milie- en zakenleven, daterend uit <strong>de</strong> iaren | 894<br />

tot 1903. Wij treffen daaron<strong>de</strong>r aan: toegangs-<br />

bewijzen, kwitanties, oorkon<strong>de</strong>n, hoof<strong>de</strong>n van<br />

tijdschriften, prospectussen, diploma's, annon-<br />

cekaarten, uitnodig<strong>in</strong>gskaarten, geboortebe-<br />

richten, een menu, vignetten, visitekaarties,<br />

on<strong>de</strong>rtrouwkaarten, briefhoof<strong>de</strong>n enz. Het <strong>de</strong>-<br />

coratieve karakter van <strong>de</strong> stijl dier houtsne<strong>de</strong>n<br />

ontloopt elkaar niet veel en we voelen dat <strong>de</strong><br />

tijd van ontstaan nog niet zo heel ver achter ons<br />

ligt. Dit getuigt wel van <strong>de</strong> drift waaruit zij zijn<br />

geboren, ook al is natuurlijke tucht een teke-<br />

nend kenmerk van het beeld, Een reproduktie<br />

van een <strong>in</strong> 1896 gesne<strong>de</strong>n annoncekaart toont<br />

dit afdoen<strong>de</strong> aan. An<strong>de</strong>re kunstenaars sloegen<br />

eveneens die richt<strong>in</strong>g <strong>in</strong>. Doch wat is van die<br />

richt<strong>in</strong>g overgebleven ?<br />

Wij kunnen niet meer en niet beter doen dan<br />

wijzen op <strong>de</strong> gevallen waar<strong>in</strong> een particulier of<br />

een <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g er toe overg<strong>in</strong>g aan een grafisch<br />

kunstenaar een opdracht te geven voor het ma-<br />

ken van een gelegenheldsprentie. We<strong>in</strong>ig be-<br />

kend <strong>in</strong> ons land is het zogenaam<strong>de</strong> prijsboek,<br />

waaron<strong>de</strong>r wordt verstaan het boek dat als een<br />

on<strong>de</strong>rscheid<strong>in</strong>g wordt uitgereikt aan een leer-<br />

l<strong>in</strong>g van bijvoorbeeld een mid<strong>de</strong>lbare school.<br />

Een drukwerkje, aangebracht vóór<strong>in</strong> het boek,<br />

legt van <strong>de</strong> waar<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g getuigenis aÍ. Het heeft<br />

het karakter van een íormulier, dat door hoofd,<br />

directeur of rector moet wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>gevuld en<br />

on<strong>de</strong>rtekend. Zulk een stuk, dat voor <strong>de</strong> leer-<br />

l<strong>in</strong>g grote betekenis heeft, mag toch wel van een<br />

bijzon<strong>de</strong>re uiterlijke allure zijn, <strong>in</strong> het mid<strong>de</strong>n<br />

latend of het een zekere statigheid moet weer-<br />

spiegelen dan wel een Íeestelijk aanzien moet<br />

hebben. Er is hier wel enige verwantschap met<br />

<strong>de</strong> oorkon<strong>de</strong> en aan het uiterlijk van zulk een<br />

document wordt toch altijd veel zorg besteed.<br />

Enkele van zulke <strong>in</strong> boeken bevestig<strong>de</strong> beschei-<br />

<strong>de</strong>n, die ons on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> ogen kwamen, waren naar<br />

onze opvatt<strong>in</strong>g al te sober. De Hogere Burger-<br />

school voor Meisjes te Rotterdam heeít beseft,<br />

dat <strong>de</strong> besliss<strong>in</strong>g tot toekenn<strong>in</strong>g van een on<strong>de</strong>r-<br />

scheid<strong>in</strong>g niet het karakter van een nuchtere,<br />

zakelijke me<strong>de</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g moet hebben. Het be-<br />

stuur van die school gaf aan <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> graÍicus<br />

H, D. Voss, die enige jaren gele<strong>de</strong>n naar Canada<br />

is geêmigreerd, opdracht tot het ontwerpen<br />

van een formulier. Hij is daar<strong>in</strong> uitnemend ge-<br />

slaagd, De illustratie bestaat uit een houtgravu-<br />

re, waaron<strong>de</strong>r <strong>de</strong> tekst typografisch is aange-<br />

bracht. Het loont <strong>de</strong> moeite, aandacht te beste-<br />

<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> knap gesne<strong>de</strong>n en gegraveer<strong>de</strong> tekst,<br />

die <strong>de</strong>el uitmaakt van <strong>de</strong> illustratie en <strong>in</strong> harmo-<br />

nie is met <strong>de</strong> typograÍie er on<strong>de</strong>r. Het is <strong>in</strong> ze-<br />

kere z<strong>in</strong> tevens een her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>gsblad.<br />

De gedachte van <strong>de</strong> prijsboeken is al oud. In <strong>de</strong><br />

Kon<strong>in</strong>klijke Bibliotheek te Stockholm bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />

zich enige Hollandse prijsboeken uit <strong>de</strong> lT<strong>de</strong> en<br />

lS<strong>de</strong> eeuw. Het ene boek is als prijs gegeven


4 Houtgravure van Jaap Kuiiper<br />

5 Ets van Arend Hendriks<br />

INHN''IOBIAM<br />

DAWIMDIA{NIIEffiNGàAN HNNT'T GDTEID<br />

. , rwuÀt0FIlïrr$.iw '<br />

,<br />

WTRUWSTp\A}{DNNTYD<br />

ÊlÈl?<br />

, . 1944<br />

ó Houtgravure van Pam Rueter<br />

7 Ets van Arend Hendriks<br />

ffi<br />

áas [.ebc'^ .<br />

{tg{\lr.Y. v grc Licbg*'r /'sÓ<br />

ooF.]Át<br />

"'/'\<br />

UNDDNSLEBENSLEBNN<br />

GEIST<br />

t3


Gelegenheids- en gebruiksgrafiek van bijzon<strong>de</strong>re aard<br />

l0<br />

t4<br />

Dir*vonGel<strong>de</strong>r<br />

aan een leerl<strong>in</strong>g van het gymnasium te Alkmaar<br />

<strong>in</strong> het jaar 1697, het an<strong>de</strong>re aan een leerl<strong>in</strong>g van<br />

het Openbaar Gymnasium te Amsterdam <strong>in</strong><br />

1740. Het Alkmaarse prijsboek, zijn<strong>de</strong> een La-<br />

tijns werk van Nicolaus Cragius (Lei<strong>de</strong>n 1670),<br />

is blijkens het daar<strong>in</strong> vóór het titelblad opgenomen<br />

getuigschriÍt bestemd geweest voor '<strong>de</strong><br />

e<strong>de</strong>le en veelbeloven<strong>de</strong> longel<strong>in</strong>g' Theodorus<br />

Christoffers; het is hem uitgereikt <strong>in</strong> het nalaar<br />

van 1697 ter telegenheid van zijn bevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />

naar een hogere klas. Het Amsterdamse prijs-<br />

boek ziet er soortgelijk uit. Het is een exem-<br />

plaar van Henricus Kipp<strong>in</strong>gius: Antiquitatis<br />

Romanae (Lei<strong>de</strong>n l7 | 3). Ook hier is het getuig-<br />

schriít met het boek mee <strong>in</strong>gebon<strong>de</strong>n. Het ver-<br />

meldt <strong>de</strong> naam Johannes Carolus van Ketel, die<br />

het geschenk ontv<strong>in</strong>g van rector lsaacus Ver-<br />

burg <strong>in</strong> het iaar 1740, toen hij <strong>de</strong> vijf<strong>de</strong> klasse<br />

verliet. Op bei<strong>de</strong> beschei<strong>de</strong>n is het stadswapen<br />

afgebeeld, waardoor zij een voor <strong>de</strong> leerl<strong>in</strong>gen<br />

gewichtig cachet hebben verkregen.<br />

Een en an<strong>de</strong>r heeft mij op <strong>de</strong> gedachte gebracht,<br />

of het niet aantrekkelijk zou zijn het uitreiken<br />

van een boek als prijs aan leerl<strong>in</strong>gen op lycea,<br />

gymnasia en <strong>de</strong>rgelijke weer <strong>in</strong> ere te herstel-<br />

len. De scholen zou<strong>de</strong>n zich dan niet moeten<br />

bepalen tot een eenvoudig drukwerkje, maar<br />

tot orig<strong>in</strong>ele graÍiek. Wanneer een grafisch kun-<br />

stenaar wordt uitgenodigd tot het maken van<br />

een hout- of kopergravure, een litho of ets, dan<br />

zou een door hem gesigneer<strong>de</strong> afdruk kunnen<br />

wor<strong>de</strong>n bevestigd <strong>in</strong> het aan <strong>de</strong> leerl<strong>in</strong>g te<br />

schenken boek. Op <strong>de</strong>ze wijze wordt <strong>de</strong> leer-<br />

l<strong>in</strong>gen lief<strong>de</strong> voor het boek en begrip voor <strong>de</strong><br />

grafische kunst bijgebracht, hetgeen allerm<strong>in</strong>st<br />

overdaad is.<br />

Een an<strong>de</strong>r type van gelegenheidsgrafiek van bij-<br />

zon<strong>de</strong>re aard is <strong>de</strong> her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>gsprent. In alge-<br />

mene z<strong>in</strong> kan zulk een prent of blad (het geheel<br />

kan immers ook alleen uit tekst bestaan) betrek-<br />

k<strong>in</strong>g hebben op allerlei gebeurtenissen, zowel<br />

aangename als tragische. Zo heeft ook <strong>de</strong> n.v.<br />

Drukkerij Trio ter gelegenheid van <strong>de</strong> Inter-<br />

nationale Demonstratie van Ambachts- en Nij-<br />

verheidskunst enige jaren gele<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> be-<br />

zoekers een fraaie houtgravure van Dirk van<br />

Gel<strong>de</strong>r aangebo<strong>de</strong>n. Deze stelt een schip voor,<br />

waarboven <strong>de</strong> weemoedig stemmen<strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n<br />

van Johan <strong>de</strong> Witt: 'lck hebbe geduyren<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />

storm naer mijn cranck vermogen allme<strong>de</strong> hel-<br />

pen uitkycken en selffs <strong>in</strong> het allerhartste van<br />

't We<strong>de</strong>r boven gestaen.' Over <strong>de</strong> grafische ver-<br />

dienste van <strong>de</strong>ze prent behoeven we niet uit te<br />

wei<strong>de</strong>n; het is genoegzaam bekend dat Dirk van<br />

Gel<strong>de</strong>r een meester <strong>in</strong> het graveren van letters<br />

is. Het is overigens een loffelijk gebaar om ter<br />

gelegenheid van tentoonstel l<strong>in</strong>gen en <strong>de</strong>rgel ijke<br />

een grafisch blad aan te bie<strong>de</strong>n.<br />

Een her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>gsprent van geheel an<strong>de</strong>re strekk<strong>in</strong>g<br />

is <strong>de</strong> prent met het karakter van een '<strong>in</strong><br />

memoriam'. Beter kunnen we hier spreken van<br />

gedachtenisprent. Deze heeft <strong>de</strong> strekk<strong>in</strong>g om<br />

het leven en verschei<strong>de</strong>n van een gelief<strong>de</strong> ver-<br />

want te ge<strong>de</strong>nken. Het komt bijna nim mer voor,<br />

dat een bekendmak<strong>in</strong>g van overlij<strong>de</strong>n <strong>in</strong> een<br />

uitzon<strong>de</strong>rlijke, kunstz<strong>in</strong>nige vorm is gekleed.<br />

Meestal ontbreekt <strong>de</strong> tijd voor besprek<strong>in</strong>gen<br />

over een ontwerp en <strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>g. lk her<strong>in</strong>ner<br />

mij alleen het geval waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> opdracht daar-<br />

voor niet van <strong>de</strong> Íamilie uitg<strong>in</strong>g. Dit is.gebeurd<br />

na <strong>de</strong> dood van De Bazel op 28 november 1923.<br />

Het bestuur van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Verenig<strong>in</strong>g<br />

voor Ambachts- en Nijverheidskunst heeÍt ter-<br />

stond na het overlij<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> sierkunstenaar<br />

Chris Lebeau opdracht gegeven een kaart te<br />

maken, waar<strong>in</strong> is me<strong>de</strong>ge<strong>de</strong>eld wanneer <strong>de</strong> be-<br />

grafenis zou plaats hebben (3 <strong>de</strong>cember 1923);<br />

zij bevatte tevens een oproep op <strong>de</strong> begraaÍ-<br />

plaats aanwezig te zijn om <strong>in</strong> het volgen van <strong>de</strong><br />

baar <strong>de</strong> grote do<strong>de</strong> te eren.<br />

Een prentje dat een gedachtenis betekent en<br />

tevens dient als betuig<strong>in</strong>g van 'Dank voor uw<br />

me<strong>de</strong>leven', is <strong>in</strong> hout gegraveerd door Jaap<br />

Kuijper. Een fraai blad, dat zuiver <strong>in</strong> <strong>de</strong> síeer<br />

van een tragisch verschei<strong>de</strong>n is gehou<strong>de</strong>n. Een<br />

kaart met een plechtig karakter. Men zal kun-<br />

nen opperen dat <strong>de</strong>rgelijke bla<strong>de</strong>n niet voor<br />

publikatie zijn bestemd. Dat zijn zij <strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad<br />

niet, maar het gebeurt met <strong>de</strong> grootste piëteit<br />

en met een i<strong>de</strong>ële bedoel<strong>in</strong>g.<br />

Uniek zijn <strong>de</strong> gedachtenisprenten - en zij zijn<br />

dat <strong>in</strong> <strong>de</strong> ware z<strong>in</strong> <strong>de</strong>s woords - die G. M. van<br />

Wees enige jaren achtereen liet maken om <strong>de</strong><br />

her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g aan zijn moe<strong>de</strong>r levendig te hou<strong>de</strong>n.<br />

Een van <strong>de</strong> Íraaiste grafische bla<strong>de</strong>n, een ets van<br />

Arend Hendriks, is hierbij afgebeeld. Beeld van<br />

word<strong>in</strong>g en vergankelijkheid, van kosmisch zien<br />

en wijsgerige berust<strong>in</strong>g, waaraan een bed van<br />

bloemen stille luister bijzet. Deze prent getuigt<br />

van een gevoelige compositie en een fabelachti-<br />

ge etstechniek. Hendriks beheerste <strong>de</strong>ze tech-<br />

niek volkomen. Zijn overlij<strong>de</strong>n op 28 oktober<br />

1951, vijÍtig jaar oud, was een verlies voor <strong>de</strong><br />

grafische wereld. Zijn boek 'Etsen, handleid<strong>in</strong>g<br />

voor het etsen op koper en z<strong>in</strong>k', <strong>in</strong> het beg<strong>in</strong><br />

van 1945 te Alkmaar verschenen, getuigt ook<br />

van een grondige kennis, die hem als docent aan<br />

<strong>de</strong> Aca<strong>de</strong>mie voor Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> Kunsten <strong>in</strong> Den<br />

Haag zo uitnemend te sta<strong>de</strong> kwam,<br />

Een geheel an<strong>de</strong>re <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g wordt van een<br />

kunstenaar vereist <strong>in</strong> een geval als het volgen<strong>de</strong>.<br />

