Altiplano (pdf) - Mooov

altIPlano

InleIdIng
Regelmatig duiken er wonderlijke filmpareltjes op die we graag willen
voorstellen aan een jong publiek. Toch durven we sommige films niet zomaar
op het reguliere schoolprogramma zetten, bijvoorbeeld omdat ze net dat
tikkeltje méér vragen van de kijker. ALTIPLANO is zo’n film: een bijzonder
mooie film die bovendien een prangende wereldthematiek belicht… Ideaal
om aan de slag te gaan in een groep jongeren met al een zekere filmbagage
– maar niet zonder een grondige voorbereiding. Daarom zet Open Doek een
nieuwe reeks lesmappen op, in eerste instantie gericht tot leerlingen uit de
hoogste jaren ASO. Idealiter kunnen de leerlingen via de lesmap al uitgebreid
kennismaken met de behandelde thematiek en de visie van de filmmakers,
nog vóór ze de film bekijken. Op die manier kunnen ze na de voorstelling met
een degelijke bagage zelf in gesprek gaan met de regisseur(s).
Wij wensen iedereen alvast veel kijk- en graafplezier!
Peter Brosens: “Als antropoloog weet ik: een mythe verklaren is
een mythe doden. Maar het is wel belangrijk om films in een context
te plaatsen. Je moet niet alles begrijpen, maar je moet wel de juiste
context kennen.”
Inhoudstafel
Synopsis ...............................................................................5
Technische kaart ..................................................................5
Wie heeft de film gemaakt? ................................................7
- De regisseurs
- Enkele andere medewerkers
- De acteurs
Productie ..............................................................................12
- Een grondige voorbereiding
- De opnames
- De locaties
Sterke personages ...............................................................17
- Saturnina & Ignacio
- Max & Grace
- Grace & Saturnina
Inhoudelijke thema’s ...........................................................20
- Vooruitgangsoptimisme versus terughoudendheid
- Geloof en traditie
- Theater
Ervaringscinema ..................................................................26
- Een bijzondere beeldtaal
- Mysterie en magie
- Een bezield landschap
- Een boodschap – fictie of documentaire?
Het Belang van het Beeld ...................................................34
Het leven van de film ..........................................................36
- Positie in de filmwereld
- De film tot in de zalen
Achtergrond – Mijnbouw in Latijns-Amerika ...................38
- Een grensoverschrijdende sector
- De grondstoffenvloek
- Tweede kolonisering?
- Impact en verzet
- Het prijskaartje van een gouden ring
- Pachamama en het Kapitaal
- “No a la minería”
- Een toekomst zonder mijnbouw?
Geraadpleegde bronnen .....................................................53
P 2 P 3

SynopSiS
fIlmfIche
Grace heeft haar idealen als oorlogsfotografe opgegeven na een
gruwelijke ervaring in Irak. Net tijdens die periode van rouw, vertrekt haar
echtgenoot Max voor een tijdje naar de Peruaanse hoogvlaktes, waar hij als
arts zal werken in een oogkliniek. In het nabijgelegen Andesdorpje Turubamba
leeft Saturnina, een jong meisje vol verwachtingen over een mooie toekomst
met haar verloofde Ignacio. Haar wereld stort in wanneer Ignacio sterft aan
een mysterieuze kwaal die zich in het dorp verspreidt. Wanneer Max het
slachtoffer wordt van de woede van de dorpelingen, gaat ook Grace door
een diep dal. Hoewel Grace en Saturnina elkaar nooit lijfelijk ontmoeten,
begint hun leven steeds meer parallel te lopen. Alle culturele en geografische
barrières verdwijnen dankzij hun gedeelde emoties.
TechniSche kaarT
ALTIPLANO | 109 min. | 2009 | België, Duitsland en Nederland
Regie & scenario: Peter Brosens en Jessica Woodworth
Camera: Francisco Gózon
Geluid: Michel Schöpping
Montage: Nico Leunen
Distributie: Imagine
Met o.a. Jasmin Tabatabai (Grace)
Magaly Solier (Saturnina)
Olivier Gourmet (Max)
Originele versie (Engels, Spaans, Farsi, Frans & Quechua gesproken),
Nederlands ondertiteld
Neem zeker een kijkje op www.altiplano.info.
P 5

De regiSSeurS
WIe heeft de
fIlm gemaakt?
ALTIPLANO is een speelfilm van het regisseursduo Peter Brosens & Jessica
Woodworth. In 2006 maakten ze samen al het gelauwerde KHADAK.
* Peter Brosens (° 1962), een Belgisch antropoloog, deed bijna toevallig zijn
intrede in het filmwereldje. Als jonge urban geographer bestudeerde hij migratie
en stedelijke ontwikkeling in Ecuador en Peru, waar hij ook een tijdje woonde.
Hij vond zijn weg binnen de filmwereld als onafhankelijk documentairemaker.
Vooral zijn Mongolië-trilogie (CITY OF THE STEPPES, STATE OF DOGS en POETS
OF MONGOLIA) kreeg internationale aandacht en waardering: drie boeiende
documentaires die getuigen van een eigen visie op hedendaagse cinema.
Na een jarenlange werkperiode in Mongolië keerde hij terug naar zijn
‘oude liefde’ de Andes, om er samen met zijn partner Jessica Woodworth hun
tweede langspeelfilm ALTIPLANO op te nemen. De film raakt thema’s aan die
Peter ook vroeger al nauw aan het hart lagen: het afbrokkelen van de lokale
identiteit, vervuiling en de wanverhouding tussen de rijke industriële wereld en
de geïsoleerde dorpjes in de Andes.
* Jessica Woodworth (° 1971) is de dochter van Amerikaanse diplomaten en
woonde met haar ouders in heel wat verschillende landen – tot het gezin in de
jaren ’90 neerstreek in China. Daar groeide haar interesse voor Mongolië. Als
jonge documentairemaakster leerde ze Peter Brosens kennen. Sindsdien leven
en werken ze samen. “Ik werd filmmaker vanuit een zekere noodzaak. Ik begon
met het maken van reportages en draaide daarna enkele documentaires. Tot ik
Peter ontmoette, met wie ik samen m’n eerste fictiefilm opnam.”
Regisseren als duo is vrij ongebruikelijk. “Het werkt fantastisch. We delen
dezelfde smaak en worden geraakt door dezelfde dingen. We weten tijdens het
schrijven allebei op hetzelfde moment of iets zal werken of niet. Het gebeurt
dat één van ons op de set een beslissing alleen moet nemen, maar we zijn
altijd zeker dat de ander ermee akkoord zal gaan. Er is een zekere intimiteit, een
intensiteit in onze manier van samenwerken en er zijn nooit spanningen.”
Brosens & Woodworth hebben een prachtige Bed & Breakfast in het dorpje
Falaën, nabij Dinant. Terwijl het duo werkt aan een filmproject, ontvangen ze
geen gasten. Hun B & B houden ze achter de hand voor als de zaken in de
filmsector minder goed zouden gaan. Meer info op www.casabo.be.
P 7

KHADAK, de eerste speelfilm van Brosens & Woodworth, speelt zich af op de
bevroren steppe van Mongolië en vertelt het epische verhaal van Bagi, een jonge
schaapherder die zijn lot om sjamaan te worden niet kan ontlopen. Wanneer de
kuddes op de steppe geteisterd worden door een epidemie, zijn de nomaden
gedwongen om te verhuizen naar de grauwe mijnsteden. Bagi ontmoet het
meisje Zolzaya en samen ontdekken ze dat de epidemie een leugen was, een
voorwendsel om het nomadische leven een halt toe te roepen. Verstedelijking,
industrialisatie en politieke corruptie eisen een zware tol van de herders.
Een verblindend mooie filmmeditatie over de clash tussen traditie en
moderniteit, tussen sjamanisme en kapitalisme. Een visueel adembenemende
treurzang over de levenswijze van de Mongoolse steppebewoners, die gedoemd
lijkt om te verdwijnen.
KHADAK was een groot succes op de internationale filmfestivals en won de
Gouden Leeuw op het prestigieuze Filmfestival van Venetië.
enkele anDere meDewerkerS
Montage: Nico Leunen
Een film monteren = alle opnames in een goede volgorde zetten zodat ze
een samenhangend geheel vormen.
De manier waarop een film gemonteerd wordt, bepaalt ook de manier
waarop het verhaal in de film wordt verteld. De montage zorgt er niet enkel voor
dat je het verhaal kan begrijpen, maar drukt ook haar stempel op het tempo en
de sfeer van de film. Vergelijk het met een mop die door verschillende mensen
verteld wordt. De manier waarop je de grap vertelt, de woorden die je kiest en
het tempo van de verteller, bepalen of en hoe hard er gelachen wordt!
Nico Leunen is één van Belgiës meest gerenommeerde monteurs (= editor),
met een voorkeur voor artistieke cinema. Hij werkte voor een heleboel Vlaamse
topregisseurs: Fien Troch, Felix Van Groeningen, Pieter Van Hees,... Ook verzorgde
hij de montage van KHADAK, de vorige film van Brosens & Woodworth. In 2008
maakte Nico Leunen met AFTERDAY z’n eerste eigen (kort)film.
Still photographer: Carl De Keyzer
Op een filmset is vaak een setfotograaf aanwezig. Hij neemt ‘stills’ op de
set, legt bepaalde momenten op foto vast en toont op die manier hoe de film
tot stand kwam – een ‘making of’ reportage in foto’s.
Op de set van ALTIPLANO – een fotogenieke buitenkans – was een geweldige
still photographer aan het werk. De fotoreportages van Carl De Keyzer zijn
wereldwijd bekend. Hij werkt o.a. voor het toonaangevende fotoagentschap
Magnum en won enkele van de meest prestigieuze internationale
fotografieprijzen. Een vaak terugkerend thema in zijn werk is de overbevolking
die de ondergang van onze planeet veroorzaakt. In zijn reportages berichtte
hij over o.a. het hedendaagse India, de val van de Sovjet-Unie en religieus
fanatisme in de V.S. “Onze setfotograaf heeft fantastisch materiaal gemaakt. Ik
hoop dat we ooit een selectie kunnen tentoonstellen uit de bijna 14.000 foto’s
die Carl heeft getrokken.”
Zie ook www.carldekeyzer.com.
De acTeurS
Brosens & Woodworth: “We casten liefst acteurs die dicht aanleunen bij het
fysieke beeld dat wij van hun personage hebben.”
Jasmin Tabatabai (Grace)
Jasmin Tabatabai is een Iraanse actrice en muzikante die in Berlijn woont.
“De zoektocht naar een actrice duurde meer dan een jaar. We zochten een
vrouw die complexiteit uitstraalde in haar gelaat en gravitas in haar ziel. Dat
had Jasmin. Haar seksuele ambiguïteit en Iraanse achtergrond passen mooi bij
haar personage. Bovendien paste ze uitstekend naast Olivier Gourmet (Max);
als koppel ogen ze heel geloofwaardig. Sommige mensen zien zelfs een fysieke
gelijkenis tussen Grace en Saturnina. Dat is mooi, omdat beide personages op
het einde van de film met elkaar verstrengeld raken.”
Zie ook www.jasmin-tabatabai.com.
P 8
P 9

Magaly Solier (Saturnina)
De carrière van Magaly Solier zit in een stroomversnelling. Ze komt uit een
klein dorpje in de Andes, waar ze door regisseur Claudia Llosa werd opgepikt
voor de film MADEINUSA. De volgende film van Claudia Llosa’s LA TETA
ASUSTADA (THE MILK OF SORROW), opnieuw met Solier in de hoofdrol, won
de Gouden Beer op het Festival van Berlijn 2009. Ook Brosens & Woodworth
noemen haar een fantastische actrice. “De moeilijkste scène van de film draaiden
we op 5.000 meter bij zonsondergang en -6 °C. Het was een heel complexe
opname; we moesten steeds opnieuw proberen tot we één goede take hadden.
Al die tijd stond Magaly daar zonder verpinken in haar korte mouwtjes.”
Magaly Solier is ook zangeres; in 2009 bracht ze haar eerste cd uit.
Zie ook www.myspace.com/magalysolier.
Olivier Gourmet (Max)
Olivier Gourmet is één van meest gerespecteerde Belgische acteurs,
die bekendheid verwierf dankzij de films van de gebroeders Dardenne: LA
PROMESSE, ROSETTA en vooral LE FILS, waarvoor hij in 2002 in Cannes de prijs
kreeg van Beste Acteur. Nadat Brosens & Woodworth hem aan het werk zagen in
LA PETITE CHARTREUSE (van Jean-Pierre Denis) waren ze ervan overtuigd dat
niemand beter in staat was om gestalte te geven aan het complexe personage
Max. “Hij is zo’n acteur die gewoon voor de camera kan staan, zonder veel te doen,
maar toch heel overtuigend overkomt. Hij heeft zo’n emotionele eerlijkheid.”
P 10
Het gevolg van deze uiteenlopende groep acteurs is een bonte
mix van talen in ALTIPLANO: Frans, Engels, Nederlands, Spaans,
Farsi (Perzisch), Arabisch en Quechua, de taal van de dorpelingen.
“Zo is de wereld vandaag nu eenmaal. Die mix was geen streefdoel,
maar we hadden er ook geen probleem mee.”
De acteur die de enige zin in het Vlaams moet uitspreken was geen
Belg maar een Duitser. “Hij moest één zin in ‘t Nederlands zeggen –
‘Hoe is ‘t?’ – maar het lukte hem niet. Alle Belgen stonden rond hem:
‘Nee, dat klinkt niet Vlaams genoeg. Doe het nog een keer…’.”

ProductIe
een gronDige voorbereiDing
De verhalen die Brosens & Woodworth vertellen, komen niet uit de lucht
gevallen. Ze zijn gebaseerd op bestaande situaties en gevoelens. ALTIPLANO
wil een authentiek document zijn. De film wil het leven in de Andes niet tonen
door westers gekleurde ogen. Daarom wordt veel belang gehecht aan het
correct schetsen en respecteren van de lokale tradities.
De regisseurs proberen gedurende een lange tijd ter plaatse te verblijven om
de cultuur van een land grondig op te slorpen en de mensen te leren kennen.
“We luisteren naar hun verhalen, bestuderen hun geloof en leren hun taal. Enkel
wanneer je hebt bewezen dat je bedoelingen oprecht zijn, zijn mensen bereid om
het ruwe materiaal te leveren voor onze verhalen. Wij geloven in een heel grondige
voorbereiding. Het eerste wat we doen wanneer we ter plaatse aankomen,
is alle boekhandels bezoeken en alles kopen wat we kunnen vinden: boeken,
dvd’s met locale producties, soaps,... Zo ontdek je ontzettend veel informatie.”
P 12
Veel inspiratie werd geput uit een project van de universiteit van
Lima. Die deelden jaren geleden camera’s uit aan bergbewoners met
de vraag om zichzelf op foto te portretteren, om een idee te krijgen
van hun zelfbeeld. Op basis van duizenden archieffoto’s konden
de filmmakers controleren of de details in ALTIPLANO (kledij e.d.)
waarheidsgetrouw waren.
De filmmakers stellen dat ALTIPLANO niet gedraaid werd IN Peru
maar MET Peru: het resultaat van een lange zoektocht naar de ziel
van een land en zijn bewoners. “De betrokkenheid van de indianen in
de Andes was groot. We namen de tijd om een relatie met hen op te
bouwen. Dat doe je door eerlijk te zijn en te zeggen waar je voor staat.
We schreven alle scènes in overleg met de acteurs.”
Toch verliep de samenwerking niet altijd vlekkeloos. Op een
bepaald moment keerden de dorpelingen zich tegen de filmcrew
vanwege financiële meningsverschillen. Nochtans streefden Brosens
en Woodworth altijd naar een eerlijke samenwerking. “We schakelden
zoveel mogelijk Peruanen in bij het werk aan onze film. We zijn altijd
heel oplettend dat de lokale bevolking correct wordt behandeld. We
wilden ook iets teruggeven aan het dorp, in ruil voor het verstoren van

hun dagelijkse leven.” Daarom organiseerden Brosens en Woodworth
opleidingen voor lokale medewerkers, gaven ze een dotatie aan de
kerkgemeenschap en schonken ze al hun kostuums en attributen aan
het dorp.
Bij hun vorige film KHADAK gingen de regisseurs op een
gelijkaardige manier te werk. Ze leefden en werkten in Mongolië en
probeerden door te dringen tot de ziel van hun materie. “De première
in Ulaanbaatar was beangstigend: de rij voor ons was gevuld met 25
belangrijke sjamanen uit het land. Dan ben je doodsbang om door
de mand te vallen.” Maar de sjamanen waren vol lof over KHADAK.
Plechtig bedankten ze de filmmakers voor hun waarachtige visie op
sjamanisme en hun accuraat en integer portret. Inmiddels maakt de
film deel uit van het leerplan voor sjamanen in Mongolië. “Het bewijs
dat we ons werk goed gedaan hebben.”
De opnameS
Hoewel Brosens en Woodworth niet bewust op zoek gaan naar extreme
werkomstandigheden (“We zoeken enkel de juiste context om ons verhaal
te vertellen.”), zorgden de grote hoogte, het barre klimaat en de primitieve
infrastructuur tijdens de opnames wel eens voor moeilijkheden. Een kleine
schets…
* De opnames gebeurden van juni tot september 2008, tot op 5.000
meter hoogte in de Colca Vallei in Zuid-Peru. Vanwege de grote hoogte was
er voortdurend medisch personeel aanwezig op de set en er stonden altijd
zuurstoftanks klaar. Crewleden moesten veel vocht innemen vanwege het
uitdrogingsgevaar. “Het hotel lag op 3.800 meter hoogte en de sets lagen nog
hoger. We werkten 6 dagen per week, 15 uur per dag. Dagelijks hadden we 3 à
4 gevallen van hoogteziekte. ’s Nachts zakte de temperatuur tot -15 °C. De enige
verwarming in het hotel waren elektrische kacheltjes die meer licht dan warmte
gaven. Warm water was er nauwelijks. ’s Avonds kroop iedereen vroeg in bed
om de kou te ontvluchten en bij het ontwaken lag er sneeuw.”
* “Een van de mooiste locaties in de film is de oranje brug over de kloof,
een imitatie van de Golden Gate Bridge, midden in de bergen. Het gebeurt wel
vaker dat overheidsgeld door locale bestuurders in nutteloze prestigeprojecten
wordt geïnvesteerd. Er leidt nauwelijks een weg naar die brug. Na uren rijden
vanuit het hotel werden we er weggejaagd door een oud vrouwtje. Volgens de
crewleden had ze een geweer in haar handen. Ze verbood ons te filmen; de
grond onder de brug was van haar dus wou ze betaald worden. Later bleek het
te gaan om € 25, maar het incident deed ons een hele dag verliezen.”
* “In het dorp waren er twee priesters. Eén van hen zette op een zondag
van op de preekstoel het hele dorp tegen ons op. Hij was niet op de hoogte van
onze afspraken en hij was boos omdat hij geen rol kreeg in de film. Uit jaloezie
verzon hij allerlei verhalen over corruptie en bedrog.”
* De eerste scène die werd gedraaid was het (verbijsterend mooie) beeld
met de bloemblaadjes wanneer Saturnina’s moeder de sjamaan bezoekt.
Daarvoor werd een ‘bloemencasting’ gedaan: de meest passende bloem
moest worden gekozen. Maar die bloemen groeien buiten het seizoen niet in
de bergen. Daarom moesten ze massaal met een vrachtwagen vanuit de stad
worden aangevoerd.
De locaTieS
Het Peruaanse bergdorp waar Saturnina woont, wordt in de film Turubamba
genoemd. De opnames vonden plaats in een dorp dat in werkelijkheid Sibayo
heet. Hoewel Brosens en Woodworth niet veeleisend waren qua locatie – ze
hadden alleen een dorpje met een kerk en een pleintje nodig – was het toch niet
eenvoudig om een geschikte plek te vinden: “Ex-president Fujimori heeft de hele
Andes vol beton gegoten; er is haast geen pleintje meer over. Ook in Sibayo lag
er beton op het dorpsplein. Maar naast de kerk was er een grasveldje gespaard
gebleven. Daar bouwde het art department enkele gevels omheen. Er stond
een internetcafé vol schotelantennes, dus daar zetten we noodgedwongen een
huisje met een verdiep voor. Dat kon absoluut niét volgens de dorpelingen.
Daar is heel wat over gepalaverd.”
De Altiplano strekt zich uit over Bolivia, Colombia en Peru. Met
haar ligging in de Andes op meer dan 3000 meter boven de zeespiegel,
is het de tweede hoogste hoogvlakte ter wereld – na het Tibetaans
plateau. Een adembenemend filmdecor…
Niet alleen in Peru, maar ook in België vonden de regisseurs een
bijzondere en weinig bekende locatie: de prachtige cisterciënzerabdij
in Aulne bij Charleroi. “We vonden in de abdij van Aulne een mooi
contrast: de dode kerkruïnes tegenover de levende kerkgemeenschap
in Peru.”
www.valdesambre-thudinie.be
www.promperu.gob.pe
P 14 P 15