Er bestaan verenig<strong>in</strong>gen die af en toe erele<strong>de</strong>n<br />

benoemen. Meestal zal het bewijs van die be-<br />

noem<strong>in</strong>g berusten <strong>in</strong> een fraai gestel<strong>de</strong> brief van<br />

het bestuur. Dat er gedrukte formulieren voor<br />

bestaan geloven wij niet, omdat het aantal ere-<br />

le<strong>de</strong>n altijd uiterst kle<strong>in</strong> is. Een verenig<strong>in</strong>g zal<br />

er niet licht toe komen een kopergravure, litho,<br />

ets of houtsne<strong>de</strong> te laten maken ten e<strong>in</strong><strong>de</strong> een<br />

gesigneer<strong>de</strong> aídruk daarvan aan het pas benoem-<br />

<strong>de</strong> erelid uit te reiken. Wij kunnen ons <strong>in</strong><strong>de</strong>n-<br />

ken, dat <strong>de</strong> meeste <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gen <strong>de</strong> mogelijkheid<br />

daartoe niet <strong>in</strong>valt. De Sticht<strong>in</strong>g Ne<strong>de</strong>rlandsche<br />

Exlibris-Kr<strong>in</strong>g heeft, geheel <strong>in</strong> <strong>de</strong> stijl van haar<br />

streven, door <strong>de</strong> Amsterdamse graficus Pam<br />

Rueter een houtgravure laten maken die als een<br />

grondvorm dient voor het gelegenheidsprentie,<br />

dat voor het erelid het schone teken van benoe-


m<strong>in</strong>g is. Tussen het woord 'erelid' en het sluit-<br />

vignet is namelijk een open ruimte, waar<strong>in</strong> een<br />

blokie met <strong>de</strong> naam kan wor<strong>de</strong>n geplaatst. Een<br />

houtsne<strong>de</strong> of houtgravure is voor <strong>de</strong>ze grafische<br />

procedure wel een voor <strong>de</strong> hand liggen<strong>de</strong> tech-<br />

niek. Bij litho (vlakdruk) en ets of kopergravure<br />

(diepdruk) wordt <strong>de</strong> uitvoer<strong>in</strong>g moeilijker.<br />

Wij hopen dat kennisnem<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze vorm van<br />

gelegenheidsgrafiek verenig<strong>in</strong>gen er toe kan<br />

brengen <strong>de</strong> benoem<strong>in</strong>g tot erelid op een waar-<br />

dige en kunstz<strong>in</strong>nige wijze vast te leggen. De<br />

graficus die het niet uitsluitend wil zoeken <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong>coratie, v<strong>in</strong>dt <strong>in</strong> taak en wezen <strong>de</strong>r verenig<strong>in</strong>g<br />

voldoen<strong>de</strong> motieven voor zijn verbeeld<strong>in</strong>g.<br />

Wij menen <strong>in</strong> het vorenstaan<strong>de</strong> vormen van ge-<br />

legenheidsgrafiek te hebben besproken en afge-<br />

beeld die niet oí slechts we<strong>in</strong>ig bekend zijn.<br />

Wij willen niet nalaten nog enkele voorbeel<strong>de</strong>n<br />

te Seven van bla<strong>de</strong>n die eveneens van bijzon<strong>de</strong>-<br />

re aard zijn, doch meer uitsluitend wat <strong>de</strong> artis-<br />

tieke behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g betreft.<br />

De reeds genoem<strong>de</strong> graficus Arend Hendriks<br />

heeft <strong>in</strong> 1948 een ets gemaakt bij een geboorte-<br />

bericht. De ets werd aígedrukt op <strong>de</strong> voor-<br />

pag<strong>in</strong>a van <strong>de</strong> dubbele kaart. De tekst van<br />

Goethe is <strong>in</strong> prachtige letters weergegeven en<br />

van het motief gaat rust en kracht uit, die ver-<br />

want zijn aan <strong>de</strong> stilte die <strong>de</strong> mens bij het be-<br />

Ieven van het won<strong>de</strong>r <strong>de</strong>r geboorte kan<br />

bezielen.<br />

Tot <strong>de</strong> mooiste geboortekaarties behoort ook<br />

<strong>de</strong> houtgravure van Dirk van Gel<strong>de</strong>r voor zijn<br />

dochter Alei<strong>de</strong> Karen. Eenvoud en schoonheid<br />

reiken hier elkaar <strong>de</strong> hand. En welk een kloeke<br />

sierlijkheid begeleidt <strong>de</strong> tekst.<br />

Van geheel an<strong>de</strong>r slag is <strong>de</strong> teken<strong>in</strong>g, die <strong>de</strong> be-<br />

ken<strong>de</strong> glazenier Joep Nicolas <strong>in</strong> 1925 maakte;<br />

hij beeld<strong>de</strong> een jonggeborene <strong>in</strong> doopiurk uit.<br />

Dankkaartjes zijn er te over. Wij komen hier-<br />

voor nog even terug bij Dirk van Gel<strong>de</strong>r, omdat<br />

hij <strong>in</strong> het simpele 'Dirk van Gel<strong>de</strong>r zendt u hier-<br />

mee zijn dank' al weer bewijst hoezeer hij <strong>de</strong><br />

letter <strong>in</strong> alle speelsheid van haar gestalten be-<br />

heerst, zowel <strong>de</strong> uitgespaar<strong>de</strong> als <strong>in</strong> het hout<br />

gegraveer<strong>de</strong>. Droegen <strong>de</strong> letters <strong>in</strong> het geboor-<br />

tebericht een licht juichen <strong>in</strong> enige zwierigheid,<br />

hier is <strong>de</strong> soberheid aan het woord.<br />

Men moet Cor <strong>de</strong> Wolff zijn om <strong>de</strong> dankbaar-<br />

heid weer te geven <strong>in</strong> <strong>de</strong> koddige geest waar<strong>in</strong><br />

hij dit voor L. en K. Asselbergs heeít gedaan.<br />

Het hart breekt door <strong>de</strong> keel naar buiten om <strong>de</strong><br />

dank uit te spreken.<br />

Bij verhuiz<strong>in</strong>gen kan men gebruik maken van<br />

door <strong>de</strong> posterijen beschikbaar gestel<strong>de</strong> formu-<br />

lieren om van <strong>de</strong> adreswijzig<strong>in</strong>g kennis te geven,<br />

doch <strong>de</strong>ze zijn onpersoonlijk. Eenvoudig, doel-<br />

treffend, op-<strong>de</strong>-man-af, goed <strong>in</strong> beeld gebracht<br />

en <strong>in</strong> het koper gegraveerd, zo is <strong>de</strong> verhuis-<br />

kaart van <strong>de</strong> hand van Wim Zwiers voor <strong>de</strong><br />

architecten Sutterland.<br />

Moge het zijn dat <strong>de</strong> gegeven voorbeel<strong>de</strong>n<br />

vruchtbare <strong>in</strong>vloed hebben op allen die een bijzon<strong>de</strong>re<br />

gelegenheid <strong>in</strong> een bijzon<strong>de</strong>r grafiekie<br />

willen laten Yoortbestaan.<br />

I Houtgravure van Dirk van Gel<strong>de</strong>r<br />

9 Teken<strong>in</strong>g van Joep Nicolas<br />

l0 Houtgravure van Dirk van Gel<strong>de</strong>r<br />

| | Houtgravure van Cor <strong>de</strong> Wolfí<br />

12 Kopergravure van Wim Zwiers<br />

tl<br />

SL'T"trLR!-AN<br />

t5


c. <strong>de</strong> Groen Mf G s <strong>de</strong> groei van een graÍische mach<strong>in</strong>eÍabriek<br />

:l;itruiuiu!fl.,<br />

,,<br />

a-4-.<br />

I Een ou<strong>de</strong>r beeld van <strong>de</strong> fabriekscomplexen van'Johannisberg'te Geisenheim am Rhe<strong>in</strong><br />

Het is vrijwel zeker, dat over het algemeen het<br />

plaatsje Ri..i<strong>de</strong>sheim meer bekendheid geniet<br />

dan het op vijf m<strong>in</strong>utensporensdaarvangelegen<br />

Geisenheim. In <strong>de</strong> zomermaan<strong>de</strong>n <strong>in</strong> Rii<strong>de</strong>sheim<br />

verblijven<strong>de</strong> waant men zich <strong>in</strong> Capri. Geisen-<br />

heim daarentegen is vol rust. Bei<strong>de</strong> hebben <strong>de</strong><br />

natuurschoonheid gemeen, met als voorgrond<br />

<strong>de</strong> altijd imponeren<strong>de</strong>, snelstromen<strong>de</strong> en bre<strong>de</strong><br />

Rijn. Bij een tocht langs <strong>de</strong> Rijn of verblijven<strong>de</strong><br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> buurt van Geisenheim, zij <strong>de</strong> graÍische<br />

familie aanbevolen om niet te verzuimen een be-<br />

zoek aan <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> grafische mach<strong>in</strong>efabriek<br />

'Johannisberg'<br />

te brengen. Wij zijn er van over-<br />

tuigd, dat men - althans na vooraf kennis te<br />

hebben gegeven van het bezoek - hartelijk ont-<br />

vangen zal wor<strong>de</strong>n en alle <strong>in</strong>formatie en me<strong>de</strong>-<br />

werk<strong>in</strong>g zal verkrijgen die men er voor z'n<br />

doele<strong>in</strong><strong>de</strong>n zou willen verkrijgen.<br />

Over <strong>de</strong> <strong>in</strong>tensieve rust en <strong>de</strong> schoonheid die<br />

Geisenheim biedt, zullen we hier niet uitwei-<br />

rt<br />

illi<br />

<strong>de</strong>n, maar dat men hier van het <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tijd zo<br />

snelle en jachten<strong>de</strong> leven bekomt, staat wel bij<br />

voorbaat vast. Als men <strong>in</strong> het hotel 'Schloss<br />

We<strong>in</strong>stube' logeert, kan men <strong>de</strong> aangename ver-<br />

rass<strong>in</strong>g beleven, meermalen le<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> <strong>in</strong>ter-<br />

nationale grafische gemeenschap te ontmoeten.<br />

Hetzij om zich na<strong>de</strong>r te oriënteren op <strong>de</strong> produkten<br />

van 'Johannisberg'<br />

of om aankopen af te<br />

sluiten. ZelÍs mochten wij het meemaken dat<br />

men uit het verre en nabije oosten even kwam<br />

'w<strong>in</strong>kelen'.<br />

De bijzon<strong>de</strong>r prettige sfeer en <strong>de</strong> bereidheid<br />

om zon<strong>de</strong>r enige geheimdoenerij open<strong>in</strong>g van<br />

zaken te 8even, te laten zien wat <strong>de</strong> fabriek<br />

presteert en tot welke prestaties <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es<br />

<strong>in</strong> staat zijn, zal daarvan wel <strong>de</strong> oorzaak zijn.<br />

Uit <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong>ze grafische mach<strong>in</strong>e-<br />

fabriek blijkt, dat men voortdurend <strong>de</strong> volle<br />

aandacht besteedt aan het belang van <strong>de</strong> boek-<br />

drukker. Ook <strong>in</strong> ons land zijn <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> diensten<br />

2 De mo<strong>de</strong>rne snelpers van 1846, door Johann Kle<strong>in</strong> en Johann Forst te lohannisberg gebouwd (<strong>de</strong>ze ou<strong>de</strong><br />

getrouwe staat <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>monstratiezaal naast <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne mach<strong>in</strong>es opgesteld, voor het gebruik gereed)<br />

l6<br />

van 'Johannisberg'<br />

reeds meer dan hon<strong>de</strong>rd jaar<br />

bekend. Velen uit <strong>de</strong> kr<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>re<br />

drukkers zullen <strong>de</strong> namen Kle<strong>in</strong>, Forst en Bohn<br />

niet onbekend <strong>in</strong> <strong>de</strong> oren kl<strong>in</strong>ken. Me<strong>de</strong> tot<br />

meer <strong>in</strong>zicht en ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> grafische<br />

drukmach<strong>in</strong>etechniek <strong>in</strong> <strong>de</strong> loop van <strong>de</strong> tijd,<br />

volgt hieron<strong>de</strong>r een en an<strong>de</strong>r van <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis<br />

van <strong>de</strong><br />

'Johannisberg'<br />

MJG-mach<strong>in</strong>eÍabriek<br />

te Geisenheim am Rhe<strong>in</strong>.<br />

Het ontstaan voert terug naar het jaar 1846.<br />

Johann Kle<strong>in</strong> en Johann Forst stichtten <strong>de</strong> fabriek<br />

<strong>in</strong> Johannisberg, een plaatsle <strong>in</strong> <strong>de</strong> Rhe<strong>in</strong>gau,<br />

landschap <strong>in</strong> Hessen, vormend het weste-<br />

lijk <strong>de</strong>el van het Ma<strong>in</strong>zer bekken, dat beroemd<br />

is om zijn wijnen. In <strong>de</strong> sme<strong>de</strong>rij van va<strong>de</strong>r Kle<strong>in</strong><br />

maakten en bouw<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze twee bekwame hand-<br />

werkers hun eerste drukmach<strong>in</strong>e. Deze eerste<br />

boekdrukkershandpers werd gemaakt voor <strong>de</strong><br />

drukkerij van Marcus Dettmer <strong>in</strong> het naburige<br />

plaatsie Rij<strong>de</strong>sheim. Nog <strong>in</strong> hetzelf<strong>de</strong> laar<br />

bouw<strong>de</strong>n zij ook hun eerste snelpers voor <strong>de</strong><br />

hofboekdrukkerij Schellenberg <strong>in</strong> Wiesba<strong>de</strong>n<br />

(aÍbeeld<strong>in</strong>gen 2 en 3). De smidse werd te kle<strong>in</strong><br />

voor <strong>de</strong> talrijke opdrachten, maar het ontbrak<br />

aan <strong>de</strong> nodige mid<strong>de</strong>len om tot uitbreid<strong>in</strong>g over<br />

te gaan.<br />

Johann Bohn uit Hallgarten <strong>in</strong>teresseer<strong>de</strong><br />

zich voor het ijverige bekwame tweetal en<br />

trad <strong>in</strong> <strong>de</strong> firma als 'Dritte im Bun<strong>de</strong>'. Opmer-<br />

kelijk is <strong>de</strong> gelijkenis van <strong>de</strong> voornamen: drie<br />

maal Johann en zo goed als gelijknamig <strong>de</strong> plaats<br />

Johannisberg. Met het <strong>in</strong> <strong>de</strong> zaak gestoken geld<br />

van Johann Bohn kochten zij een molen, die tot<br />

mach<strong>in</strong>eÍabriek werd omgebouwd. Me<strong>de</strong> door<br />

<strong>de</strong> betere outillage en het <strong>in</strong>gebrachte kapitaal<br />

nam <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g van Kle<strong>in</strong>, Forst en Bohn<br />

een Srote vlucht, die uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk geleid heeft<br />

tot <strong>de</strong> uitgebrei<strong>de</strong> fabriekscomplexen die men<br />

thans te zien krijgt.<br />

In 1854 werd <strong>de</strong> eerste mach<strong>in</strong>e met een cirkel-<br />

aandrijfbeweg<strong>in</strong>g geleverd aan G. Sur<strong>in</strong>gar <strong>in</strong><br />

Leeuwar<strong>de</strong>n, waarna er nog meer <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland<br />

volg<strong>de</strong>n. Bij <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>re drukkers zullen zeker<br />

die'Johannisbergers' nog wel <strong>in</strong> het geheugen<br />

zitten. Nog <strong>in</strong> hetzelf<strong>de</strong> jaar werd een dubbele<br />

boekdrukmach<strong>in</strong>e, ook met cirkelbeweg<strong>in</strong>g, af-<br />

geleverd <strong>in</strong> Frankfurt am Ma<strong>in</strong>.<br />

Het jaar 186l was voor het drietal een rampjaar.<br />

Door brand werd <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> molen met <strong>de</strong><br />

gehele <strong>in</strong>ventaris totaal vernield. B<strong>in</strong>nen korte<br />

tijd echter werd <strong>de</strong> Íabriek weer opgebouwd<br />

en - naar <strong>de</strong> begrippen van die tijd - met <strong>de</strong><br />

meest mo<strong>de</strong>rne metaalbewerk<strong>in</strong>gsmach<strong>in</strong>es ge-<br />

<strong>in</strong>stalleerd. Achteraf bleek dat <strong>de</strong> ramp toch<br />

ook wel een verdienste heeft gehad, hetgeen<br />

door <strong>de</strong> prestaties <strong>in</strong> <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> iaren tot uit-<br />

drukk<strong>in</strong>g kwam, prestaties die <strong>in</strong> alle lan<strong>de</strong>n<br />

van Europa en daarbuiten wer<strong>de</strong>n erkend en<br />

gewaar<strong>de</strong>erd. In 1866 kwam <strong>de</strong> eerste mach<strong>in</strong>e<br />

met een <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g waarme<strong>de</strong> men zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />

bovenband kon drukken.<br />

Welk een uitbreid<strong>in</strong>g <strong>de</strong> Íabriek na <strong>de</strong> brand van<br />

l86l heeÍt on<strong>de</strong>rgaan, is dui<strong>de</strong>lijk uit <strong>de</strong> cijfers<br />

te herkennen. ln 1867 waren 164 werknemers<br />

aan <strong>de</strong> fabriek verbon<strong>de</strong>n en toen waren er 74


metaalmach<strong>in</strong>es <strong>in</strong> bedrijf, hetgeen voor die tijd<br />

toch wel respectabel was.<br />

Dat <strong>de</strong> techniek ook <strong>in</strong> die tijd grote vor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>-<br />

gen maakte blijkt wel hieruit, dat men <strong>in</strong> nog<br />

geen tw<strong>in</strong>tig iaar na het betrekken van <strong>de</strong> mo-<br />

len, reeds <strong>in</strong> 1868, van <strong>de</strong> eenvoudige snelpers<br />

tot <strong>de</strong> eerste hoogdruk-tweekleurenmach<strong>in</strong>e<br />

en <strong>de</strong> eerste steendruksnelpers met vier op-<br />

draagrollen was gekomen. In het jaar 1875 werd<br />

<strong>de</strong> duizendste snelpers afgeleverd. Een iaar<br />

later gaf men uitvoer<strong>in</strong>g aan een nieuw bouw-<br />

programma. De 'Liliput', een kle<strong>in</strong>e snellopen<strong>de</strong><br />

snelpers, waaraan menige ou<strong>de</strong>re drukker van<br />

thans zijn drukkersloopbaan is begonnen, kwam<br />

<strong>de</strong> fabriek uit. Tot l9l8 zou<strong>de</strong>n er twee-en-een-<br />

halí-duizend volgen.<br />

In 1878 g<strong>in</strong>g men weer een stap ver<strong>de</strong>r op <strong>de</strong><br />

v/eg van <strong>de</strong> rationele werkmetho<strong>de</strong> met het<br />

bouwen van vouwapparaten die achter <strong>de</strong> ma-<br />

ch<strong>in</strong>es wer<strong>de</strong>n geplaatst om het uitkomen<strong>de</strong> vel<br />

meteen te vouwen. De drukker werd drukker-<br />

vouwer. ln l885g<strong>in</strong>g <strong>de</strong>tweeduizendste, <strong>in</strong> 1893<br />

<strong>de</strong> drieduizendste mach<strong>in</strong>e <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur uit. Zo g<strong>in</strong>g<br />

het immer crescendo.<br />

In het beg<strong>in</strong> van 1900 bouw<strong>de</strong> <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>efabriek<br />

haar eerste tweekleuren-tweetoerenmach<strong>in</strong>e!<br />

Dat er niets nieuws on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> zon gebeurt, ver-<br />

haalt het geval dat reeds <strong>in</strong> l9l2 twee van <strong>de</strong><br />

laatst aangedui<strong>de</strong> mach<strong>in</strong>es bij drukkerij Rudolf<br />

Mosse <strong>in</strong> Berlijn week-aan-week het tijdschrift<br />

'Ulk', <strong>in</strong> vier kleuren, gelijktijdig, met een snel-<br />

heid van tweeduizend exemplaren (achtduizend<br />

druks) per uur, drukten. De vraag naar <strong>de</strong>ze<br />

mach<strong>in</strong>e was zo groot (niet <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland), dat<br />

men tot seriebouw moest overgaan om aan <strong>de</strong><br />

talrijke aanvragen uit b<strong>in</strong>nen- en buitenland te<br />

kunnen voldoen.<br />

Men had zich ook toegelegd op het Íabriceren<br />

van <strong>in</strong>legapparaten. In 1902 bouw<strong>de</strong> men <strong>in</strong>leg-<br />

apparaten met strijksysteem, later met zuig-<br />

systeem. In l9l6 kwam <strong>de</strong> 'Vorwàrts', een<br />

zware mach<strong>in</strong>e die veel opgang maakte en door<br />

<strong>de</strong> fabriek als standaardmach<strong>in</strong>e werd aange-<br />

merkt voor <strong>de</strong> later te bouwen stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>r-<br />

persen.lnl927 en 1928 kwamen <strong>de</strong>'Rhe<strong>in</strong>front'<br />

en <strong>de</strong>'Diana', weer beter geconstrueerd dan <strong>de</strong><br />

'Vorwàrts'. Inmid<strong>de</strong>ls kwamen <strong>de</strong> teken<strong>in</strong>gen<br />

van <strong>de</strong> constructeurs van <strong>de</strong> smetloze luchtuit-<br />

leg, een systeem dat elke uitleg met keerbewe-<br />

g<strong>in</strong>g van het vel <strong>in</strong> <strong>de</strong> schaduw stel<strong>de</strong> en er me<strong>de</strong><br />

toe bijdroeg dat <strong>de</strong> lattenuitleg aan het e<strong>in</strong><strong>de</strong><br />

van zijn bestaan kwam.<br />

Steeds naar betere constructie zoeken<strong>de</strong> kwam<br />

<strong>in</strong> 1938 <strong>de</strong> 'Selekta'. Maar zo langzamerhand<br />

na<strong>de</strong>ren we dan het rampzalige iaar 1939. De<br />

perio<strong>de</strong> van <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> wereldoorlog is ook aan<br />

'Johannisberg'<br />

niet zon<strong>de</strong>r meer voorbij gegaan.<br />

l95l bracht een nieuw produkt, <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne<br />

illustratie-hoogdrukmach<strong>in</strong>e'Rhenus', met <strong>de</strong><br />

constructie van het gecomb<strong>in</strong>eer<strong>de</strong> <strong>in</strong>legappa-<br />

raat voor enkelvoudige <strong>in</strong>leg en staffel<strong>in</strong>leg. Dat<br />

daarnaast ook nog <strong>in</strong> <strong>de</strong> fabriek seriematig <strong>de</strong><br />

'Garant' werd gebouwd, Seeft te zien dat men<br />

tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> oorlog zich is blijven <strong>in</strong>stellen op<br />

3 Een kiikie door het grote vliegwiel op het vormíundament en het <strong>in</strong>ktwerk (later zal ook <strong>de</strong> naam<br />

Johann Bohn op <strong>de</strong> stoel van <strong>de</strong> <strong>in</strong>ktbak prijken)<br />

,*,:<br />

't.<br />

{;.<br />

17


MJG: <strong>de</strong> groei van een grafische mach<strong>in</strong>eíabriek<br />

4 De drie fasen bij het uitleggen van het vel door <strong>de</strong> Johannisberg-luchtuitleg (tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> loop<br />

van het vel wordt het door lucht gedragen en geleid)<br />

5 De uitleg-ban<strong>de</strong>nwagen, waarmee <strong>de</strong> vellen onberispelijk, me<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> <strong>in</strong>vloed van luchtstromen,<br />

op <strong>de</strong> uitlegtaíel wor<strong>de</strong>n uitgelegd<br />

t8<br />

vernieuwen<strong>de</strong> constructies voor <strong>de</strong> hoogdruk-<br />

mach<strong>in</strong>es. In 1952 kwam <strong>de</strong> zojuist aangedui<strong>de</strong><br />

automatische tweetoerenmach<strong>in</strong>e'Garant' aan<br />

<strong>de</strong> markt.<br />

ln 1953 kwam men <strong>de</strong> illustratiemach<strong>in</strong>e'Selek-<br />

ta-S'aanbevelen. Twee jaar later, <strong>in</strong> 1955, werd<br />

een ie<strong>de</strong>r op <strong>de</strong> lpex-tentoonstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Lon<strong>de</strong>n<br />

verrast door <strong>de</strong> grootformaat-hoogd rukmachi-<br />

ne 'Monarch', een goed gekozen naam voor<br />

<strong>de</strong>ze robu uste stopci l<strong>in</strong><strong>de</strong>rpers.<br />

Uit <strong>de</strong> hier summier geschetste geschie<strong>de</strong>nis<br />

van <strong>de</strong> grafische mach<strong>in</strong>eÍabriek'Johannisberg'<br />

blijkt aídoen<strong>de</strong> dat <strong>de</strong>ze íabriek geduren<strong>de</strong> haar<br />

bestaan allerlei typen drukmach<strong>in</strong>es met succes<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> grafische bedrijven over <strong>de</strong> gehele wereld<br />

heeft gebracht. In het overzicht hebben wij tot<br />

nu toe <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> bouw van <strong>de</strong> druk-<br />

mach<strong>in</strong>es, bestemd voor <strong>de</strong> hoogdruk, gevolgd.<br />

Ook voor het diepdrukprocédé echter zijn tal-<br />

rijke en grote opdrachten uitgevoerd.<br />

ln 1957 kreeg Johannisberg' het predikaat van<br />

betrouwbaarheid van <strong>de</strong> Amerikaanse Miller-<br />

mach<strong>in</strong>eíabriek, doordat <strong>de</strong> bouw van <strong>de</strong> ver-<br />

nuítige M i I ler-tweetoeren mach i nes voor Eu ro-<br />

pa aan <strong>de</strong> MJG werd overgedragen, Intussen is<br />

gebleken dat ook dit een succes is gewor<strong>de</strong>n.<br />

Tal van Miller-tweetoerenmach<strong>in</strong>es hebben hun<br />

weg naar <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> lan<strong>de</strong>n <strong>in</strong> Europa<br />

(ook naar Ne<strong>de</strong>rland) gevon<strong>de</strong>n.<br />

De fabriek volgt ook <strong>de</strong> wenken en ervar<strong>in</strong>gen<br />

uit <strong>de</strong> praktijk. In 1957 kon<strong>de</strong>n wij ervaren, dat<br />

<strong>in</strong> samenwerk<strong>in</strong>g met <strong>de</strong> vertegenwoordiger <strong>in</strong><br />

ons land (s<strong>in</strong>ds kort W<strong>in</strong>kler Fallert & Co) een<br />

apparatuur is ontworpen waarme<strong>de</strong> het door-<br />

snij<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> vellen op <strong>de</strong> drukmach<strong>in</strong>e meer<br />

acceptabel werd.<br />

Ook nu verricht MJG weer goe<strong>de</strong> diensten om<br />

<strong>de</strong> eens verlaten tweekleurendruk nieuw leven<br />

te geven met het bouwen van <strong>de</strong> Miller-twee-<br />

kleuren-tweetoerenmach<strong>in</strong>es. Dat <strong>de</strong> <strong>in</strong>kt-<br />

fabrikanten dit hoopvol streven voor <strong>de</strong> hoog-<br />

druk met volle <strong>in</strong>zet on<strong>de</strong>rsteunen, mag hier<br />

wel on<strong>de</strong>rstreept wor<strong>de</strong>n.<br />

Mach<strong>in</strong>es zijn het uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk produkt van vele<br />

factoren : grondstoffen, allerlei bewerk<strong>in</strong>gen als<br />

zandvormen, gieten, metaalbewerk<strong>in</strong>gen, mon-<br />

tage, voortduren<strong>de</strong> Controle op precisie en<br />

kwaliteit enz. Dit alles komt bij 'Johannisberg'<br />

geheel <strong>in</strong> eigen fabricage tot stand.<br />

De stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen zijn alle van gelijke basis-<br />

constructie en ze wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> seriebouw ver-<br />

vaardigd. De efficiency van <strong>de</strong> íabriek werkt ten<br />

slotte door <strong>in</strong> <strong>de</strong> drukkerijen op het punt van<br />

kostprijs en rationele bedien<strong>in</strong>g van mach<strong>in</strong>es.<br />

De grondgestellen zijn alle, met <strong>in</strong>begrip van <strong>de</strong><br />

rollenbanen, uit één stuk gegoten. Het gewicht<br />

van zo'n grondgestel is ongeveer <strong>de</strong> helít van<br />

het totale gewicht van <strong>de</strong> mach<strong>in</strong>e. Daaren-<br />

boven zijn verschei<strong>de</strong>ne zware <strong>de</strong>len <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

grondgestellen gebouwd. Het zwaartepunt<br />

komt daardoor zo ver mogelijk naar on<strong>de</strong>r te<br />

liggen, één van <strong>de</strong> voorwaar<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> stabili-<br />

teit van een mach<strong>in</strong>e,<br />

De <strong>in</strong>ktwerken zijn <strong>in</strong> hun totaliteit berekend


op <strong>de</strong> eisen die het drukken van uitgebrei<strong>de</strong><br />

illustratievormen stelt.<br />

De hoge drukkracht van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r - bij <strong>de</strong><br />

'Monarch' 1000 kg - wordt ontleend aan het ge-<br />

wicht, een starre opsluit<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> cil<strong>in</strong><strong>de</strong>r-<br />

assen <strong>in</strong> <strong>de</strong> bedd<strong>in</strong>gen en <strong>de</strong> weerstand aan trek<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> grondgestellen.<br />

Behalve het <strong>in</strong>legapparaat van <strong>de</strong> 'Monarch'zijn<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>legapparaten alle eigen produkt van <strong>de</strong><br />