sterke
Personages
Brosens & Woodworth houden van sterke personages, maar niet ‘sterk’
op de gebruikelijke Hollywood-manier: “De psychologische ontwikkeling van
onze personages blijft grotendeels onzichtbaar en de dialogen blijven tot een
minimum beperkt.”
Hun personages dwingen het publiek om vragen te stellen en op zoek te
gaan naar antwoorden. Een heleboel informatie over de hoofdpersonages
mag de kijker zelf invullen, op basis van verwondering en verbeelding. En de
personages in ALTIPLANO doen iets wat ze in Hollywood zelden doen: sommige
van hen sterven in de loop van het verhaal.
SaTurnina & ignacio
Saturnina is de belichaming van de Andes-bewoners, een tragische heldin.
Zij is een diepgelovig meisje en de beschermster van het Mariabeeld. Het
verhaal toont heel wat gelijkenissen tussen Saturnina en de madonna. Ignacio
draagt de maagdelijke Saturnina op zijn armen, zoals hij ook de madonna droeg
tijdens de processie. Doorheen de film ontwikkelt Saturnina zich van een speels,
kinderlijk en plagerig meisje tot een opstandige, zelfbewuste vrouw die bereid
is om haar leven te geven voor haar rechten en die van haar dorpsgenoten.
Saturnina dankt haar naam aan… een barmeid die Brosens &
Woodworth ontmoetten in een Peruaans café. “We hielden van de
klank van die naam. Saturnina is een Franse heilige en martelares.
Dat past bij ons personage. En de link met de planeet Saturnus past
bij het Engelse woord voor kwik: mercury.”
max & grace
Min of meer parallel met de geschiedenis van Saturnina en Ignacio verloopt
het verhaal van Max en Grace, een Belgische oogarts die voor vrijwilligerswerk
naar Peru komt en zijn Iraanse partner, een fotografe die na een traumatische
gebeurtenis haar geloof in de fotografie is verloren.
P 17

Max werkt als oogarts in een dispensarium, gespecialiseerd in cataract.
De werkdruk is enorm. “In de Andes zorgen de hoogte, het stof en het karige
dieet voor een groot aantal oogziekten. De dokters zijn vaak vrijwilligers,
Europese oogartsen die enkele maanden per jaar aan medische hulpverlening
komen doen. We ontmoetten een Belgische oogarts, die model stond voor het
personage Max.”
Zijn partner Grace staat op een keerpunt in haar leven. “De verandering
die Grace ondergaat, is de essentie van dit verhaal. (De film zou aanvankelijk
FRAGMENTS OF GRACE heten.) Ons personage moest een vrouw zijn met een
eigen blik op de wereld. Een oorlogsfotografe dus. Zoals veel fotografen lijdt
Grace aan een post traumatic war syndrome.” Ze heeft de fotografie afgezworen
(“een foto kon nog nooit een oorlog doen ophouden”), hoewel Max haar
stimuleert om het geloof in haar beroep en roeping niet op te geven.
“We namen ook een (niet gebruikte) scène op waarin Grace, op het einde
van het verhaal, weer naar haar camera grijpt en gaat fotograferen. Eigenlijk
hebben we zelfs ‘haar foto’s’ in ons bezit. Onze setfotograaf Carl De Keyzer heeft
een thematische reeks foto’s gemaakt vanuit het oogpunt van Grace. Dat waren
de foto’s die zij geschoten zou hebben als ze weer ging fotograferen.”
grace & SaTurnina
Wanneer Grace in Turubamba aankomt, vervuld van een groot verdriet,
groeien de twee vrouwelijke hoofdpersonages van de film onvermijdelijk naar
elkaar toe. Getroffen door eenzelfde pijn lijken ze met elkaar te versmelten. De
restaurateur van het beeld verwoordt de parallellen tussen beide personages:
“een vrouw, gebroken door smart om een verloren geliefde, en verstikt door
woede...” Dat kan zowel over Grace als over Saturnina gaan.
Als Grace de laatste beelden van Saturnina op de videocamera bekijkt, is het
alsof ze de geest van Saturnina ontmoet. In een moment van bevrijding stort ze
zich in de rivier, die de beelden van de doden met zich meedraagt, alsook het
bruidskleed van de dode bruid. Over de dood heen versmelten beide vrouwen
met elkaar. Het is Grace (een moslimvrouw) die uiteindelijk het beeld van de
madonna (Saturnina?) de berg opdraagt. Een krachtig statement.
Brosens & Woodworth: “De structuur van ALTIPLANO wordt bepaald door
de evolutie van de twee vrouwelijke hoofdpersonages. Grace en Saturnina
verschilllen van elkaar op haast alle vlakken: afkomst, sociaal-culturele
achtergrond, geloof (de ene een moslimvrouw die haar geloof afzweert, de
ander een diepgelovige christen),... De verschillen zijn zo groot dat meer dan
een oppervlakkig contact tussen beiden haast onmogelijk lijkt. Maar door de
ingrijpende gebeurtenissen in hun leven ontstaat er een nabijheid die heel
ingrijpend is.”
P 18

InhoudelIjke thema’s
Brosens en Woodworth laten zich in hun films leiden door de werkelijkheid.
Ook ALTIPLANO is gebaseerd op een realistisch gegeven, namelijk de conflicten
tussen industriële grootmachten en de indiaanse bevolking in de Andes (waaraan
de reguliere media weinig aandacht besteden). ALTIPLANO is geen rechtlijnige
aanklacht; de film toont verschillende visies, tradities en denkpatronen. Via dit
conflict komen verschillende thema’s aan bod.
vooruiTgangSopTimiSme verSuS
TerughouDenDheiD
De komst van grootschalige industrieën in Peru zorgt voor heftige
controverses onder de inwoners. In ALTIPLANO blijkt dat niet alle Peruanen
dezelfde visie hebben op de mijnbouw.
We horen twee dorpelingen (verkleed als ‘zon’ en ‘maan’ uit de processie)
discussiëren over de situatie. De ene omschrijft het kwik als ‘vloeibaar zilver’
en gelooft dat alles wat uit de mijnen komt, kostbaar en waardevol is. Voor
hem staat de komst van de industrie gelijk aan vooruitgang. De ander is eerder
terughoudend en wantrouwig. Hij zegt vol afschuw: “Waar er mijnen zijn,
leeft de duivel.” Hij heeft gisteren wel 47 passerende vrachtwagens geteld…
De goudmijnen hebben het leven en het ritme in het dorp grondig veranderd.
Tijdens de openingsscène wordt al duidelijk welke tweedeling de hele film zal
tekenen: Je kan de processie zien als ‘de traditie’ en het kwik als ‘de vernieuwing’.
Het is het kwik dat de madonna ten valt brengt; de vernieuwing is de ondergang
van de traditionele cultuur.
Brosens & Woodworth: “Dat vooruitgangsoptimisme is veeleer een gevolg
van je opvoeding en je positie in de lokale machtstructuur. Maar doorgaans
leidt de komst van de mijnindustrie tot grote onvrede bij de plaatselijke
bevolking. Het afgelopen jaar trok president Alan Garcia het land rond om te
onderhandelen in bijna 200 conflicten – gijzelingen, rellen, enz. – die in Peru aan
de gang waren. Maar de meeste schandalen blijven netjes toegedekt.”
De exploitatie van de mijnen is veelal in handen van buitenlandse bedrijven;
vele ingenieurs zijn buitenlanders. In de film ontmoeten we vluchtig een Belg
die als chauffeur werkt voor het mijnbouwbedrijf. “Zo’n chauffeur voert slechts
zijn taak uit. Maar de indianen maken geen onderscheid; ze zien één grote
blanke samenzwering waarbij de multinationals de plaats hebben ingenomen
van de conquistadores.” Ook Max is voor hen zo’n ‘duivelse westerling’. Hoewel
hij naar Peru is gekomen om nuttig werk te verrichten in een dispensarium,
keren de indianen zich ook tegen hem. Max is verbaasd…
Max: “Waarom zouden ze ons niet vertrouwen?”
Dokteres: “Jij moet je geschiedenis beter leren, Max.”
Die tegenstelling tussen wantrouwen en vertrouwen zie je wel vaker in
de film. Saturnina hoopt dat haar moeder in de kliniek door westerse dokters
genezen zal worden. Haar broer Nilo heeft geen greintje vertrouwen in de
blanke artsen (“Wat hebben zij ooit voor ons gedaan?”).
Meer achtergrondinformatie over die spanningen vind je in de tekst
‘Mijnbouw in Latijns-Amerika’.
Pishtaco’s
Tot twee maal toe worden de westerlingen door een boze
menigte uitgescholden voor ‘pishtaco’s’. Brosens & Woodworth:
“Pishtaco’s maken deel uit van de Peruaanse verhalencultuur. Het zijn
zogenaamde boemannen die ronddwalen in de bergen; buitenlanders,
verkleed als priester of dokter. Zij vermoorden mensen omwille van
het menselijk vet. Indianenvet is naar verluidt het beste en meest
gegeerde ter wereld. Pishtaco’s bevoorraden de illegale menselijke
vetindustrie. ‘Tegenwoordig zie je weinig pishtaco’s in de streek, maar
bij een vriend van een neef van mij…’ De indianen geloven zulke
wijdverspreide stadslegendes (o.a. over ogenstelers die de ogen van
kinderen verkopen aan de medische industrie) en gebruiken ze om
een onverwacht sterfgeval te verklaren.”
Water
Water speelt in ALTIPLANO een belangrijke, maar ook
dubbelzinnige rol. Ignacio offert heilig water; water is een sacraal
element en in de droge Andes een kostbaar goed. Overal in de Andes
zie je sporen van irrigatie. Het hele gebergte is ondergraven door
een netwerk van tunnels. De hoeveelheid watertransport is er enorm.
Zoals de bewoners van de Andes zeggen: ‘Water in het landschap is
zoals bloed in de aderen van de mens.’ Maar het water is ook drager
van het vergif en daarmee van de dood. Dat wordt duidelijk via het
filmbeeld van een bus kwik in een irrigatiekanaal. De gevolgen van
kwikverontreiniging in het water zijn niet te overzien.
In de film draagt het water nog veel meer met zich mee: de geesten
van de doden (de foto’s van de overledenen drijven op de rivier, het
bruidskleed,...), de pijn van Grace (ze legt een steen in het water die
haar droefenis meedraagt), enz.
P 20 P 21