MlG. Ze zijn zowel voor enkelvoudige als voor<br />

staffelsgewijze <strong>in</strong>leg geconstrueerd.<br />

Naast <strong>de</strong> verbeter<strong>in</strong>gen die tot produktie van<br />

kwaliteitswerk moeten bijdragen, heeft <strong>de</strong><br />

MJG <strong>in</strong> 't bijzon<strong>de</strong>r aandacht besteed aan het<br />

uitleggen van <strong>de</strong> vellen. Er is een uitleg gecon-<br />

strueerd die het uitkomen van <strong>de</strong> vellen op<br />

generlei wijze na<strong>de</strong>lig beïnvloedt, noch <strong>in</strong> kwali-<br />

tatieve, noch <strong>in</strong> produktieve z<strong>in</strong>.<br />

De gebruikswaar<strong>de</strong> komt vooral tot uit<strong>in</strong>g bij<br />

<strong>de</strong> grootformaatmach<strong>in</strong>e 'Monarch'. Het is be-<br />

kend dat vooral bij grote formaten <strong>de</strong> prod u ktie<br />

m<strong>in</strong> of meer geremd kan wor<strong>de</strong>n door het on-<br />

willig uitleggen van <strong>de</strong> vellen.<br />

Het programma van <strong>de</strong> MJG omvat een reeks<br />

drukmach<strong>in</strong>es die aan <strong>de</strong> strengste eisen van <strong>de</strong><br />

mo<strong>de</strong>rne constructiebouw voldoen. Een reeks<br />

drukmach<strong>in</strong>es bovendien die aansluit bij <strong>de</strong> ver-<br />

schillen <strong>in</strong> geaardheid en produktie, welke zich<br />

aftekenen <strong>in</strong> <strong>de</strong> grafische bedrijven.<br />

Stopcil<strong>in</strong><strong>de</strong>rpersen<br />

'Selekta-S': papierformaat 56x80 cm<br />

'Rhenus':<br />

afmet<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> vorm 54x79 cm<br />

druksnelheid 4000 vel Der uur<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 6)<br />

papierformaat 64x96 cm<br />

afmet<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> vorm 62 x 96 cm<br />

druksnelheid 3000 vel per uur<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 7)<br />

'Monarch': papierformaat 80 x I l2 cm<br />

afmet<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong>vorm 76 x I 12 cm<br />

druksnelheid 2500 vel per uur<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 8)<br />

Tweetoerenmoch<strong>in</strong>es<br />

'Garant':<br />

papierformaat 70x 100 cm<br />

afmet<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> vorm 68 x 99 cm<br />

druksnelheid 3200 vel per uur<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g 9)<br />

'Miller-SY': papierformaat 76 x 104 cm<br />

druksnelheid 4250 vel per uur<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g l0)<br />

'Miller-TW' : tweekleuren-tweetoeren mach<strong>in</strong>e<br />

papierformaat 53 x7l cm<br />

produktie 8000 druks per uur<br />

(aÍbeeld<strong>in</strong>g I l)<br />

'Miller-TY'<br />

: tweekleu ren-tweetoeren mach <strong>in</strong>e<br />

formaat 76x 104 cm<br />

produktie 7500 druks per uur<br />

'Selekta-S'. een mach<strong>in</strong>e voor illustratiewerk<br />

Bedien<strong>in</strong>gszij<strong>de</strong> van <strong>de</strong>'Rhenus'<br />

t9


MJG: <strong>de</strong> groei van een grafische mach<strong>in</strong>efabriek<br />

9 Tweetoerenmach<strong>in</strong>e'Garant<br />

l0 Miller-tweetoerenoers SY<br />

20<br />

*;"-l<br />

1t--)<br />

A. Reens Kleur en kleurgebrulk <strong>in</strong><br />

Reeds verschei<strong>de</strong>ne malen werd <strong>in</strong> TéTé ge-<br />

schreven over kleur en <strong>de</strong> <strong>in</strong>vloed van kleur op<br />

<strong>de</strong> mens, Meer en meer verheít zich <strong>de</strong> kennis<br />

van kleur en eigenschappen van kleuren tot een<br />

belangrijke zaak. Wij willen daarom een paar<br />

<strong>in</strong>drukken weerSeven van een speciale'kleuren-<br />

dag', die enige tijd gele<strong>de</strong>n werd gehou<strong>de</strong>n<br />

en tij<strong>de</strong>ns welke belangwekken<strong>de</strong> d<strong>in</strong>gen over<br />

kleur en kleurgebruik zijn besproken. Eén van<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>gen, op <strong>de</strong>ze kleurendag gehou<strong>de</strong>n,<br />

g<strong>in</strong>g over <strong>de</strong> kleur <strong>in</strong> het on<strong>de</strong>rwijs aan scholen.<br />

Een on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el er van was gewijd aan <strong>de</strong> vak-<br />

opleid<strong>in</strong>g voor drukkers. Wij halen <strong>in</strong> het na-<br />

volgen<strong>de</strong> zo maar het een en an<strong>de</strong>r aan.<br />

Kleur beïnvloedt het gevoelsleven van <strong>de</strong> mens,<br />

geeft klaarheid en vreug<strong>de</strong> bij juiste toepass<strong>in</strong>g,<br />

maar verwarr<strong>in</strong>g en ontstemm<strong>in</strong>g bij een ver-<br />

keerd gebruik.<br />

De algemene vorm<strong>in</strong>g wordt nog gekenmerkt<br />

door een overmaat aan verstan<strong>de</strong>lijke gericht-<br />

heid en een tekort aan emotionele opvoed<strong>in</strong>g.<br />

Kleur wordt geleerd volgens verstan<strong>de</strong>lijke<br />

schema's, maar niet beleefd. Het aankweken<br />

van kleurbelev<strong>in</strong>g en van begrip voor <strong>de</strong> uit-<br />

drukk<strong>in</strong>gsmogelijkhe<strong>de</strong>n er van, kunnen lei<strong>de</strong>n<br />

tot een bewust zien en hanteren van kleur.<br />

Aan kunst- en vakscholen moet het probleem<br />

van <strong>de</strong> kleur dieper en grondiger wor<strong>de</strong>n be-<br />

han<strong>de</strong>ld dan op kweekscholen en mid<strong>de</strong>lbare<br />

scholen, door systematische oefen<strong>in</strong>g en volgens<br />

een bepaal<strong>de</strong> method iek.<br />

Waar werd gesproken over <strong>de</strong> functie van <strong>de</strong><br />

kleur <strong>in</strong> het on<strong>de</strong>rwijs, werd aangevoerd dat<br />

gestreeíd moet wor<strong>de</strong>n naar een beel<strong>de</strong>nd ex-<br />

pressionisme en niet een tekenen van geijkte<br />

vormen. Dit is zeker belangrijk voor hen die<br />

later creatiefwerk moeten kunnen maken.<br />

Bij het mid<strong>de</strong>lbaar en het voorberei<strong>de</strong>nd hoger<br />

on<strong>de</strong>rwijs en aan kunst- en vakscholen is het,<br />

volgens <strong>in</strong>lei<strong>de</strong>r R. J. H. Smeets, directeur van<br />

<strong>de</strong> Aca<strong>de</strong>mie voor Industriële Vormgev<strong>in</strong>g te<br />

E<strong>in</strong>dhoven, een hachelijke on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>g om te<br />

spreken van een s)rstematische en methodische<br />

behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van het kleurprobleem, omdat er<br />

nog zo we<strong>in</strong>ig van is. Er is, zo meen<strong>de</strong> hij, nog<br />

niet veel mee te <strong>de</strong>len over <strong>de</strong> plaats die <strong>de</strong><br />

kleur <strong>in</strong>neemt <strong>in</strong> <strong>de</strong> opleid<strong>in</strong>gen, behou<strong>de</strong>ns<br />

wellicht dat het <strong>in</strong> het algemeen een nog maar<br />

heel beschei<strong>de</strong>n plaats is.<br />

Het is misschien meer opbouwend om na te<br />

gaan hoe het eigenlijk zou moeten zijn en wat<br />

gedaan zou kunnen wor<strong>de</strong>n om aan <strong>de</strong> kleur<br />

die betekenis <strong>in</strong> het on<strong>de</strong>rwijs te geven die het<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tijd zou moeten bezitten.<br />

Natuurlijk zijn theoretische lessen over kunst-<br />

geschie<strong>de</strong>nis en smaakvorm<strong>in</strong>g ook van belang,<br />

evenals muziek en creatief spel. Maar het zelf<br />

omgaan en experimenteren met kleuren en<br />

allerlei materialen geeft pas <strong>de</strong> iuiste ontwikke-<br />

l<strong>in</strong>g van kleurgevoel, handvaardigheid en voor-<br />

stel li ngsvermogen.<br />

Over <strong>de</strong> vakopleid<strong>in</strong>g voor drukkers werd o.a.<br />

gezegd: De opkomst van <strong>de</strong> fotomechanische<br />

reproduktietechnieken heeÍt nieuwe beroepen<br />

I<br />

I I


k <strong>in</strong> <strong>de</strong> opleld<strong>in</strong>g<br />

I<br />

doen ontstaan, die alle heel nauw bij <strong>de</strong> kleur<br />

betrokken zijn, zoals kleurenlithograaf, repro-<br />

duktieíotograaf, kleuretser, kleurendrukker<br />

enz. Deze grote groep van uitvoeren<strong>de</strong> vak-<br />

mensen moet vóór alles beschikken over tref-<br />

zekerheid voor <strong>de</strong> orig<strong>in</strong>ele kleurtonen en<br />

bovendien over begrip voor harmonische kleur-<br />

werk<strong>in</strong>g. Het ligt voor <strong>de</strong> hand, dat ook hier<br />

een methodische en praktische weg tot <strong>de</strong> kleur<br />

aanwezig moet zijn of moet wor<strong>de</strong>n gevon<strong>de</strong>n,<br />

KleurtreÍ- en kleurmengoefen<strong>in</strong>gen zullen <strong>de</strong><br />

hoofdschotel moeten vormen voor <strong>de</strong> kleur-<br />

opleid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze beroepen.<br />

Dr. O. A. Gu<strong>in</strong>eau gaf ter illustratie van <strong>de</strong><br />

praktijk voor <strong>de</strong> leid<strong>in</strong>g van drukkerijen het<br />

volgen<strong>de</strong> voorbeeld: Een ontwerper kreeg <strong>de</strong><br />

opdracht zes kleurenplaten te maken voor een<br />

kalen<strong>de</strong>r. Hij zette ze op met plakkaatverÍ, een<br />

verÍsoortdie gekenmerktwordt door een kleur-<br />

zuiverheid en hel<strong>de</strong>rheid die met druk<strong>in</strong>kt niet<br />

te bereiken is. Het gevolg was, dat men, om het<br />

ontwerp zo goed mogelijk te bena<strong>de</strong>ren, van <strong>de</strong><br />

zes kleuren moest overgaan op drukken <strong>in</strong> acht<br />

kleuren, terwijl toch niemand tevre<strong>de</strong>n was<br />

over het resultaat,<br />

Gewapend met <strong>de</strong>ze ervar<strong>in</strong>g dacht <strong>de</strong> ont-<br />

werper het <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> keer beter te doen<br />

door aquarelverf op gehamerd papier te ge-<br />

bruiken. Hij bereikte daarmee weer een mooi<br />

effect bij het ontwerp, maar zag niet dat ook dit<br />

resultaat door <strong>de</strong> drukker niet op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />

manier te bereiken valt. Het gevolg was weer,<br />

dat <strong>de</strong> opdrachtgever zich teleurgesteld voel<strong>de</strong>.<br />

Deze liet daarom <strong>de</strong> ontwerper schieten en<br />

zette een kleurenfotograaf aan het werk, <strong>in</strong>-<br />

genomen door <strong>de</strong> prachtige kleuren die <strong>de</strong>ze<br />

met zijn dia's kan bereiken. Uit het oog werd<br />

verloren dat het daarbij gaat om licht dat op<br />

een wit scherm geworpen wordt <strong>in</strong> een donkere<br />

omgev<strong>in</strong>g, met een effect dat on<strong>de</strong>nkbaar is <strong>in</strong><br />

drukwerk. Het is daarom niet te verwon<strong>de</strong>ren,<br />

dat ook <strong>de</strong>ze <strong>de</strong>r<strong>de</strong> opdracht op een teleur-<br />

stell<strong>in</strong>g uitliep.<br />

Wat dacht men over het resultaat? De kleuren-<br />

fotograaf maakte geen goe<strong>de</strong> kleu ren u ittreksels,<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>ktfabrikant niet <strong>de</strong> juiste <strong>in</strong>kt, <strong>de</strong> drukker<br />

hield zich niet goed aan <strong>de</strong> schaaldrukken. Ver-<br />

wijten over en weer! Toch had ie<strong>de</strong>reen zijn<br />

uiterste best gedaan, maar zowel <strong>de</strong> opdracht-<br />

gever als <strong>de</strong>gene die <strong>de</strong> or<strong>de</strong>r van hem <strong>in</strong> ont-<br />

vangst nam wisten niet voldoen<strong>de</strong> van kleuren-<br />

leer om er vooraf op te wijzen dat het resultaat<br />

A. Reens Bewaren van clichés <strong>in</strong> een tiidschriÍtendrukkerii<br />

Bij een grote tijdschriftendrukkerij heeÍt men<br />

<strong>de</strong> moeilijkheid van het bewaren van clichés<br />

voorbeeldig opgelost. Zelfs zodanig dat er<br />

regelmatig bezoekers komen om zich van het<br />

toegepaste systeem op <strong>de</strong> hoogte te stellen.<br />

Het komt er eigenlijk op neer, dat <strong>de</strong> hoeveel-<br />

heid clichés <strong>in</strong> evenwicht wordt gehou<strong>de</strong>n door<br />

het toevoegen van nieuwe en verwij<strong>de</strong>ren van<br />

ou<strong>de</strong>. De <strong>in</strong> vele tijdschriÍtendrukkerijen be-<br />

staan<strong>de</strong> chaotische toestand v<strong>in</strong>dt z'n oorzaak<br />

hier<strong>in</strong>, dat er wel regelmatig nieuwe clichés<br />

bij komen, doch dat daar geen verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> clichés tegenover staat. Hierdoor<br />

wordt zelfs het grootste magazijn te kle<strong>in</strong> en<br />

moet zelfs <strong>de</strong> beste organisatie falen.<br />

Vastgesteld werd dat slechts <strong>in</strong> we<strong>in</strong>ig gevallen<br />

een cliché wordt herplaatst, zeker niet waar het<br />

het redactionele <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> tijdschriften be-<br />

treft. Men heeít nu rigoreus <strong>in</strong>gegrepen door <strong>de</strong><br />

uitgevers van <strong>de</strong> tijdschriíten voor <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong><br />

keuze te stellen:<br />

o <strong>de</strong> clichés wor<strong>de</strong>n direct nadat <strong>de</strong> vorm uit<br />

elkaar is gehaald aan <strong>de</strong> klant teruggezon<strong>de</strong>n;<br />

b <strong>de</strong> redactionele clichés wor<strong>de</strong>n drie maan<strong>de</strong>n<br />

lang bewaard en dan vernietigd; voor adver-<br />

tentieclichés geldt een termijn van twaalí<br />

maan<strong>de</strong>n. Alleen voor clichés van personen<br />

wordt een uitzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g gemaakt. Die gaan <strong>in</strong><br />

het archief van <strong>de</strong> firma.<br />

Geduren<strong>de</strong> <strong>de</strong> tijd dat <strong>de</strong> clichés wor<strong>de</strong>n be-<br />

waard kan verzend<strong>in</strong>g naar elk adres geschie<strong>de</strong>n.<br />

De clichés wor<strong>de</strong>n opgeborgen naar <strong>de</strong> uitgaven<br />

<strong>de</strong>r verschillen<strong>de</strong> tijdschriÍten. Wenst <strong>de</strong> uit-<br />

gever een cliché ter beschikk<strong>in</strong>g te krijgen of<br />

ergens heen verzon<strong>de</strong>n te hebben, dan moet hij<br />

opgeven <strong>in</strong> welk tijdschrift en op welke pag<strong>in</strong>a<br />

het werd geplaatst.<br />

Na het afdrukken van een tijdschrift ontvangt<br />

<strong>de</strong> beheer<strong>de</strong>r van het clichéarchief een exem-<br />

plaar. Bij elke afbeeld<strong>in</strong>g staat door een teken<br />

aangegeven of het cliché <strong>in</strong> het archieí moet<br />

wor<strong>de</strong>n opgenomen dan wel teruggezon<strong>de</strong>n, De<br />

clichés voor het archieÍ gaan vergezeld van een<br />

aídruk, waarop aangegeven het tijdschrift, <strong>de</strong><br />

pag<strong>in</strong>a waarop <strong>de</strong> aíbeeld<strong>in</strong>g werd geplaatst, <strong>de</strong><br />

titel en een <strong>nummer</strong>. Op <strong>de</strong> losse afdruk wordt<br />

van het ontwerp<strong>in</strong>druk niet te behalen zou zijn.<br />

Een en an<strong>de</strong>r vormt wel een aanspor<strong>in</strong>g voor<br />

ons grafici, waar wij zo veel met kleur te maken<br />

hebben, ons meer en meer vertrouwd te maken<br />

met <strong>de</strong> moeilijkhe<strong>de</strong>n en mogelijkhe<strong>de</strong>n van het<br />

kleurgebruik. Te veel nog is het een proberen,<br />

waardoor tijd en materiaal verloren gaat en<br />

waarbij toch geen goed e<strong>in</strong>dresultaat wordt<br />

verkregen.<br />

Ook werd <strong>in</strong> het |GT-nieuws van maart jl. weer<br />

eens gewezen op <strong>de</strong> problemen van mengen van<br />

kleu ren.<br />

Eén van <strong>de</strong> conclusies op <strong>de</strong> kleurendag was niet<br />

al te optimistisch: 'Vastgesteld kan wor<strong>de</strong>n dat<br />

<strong>de</strong> behoefte aan on<strong>de</strong>rwijs <strong>in</strong> <strong>de</strong> kleur alom aan-<br />

wezig is en groter wordt naarmate <strong>de</strong> <strong>in</strong>dustria-<br />

lisatie toeneemt. In <strong>de</strong>ze behoeÍte kan echter<br />

niet wor<strong>de</strong>n voorzien, omdat er nauwelijks<br />

leerkrachten bestaan die op dit gebied ge-<br />

schoold zijn. Het is zaak dat daar<strong>in</strong> snel en aí-<br />

doen<strong>de</strong> wordt voorzien, want het gebrek aan<br />

<strong>de</strong>ze kennis bij hen die uit hoof<strong>de</strong> van het<br />

beroep kleur gebruiken en toepassen, veroor-<br />

zaakt onnodig ergernis, teleurstell<strong>in</strong>g, tijd- en<br />

geldverl ies.'<br />

Tot zover het vraagstuk van kleur en opleid<strong>in</strong>g.<br />

ook het <strong>nummer</strong> van het archieÍrek vermeld en<br />

eveneens <strong>in</strong> het <strong>in</strong> archieÍ blijven<strong>de</strong> tijdschrift<br />

bij het betreffen<strong>de</strong> cliché.<br />

Overeenkomstig <strong>de</strong> archief<strong>nummer</strong>s wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong><br />

clichés als boekles naast elkaar geplaatst <strong>in</strong><br />

rekken, waar<strong>in</strong> plaats is voor clichés tot 22 X 32<br />

cm. Ongemonteer<strong>de</strong> clichés wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> bescher-<br />

men<strong>de</strong> hulzen van strobord gevat. Deze hulzen<br />

krijgen <strong>de</strong> afdruk en het archieÍ<strong>nummer</strong>.<br />

Op <strong>de</strong>ze manier kunnen clichés <strong>in</strong> enkele<br />

m<strong>in</strong>uten wor<strong>de</strong>n opgezocht. Na drie maan<strong>de</strong>n<br />

wor<strong>de</strong>n. aan <strong>de</strong> hand van <strong>de</strong> <strong>de</strong>sbetreffen<strong>de</strong><br />

tijdschriften, allereerst <strong>de</strong> clichés van het<br />

redactionele <strong>de</strong>el er uit gehaald en vernietigd.<br />

Na een jaar wordt <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> 'kuis<strong>in</strong>g' toegepast<br />

voor <strong>de</strong> overige clichés, waarbij dus <strong>de</strong> clichés<br />

van adveftenties wor<strong>de</strong>n opgeruimd en <strong>de</strong><br />

clichés met afbeeld<strong>in</strong>gen van personen el<strong>de</strong>rs<br />

een <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itieve opberg<strong>in</strong>g v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />

Mogelijk dient dit voorbeeld uit <strong>de</strong> 'lnland<br />

Pr<strong>in</strong>ter and Lithographer'tot navolg<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong><br />

clichéopberg<strong>in</strong>g van onze eigen, op dit punt<br />

al evenzeer geplaag<strong>de</strong> tijdschriftendrukkerijen.<br />

2l


22<br />

ffiu<br />

atrffiN<br />

èffiá<br />

fe*t<br />

qg&ffii$&n*í4 iwffi{<br />

íei,4sËsW$ tff#rwf<br />

*Wdffid<br />

B,q4sl$ffisffÍ<br />

,@<br />

gffiN<br />

J'JÁ<br />

-&&<br />

iEln<br />

VGtil,<br />

-a5J<br />

ry-.-<br />

EI<br />

M. H. Groenendaal Dfie catalogussenY<br />

Tot <strong>de</strong> drukwerken waarmee verkooobevor<strong>de</strong>-<br />

r<strong>in</strong>g wordt beoogd, behoort <strong>de</strong> catalogus. Met<br />

<strong>de</strong> groep van grafische werkstukken waartoe <strong>de</strong><br />

catalogus behoort, heeít men <strong>in</strong> menige druk-<br />

kerij van tijd tot tijd te doen, zodat het voor<br />

menigeen <strong>in</strong>teressant kan zijn er eens een paar<br />

op <strong>de</strong> verschijn<strong>in</strong>g en vormgev<strong>in</strong>g te bekijken.<br />

Daartoe <strong>de</strong><strong>de</strong>n wij een l


lran meubelen<br />

De rubrieken zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze catalogus eveneens<br />

geschei<strong>de</strong>n door een gekleurd papierblad; ze<br />

zijn bedrukt <strong>in</strong> zwarte letter<strong>in</strong>g en met een<br />

rood vlak on<strong>de</strong>r het han<strong>de</strong>lsmerk. De bla<strong>de</strong>n<br />

en het geplastificeer<strong>de</strong> omslag wor<strong>de</strong>n door een<br />

plastic-scharnier bijeengehou<strong>de</strong>n.<br />

De druk is van Van Boekhoven te Utrecht, het<br />

ontwerp van J. Bouwman. De layout is overwegend<br />

a-symmetrisch, maar hier en daar vor-<br />

men twee naast elkaar liggen<strong>de</strong> pag<strong>in</strong>a's een<br />

symmetrische eenheid. Voor <strong>de</strong> ontvangers zal<br />

dit niet storend zijn, doch het geheel van <strong>de</strong><br />

opzet wordt er o,i. door verzwakt. Door het<br />

oblongÍormaat was het bepaald een moeilijke<br />

opgave om <strong>de</strong> gegevens dui<strong>de</strong>lijk te ranS-<br />

schikken en daarbij geen last van het vele wit te<br />

I P*Toe: evenwichttussen tweezeer verschillend geaar<strong>de</strong> pag<strong>in</strong>a's<br />

2 PasToe: illustraties van meubelen, verklaren<strong>de</strong> teken<strong>in</strong>gen, teksten en toegevoegd illustratiefelement<br />

3 PasToe: een a-symmetrisch pag<strong>in</strong>astel<br />

4 Van Rooiien: een íorser pag<strong>in</strong>abeeld, met en zon<strong>de</strong>r <strong>in</strong> kleur wisselen<strong>de</strong> balken en vlakken<br />

5 Van Rooiien: symmetrie met een brek<strong>in</strong>g door een aparte <strong>in</strong>zet<br />

||<br />

T<br />

I<br />

r<br />

I<br />

T<br />

T<br />

T<br />

I<br />

||<br />

t<br />

I<br />

:<br />

I<br />

t<br />

:<br />

I<br />

t&<br />

B'<br />

*tr<br />

hebben. Het voorplat moet, als zeer geslaagd, diapositieÍ ím-vignet op elke pag<strong>in</strong>a verwerkt.<br />

nog apart wor<strong>de</strong>n genoemd.<br />

Een aantal bla<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> rubriek diversen is wat<br />

Kempkes' Meubelfabrieken lieten hun catalogus fleuriger gemaakt door toepassen van kleur-<br />

verzorgen door reclame-adviesbureau Hol<strong>de</strong>rt vtakken, diapositieven en an<strong>de</strong>re clichés. We<br />

& Co. te Amsterdam. Men koos als uitgangspunt hebben <strong>de</strong> <strong>in</strong>druk dat dit ge<strong>de</strong>elte, <strong>in</strong> vrij sterk<br />

een losbladig systeem, gevat <strong>in</strong> een plastic band afwijken<strong>de</strong> stijl, wordt gevormd door een toe-<br />

met klemr<strong>in</strong>gen, waarop alleen <strong>de</strong> letters fm gevoeg<strong>de</strong> fol<strong>de</strong>r. Een geheel ombuigen naar<br />

(form u le-meu belen) wer<strong>de</strong>n geplaatst.<br />

<strong>de</strong>ze stijl van <strong>de</strong> eigenlijke catalogusbla<strong>de</strong>n zou-<br />

In dit geval wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> rubrieken geschei<strong>de</strong>n <strong>de</strong>n we niet als een w<strong>in</strong>stpunt beschouwen.<br />

door een dik, geplastif)ceerd blad met een al of Hoewel - gelukkig - <strong>de</strong> layout van <strong>de</strong>ze drie<br />

niet toepasselijke bedrukk<strong>in</strong>g. Het eerste blad catalogussen vrij sterk van elkaar afwijkt, waar-<br />

opent met een dom<strong>in</strong>ospel (aanbouwmeubebij toch ook wel <strong>de</strong> <strong>in</strong>druk ontstaat dat ze oP<br />

len!), maar <strong>de</strong> betekenis van <strong>de</strong> hijskranen- verschillen<strong>de</strong> wijzen wor<strong>de</strong>n gehanteerd, blijkt<br />

afbeeld<strong>in</strong>g bij serie 7000 is niet dui<strong>de</strong>lijk. dat <strong>de</strong> drie opdrachtgevers beseften dat vorm-<br />

De layout van <strong>de</strong>ze catalogus van Wim Crouwel, gev<strong>in</strong>g van meubelen het best wordt gepresen-<br />

is overzichtelijk. Als enige <strong>de</strong>coratie is een kle<strong>in</strong> teerd door drukwerk <strong>in</strong> een goe<strong>de</strong> vormgev<strong>in</strong>g.<br />

..,.r$$<br />

23


Drie catalogussen van meubelen<br />

ó Kempkes: rechthoekige en vrijstaan<strong>de</strong> c|ichés, op e|ke pag<strong>in</strong>a het herkenn<strong>in</strong>gsvignet van het meube|tyPe<br />

7 Kempkes: een fraaie vlakver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g met clichés, tekstgroepen, vigneties en ' ' ' witruimte<br />

24


tGedrukt In Ne<strong>de</strong>rlandt - yilÍ eeuuten letterr beeld en band<br />

Men kan <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> drukkunst <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>n geven als het verhaal van leven en<br />

werken van <strong>de</strong> oudste drukkers tot aan <strong>de</strong> grote<br />

grafische on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> onze eigen tijd.<br />

Men kan echter ook vertellen - en dat betekent<br />

op een tentoonstell<strong>in</strong>g: laten zien - hoe na <strong>de</strong><br />

uitv<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g van het drukken met losse letters er<br />

voor <strong>de</strong> drukkunst steeds rijker mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />

kwamen, en <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g en <strong>de</strong> ontplooi<strong>in</strong>g<br />

daarvan beschrijven en tonen. In dit laatste<br />

geval zal men niet beg<strong>in</strong>nen met het vraagstuk<br />

van <strong>de</strong> uitv<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g, dat vooral bekend is door <strong>de</strong><br />

strijd tussen <strong>de</strong> aanhangers van Coster en die<br />

van Gutenberg. Maar het verhaal beg<strong>in</strong>t dan<br />

met <strong>de</strong> wijze waarop <strong>de</strong> oudste drukkers <strong>de</strong><br />

technische problemen oplosten, met hun moei-<br />

lijkhe<strong>de</strong>n en overw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>gen, met het laten<br />

samengaan van het beeld en <strong>de</strong> tekst en met <strong>de</strong><br />

samenwerk<strong>in</strong>g tussen <strong>de</strong> drukker en auteurs o<br />

tekstverzorgers en <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunstenaars<br />

die <strong>de</strong> teksten illustreer<strong>de</strong>n.<br />

Het is <strong>de</strong>ze opzet, die <strong>de</strong> bestemm<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

eerste zalen van <strong>de</strong>ze tentoonstell<strong>in</strong>g heeft<br />

bepaald. Getoond wordt hoe het boek eerst<br />

werd uitgegeven met <strong>de</strong> schrijven<strong>de</strong> en <strong>de</strong><br />

tekenen<strong>de</strong> en schil<strong>de</strong>ren<strong>de</strong> hand. Hieraan is op<br />

<strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g aandacht besteed, om voor<br />

het publiek <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> boeken-<br />

produktie van <strong>de</strong> Mid<strong>de</strong>leeuwen uit dui<strong>de</strong>lijk te<br />

tonen. Er is vooral naar gestreefd, dui<strong>de</strong>lijk te<br />

maken dat <strong>de</strong> oudste gedrukte boeken, <strong>de</strong> <strong>in</strong>cu-<br />

nabelen, geen imitaties van handschriften zijn,<br />

maar - om een term u it <strong>de</strong> tijd zelÍ te gebru iken<br />

- mechanisch 'geschreven' boeken. Kopij uit<br />

1472-1473 van Ketelaer en De Leempt uit<br />

Utrecht, behoren<strong>de</strong> tot <strong>de</strong> oudst beken<strong>de</strong> kopij<br />

ter wereld, laat dit on<strong>de</strong>r meer dui<strong>de</strong>lijk zien.<br />