geloof en TraDiTie
Brosens & Woodworth hebben veel aandacht voor de gewoonten, het
geloof en de tradities die het leven van de bevolking in grote mate bepalen. Uit
ALTIPLANO spreekt een groot respect voor de religieuze tradities in de Andes.
Dat blijkt al uit de openingsscène, de processie met het Mariabeeld. Daaruit
spreekt een erg krachtige devotie: het hele dorp is betrokken bij de gebeurtenis
en het verdriet vanwege de ‘gevallen madonna’ is overweldigend. Hun grote
emoties worden begrijpelijk als we weten dat Andesvolkeren geloven in een
pantheïsme, een goddelijke kracht die alles doordringt en overal in de schepping
aanwezig is: in het omringende landschap, in het leven van de mensen, in het
voedsel… en zeker ook in het Mariabeeld. Zoals de restaurateur van het beeld
aanhaalt: “Pas wanneer de madonna hersteld is, zal er weer hoop zijn voor
het dorp.” Hun ‘cosmovision’ gaat terug tot 3 000 voor Chr. en is gebaseerd
op het geloof/inzicht: “alles hangt met alles samen”, en “wat er met de aarde
gebeurt, gebeurt spoedig ook met de kinderen van de aarde”. In de Andesvisie
heeft alles een ziel – ook de stenen en de bergen. Alles zijn “huacas” of heilige
plekken. Het ‘leven’ is niet alleen het privilege van de mens.
Centraal in die natuurgodsdienst staat Pachamama, Moeder Aarde, als bron
van alle leven. Eeuwen geleden veroverden de Spanjaarden Peru en drongen
ze het christendom onder dwang op aan de bevolking. Daaruit is uiteindelijk
een vermenging ontstaan van dit traditionele volksgeloof en de christelijke
godsdienst. Zoiets heet ‘syncretisme’. Tijdens de openingsscène zien we hoe
in dezelfde processie naast de zon en de maan (belangrijke symbolen uit de
precolumbiaanse godsdienst) ook een Mariabeeld wordt meegedragen. Die
Mariafiguur staat in de hele film centraal en is uiteraard een verwijzing naar
de kerstening. Maar dat is niet het hele verhaal. In die figuur wordt het heel
duidelijk hoe er werkelijk een verregaande vermenging heeft plaatsgehad
tussen Andesgeloof en christelijk geloof. In feite staat de madonna voor de
indianen gelijk aan Pachamama. Als de Andesvolkeren bijvoorbeeld regen
en vruchtbaarheid willen afsmeken, richten ze zich steevast tot Pachamama,
Moeder Aarde. Concreet houden ze daarvoor een processie met Mariabeeld.
Die Maria staat hier eigenlijk voor Pachamama.
Voor ons Europeanen is dit syncretisme vaak moeilijk te vatten.
De indianen hebben daar niet de minste moeite mee. Zo lopen de
pantheïstische iconen ‘zon’ en ‘maan’ mee in de Mariaprocessie. Een
erg mooi picturaal voorbeeld van syncretisme is het schilderij ‘Het
Laatste Avondmaal’ in de kathedraal van Cusco, waar op tafel een
Guinees biggetje (een lokale lekkernij) staat afgebeeld.
“Die processie zorgde voor problemen. De scène waarin het beeld
van de madonna aan scherven valt, is in de realiteit ondenkbaar.
Voor de film lieten we een beeld maken met een neutraal, anoniem
uiterlijk, zodat geen enkel dorp zich aangesproken zou voelen door
een eventuele gelijkenis. Want dat zou vreselijk veel ongeluk en
ellende aantrekken.”
Ook de scène waarin Saturnina moet kiezen uit twee maïskolven die Ignacio
haar aanbiedt, is gebaserd op een oud ritueel.
Ze kan kiezen tussen een witte en een paarse. Dat is een geritualiseerde
manier om hem (en de rest van het dorp) te vertellen dat ze nog maagd is.
Maagdelijkheid is in deze cultuur zeker geen voorwaarde voor een huwelijk,
maar het is een fijn gebaar dat haar liefde en toewijding onderstreept.
Peruanen hebben niet de gewoonte om de tradities uit het
verleden te koesteren of te onderhouden. “Tradities verdwijnen snel.
De maskers die worden gedragen in het bijzijn van de Heilige Maagd,
de kledij, de rol van de zon en maan,… Het zijn rituelen uit een recent
verleden, maar zelfs de indianen zijn ze bijna vergeten. Wij proberen
bij te dragen tot het conserveren van dat pijlsnel verdwijnende
erfgoed. Zo maken we in de begrafenisscène gebruik van hun
werkelijke rituelen: het verbranden van kleren, de engelen en duivels
die met teerlingen beslissen of de overledene naar de hemel of de hel
gaat,… Zulke rituelen delen ze zelden met buitenstaanders. Maar we
wilden van hen leren. Daarom spelen heel wat mensen ‘zichzelf’ in
de film; de sjamaan in de film is bijvoorbeeld de echte sjamaan van
het dorp.”
P 22 P 23

TheaTer
ALTIPLANO lijkt erg beïnvloed door het theatrale: optochten, maskers, de
zon en de maan die optreden als een koor uit het Griekse theater, de manier
waarop de mensen bewegen, enz. “De Andes heeft een heel theatrale cultuur.
Door die eeuwen van onderdrukking heeft er zich een visuele taal ontwikkeld
vol dansen en rituelen. Dat is een vaak voorkomend proces: het ondraaglijke
draaglijk maken door spot en humor is een vorm van zelfbehoud.”
Op cruciale momenten in de film ontmoeten we gemaskerde figuren in
verschillende gedaantes. Ook zij lijken uit het Griekse theater afkomstig. Ze
slaan Ignacio gade bij zijn terugkeer van de gletsjer en verwelkomen Grace in
het dorp. Ze blijven echter niet passief toekijken, maar dragen ook Saturnina’s
lichaam de berg op. Misschien zijn ze verpersoonlijkingen van berggeesten.
De regisseurs geven meer toelichting: “Elke gemeenschap heeft z’n ‘apu’, de
beschermberg waar de berggeesten wonen, de geesten van de overledenen.
Nog steeds trekken mensen naar de gletsjer – de woonplaats van de geesten
– hoewel die door de opwarming van de aarde in een ijltempo wegsmelt.
Daarom krijgen jaarlijks slechts enkelen de toestemming om ijs uit de gletsjer te
kappen en mee naar het dorp te nemen. Bij die gevaarlijke tocht vallen er soms
slachtoffers. Dat hoort zo; het is passend wanneer de berg jaarlijks een aantal
levens neemt. ‘Moge de berggeesten u belonen,’ is een vaak gehoorde groet,
die ook een oude man in de film uitspreekt.” Ignacio heeft weinig geluk tijdens
zijn tocht naar het ‘heilig water’ van de gletsjer.
P 24

ervarIngscInema
Peter Brosens: “Wij maken ervaringscinema, veeleer dan verhalencinema.
Voor boodschappen moet je in het grootwarenhuis zijn.”
De meeste (commerciële) films willen de toeschouwer vooral behagen.
Duidelijke aanwijzingen en uitleg moeten ervoor zorgen dat de kijker het verhaal
makkelijk kan volgen. Heldhaftige personages moeten sympathie opwekken en
zorgen dat hij meeleeft. Snelle, flitsende beelden moeten ervoor zorgen dat zijn
aandacht op geen enkel moment verslapt. Een duidelijk einde, vaak met een
zekere morele boodschap, moet hem met een voldaan gevoel naar huis sturen.
Niets van dat alles in ALTIPLANO. Het doel is immers niet dat de kijker
geamuseerd wordt: “Mooie beelden draaien in de Andes is niet aan ons besteed.
Het gaat ons om essentiële beelden, beelden die het onzichtbare zichtbaar
maken, beelden die een uitnodiging zijn tot een potentieel overweldigende
esthetische ervaring.”
Citaten die de regisseurs inspireerden:
Robert Bresson: “As far as I can I eliminate anything which may
distract from the interior drama. For me, cinema is an exploration
within. Within the mind, the camera can do anything.”
een bijzonDere beelDTaal
Als je praat over een film, beperkt het gesprek zich vaak tot personages en
gebeurtenissen – tot het verhaal dus. Maar voor de makers van ALTIPLANO,
Peter Brosens en Jessica Woodworth, vormt dat verhaal slechts een vertrekpunt.
Hun film maakt vooral indruk door de bijzondere manier waarop de plot
gepresenteerd wordt.
De regisseurs noemen het scenario “een platform waarop het eigenlijke
universum van de film gebouwd wordt”. Als kijker merk je meteen dat ALTIPLANO
een ongewone beeldtaal hanteert, maar het is moeilijk precies te omschrijven
hoe ‘anders’ hun beelden dan wel functioneren. Misschien kun je je voorstellen
hoe hetzelfde verhaal eruit zou zien in een klassieke Hollywoodfilm…
Het ritme is bijvoorbeeld anders. De shots (ononderbroken stukjes film) duren
aanzienlijk langer dan we gewend zijn. In plaats van korte beeldfragmenten aan
elkaar te plakken, legt de camera vaak een langzaam traject af door de ruimte,
bijvoorbeeld in een draaiende beweging. Jessica Woodworth: “De camera wordt
bijna zelf een personage. De bewegingen creëren een spanning.” De kijker krijgt
daardoor rustig de tijd om de omgeving te verkennen en wordt niet van het ene
standpunt naar het andere geslingerd. Zo wordt de tijd bijna voelbaar gemaakt
en krijg je de kans om goed rond te kijken, om details op te merken of om nog
even na te denken over de vorige scène. Tegen de hedendaagse filmtrend in,
willen Brosens en Woodworth niet ‘snijden’ in hun scènes. Montage is voor hen:
scènes na elkaar plaatsen; niet: scènes verknippen en door elkaar monteren. Een
strakke en weloverwogen compositie dient als kader waartegen gebeurtenissen
zich afspelen. Het ritme wordt niet bepaald door de montage, maar door de tijd
en het levensritme van de geportretteerde cultuur.
De film duurt bijna twee uur en bevat slechts 250 shots. Dat
betekent dat een gemiddeld shot meer dan 26 seconden duurt. In een
doorsnee Hollywoodfilm is dat slechts enkele seconden. Een wereld
van verschil…
“Het tijdsbegrip en de tijdsbeleving van de volkeren in de Andes
is heel anders dan het onze. In onze perceptie is tijd een lange rechte
lijn; voor hen is tijd een cyclisch gegeven. Wij consumeren de tijd, zij
ondergaan de tijd. Daarin verschilt onze Westerse arrogantie van hun
nederigheid.”
Tonen / Suggereren
Om een verhaal te vertellen, moet een filmmaker een selectie maken van
enkele ‘momentopnames’ om een veel langer tijdsverloop te schetsen. Vaak
moet er heel veel filmmateriaal weggeknipt worden. Net zoals schrijven
schrappen is, is filmen knippen.
De makers van ALTIPLANO hebben daarbij vaak onverwachte keuzes
gemaakt. Ze besteden bijvoorbeeld een halve minuut van hun kostbare tijd aan
in de wind ruisende boomkruinen, maar nemen bewust pas heel laat de tijd om
de kijker uit te leggen waar de film precies over gaat. Daarmee maken ze het
voor de toeschouwer niet altijd even makkelijk. Brosens: “In het originele script
stond een verklarende scène waarin een vrachtwagen een lading kwik verliest.
Maar we hielden ons aan het standpunt van de indianen: alles wat zij zien, zijn
mooie blinkende plasjes kwik. Verder weten ze niet wat er aan de hand is. Er is
wel een scène waarin we een bus kwik in het waterkanaal tonen. Ook over die
scène hebben we lang getwijfeld of we ze al dan niet in de film zouden laten.”
Het eerste deel van ALTIPLANO volgt twee vrij duidelijke narratieve lijnen
die elkaar soms kruisen: de gebeurtenissen in Peru en in België. Het tweede
gedeelte – nadat Grace in Turubamba gearriveerd is – draait vooral om een spel
tussen het zichtbare en het onzichtbare. De film vertelt daar niet in de eerste
P 26 P 27