Een eigen aÍ<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g is ook gevormd om te tonen<br />

hoe het beeld, aanvankelijk dus <strong>de</strong> houtsne<strong>de</strong>,<br />

samengevoegd werd met <strong>de</strong> tekst.<br />

Na <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> van <strong>de</strong> <strong>in</strong>cunabeldrukkers is<br />

aandacht besteed aan <strong>de</strong> verhoud<strong>in</strong>g tussen<br />

kopij en druk en <strong>de</strong> daarbij behoren<strong>de</strong> correctie<br />

van drukproeven, De documenten laten zien<br />

welke <strong>de</strong> verhoud<strong>in</strong>g wirs tussen <strong>de</strong> drukker-<br />

uitgever en zijn meest <strong>in</strong>tellectuele me<strong>de</strong>-<br />

werkers, zij die hem <strong>de</strong> kopij verschaÍten en zij<br />

die voor <strong>de</strong> juistheid van <strong>de</strong> gedrukte tekst<br />

zorg<strong>de</strong>n. Getoond wordt hoe <strong>de</strong>ze verhoud<strong>in</strong>-<br />

gen veran<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> loop van ongeveer twee<br />

eeuwen. In <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> helft van <strong>de</strong> zeventien<strong>de</strong><br />

eeuw wordt <strong>de</strong> toestand bereikt die wij tegen-<br />

woordig normaal v<strong>in</strong><strong>de</strong>n, namelijk dat <strong>de</strong> auteur<br />

zorgt voor <strong>de</strong> juistheid van <strong>de</strong> tekst en <strong>de</strong> uit-<br />

gever voor <strong>de</strong> iuistheid van het boek <strong>in</strong> mate-<br />

rieel opzicht.<br />

In <strong>de</strong> l7e eeuw zijn <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>rs wel <strong>de</strong><br />

grootste uitgevers van <strong>de</strong> wereld, die alles<br />

drukken wat el<strong>de</strong>rs verbo<strong>de</strong>n is en alles na-<br />

drukken wat el<strong>de</strong>rs succes heeft. Ze zijn ook <strong>de</strong><br />

grootste drukkers, omdat zij <strong>in</strong> vakbekwaam-<br />

heid vooraanstaan en telkens nieuwe wegen<br />

<strong>in</strong>slaan. Dit blijkt o.a. uit <strong>de</strong> grote activiteit <strong>in</strong><br />

het drukken van boeken <strong>in</strong> Oosterse talen<br />

I Op <strong>de</strong> voorgrond en rechts <strong>de</strong> verklaren<strong>de</strong> tekstzuilen met Remco Campert's begelei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> tekst<br />

(Hebreeuws, Arabisch, Perzisch enz.), waarvoor<br />

nieuwe typen gesne<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n, evenals op het<br />

gebied van Armenisch, Russisch enz., waarvan<br />

voorbeel<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n getoond. Het werk van<br />

een van <strong>de</strong> pioniers op dit gebied, <strong>de</strong> graveur<br />

Jodocus Hondius, brengt ons tot twee an<strong>de</strong>re<br />

gebie<strong>de</strong>n waarop <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>rs uitbl<strong>in</strong>ken:<br />

<strong>de</strong> calligrafie (Hondius is ook schrijÍmeester),<br />

die leidt tot het samenstellen van prachtige<br />

verzamel<strong>in</strong>gen van schrijfvoorbeel<strong>de</strong>n, en vooral<br />

<strong>de</strong> cartografie. Hondius wordt spoedig over-<br />

troffen door Willem Jansz. Blaeu en zijn zoon<br />

Joan, die <strong>de</strong> beste cartografen van hun tijd zijn<br />

en die <strong>de</strong> grootste atlas uitgeven die ooit ver-<br />

schenen is. Aandacht wordt gevraagd voor het<br />

werk van <strong>de</strong> bekendste Ne<strong>de</strong>rlandse drukkers<br />

uit <strong>de</strong> l7e eeuw. <strong>de</strong> Blaeu's te Amsterdam en<br />

<strong>de</strong> Elseviers te Lei<strong>de</strong>n, Amsterdam en el<strong>de</strong>rs,<br />

die op elk gebied een grote activiteit ontwik-<br />

keld hebben. De Elseviers zijn vooral beroemd<br />

gewor<strong>de</strong>n door hun uitgaven <strong>in</strong> l2o formaat, die<br />

over <strong>de</strong> gehele wereld hun weg gevon<strong>de</strong>n<br />

hebben.<br />

Twee oorzaken hebben er toe geleid dat <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

loop van <strong>de</strong> l8e eeuw <strong>de</strong> boekdrukkunst <strong>in</strong><br />

Noord-Ne<strong>de</strong>rland belangrijk teruggelopen is:<br />

<strong>de</strong> aantrekk<strong>in</strong>gskracht van Antwerpen als me-<br />

tropool van <strong>de</strong> boekdrukkunst en <strong>de</strong> gevolgen<br />

van <strong>de</strong> hervorm<strong>in</strong>g en <strong>de</strong> opstand. Eerst nadat<br />

<strong>de</strong> Republiek <strong>in</strong> het Noor<strong>de</strong>n vaste voet ge-<br />

kregen heeft, gaat <strong>de</strong> drukkerij weer bloeien.<br />

De centra zijn Lei<strong>de</strong>n, waar <strong>de</strong> Aca<strong>de</strong>mie ver-<br />

schillen<strong>de</strong> belangrijke boekdrukkers aantrekt,<br />

zoals Plantijn en later <strong>de</strong> Elseviers, en Amster-<br />

dam, waar <strong>de</strong> belangstell<strong>in</strong>g vooral uitgaat naar<br />

han<strong>de</strong>l en zeevaart: <strong>de</strong> reisverhalen van <strong>de</strong><br />

Ne<strong>de</strong>rlandse ont<strong>de</strong>kk<strong>in</strong>gsreizigers wor<strong>de</strong>n hier<br />

gedrukt, evenals <strong>de</strong> handboeken voor <strong>de</strong> zee-<br />

man, <strong>de</strong> globes, atlassen enz. Van <strong>de</strong>ze produk-<br />

tie van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse boekdrukkunst, die<br />

uitloopt op <strong>de</strong> bloeitijd van <strong>de</strong> Gou<strong>de</strong>n Eeuw,<br />

wordt een beeld gegeven.<br />

In <strong>de</strong> collectie voorbeel<strong>de</strong>n, die op <strong>de</strong> pers-<br />

aí<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g is samenge-<br />

bracht, weerspiegelt zich <strong>de</strong> ontplooi<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

grafische techniek en van <strong>de</strong> grafische kunst;<br />

men <strong>de</strong>nke slechts aan <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

letter, zoals <strong>de</strong>ze ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> kranten van elkaar<br />

opvolgen<strong>de</strong> perio<strong>de</strong>n tot uit<strong>in</strong>g komt, aan <strong>de</strong><br />

ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> pers tot geld<strong>in</strong>g komen<strong>de</strong> grafisch-<br />

esthetische beg<strong>in</strong>selen van het gebruik van<br />

koppen, van opmaak en layout, aan <strong>de</strong> illustratie<br />

29


'Gedrukt <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland'- vijf eeuwen letter, beeld en band<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> pers, aan <strong>de</strong> toenemen<strong>de</strong> zorg besteed aan<br />

<strong>de</strong> advertentie <strong>in</strong> <strong>de</strong> pers.<br />

Een persorgaan is een journalistiek-geestelijk<br />

voortbrengsel, doch tevens een grafisch-<strong>in</strong>du-<br />

strieel produkt en een economische waar. Uit<br />

<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>ge wisselwerk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze ken-<br />

merken ontstaat voor elk persorgaan <strong>de</strong> eigen<br />

<strong>in</strong>dividualiteit, die <strong>de</strong> krant tot een permanente<br />

'persoonlijkheid' stempelt. In het grafische<br />

uiterlijk presenteren <strong>de</strong> kranten hun verschil-<br />

lend karakter. Dit komt <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r tot<br />

uit<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> reeks voorpag<strong>in</strong>a's van eenzelf<strong>de</strong><br />

ge<strong>de</strong>nkwaardige dag van kranten met on<strong>de</strong>r-<br />

schei<strong>de</strong>n geestelijke en iournal istieke signatu ur,<br />

die op <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g zon<strong>de</strong>r politieke voor-<br />

keur en bijbedoel<strong>in</strong>g is samengebracht.<br />

Ne<strong>de</strong>rland verkeert <strong>in</strong> <strong>de</strong> gelukkige omstandig-<br />

heid, dat veel van het ou<strong>de</strong> lettergieterijmate-<br />

riaal is bewaard gebleven <strong>in</strong> <strong>de</strong> historische col-<br />

lectie van Joh. Enschedé & Zonen te Haarlem,<br />

o.a. materiaal van Hendric <strong>de</strong> Lettersni<strong>de</strong>r, dat<br />

nog uit <strong>de</strong> l5e eeuw dateert. Dit wordt ge-<br />

toond, evenals <strong>de</strong> beroem<strong>de</strong> typen van Chris-<br />

toffel van Dijck en <strong>de</strong> gebroe<strong>de</strong>rs Voskens uit <strong>de</strong><br />

Gou<strong>de</strong>n Eeuw, van Fleischman en Rosart uit <strong>de</strong><br />

l8e eeuw, Oosterse schriften uit <strong>de</strong> l9e eeuw,<br />

Voorts ook <strong>de</strong> typen uit <strong>de</strong> 20e eeuw, die<br />

Ne<strong>de</strong>rland we<strong>de</strong>rom vooraan geplaatst hebben<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> belangrijkste letterproducenten <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

wereld.<br />

Men v<strong>in</strong>dt hier dus ook <strong>de</strong> drukletters ont-<br />

worpen door S. H. <strong>de</strong> Roos voor <strong>de</strong> Letter-<br />

gieterij 'Amsterdam' v.h. N. Tettero<strong>de</strong>, en van<br />

jongere kunstenaars die voor dit bedrijÍ - één<br />

van <strong>de</strong> grootste lettergieterijen ter wereld -<br />

hebben ontworpen; daarnaast <strong>de</strong> typen van Jan<br />

van Krimpen voor Joh. Enschedé en Zonen te<br />

Haarlem - dat een <strong>de</strong>r oudste lettergieterijen<br />

ter wereld is.<br />

Er is me<strong>de</strong> een beeld gegeven van <strong>de</strong> cartografie<br />

uit <strong>de</strong> Gou<strong>de</strong>n Eeuw, aangezien <strong>de</strong> beletter<strong>in</strong>g<br />

van landkaarten een belangrijk facet is van <strong>de</strong><br />

letterkunst van die tijd. De grote kaarten-<br />

makers. zoals Mercator en Hondius. waren<br />

tevens schrijfmeesters, wier mo<strong>de</strong>lboeken het<br />

handschriÍt van hun tijd sterk beïnvloed<strong>de</strong>n.<br />

In een volgen<strong>de</strong> fase treft men weer een aantal<br />

hoogtepunten aan uit <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van het<br />

Ne<strong>de</strong>rlandse boek. Deze bewijzen dat Ne<strong>de</strong>r-<br />

land steeds belangrijke diensten aan kunsten<br />

en wetenschappen heeÍt verleend door het<br />

uitgeven van <strong>de</strong> werken van vooraanstaan<strong>de</strong><br />

geleer<strong>de</strong>n, ook van buitenlan<strong>de</strong>rs, die hun<br />

geschriften <strong>in</strong> eigen land niet vrij kon<strong>de</strong>n<br />

uitgeven. Zo v<strong>in</strong>dt men hier uitgaven van Des-<br />

cartes, Rousseau, Voltaire enz.<br />

Ook voor wat ou<strong>de</strong> en mo<strong>de</strong>rne boekban<strong>de</strong>n<br />

betreÍt, geeft <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g veel te ge-<br />

nieten.<br />

Evenals el<strong>de</strong>rs bestaan <strong>de</strong> oudste <strong>in</strong> ons land ver-<br />

vaardig<strong>de</strong> boekban<strong>de</strong>n uit met leer overtrokken<br />

houten bor<strong>de</strong>n. Het leren plat werd versierd<br />

door mid<strong>de</strong>l van stempels. Hiervoor bezig<strong>de</strong><br />

men losse stempels met een enkel figuurtle en<br />

30<br />

paneelstempels waar<strong>in</strong> een geheel taíereel was<br />

uitgesne<strong>de</strong>n en die met een Ders <strong>in</strong> leer wer<strong>de</strong>n<br />

gestempeld. Omstreeks 1525 komen <strong>de</strong> zgn. rol-<br />

stempels <strong>in</strong> gebruik, smalle gegraveer<strong>de</strong> cil<strong>in</strong>-<br />

<strong>de</strong>rs met een handvat, die over het leer wor<strong>de</strong>n<br />

gerold.<br />

Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> Renaissance werd <strong>in</strong> ltalië en daarna<br />

<strong>in</strong> Frankrijk het gebruik van goud voor boek-<br />

ban<strong>de</strong>n bekend, dat meestal <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van<br />

bladgoud met een verwarmd stempel op <strong>de</strong><br />

ban<strong>de</strong>n werd gedrukt. Langzamerhand drong<br />

<strong>de</strong>ze techniek ook tot ons land door.<br />

Een hoogtepunt <strong>in</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse b<strong>in</strong>dkunst<br />

vormt het werk van <strong>de</strong> Amsterdammer Albert<br />

Magnus (1642-1689), die werkte <strong>in</strong> <strong>de</strong> stijl van<br />

<strong>de</strong> grote Franse b<strong>in</strong><strong>de</strong>rs. Hij legt zich toe op het<br />

maken van marokijnen ban<strong>de</strong>n, rijk versierd<br />

met een overdaad van kle<strong>in</strong>e, Íijn gegraveer<strong>de</strong><br />

stempelties, terwijl voor <strong>de</strong> ran<strong>de</strong>n rolstempels<br />

gebruikt wer<strong>de</strong>n. Bovendien wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> sne<strong>de</strong>n<br />

van het boek kunstig geciseleerd en van een<br />

kleurig ornament voorzien.<br />

Tot <strong>in</strong> <strong>de</strong> l8e eeuw werd hier te lan<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> stijl<br />

van Albert Magnus gebon<strong>de</strong>n. Van het nieuwe<br />

b<strong>in</strong>dwerk zijn vooral <strong>de</strong> prijsban<strong>de</strong>n bekend,<br />

perkamenten ban<strong>de</strong>n met ste<strong>de</strong>lijke wapens,<br />

die aan verdienstelijke leerl<strong>in</strong>gen geschonken<br />

wer<strong>de</strong>n. Doordat <strong>de</strong> uitgeversband langzamer-<br />

hand algemeen gebruikelijk werd, is het hand-<br />

b<strong>in</strong>dwerk steeds meer teruggedrongen. Eerst<br />

tegen het e<strong>in</strong>d van <strong>de</strong> vorige eeuw gaat men<br />

weer aandacht schenken aan orig<strong>in</strong>ele <strong>de</strong>cora-<br />

tie, hetgeen <strong>in</strong> voorbeel<strong>de</strong>n - ook van <strong>de</strong>ze tijd<br />

-tot uitdrukk<strong>in</strong>g komt.<br />

Het mo<strong>de</strong>rne boek wordt getoond <strong>in</strong> zijn ont-<br />

wikkel<strong>in</strong>g van 1890 tot he<strong>de</strong>n. On<strong>de</strong>r <strong>de</strong> eerste<br />

voorbeel<strong>de</strong>n van wat men genoemd heeft'<strong>de</strong><br />

Renaissance van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse drukkunst' zijn<br />

uitgaven verzorgd door Berlage, Antoon Der-<br />

k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren, De Bazel, R. N. Roland Holst en<br />

Dijsselhof. Daarna wordt <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> drukkunst getoond, enerzijds volgens een<br />

meer traditionele opvatt<strong>in</strong>g, an<strong>de</strong>rzijds <strong>in</strong> een<br />

meer experimentele richt<strong>in</strong>g. Natuurlijk v<strong>in</strong>dt<br />

men hier <strong>de</strong> werken van <strong>de</strong> grote pionier van <strong>de</strong><br />

mo<strong>de</strong>rne Ne<strong>de</strong>rlandse drukkunst,S. H. <strong>de</strong> Roos.<br />

Daarnaast ook van mr. J. F. van Royen, Charles<br />

Nypels, Jan van Krimpen en vele nog leven<strong>de</strong><br />

ku nstenaars.<br />

Se<strong>de</strong>rt 1945 is <strong>de</strong> vroegere tegenstell<strong>in</strong>g tussen<br />

<strong>de</strong> traditionele en <strong>de</strong> experimentele typografie<br />

onbelangrijk gewor<strong>de</strong>n. De huidige ontwerper<br />

werkt, naar gelang van het obiect, <strong>de</strong> ene maal<br />

<strong>in</strong> een tamelijk vrije traditionele stijl, dan weer<br />

<strong>in</strong> een beheerste experimentele stijl. In het<br />

ka<strong>de</strong>r van <strong>de</strong> tentoonstell<strong>in</strong>g is <strong>de</strong>ze ontwikke-<br />

l<strong>in</strong>g <strong>in</strong> enkele hoogtepunten samengevat.<br />

Ne<strong>de</strong>rland heeft ook een belangrijke bijdrage<br />

geleverd tot <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> kleuren-<br />

druk, Na een kleurenhoutsne<strong>de</strong> van Goltzius en<br />

een kleurenets van Hercules Seghers wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong><br />

merkwaardigste kleurendrukken getoond van<br />

<strong>de</strong> Nijmeegse genieofficier Teyler uit het e<strong>in</strong>d<br />

van <strong>de</strong> l7e eeuw. en voorts <strong>de</strong> omstreeks 1729<br />

De eerste gedrukte Ne<strong>de</strong>rlandse bijbel (Delft 1477)<br />

De nieuwste biibeluitvoer<strong>in</strong>g <strong>in</strong> ons land,<br />

vezorgd door en met illustraties van Mart Kempers<br />

(Amsterdam 1960)<br />

uitgevoer<strong>de</strong> experimenten van Le Blon, <strong>de</strong><br />

eerste kunstenaar die trachtte Newtons kleurenleer<br />

toe te passen <strong>in</strong> kleurenreprodukties en<br />

die aldus <strong>de</strong> grondslagen leg<strong>de</strong> van <strong>de</strong> drie-<br />

kleurendruk met geel, rood en blauw.<br />

De eerste geslaag<strong>de</strong> kleurenreprodukties wer-<br />

<strong>de</strong>n gemaakt aan het e<strong>in</strong>d van <strong>de</strong> l8e eeuw naar<br />

werken van ou<strong>de</strong> meesters, door <strong>de</strong> Amster-<br />

dammer Cornelis Ploos van Amstel.<br />

Zo belan<strong>de</strong>n wij bij <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne kleurendruk.<br />

In <strong>de</strong> laatste fase van <strong>de</strong> rondgang over 'Gedrukt<br />

<strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland'wordt getoond hoe <strong>de</strong> drukkunst<br />

- gesplitst naar <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> procédés van<br />

hoog-, vlak- en diepdruk - zich niet slechts met<br />

het woord maar ook met het beeld weet uit te<br />

drukken. Het beeld vervult <strong>in</strong> onze huidige<br />

cultuur een zeer belangrijke functie; sommigen<br />

menen hier zelfs een bedreig<strong>in</strong>g van het woord<br />

<strong>in</strong> te moeten zien.<br />

De getoon<strong>de</strong> voortbrengselen van <strong>de</strong> grafische<br />

kunst kunnen dui<strong>de</strong>lijk maken, dat het gedrukte<br />

beeld onmisbare diensten verleent ter on<strong>de</strong>r-<br />

steun<strong>in</strong>g van het woord, en ter vervang<strong>in</strong>g van<br />

het woord waar dit hetzelÍ<strong>de</strong> tegeven om-<br />

slachtiger oí vager zou uitdrukken.<br />

'Gedrukt <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland' is - hoewel <strong>in</strong> z'n opzet<br />

enigermate gericht op een lekenpubliek - een<br />

grafische tentoonstell<strong>in</strong>g zoals maar zel<strong>de</strong>n <strong>in</strong><br />

ons land kan wor<strong>de</strong>n georganiseerd. Tot en met<br />

| | september is er gelegenheid om <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>teressante<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het Rijksmuseum te<br />

Amsterdam te bezoeken.<br />

Wie zich als belangstellend graficus eens echt<br />

<strong>de</strong> tijd gunt om - <strong>de</strong> catalogus vanstuktotstuk<br />

raadplegend - enige uren <strong>in</strong> het Rijksmuseum te<br />

verwijlen, komt daarvan met een ware rijkdom<br />

aan <strong>in</strong>drukken terug. De sÍeer, <strong>de</strong> belicht<strong>in</strong>g,<br />

<strong>de</strong> opbouw van het geheel en <strong>de</strong> verklaren<strong>de</strong><br />

teksten werken er toe me<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> bezoeker<br />

zich even tij<strong>de</strong>loos opgenomen waant temid<strong>de</strong>n<br />

van zo veel kostelijke zaken uit <strong>de</strong> grafische<br />

wereld van verle<strong>de</strong>n en he<strong>de</strong>n.


8.trt oftbÍ9t mtt brtt <strong>in</strong> no$l:brl<br />

qhr Írgtxn nroghct eii &ruo[t @o:Dl<br />

ortrÈtr boifkn blatt Dtttlo'llÊ': tll<br />

Dlt dhi outtuloflcn Ínqki In E(rl'<br />

ordotn orn rltc rlrrlt l)rcrÍt o{o:i(n<br />

ItClnt urt Í(tt Dlc [r(.:, $ut rt frl nc<br />

Dtrrom(n oP hrer rb ttn rtutcrc.ug<br />

r-toÊn: tx rÍ0 tnc cu(rl0pcnJt lttrt('<br />

ta!& riu(tc !tt h$rlni q!o;€ u. lii<br />

Íuqfun íutt .íirrr lutt tcn'dt:fta 0ro:<br />

xi gbio::ghtr::tri oP nt lurPtr Íulii<br />

fi o Írnetlxl.Ot'et:l c((rr lti0clilfc<br />

r:il Ír,rtctt .:Ílb Ír{ tr o ftrtr0rÍt' :'fi<br />

ín rhcrul'sllttr Ítriil oo:)tn Lxrlr0lll<br />

Oii lïtt.t Írtn rnlc o btrtt ftl ucr'<br />

hlq'tn:cii ua'c trrcnre ÍuÍicrt qrnr''cn<br />

rb rrupt.€ii c.g ll:tcr luill lil m: '<br />

orsklicnt fr<strong>in</strong>tn lnrrbtrn : tit lrt ft{<br />

Dlron&rtrughtn íijnln utrrri.l].1àt<br />

ft{t àlt btI( Írl l0lltllt ln <strong>in</strong>fo r\ptr( :<br />

rÍ,Ír ttn bt:;u;'ÍLbr í :: ir:it'tn'lri<br />

frl <strong>in</strong> onorttDttl trirl .ijtIr t!l l!r(n<br />

toctÉr:eii ÍUn t'ttilpi la {cll ulrlttrn{<br />

utrÍs,nlrnt Dt{ t}ett íll tno<strong>in</strong> tttrr<br />

ocrlrltn: ;it til Ílix :urlfric tct rliÍtr<br />

u[rpfihr: cÍ lte t:noln hirt u(rllrÍa<br />

oricln Íulttn:ír Íul{en Ëo::tn (lrt'<br />

nrrni:buoulrót"?tc qtlrcl{tót utt<br />

lcn: ti'i urtnltti lrt Íq íuucr tttlttn<br />

rnxn r,:!thourn tii [tnntn !íbt(r ftt<br />

buttr:br{ rt(n;rlrKn ulclirl't cii rxr<br />

onor({oi(b.lt cii rrc rlru'r:rcÍt flÍ{i<br />

tc {rfr Í r Í r:Ín rrrD(rÍt Ílt ul het€<br />

IIJ:nt rí rott,( 0lr h:m m(r{'( tx brrf<br />

qlrpift tt rrrr(:ï.a Irrt rllt hclltnt<br />

rí tughtn:cir fu Íulkn roirrrn rii Íri<br />

rnr<strong>in</strong>t q{o:ir . €ii it fel <strong>in</strong>hcnr Ícttrn<br />

ttn trphtn:tii ir frl oi bi (u:cn Írn:i<br />

brt brt)ouDa Íu!(a orfrn ro" r.<br />

tn ott ltr rn rfftrrr.rr'i ," ,'-1 "'l).rrt<br />

i:ï, :ïl riïï,ïil.j;,ïiïli ïi<br />

Ëiïïi,ïrï*ï$lï:ïrrln<br />

l,il il'l'liï:i;:l,'ii;litrlïlil<br />

ti lbr[tr n rrn Irm op i'ji l]tt!,.i<br />

"1,<br />

ili:lï: ï,ïï ï[:; ;;!i,]..:l<br />

ï:llïïïii::l'; ï; l*riiii ïliï<br />

htl I'irnqlrrn 5l rftc rr, i,,,'r1.1,1,,<br />

ril D(s tr.Írn t,uis. Cil rr J,ii''\t,ur1<br />

ïï;: ;;;:l; ïïJ;Ï I r:",',' -'iJ;i<br />

nrrmc hcrrrrlrrr tr l1 1,, , llll,, t,,<br />

rrt rrooc Ítrrn norr rr,ut,.,l":cr-.i<br />

go0:il[0 [:l [r]<strong>in</strong> rrri i ., 1.<br />

ttli,r'<br />

ttit. ln'c i r, rrr:rr1 p.,1,",ij j.rIri q<br />

ïtï: ïi ;iill ::ï:t llt lÍilril,;<br />

il,ïïï :,i ïii,:ï ï:lti Ji :: i::ï<br />

i:ï:ti:iï :l' ïi:tï'lJ$::liïlï<br />

Íitrucrr:cr'i lr rrr ry rr rn iri,i,l'.,<br />

n',,<br />

::ffiilli,ïl:t:tïjltffiïl<br />

*xi" 3ï=i,ï<br />

ilj i:;lï,i, i'];::,r<br />

0"'*""0't<br />

illo11;11 "".'ii, i,lÏ<br />

r,r i (l r:'riitr' iritl:'ii Iliuíl:<br />

f:rr :iirl irr t.rÍt, t n:lllrtr , '<strong>in</strong>.r<br />

{,r,t'í, frtns ilJlrrtiil t:Íllillrcn 0[<br />

'. r ,r,'l'rf:rlrfrlrl n lt.n i rtit rrrth<br />

'rlir,tftlfir or li l:r illf,l!tln'<br />

(;tr\LSl5<br />

ao [(r<br />

tlt.l<br />

ti,iit<br />

:,: r'<br />

I<br />

:.{ 'r'\<br />

I É<br />

I<br />

$, .1<br />

F'<br />

.á<br />

F'<br />

;'<br />

t<br />

{<br />

1t,l<br />

<strong>in</strong> rt'<br />

I<br />

3l


Papieron<strong>de</strong>rzoek<br />

Het Ne<strong>de</strong>rlands Normalisatie-<strong>in</strong>stituut publiceer<strong>de</strong><br />

een nieuw normblad: NEN 2150<br />

Papieron<strong>de</strong>rzoek - De bepal<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> treksterkte<br />

<strong>in</strong> natte toestand. Waarschijnlijk<br />

wor<strong>de</strong>n boek- noch offsetdrukkers geconfronteerd<br />

met <strong>de</strong> vraag hoe <strong>de</strong> treksterkte van<br />

papier <strong>in</strong> vochtige en natte toestand is. Deze<br />

waarschijnlijkheid neemt toe als blijkt wat<br />

hier <strong>in</strong> natte toestand eigenlijk betekent: na<br />

een on<strong>de</strong>rdompel<strong>in</strong>g van twee uur! Mochtzich<br />

ooit een vraagstuk rond dit alles voordoen,<br />

dan w€et u dat er normen voor zijn. In een<br />

laboratorium voor papieron<strong>de</strong>rzoek is het<br />

overigens wèl mogelijk <strong>de</strong> <strong>in</strong> dit normblad<br />

aangedui<strong>de</strong> proeven te maken. R.46<br />

Wifag clichéboormach<strong>in</strong>e<br />

Met <strong>de</strong>ze clichéboormach<strong>in</strong>e, ook wel <strong>de</strong>'bijnaam'<br />

van tandartsenboor dragend, wordt een<br />

spiikergaatle <strong>in</strong> <strong>de</strong> íacetrand van het cliché<br />

geboord en meteen doorgaand <strong>in</strong> het lo<strong>de</strong>n<br />

on<strong>de</strong>rlaag materiaal.<br />

Het best is, <strong>de</strong> gaatjes <strong>in</strong> het lo<strong>de</strong>n voetmateriaal<br />

ongeveer 8 mm diep te maken en<br />

een doorsnee yan l,l mm aan te hou<strong>de</strong>n. Het<br />

is dui<strong>de</strong>liik, dat een precieze maatverhoud<strong>in</strong>g<br />

nodig is om te bewerkstelligen dat <strong>de</strong> clichéspijkertjes<br />

op <strong>de</strong> iuiste wijze aansluiten en<br />

klemmend vast komen te zirten. K.415<br />

32<br />

'Kleur bekennen'<br />

De meesten on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> lezers zullen ongetwijíeld<br />

wel een of meer kleurenmengboeken<br />

kennen, Al langer bekend zijn het'Farbenmischbuch'en<br />

<strong>de</strong> IGT-uitgavevoor het mengen<br />

van druknorm<strong>in</strong>kten. In <strong>de</strong> laatste iaren zijn<br />

er nog meer uitgaven verschenen, die zon<strong>de</strong>r<br />

experimenten vooraf zekerhe<strong>de</strong>n verschaffen<br />

met betrekk<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> gewenste kleur en <strong>de</strong><br />

te mengen <strong>in</strong>kthoeveelhe<strong>de</strong>n,<br />

Niet alle drukkerijen hebben overigens zo'n<br />

handleid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> hun bezit, laat sraan <strong>de</strong> drukkers<br />

<strong>in</strong>dividueel, hoewel vaststaat dat men<br />

met behulp hiervan het kleur- en <strong>in</strong>ktgebruik<br />

meer kan beheersen. Naast drukkers hebben<br />

ook ontwerpers en an<strong>de</strong>re drukwerkvoorberei<strong>de</strong>rs<br />

veel nut van zulke kleurenboeken.<br />

Oíschoon niet voor grafici gemaakt, bestaat er<br />

s<strong>in</strong>ds kort een uitermate <strong>in</strong>structieí kleurenboek,<br />

uitgegeven door <strong>de</strong> n.v. Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