plaats een verhaal, maar is eerder een visueel gedicht, een droom of een
visioen. Net zoals bij iconen of haiku’s, die het transcendente evoceren en het
mysterie van het bestaan naar boven brengen.
Onzichtbare begrippen (pijn, dood, verlossing,...) worden zichtbaar gemaakt
door een spel van beelden. Daarmee sluit ALTIPLANO min of meer aan bij het
magisch-realisme dat zo typisch is voor de Latijns-Amerikaanse cinema en
literatuur, waarin denkbeelden, dromen en verbeelding ook werkelijk zichtbaar
worden voor de mensen. (Het bekendste voorbeeld is het boek ‘Honderd jaar
eenzaamheid’ van Gabriel García Márquez.) Geleidelijk aan leert de rationele
fotografe Grace open te staan voor die spirituele werkelijkheid en op die manier
groeit ze dichter naar Saturnina toe.
Muziek & geluid
Niet alleen visueel, ook auditief roept ALTIPLANO contemplatie
op. Al een jaar voor het draaien werd er samengewerkt met de
sound designer aan verschillende aspecten van de klank. Die
job is zo belangrijk dat er voor Michel Shöpping zelfs een nieuwe
taakomschrijving werd uitgevonden: director of sound. Soms
worden heel extreme keuzes gemaakt qua muziek, bijvoorbeeld de
ijzingwekkende klaagzang bij het begin van de film of de grootse,
bijna opera-achtige gezangen na Saturnina’s finale scène.
Brosens & Woodworth: “Geluid en muziek dienen in onze
benadering niet om de emoties te versterken (zoals dat in cinema
meestal gebeurt). Integendeel, de soundtrack kan net andere emoties
en percepties evoceren of suggereren dan diegene die al in het beeld
en het verhaal aanwezig zijn. Het oor is immers veel creatiever dan
het oog. Het oog neemt het uiterlijke waar; het oor het innerlijke.”
Citaten die de regisseurs inspireerden:
Ben Okri: “Now, now that all around us certainties are collapsing
and there is no more faith, now more than ever we need the poets, the
visionaries. More than ever we need their magic, their courage, their
love and their fire. Precisely now in this splintered, broken time we
need mystery and a sense of wonder. We must be reminded of primal
fear. We must be humbled. We have to go down to the bottom, to the
depth of our heart and start living like we’ve never lived before.”
P 29

mySTerie en magie
Brosens & Woodworth: “We proberen magie toe te voegen aan de wereld.
Auteur Ben Okri noemt de wereld vandaag onttoverd. In onze menselijke
arrogantie denken we dat we alles weten, beheersen en begrijpen. Maar wij
proberen met onze films het publiek op een zinvolle manier naar een andere
geestestoestand te voeren.”
Het doel van ALTIPLANO is dus niet een verhaal vertellen van a tot z, wel
een gevoel van verwondering opwekken. Veel beelden in de film hebben dan
ook niet meteen een narratief belang – ze helpen het verhaal niet vooruit –
maar nodigen uit tot een soort meditatie. Een mooi voorbeeld is het draaiende
traject dat de camera aflegt rond een pilaar in de abdij waar Max ‘herdacht’
wordt. Door mysterie toe te voegen aan hun beelden, ondergraven Brosens en
Woodworth op hun manier de standaardisering van het beeld. De kijker hoeft
niet alles te begrijpen…
Brosens & Woodworth: “Vaak wil het publiek een verklaring voor dingen die
het al begrijpt. Onlangs was ik bij een schoolvertoning van KHADAK. Achteraf
bestookten de leerlingen me met vragen: ‘Wat bedoelde je daarmee?’ Ik kaatste
hun vragen terug: ‘Wat denk je zelf?’ Dan gaven ze me een verbazend correcte
verklaring. Ze kenden het antwoord, maar toch wilden ze mijn bevestiging.”
Brosens & Woodworth: “Toen iemand ons vroeg waarover we hoopten
dat het publiek zou praten terwijl ze de bioscoopzaal verlaten, antwoordden
we allebei meteen dat we vooral stilte wilden veroorzaken. Ons eerste doel
is een innerlijke dialoog op gang brengen. ALTIPLANO bekijken zou een erg
persoonlijke ervaring moeten zijn.”
Citaten die de regisseurs inspireerden:
Amedee Ayfre: “If everything is explained by understandable
causal necessities or by objective determinism, then nothing is
sacred.”
een bezielD lanDSchap
Vooral het landschap in ALTIPLANO is een bron van magie en mysterie. Dat
is niet alleen een keuze van de filmmakers, maar ook een weerspiegeling van de
wereldvisie van de Andesvolkeren. Voor hen zijn immers niet alleen de mensen,
maar ook de dingen en het hele landschap bezield. “Het landschap in Peru is
veel meer een bron van inspiratie dan het Belgische landschap. Het verschil
is dat ‘ruimte’ voor de bewoners van de Hoge Andes veel meer een intrinsiek
en betekenisvol onderdeel is van hun cultuur en hun levensvisie. Je kan niet
anders dan je deze culturen voorstellen in een landschap dat heel levend is,
maar tegelijk ook gedeeltelijk onzichtbaar, terwijl het westerse landschap vaak
is gereduceerd in termen van ‘benutten van bruikbare ruimte’. Onze films willen
een betekenisvolle relatie weergeven tussen tijd en ruimte, mens en natuur.”
Denk aan Saturnina die in het weidse landschap uitschreeuwt of aan Ignacio’s
tocht naar de gletsjer voor ‘heilig water’.
In ALTIPLANO wordt het landschap als metafoor gebruikt: de geografie
weerspiegelt de maatschappelijke hiërarchie. Helemaal bovenaan op de berg
zijn de mijnen (uitgebaat door blanke buitenlanders), halverwege ligt het
hospitaal en onderaan woont het valleivolk. Peter Brosens: “We hebben nog
zo’n scène waarin we vertrekken vanuit de hoogte en de camera helemaal naar
beneden laten zakken, tot aan de voet van het altaar, waar Nilo zit. We schetsen
hem helemaal onderaan de ladder, op z’n knieën schrobbend voor het altaar.”
Wanneer Grace terugkeert naar de plaats waar haar man stierf, blijkt meteen
hoe sterk de relatie is tussen plaatsen, mensen en gebeurtenissen. Tegen
haar zus zegt ze dat ze alleen op die plek kan rouwen om haar man. Ze MOET
teruggaan. Het Peruaanse landschap draagt als het ware haar herinneringen en
zijn geest in zich.
“Whoever wishes to remember must not stay in one place,
waiting for the memories to come of their own accord! Memories are
scattered all over the immense world, and it takes voyaging to find
them and make them leave their refuge!” Milan Kundera – The Book
of Laughter and Forgetting
P 30 P 31

een booDSchap?
Hoewel ALTIPLANO heel wat informatie bevat over het leven in de Andes
en de impact van de mijnbouw op de inwoners, wil de film geen documentaire
zijn. Het doel is niet het publiek veel informatie te geven of een aanklacht te
formuleren tegen de mijnbouwbedrijven. “Als je de feiten en cijfers wil kennen
over de rampen die de mijnbouw in Zuid-Amerika veroorzaakt, vind je tonnen
informatie op het internet.”
ALTIPLANO is een speelfilm die vertrekt van een reële situatie en daar een
eigen visie op geeft. Maar de film gaat niet over Peru of over mijnbouw, wel
over fundamentele menselijkheid. Het concrete verhaal wordt overstegen door
een universele ervaring, die iedere kijker persoonlijk kan beleven. De film toont
twee botsende wereldbeelden – enerzijds het westerse vooruitgangsdenken,
anderzijds het holistische denken van de Andesbewoners: de mens is inherent
deel van het geheel van de schepping en kan zich daar niet boven stellen.
Uiteindelijk blijkt hoe heel verschillende personen / culturen toch heel dicht
bij elkaar kunnen komen via gedeelde, diepmenselijke ervaringen en emoties:
dood, verlies, rouw en verzet. Grace beseft haar westerse rationalisme en vindt
diepere zingeving in de Andes, in Saturnina.
Brosens & Woodworth: “Wij verzetten ons tegen exotisme, dat focust op de
verschillen tussen mensen en gestoeld is op clichés en vooroordelen. Exotisme
is per definitie ‘de charme van het ongewone’ en het reduceren van de ene
cultuur om door de andere cultuur geconsumeerd te worden. Wij geloven in
een respectvolle dialoog tussen culturen, gekoppeld aan een introspectieve
dialoog met ons eigen verleden.”
Niet alleen emotioneel / spiritueel, maar ook heel concreet is de
mensheid over de hele wereld verbonden. ALTIPLANO toont geen
problemen die ver van ons bed liggen. Alles is immers verbonden
in onze geglobaliseerde samenleving. Via onze consumptie spelen
we bijvoorbeeld allemaal een rol in de metaalontginning in Latijns-
Amerika. Ook via de moderne communicatiemedia en via reizen (twee
thema’s die hier ook aan bod komen) zijn we één wereldgemeenschap
geworden.
P 32 P 33