L<strong>in</strong>oleumíabriek Krommenie, met als titel<br />

'Kleur<br />

bekennen'. Dit boek is bedoeld als een<br />

leidraad voor het <strong>in</strong>richten yan het huis en is<br />

daarbij <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r gericht op het kiezen<br />

van <strong>de</strong> juiste vloerbe<strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g. De tekst werd<br />

geschreven door Martie Ver<strong>de</strong>nius en A, P,<br />

Lamoth, waarbij <strong>de</strong> laatste ook <strong>de</strong> vormgev<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> uitgave bepaal<strong>de</strong>.<br />

Met behulp van prachtige kleurenÍoto's wor<strong>de</strong>n<br />

<strong>de</strong> primaire, secundaire en complementaire<br />

kleuren getoond. Ver<strong>de</strong>r wordt dui<strong>de</strong>liik<br />

uiteentezet en met kleuren verdui<strong>de</strong>lijkt wat<br />

warme kleuren en wat kou<strong>de</strong> kleuren zijn.<br />

Aanschouwelijk wordt ook voorgesteld wat<br />

grijswaar<strong>de</strong>n zijn en - hetgeen eigenlijk vanzelÍsprekend<br />

is - er sraan <strong>in</strong> dit boek vele<br />

voorbeel<strong>de</strong>n van goe<strong>de</strong> kleurenharmonie,<br />

Het laatste <strong>de</strong>el van het boek bestaat uit elf<br />

bla<strong>de</strong>n, bedrukt met <strong>de</strong> kleuren van het spectrum,<br />

van lichte tot volle kleur, <strong>in</strong> vijí gradaties.<br />

Elke gradatie is weer bedrukt met vijf<br />

grristrappen. Dit kleurenschema lrgt ook aan<br />

<strong>de</strong> produkten van L<strong>in</strong>oleum Krommenie ten<br />

grondslag. De kleuren waar<strong>in</strong> het l<strong>in</strong>oleum<br />

wordt vervaardigd, weergegeven <strong>in</strong> het <strong>de</strong>sbetreffen<strong>de</strong><br />

patroon, zijn direct zichtbaar door<br />

speciale bla<strong>de</strong>n met uitspar<strong>in</strong>gen die over <strong>de</strong><br />

kleurenbla<strong>de</strong>n liggen, De hiervoor roegepaste,<br />

íi<strong>in</strong> aígestem<strong>de</strong> kleuren maken het geheel van<br />

<strong>de</strong> uitgave nog rijker.<br />

Een niet-grafisch boek, dat echter waard is om<br />

<strong>in</strong> han<strong>de</strong>n te komen van alle grafici die met<br />

kleur te maken hebben, <strong>in</strong>'t biizon<strong>de</strong>r onze<br />

chemigraÍen, lithograíen en kleurendrukkers.<br />

In dit geval willen wii ook <strong>de</strong> vervaardigers<br />

van het drukwerk vermel<strong>de</strong>n, namelijk <strong>de</strong><br />

firma Jan <strong>de</strong> Lange te Deventer; <strong>de</strong> fotolitho's<br />

wer<strong>de</strong>n gemaakt door Van Ti<strong>in</strong> & Zack. De<br />

prijs van <strong>de</strong> uitgave<br />

'Kleur bekennen' is í 2,75,<br />

rechtstreeks te bestellen bij L<strong>in</strong>oleum Krommenie.<br />

Doe het beslisr, u zult er geen spiit<br />

van hebben I R.45<br />

Drupa <strong>in</strong> l9ó2<br />

Onlangs verga<strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>in</strong> DiisseldorÍ het beurscomité<br />

van <strong>de</strong> Drupa. In overleg met <strong>de</strong> betrokken<br />

organisaties en <strong>de</strong> exposanten werd<br />

als termijn voor <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> Drupa (<strong>in</strong>ternationale<br />

beurs voor druk en papier) <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itieÍ<br />

bepaald:5 tot en met l8 mei 1962.<br />

Als dan voor <strong>de</strong> vier<strong>de</strong> maal <strong>de</strong>ze kolossale<br />

grafische tentoonstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Diisseldorf zal<br />

plaats hebben, zal we<strong>de</strong>rom een nieuwe hal,<br />

<strong>de</strong> D-hal, met een oppervlak van 20.000 m,,<br />

ter beschikk<strong>in</strong>g staan.<br />

Het aanbod op <strong>de</strong> Drupa 1962 zal geheel bestaan<br />

uit drukmach<strong>in</strong>es, papierverwerk<strong>in</strong>gsmach<strong>in</strong>es,<br />

hulpmach<strong>in</strong>es en on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len, druk-<br />

<strong>in</strong>kten, papier- en kartonfabricagg êtr -groothan<strong>de</strong>l,<br />

papier- en kartonverwerk<strong>in</strong>g en tenslotte<br />

grafische produkten.<br />

Men meent reeds thans te mogen verwachten,<br />

dat het <strong>in</strong>ternationaal karakter van <strong>de</strong> Drupa<br />

1962 nog sterker zal zijn dan <strong>in</strong> het laar 1958.<br />

Evenals bij <strong>de</strong> vorige tentoonstell<strong>in</strong>gen is <strong>de</strong><br />

organisatie van <strong>de</strong> Drupa 1962 <strong>in</strong> han<strong>de</strong>n van<br />

<strong>de</strong> Nordwest<strong>de</strong>utsche Ausstellungsgesellschaít<br />

(NOWEA) te Di.isseldorÍ. 8.9<br />

odlo Ne,djíbr6béndichrd<br />

olNo TG, ldr m ftt rur V.g8 hd dd ad Ery.<br />

ery,djnblocrb..ndicht.rhé,.cíprdichtcrr<br />

oNÍo zic j. s.l. MunL d tdtd Ub d ud .uM.<br />

rLUarà.3ÍEÍ Ery L dd. Z. wa ca mdi dj.. éó<br />

b..tj. vrc.md. Z. ,q o ni.t un abfz. dd<br />

mdi g&n, tlle zc hd cr 4l i.t h. Z d<br />

& i.6 mcc t. tukn. Hd zll di. zi.rr. g.96l<br />

,Ín, dcnt ik, di. zi.t1ê di. hd un.<strong>in</strong>d.lij& hcÍi<br />

LÍir.r jc, onn.. Ta! jc hur un.ic brar vdr-<br />

í.1d.. .<strong>in</strong>dclijk hè, ldn wn zc Àl zick- E.n blel<br />

kíncn.n m.tj. cn d. dichrr. J. hld h.' run-<br />

r^rc Dag 6arní.Í.n B.Gj.<br />

rLUrsrER3rEU zo btqon hc!.Jc had h.r rtrnn.r w.i.n<br />

,,Íro Hcr sns nos.n,gr ttd dmr. rrsr Dry.n mU<br />

Ilwild. h.r ni.r *.t.n, eildc hun vcBrandhoud<strong>in</strong>*<br />

ni.r 2i.n, I1@r r. hmrdcn bij €lbar zL Wn,<br />

& *ond.rq.n. Op hu v.rjaardq sJ il bÍ<br />

..n riíB .n Mari haar ..n pr.n" - d. pirn,, un<br />

h.t antigÍn.ftnw<strong>in</strong>lêl'j.'.n durme hnd iL<br />

ergd..n, ni.r ser Mèr.a J. wd .d itrccvol<br />

di.hr...n j. [oD hd dÉn?<br />

x^.( eg:i n'.' rdr,Onno.HctheÍ rlrncB/,,ncr.n<br />

/ijn. J. v.tuijr d. dar it s<strong>in</strong>s houdcn vrn h.'<br />

<strong>in</strong>.isic vrí 'nijn LnÉr<br />

br l.D nu. !íar.<br />

Mo<strong>de</strong>l voor <strong>de</strong> Uitgever april l9ó0<br />

Er ziln zo van die zetwerken, waarvan men<br />

niet zo gauw weet hoe ze het best gereed te<br />

maken. Neem nu maar het on<strong>de</strong>rwerp van één<br />

<strong>de</strong>r laatstverschenen'mo<strong>de</strong>llen' van Corvey<br />

Papiergroothan<strong>de</strong>l: een hoorspel. Het is toch<br />

wel prettig, <strong>in</strong> <strong>de</strong>rgelijke gevallen ergens op<br />

te kunnen teruggrijpen. Dat wil zeggen: eens<br />

te kunnen kilken welke oploss<strong>in</strong>g<br />

Johan H. van<br />

Eikeren voor een vergelijkbaar zetwerk koos.<br />

Er is langzamerhand een machtige collectie<br />

'mo<strong>de</strong>llen' ontstaan, <strong>de</strong> reeks gaat nog immer<br />

voort en wordt nog immer hogelijk gewaar<strong>de</strong>erd.'De<br />

broer van een bekend dichter'. een<br />

hoorspel van André Kuyten, is gedrukt op<br />

een mooi houtvrij opdikkend tekstpapier.. ,<br />

van Corvey ! 8.9<br />

Het toêpa3sen van kogellagers<br />

bii dê regelzêtmach<strong>in</strong>e<br />

Het is nog niet zo lang, dat men bii <strong>de</strong> zetmach<strong>in</strong>ês<br />

<strong>in</strong> ruimere mate kogellagers ziet<br />

aangebracht. Voor <strong>de</strong> pomp- en potrol zijn we<br />

er al lang mee vertrouwd: eerst <strong>de</strong> losse<br />

rollen, bij <strong>de</strong> latere mo<strong>de</strong>llen <strong>de</strong> rollagers, Nu<br />

zien we ook op punten waar zelfsmeerlagers<br />

<strong>in</strong> zwang waren kogellagers aangebracht. De<br />

aÍbeeld<strong>in</strong>g toont dit van <strong>de</strong> Duitse L<strong>in</strong>otype.<br />

De voor<strong>de</strong>len van <strong>de</strong>ze constructie, speciaal op<br />

<strong>de</strong>ze plaatsen, zijn ie<strong>de</strong>re vakman dui<strong>de</strong>lijk.<br />

De Duitse L<strong>in</strong>otype voer<strong>de</strong> het voor het sterwielhuis<br />

het verst door: daar heeÍt ook het<br />

sterwielasje een kogellagertje.<br />

De Engelse mo<strong>de</strong>llen hebben <strong>in</strong> het sterwielhuis<br />

ook kogellagers gekregen, echter niet<br />

voor het sterwielasje. Dat heeít nog een<br />

poreus gliilager, Bil <strong>de</strong>ze mach<strong>in</strong>e is <strong>de</strong> rol van<br />

<strong>de</strong> eerste elevator-arm voorzien van rollen.<br />

De ltaliaanse mo<strong>de</strong>llen hebben kogellagers <strong>in</strong><br />

het sterwielhuis, maar óók voor <strong>de</strong> rubberrollen:<br />

een zeer goe<strong>de</strong> toepcs<strong>in</strong>g.<br />

De vraag riist of er bij <strong>de</strong> regelzetmach<strong>in</strong>e,<br />

met zo veel <strong>in</strong>tens draaien<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len, niet<br />

meer mogelilkhe<strong>de</strong>n zijn voor het aanbrengen<br />

van rollagers en kogellagers, Sch,V.4l 1.3


Automatische papierboormach<strong>in</strong>e<br />

Soag Autodrill<br />

Er zijn heel wat werkzaamhe<strong>de</strong>n bii <strong>de</strong> papierbewerk<strong>in</strong>g,<br />

die het toepassen van een automatische<br />

boormach<strong>in</strong>e wenselijk hebben gemaakt.<br />

Neem <strong>de</strong> vervaardig<strong>in</strong>g van formulieren<br />

met randpons<strong>in</strong>g, systeemkaarten, losbladige<br />

systemen en <strong>de</strong>rgelijke.<br />

Met <strong>de</strong> enkelkops-boormach<strong>in</strong>e Autodrill,<br />

Íabrikaat Soag, is het mogelijk op een ril gaten<br />

<strong>in</strong> te stellen en <strong>de</strong> serie volkomen automatisch<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> stapel aan te brengen. Dat zo'n automatisch<br />

aanbrengen van een serie gaten een aanzienlijke<br />

tijdw<strong>in</strong>st oplevert, is dui<strong>de</strong>lijk,<br />

Een rekensom wijst uit hoeveel men <strong>in</strong> een<br />

bepaald bedrijf aan arbeidstijd kan besparen,<br />

om dit bedrag tegenover <strong>de</strong> aanschaff<strong>in</strong>gskosten<br />

af te wegen. Ook het al of niet beschikbaar<br />

hebben van <strong>de</strong> nodige arbeidskrachten<br />

speelt <strong>in</strong> <strong>de</strong> te maken besomm<strong>in</strong>g<br />

een rol.<br />

Het maken van stanswerk, zoals ron<strong>de</strong> en<br />

rechte hoeken, sleutelgaten en <strong>de</strong>rgelijke kan<br />

eveneens op <strong>de</strong> Autodrill geschie<strong>de</strong>n. 8.43<br />

De volgen<strong>de</strong> verpakk<strong>in</strong>gsbeurs<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam'Macropak'<br />

De zes<strong>de</strong> <strong>in</strong>ternationale verpakk<strong>in</strong>gsbeurs zal<br />

plaats hebben van 2 tot en met 9 mei 1961.<br />

Deze beken<strong>de</strong> expositie, nu on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam<br />

Macropak, wordt gehou<strong>de</strong>n te Amsterdam, <strong>in</strong><br />

het RA|-gebouw aan het Europaple<strong>in</strong>, dat dan<br />

gereed moet zijn.<br />

Ne<strong>de</strong>rland was het land waar na <strong>de</strong> oorlog <strong>de</strong><br />

eerste verpakk<strong>in</strong>gsshow <strong>in</strong> Europa werd gehou<strong>de</strong>n.<br />

Dit geschied<strong>de</strong> <strong>in</strong> 1948, <strong>in</strong> het ka<strong>de</strong>r<br />

van het Marshall-plan. De opzet er van was, <strong>de</strong><br />

exportmogelijkhe<strong>de</strong>n van onze Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

<strong>in</strong>dustrie te stimuleren. Nadien wer<strong>de</strong>n met<br />

tussenpozen van twee jaar regelmatig <strong>in</strong>ternationale<br />

vakbeurzen oo het terre<strong>in</strong> van <strong>de</strong><br />

verpakk<strong>in</strong>g <strong>in</strong> ons land georganiseerd, met een<br />

steeds toenemen<strong>de</strong> omvang. De expositieoppervlakte<br />

van <strong>de</strong> beurs groei<strong>de</strong> als volgt:<br />

l95l: 10.000 m'; 1953: 11.400 m'z; 1955:<br />

12.800 m'z; 1957: 14.500 m': 1959: 17.000 m'..<br />

De <strong>in</strong>schrijv<strong>in</strong>gen voor <strong>de</strong> beurs van het volgend<br />

jaar komen reeds thans uit vele lan<strong>de</strong>n<br />

b<strong>in</strong>nen, zodat <strong>de</strong> komen<strong>de</strong> expositie weer<br />

belangrijk groter belooít te wor<strong&g