het Belang
van het Beeld
In ALTIPLANO speelt beeldproductie een cruciale rol: wat dragen beelden
met zich mee en wat kunnen ze betekenen? Er is niet alleen de gruwelijke
oorlogsfoto van Grace, maar ook de videoboodschappen van haar echtgenoot
Max, de portretten van de overleden dorpsgenoten in de Andes en de opname
van Saturnina’s ultieme daad van protest.
Al vroeg in de film komt expliciet een fundamentele vraag in verband met
oorlogsfotografie aan bod. Grace heeft haar geloof in de impact van fotografie
volledig verloren: “Een foto heeft nog nooit een einde gemaakt aan een oorlog.”
Haar echtgenoot Max heeft daar zijn eigen mening over: “Onafhankelijke
fotografen zijn onze enige hoop in de strijd tegen de standaardisering van het
beeld.” Maar Grace heeft met eigen ogen gezien hoe haar fotocamera misbruikt
werd als moordwapen: Omar sterft eigenlijk omdat er een camera op hem
gericht is. Ze stelt zich essentiële vragen over de maatschappelijke impact van
het beeld.
Heel fundamenteel is de uitspraak van Saturnina: “Zonder beeld is er geen
verhaal.” Daarom filmt ze haar verzetsdaad. En inderdaad: pas door het zien van
deze beelden vindt Grace verlossing.
Maar die ene zin heeft een nog veel bredere, politieke reikwijdte. Saturnina
vat daarmee samen hoe onze internationale media werken: waar geen tvcamera’s
staan, die werkelijkheid bestaat in onze ogen niet. De wereld van
vandaag is een wereld van beeldcommunicatie. Het is geen toeval dat Grace als
fotografe in Irak werkt. “Dat is de meest zichtbare oorlog ter wereld en daarom
wezenlijk verschillend van de onzichtbare oorlogen die in Zuid-Amerika worden
uitgevochten.”
Een afgrijselijke illustratie daarvan is het bloedige treffen dat in juni
2009 plaatsvond in Bagua, in het noordelijke Amazonegebied van Peru. De
ordediensten openden er het vuur op tientallen indianen die actie voerden omdat
ze geen exploitatie meer wilden van hun natuurlijke rijkdommen. En wat blijkt:
we zouden daar in België niets van gehoord hebben, indien er geen beelden
waren. Maar er waren enkele mensen van de vrijwilligersorganisatie Catapa ter
plaatse. Zij konden foto’s nemen van de repressie en stuurden die de wereld in.
Daarop zond onze toenmalige minister van Buitenlandse Zaken De Gucht een
vermanende boodschap naar de Peruaanse regering. Onder internationale druk
heeft de Peruaanse president de decreten toen laten herzien. Het Beeld heeft
dus wel degelijk macht. De openingszin van Grace in de film – “Een foto heeft
nog nooit een einde gemaakt aan een oorlog.” – moet gerelativeerd worden.
Ook de emotionele waarde van foto’s van overledenen blijkt sterk in
ALTIPLANO. Misschien heb je het zelf al ervaren bij de foto van een dierbaar
iemand die overleed: portretten dragen als het ware de geest van de
geportretteerde in zich. De betogers in de Andes houden de foto’s van de
slachtoffers stevig in hun vuisten geklemd. Wanneer de foto van Ignacio door
een boze soldaat in de ravijn wordt gegooid, snijdt Saturnina’s pijn heel diep.
Het is alsof Ignacio, via zijn foto, opnieuw vermoord wordt.
In ALTIPLANO komt een grote variatie aan beeldvormen aan
bod: videoboodschappen, foto’s, droombeelden of visioenen,
herinneringen in zwart-wit, enz.
P 34 P 35

het leven
van de fIlm
poSiTie in De filminDuSTrie
Films draaien is een dure bezigheid; je hebt er veel mensen en materiaal
voor nodig. Als een regisseur een idee heeft voor een nieuwe film, moet hij zijn
plannen zo gedetailleerd mogelijk op papier zetten om potentiële investeerders
(overheden of bedrijven) te overtuigen van de kwaliteit en slaagkansen van
het project. Meestal bevat het dossier ook al een uitgewerkt scenario. Voor
ALTIPLANO was dat echter niet zo eenvoudig. “De investeerders willen een
verhaal. De financieringsprocedure staat of valt bij het verhaal. Maar cinema
is zoveel meer dan een verhaal! Hoe kunnen we nu spreken over het geluid
dat we willen, over de beoogde stiltes… voor zo’n dingen is gewoon geen
plaats in een scenario. En onze sequentieshots van vier minuten worden op
papier gereduceerd tot één zinnetje. Alles staat bij ons op papier, maar het
scenario is pas af als de film af is.” Zonder een gedetailleerd script is het bijna
onmogelijk om investeerders te overtuigen: “De markt is conservatief en verzet
zich agressief tegen elk soort cinema dat afwijkt van de beproefde methodes.”
De film ToT in De zalen
Eens een film gedraaid, gemonteerd en afgewerkt is, moet hij nog zijn weg
vinden tot bij het publiek.
Een distributeur koopt de vertoningsrechten voor een film binnen een bepaald
grondgebied. Maar voor films die afwijken van de doorsnee verwachtingen, is
het niet makkelijk om een distributeur te vinden. Die willen vaak geen risicovolle
investeringen doen. De ontvangst op internationale filmfestivals bepaalt mee
hoe groot de interesse is voor een bepaalde film bij distributeurs. Voor Peter
Brosens en Jessica Woodworth was de ontvangst van ALTIPLANO in Cannes een
ontgoocheling: “Cannes heeft veel verknoeid. We hebben het erg moeilijk met
de reacties van de Franse critici. Ze omschreven ALTIPLANO als een ‘arrogante
eurocentrische fantasie’. Dat is precies wat we niet willen zijn.”
“Hoewel wij onze films draaien in extreme omstandigheden (de koude in
Mongolië, de hoogte in Peru,...) en met heel veel inspanningen, blijft de distributie
voor ons het moeilijkste onderdeel van het hele proces.” En dat is bijzonder
frustrerend: “Als onze films niet vertoond worden, moeten we ons afvragen of
ons werk nog te rechtvaardigen is. Wij maken geen films voor onszelf; wij willen
dat ons werk gezien wordt. En liefst door zoveel mogelijk mensen. Eigenlijk
hebben we een geavanceerde technologie nodig die ons toelaat een publiek te
bereiken zonder de bemiddeling van al die tussenpersonen.”
P 36 P 37

achtergrond – mIjnBouW
In latIjns-amerIka
Een zilveren horloge. De gouden trouwringen van ma en pa. Coltan
als geleider in je laptop, koper in de magnetronoven en ijzer in fietsen.
Tweeënveertig soorten mineralen in je telefoon. Hoewel we er niet bij stilstaan,
zijn metalen alomtegenwoordig in ons dagelijkse leven. Waar deze metalen
vandaan komen en in welke omstandigheden ze uit de grond gehaald worden,
daar liggen we niet van wakker. Bij mijnbouw denken we aan de generatie
van onze grootouders, aan steenkool en pikhouwelen, ondergrondse tunnels,
historische sites in Limburg en Luik.
Mijnbouw is vandaag aan een wereldwijde heropleving toe, vooral in
het Zuiden – de “ontwikkelingslanden”. We hebben het dan niet langer over
pikhouwelen en schachten, maar over grootschalige dagbouw (open pit mining):
gigantische kraters in openlucht waarin met toxische stoffen mineralen worden
onttrokken aan de aarde, om vervolgens verwerkt te worden met technologisch
geavanceerde installaties en vervoerd in zware vrachtwagens.
Er vallen heel wat vragen te stellen bij de gevolgen van dit soort mijnbouw
voor de plaatselijke bevolking. Verbeteren de levensomstandigheden van de
mensen in de omgeving van de mijnen? Kiezen dorpen en gemeenschappen
in het Zuiden zelf voor die mijnbouw in hun streek? Draagt mijnbouw bij tot de
werkgelegenheid en de algemene welvaart? En hoe zit het met het milieu?
In Latijns-Amerika is de impact van mijnbouw anno 2009 sterk voelbaar.
Van Mexico over Centraal-Amerika tot de Altiplano van de Andeslanden gaan
mijnbouwbedrijven er op zoek naar alles wat blinkt.
een grenSoverSchrijDenDe SecTor
Een Canadees bedrijf in Guatemala, een onderneming uit de VS in Peru,…
De metalen die we vandaag in het “rijke Noorden” gebruiken, worden voor
het overgrote deel in Azië, Afrika en Latijns-Amerika ontgonnen. Nooit eerder
in de geschiedenis was het voor bedrijven zo makkelijk om zich te vestigen
waar ze maar willen. Mijnbouw is een grensoverschrijdende sector, een
typisch voorbeeld van de neoliberale globalisering. Om te begrijpen waarom
mijnbouwbedrijven precies kiezen voor landen in het Zuiden, is dan ook een
beetje economische context nodig.
In het Noorden zijn er zo goed als geen actieve mijnen meer; ze sloten de
voorbije decennia de deuren omdat ze niet meer rendabel waren. “Ongerepte”
landen, waar nog grote hoeveelheden bodemrijkdommen voor het grijpen liggen,
maar vooral waar het investeringsklimaat interessant is, kwamen in het vizier
van de moderne goudzoekers. Investeringen in ontwikkelingslanden zijn vooral
gunstig omwille van de beperkte reglementering inzake werkomstandigheden
en milieu. Bovendien zien regeringen in het Zuiden buitenlandse investeringen
graag komen: ze brengen geld in de staatskas en krikken de positie van het land
op de internationale markten wat op.
Je kan mijnbouw nog in een ander opzicht “grensoverschrijdend” noemen:
hedendaagse grootschalige mijnbouw speelt risicovolle spelletjes met de
ecologische grenzen van onze aarde. Grondstoffen (fossiele brandstoffen,
metalen, mineralen) worden alsmaar schaarser. Maar des te kleiner het aanbod
en groter de vraag, des te hoger de winsten, luidt een belangrijke wet van de
vrije markt. Ofwel: schaarste betekent cash. Zo verdrievoudigde tussen 1999 en
2006 de gemiddelde grondstoffenprijs van metalen. De mijnbouwsector weet
maar al te goed dat het vandaag hét moment is om de resterende voorraden
metalen te ontginnen. Mijnbouw is big business: de nettowinsten van de
mijnbouwindustrie groeiden exponentieel van 5 miljard $ (2002) naar 45 miljard
$ (2006). Vandaag horen we in het nieuws dat de goudprijs nooit eerder in de
geschiedenis zo hoog stond.
Kortom, de wetten van vraag en aanbod zijn cruciaal in dit verhaal.
De mensheid blijft metalen nodig hebben om het huidige overheersende
welvaartsmodel in stand te houden. Vanuit het standpunt van bedrijven en
aandeelhouders is mijnbouw een veilige en zekere belegging, zélfs in tijden
van economische crisis. Want terwijl grondstoffen schaarser worden, blijft
wereldwijd de bevolking toenemen en dus ook de vraag naar energie en
grondstoffen stijgen.
P 38 P 39

De gronDSToffenvloek
Als de huidige wereldmarkt de mijnbouw voor bedrijven vandaag zo
interessant maakt, hoe zat het dan vroeger? In verschillende regio’s van Latijns-
Amerika is mijnbouw immers niets nieuws. De Inca’s dolven al goud uit de
Andes, dat ze tot sieraden smolten ter ere van hun goden; bepaalde streken in
de Andes kennen een lange traditie van artisanale en coöperatieve mijnbouw.
Een historisch keerpunt was de verovering van Amerika. Toen in de 16de
eeuw de Europese kolonisten het overvloedige goud en zilver van de Nieuwe
Wereld ontdekten, veranderde voorgoed de aard van de ontginning van deze
rijkdommen en vooral: de verdeling ervan. Want met de kolonisatie van Amerika
kwam ook de internationale handel in metalen op gang.
Het verhaal van Potosí
Een goed voorbeeld van de koloniale lust naar de edelmetalen uit
de Andes is het verhaal van Potosí. Potosí groeide rond de helft van de
16de eeuw uit van een klein plaatsje op de Altiplano van Bolivia, tot
een van de belangrijkste en rijkste steden van de Spaanse kolonies.
De mijnbouwgeschiedenis begint er echter niet met de komst van
de Spanjaarden. De Inca-keizer Huayna Cápac had - volgens de
overlevering - al lang vóór de verovering van het rijk horen praten
over de heuvel die, naar men vermoedde, boordevol edelstenen
en kostbare metalen zat. Huayna Cápac wilde met al dit moois
versieringen aanbrengen in de zonnetempel van Cuzco, de hoofdstad
van het Inca-rijk. Toen de mijnwerkers in opdracht van de keizer de
heuvel onder handen namen, zou echter een diepe stem weerklonken
hebben vanuit de aarde: “Dit is niet voor u; God reserveert deze
rijkdommen voor hen die van ginds komen!” De keizer en zijn volk
verlieten verschrikt de heuvel, die voortaan de naam Potosí zou krijgen
– wat zoveel betekent als “hij dondert, hij barst open, hij explodeert”.
Toen de Spanjaarden dit deel van het Inca-rijk hadden ingepalmd,
stichtten ze er in 1545 de stad Potosí, in de schaduw van de zilverberg
die ze omdoopten tot Cerro Rico (Rijke Heuvel). “Zij die van ginds
kwamen” begonnen het zilver van Potosí te ontginnen en de stad werd
een pronkstuk van het koloniale Zuid-Amerika. De oorspronkelijke
bevolking van Potosí merkte echter weinig van deze rijkdom: de
Spanjaarden verscheepten zo goed als al het zilver, dat een van de
fundamenten van de economische ontwikkeling van Europa zou
worden. In de loop van de 16de en 17de eeuw begon de mijnbouw
volop te bloeien in Latijns-Amerika. Rond het midden van de 17de
eeuw was zilver goed voor bijna 100% van de mineraalexport uit
Spaans-Amerika.
Rijkdom die armoede genereert: dat is de paradox van mijnbouw in Latijns-
Amerika. Deze scheve situatie wordt ook wel “de grondstoffenvloek” genoemd:
landen met een rijke bodem blijven arm, omdat de inkomsten niet geïnvesteerd
worden in lokale ontwikkeling. Van Peru wordt gezegd dat het land “een bedelaar
op een troon van goud” is. De lokale bevolking, vaak traditionele landbouwers,
wordt in vele Latijns-Amerikaanse landen gewoon opzij gezet. Een kleine elite
binnen het land zelf, de bedrijven en de consumenten in het Noorden zijn de
schakels in de keten. En niet alleen van het koloniale Potosí kan dit verhaal
verteld worden: ook elders, ook vandaag blijven mijnbouwactiviteiten in het
Zuiden in vele gevallen fundamenteel onrechtvaardig. Men spreekt soms zelfs
van een “tweede kolonisering”.
TweeDe koloniSering?
We maken een tijdssprong van de koloniale periode naar de 21 ste eeuw.
Je zou kunnen zeggen dat landen in Latijns-Amerika nog steeds afhankelijk
zijn van het Noorden – maar vandaag gaat het over (voornamelijk Noord-
Amerikaanse) multinationals in plaats van Europese kolonistenlegers.
Mijnbouwbedrijven vinden in ontwikkelingslanden een ideaal economisch
klimaat voor hun projecten. Het zijn vaak gigantische ondernemingen die
kapitaal vergaren dankzij talrijke aandeelhouders. Dit kapitaal, in combinatie
met de globale grondstoffenschaarste en de zwakke staatsstructuur van
ontwikkelingslanden, maakt multinationale bedrijven zeer machtig. De
marktwaarde van de grootste mijnbouwmultinational ter wereld, BHP Billiton,
wordt bijvoorbeeld op meer dan 100 miljard $ geschat.
Hoewel ongeveer de helft van de hoeveelheid metalen en mineralen
wereldwijd afkomstig is van kleinschalige of middelgrote mijnbouw, rukt de
grootschalige variant, open pit mining, gestaag op. Dat vraagt om enorme
investeringen met slechts één doel: het bezit van land. Een onderneming
koopt gronden van de nationale overheid. Deze grond krijgt ze in de vorm van
concessies, afgebakende stukken land waarop een bedrijf haar gang kan gaan,
ongeacht of de grond bewoond is of niet. Vanwege de grote potentiële winsten
is er tussen de bedrijven een heuse “concessierace” aan de gang, om zo snel
mogelijk de meest interessante (= mineraalrijke) bodems te veroveren.
Na het verkrijgen van een concessie, beginnen de verschillende fases
van het project. Eerst en vooral moet het bedrijf de toestemming krijgen
voor de exploratiefase. In deze fase voert de onderneming onderzoek uit op
het terrein en begint ze vaak al met de infrastructuurwerken (wegen, hekken,
verwerkingsinstallaties, enz.). Vaak probeert het bedrijf in deze fase ook gronden
van lokale bewoners op te kopen via speciale onderhandelaars, zonder de
bevolking te informeren over wat er aan de hand is.
P 40 P 41

Daarna kan overgegaan worden tot de echte mijnbouwactiviteiten: de
exploitatiefase. Daarvoor moet het bedrijf een milieu-impactstudie voorleggen
aan de regering: een rapport waarin de effecten op het leefmilieu worden
besproken. Zulke studies gaan vaak gepaard met corruptie en partijdigheid.
Tot slot is er de sluitingsfase, waarbij het project afgesloten moet worden
op een verantwoorde manier, met een minimum aan schade aan de omgeving
en lokale bevolking. Dit hele proces lijkt sterk op “kolonisering”: bedrijven
veroveren gronden, zetten de lokale bevolking buitenspel en exporteren de
winsten. Wanneer ze vertrekken, is er niet meteen een toekomstperspectief voor
de ontwikkeling van de streek.
impacT en verzeT
De bewoners van de Andes in ALTIPLANO zijn aanvankelijk verrast en
verwonderd door de plasjes kwik die ze overal aantreffen. Later komen de
Quechua-indianen pas te weten dat het over een uiterst giftige stof gaat,
afkomstig van een mijnbouwproject. We zien in de film hoe de positie van de
bevolking evolueert van onwetendheid en verwondering naar woede en verzet.
Deze evolutie zien we in de Latijns-Amerikaanse realiteit op vele plaatsen
terugkomen. In Peru, maar ook Bolivia, Chili, Colombia, Guatemala, Honduras,
enzovoort, leidt mijnbouw tot conflicten. Om te begrijpen hoe deze conflicten
ontstaan, moeten we even stilstaan bij de impact van mijnbouwactiviteiten op
de bevolking.
Sinds Al Gore’s AN INCONVENIENT TRUTH is het algemeen geweten dat
de mensheid voor een enorme uitdaging staat: onszelf op deze aarde in leven
houden. Samenhangend met de klimaatproblematiek zijn er de problemen
van mondiale energie- en grondstoffenschaarste. De wereld bevindt zich met
andere woorden in een diepe ecologische crisis.
Deze schaarste vinden bedrijven ironisch genoeg een belangrijke reden
om te investeren in extractie-industrieën – “vóór alles op is”. Want terwijl
grondstoffen schaarser worden, blijft wereldwijd de bevolking toenemen. Wat
als miljarden mensen in India en China, net als wij in het Noorden, elektriciteit
en verwarming willen? En daarna misschien een laptop of een magnetronoven?
Als de hele wereldbevolking evenveel zou consumeren als de gemiddelde
inwoner van de Verenigde Staten, zouden we drie à vijf planeten Aarde nodig
hebben om aan onze grondstoffenbehoefte te voldoen.
P 42

heT prijSkaarTje van een gouDen ring
Mijnbouw heeft een duizelingwekkend ecologisch prijskaartje. De oude
mijnsites van de Romeinen zorgen in Europa nog steeds voor dode rivieren
omwille van blijvende zure drainage. Aangezien we vandaag in het Zuiden
met mijnbouw te maken hebben die qua schaal nog duizenden keren groter is,
kan je je voorstellen dat de vervuiling enorm is, en niet te verantwoorden valt
binnen de ecologische crisis waarin we ons bevinden. Om je een idee te geven:
het is momenteel voor een mijnbouwbedrijf economisch interessant om aan
goudwinning te doen vanaf het moment dat er per ton erts 0,2 gram goud te
vinden is. Dit betekent dat 99,8% van de ertsen die men ontgint, omgezet wordt
in hoogtoxisch afval. De productie van één gouden ring is bijvoorbeeld goed
voor 20 à 60 ton mijnafval en het verbruik van 40 000 tot 120 000 liter water.
Onder dit afval bevinden zich zeer giftige, onafbreekbare chemische stoffen
(zoals cyanide en kwik) die gebruikt worden om de metalen aan de ertsen te
onttrekken. Dit afval komt vaak in het grond- en oppervlaktewater terecht.
Behalve de enorme hoeveelheid afval en de watervervuiling is ook het grote
verbruik van water een ecologisch probleem van mijnbouw. Goudextractie is de
meest waterverslindende vorm van mijnbouw. Maar ook koper- en zilvermijnen
zijn verantwoordelijk voor een gigantische waterconsumptie. Wanneer een
grootschalige kopermijn per jaar gemiddeld 100 000 ton koper oplevert, staat
daar een jaarlijks waterverbruik tegenover dat gelijk is aan dat van een Belgische
stad van 35 000 inwoners. Op vele plaatsen slinkt de voorraad drinkwater
nabij een mijnbouwsite en raakt uitgeput. Hierdoor schendt mijnbouw in vele
gevallen het basisrecht van elke mens op drinkbaar water. In sommige regio’s
gaan mijnbouwbedrijven zelfs over tot een privatisering van de watervoorraad.
Door zelf te beslissen wie er water krijgt en wie niet, worden de bedrijven nog
machtiger.
Door de enorme vervuiling veroorzaakt door grootschalige mijnbouw,
worden ecosystemen grondig gewijzigd of vernield en gaat de biodiversiteit
verloren. Het milieu blijft niet langer leefbaar.
Zoals ALTIPLANO toont, heeft mijnbouw ook ernstige gevolgen voor
de menselijke gezondheid – die van de mijnwerkers, maar ook die van de
omwonenden. In vele steden en dorpen veroorzaakt de mijnbouw ziektes:
ademhalingsproblemen, huidkwalen, mentale ziekten veroorzaakt door
vergiftiging met zware metalen, enz. In La Oroya, Peru, een van de tien meest
vervuilde steden ter wereld, heeft 99% van de bevolking te hoge concentraties
zware metalen (vooral lood) in het bloed vanwege de nabijgelegen mijn.
Wat gebeurde er in Choropampa?
In juni 2000 verloor een vrachtwagen van de mijn in Cajamarca,
Noord-Peru, een lading van 150 kilogram kwik. Dit gebeurde over
een traject van 43 kilometer, doorheen de dorpen Choropampa,
Magdalena en San Juan. Kwik is een enorm giftige stof en zeer
schadelijk voor de gezondheid en het leefmilieu. Meer dan 1 000
inwoners stelden dat ze slachtoffer waren van het incident en bleven
de volgende jaren kampen met ernstige gezondheidsklachten,
waaronder oogproblemen. Lokale bewegingen kwamen op voor
compensaties en gezondheidszorg. Meer dan 1 000 landbouwers
legden klachten neer tegen het mijnbedrijf. De zaak is nog steeds
lopende bij een rechtbank in Denver.
(vrij naar www.nodirtygold.org)
In 2002 maakten Stephanie Boyd en Ernesto Cabellos een
documentaire over dit schandaal, CHOROPAMPA, THE PRICE OF
GOLD. Meer informatie op: www.guarango.org/choropampa/en/.
pachamama en heT kapiTaal
Niet enkel vanwege het massale waterverbruik en de vervuiling van land
en lucht, maar ook omwille van socio-culturele aspecten is mijnbouw een
rechtstreekse concurrent voor landbouw. In vele streken in het Zuiden waar
mijnbouwbedrijven neerstrijken, leeft de bevolking traditioneel van kleinschalige
landbouw. Bedrijven bieden de bevolking nauwelijks werkgelegenheid, houden
geen rekening met de culturele eigenheden van de regio en schrikken er niet
voor terug mensen van hun gronden te verjagen of hele dorpen te verplaatsen
omwille van een mijnbouwproject. Deze situatie leidt uiteraard tot conflicten.
In het wereldbeeld van inheemse volkeren is Pachamama, Moeder Aarde, het
centrum van alles. ALTIPLANO toont hoe spiritualiteit en religie een belangrijk
onderdeel vormen van het dagelijkse leven. Omwille van de hechte band tussen
mens en grond heeft ook landbouw een sterke spirituele betekenis: het respect
voor de natuur en wat ze de mens geeft. Landbouw is de centrale activiteit
waaraan het wereldbeeld van de bevolking is opgehangen. “Welvaart” betekent
in hun ogen “een goed leven” in een brede betekenis: evenwicht tussen
spiritualiteit, gezondheid, sociale cohesie en economie.
Mijnbouwmultinationals die naar Latijns-Amerika trekken, hanteren een heel
ander wereldbeeld: een neoliberaal ontwikkelingsidee dat volledig tegengesteld
is aan dat van de boerenbevolking. Centraal staat hier immers: het kapitaal.
De grond van het Zuiden dient om de materiële welvaart van het Noorden te
P 44 P 45

voeden. De natuurlijke rijkdommen van de aarde zijn in de ogen van bedrijven
onuitputtelijke hulpmiddelen om economische welvaart te garanderen. In deze
commerciële visie op het universum verandert alles wat ons omringt in een
verhandelbaar en exploiteerbaar object. Exploitatie van de aarde betekent voor
de mijnbouwsector grote winst; voor de lokale bevolking betekent het verlies
van bossen, water, bergen en meren, van de eenheid tussen alles wat leeft.
Ook op sociaal vlak doorkruist mijnbouw “de eenheid tussen alles wat leeft”.
Aangezien de lokale bevolking bestaat uit traditionele landbouwers, laten de
bedrijven mijnarbeiders en hun families uit andere regio’s toestromen, terwijl
de boerenbevolking noodgedwongen moet emigreren: naar de stad of naar
andere (noordelijke) landen. Mijnbouw laat immers – letterlijk – geen plaats
meer voor landbouw. Andere boeren “verkopen zich” (hun gronden) aan
mijnbouwbedrijven. De lokale spanningen tussen mijnwerkers en landbouwers
nemen toe en leiden tot sociale verdeeldheid.
Boerenfamilies in de Andes bezitten meestal kleine lapjes grond, vaak van
generatie op generatie doorgegeven. Soms bestaat er ook collectief grondbezit:
gemeenschappen of dorpen die samen een hoeveelheid grond bezitten.
Dikwijls staat er echter weinig op papier over dit voorouderlijk grondbezit.
Nationale regeringen hebben nooit veel rekening gehouden met de gewoonten
qua grondbezit, spiritualiteit en levensbehoeften van de inheemse bevolking.
In Bolivia probeert de huidige inheemse president Evo Morales, na jarenlange
onderdrukking van de arme meerderheid door een rijke minderheid, een grote
hervorming van het land door te voeren. Hij wil een staatsstructuur opbouwen
die wél rekening houdt met de eeuwenlang onderdrukten. Morales werkt aan
strengere wetten inzake de mijnbouw.
In vele andere landen wordt mijnbouw echter nog steeds met open
armen ontvangen. Regeringen zoals die in het huidige Peru maken het voor
buitenlandse investeerders zo makkelijk mogelijk om het land binnen te komen.
Latijns-Amerika is een werelddeel van tegenstellingen: stad-platteland, rijkarm,
mesties-inheems. Deze tegenstellingen worden door de hedendaagse
mijnbouw nogmaals bevestigd. Er is dus sprake van een politiek-economisch,
maar ook van een socio-cultureel conflict.
Brosens & Woodworth: “Er heerst een enorme kloof tussen de
Peruviaanse stedelingen en de indianen in de Andes. “Peru kent
een heel geïnstitutionaliseerde vorm van racisme en onderdrukking.
Onze crew kwam uit de hoofdstad Lima en zij wisten of begrepen niks
van die Andescultuur. Indianen staan helemaal onderaan de sociale
ladder; daar praat je niet mee. Letterlijk, want behalve de indianen
beheerst bijna niemand het Quechua, de dominante taal in de Andes.”
P 46 P 47

“no a la minería”
Het verzet van de lokale bevolking tegen de mijnbouw behoort, zoals in
ALTIPLANO wordt getoond, tot de dagelijkse realiteit in de Andeslanden. De
lokale bevolking organiseert zich in sociale bewegingen die opkomen voor
rechtvaardigheid, politieke participatie en duurzame ontwikkeling. Dit verzet
kan verschillende vormen aannemen.
De lokale plattelandsbevolking heeft eerst en vooral het internationaal recht
aan haar kant. Volgens een verdrag van de Internationale Arbeidsorganisatie
zijn staten verplicht om lokale gemeenschappen te raadplegen alvorens ze
bedrijven toestemming geven voor exploitatieactiviteiten zoals mijnbouw. Het
is bij vele inheemse volkeren immers een eeuwenoude gewoonte om de hele
gemeenschap te betrekken bij het nemen van belangrijke beslissingen. Het
Interamerikaans Verdrag over de Mensenrechten bevestigt dat gemeenschappen
zelf collectief over het gebruik van de natuurlijke rijkdommen mogen
beslissen. Een belangrijk wapen in het protest tegen mijnbouw zijn dan ook
de volksraadplegingen: in grote vergaderingen met vele vertegenwoordigers
spreekt het volk zich voor of tegen mijnbouw uit, meestal met een overduidelijk
“nee” als resultaat. Regeringen schenken echter weinig aandacht aan zulke
referenda en ontkennen dat ze wettelijk zijn. Een belangrijk deel van het verzet
van de bevolking is dan ook de strijd om hun rechten te laten gelden, de strijd
om mee te tellen in de politieke besluitvorming.
Ook “directe actie” is nog steeds een belangrijke vorm van protest.
Wegblokkades, betogingen, stakingen,… zijn manieren om de boodschap “no
a la minería” (“mijnbouw: nee!”) kracht bij te zetten. Tegenover het verzet van
de bevolking hebben bedrijven echter machtige wapens in handen: de media,
het leger, geld. Sociale bewegingen en hun leiders worden gecriminaliseerd,
gechanteerd, gewelddadig aangepakt. Bedrijven zijn bezorgd om hun imago en
zeer gevoelig voor protest tegen hun praktijken. Hoewel mijnbouwconflicten
zeer actueel zijn in Latijns-Amerika, ligt het thema om redenen van politiek en
veiligheid nog steeds erg gevoelig bij buitenlandse NGO’s en de internationale
gemeenschap.
P 48
Boerenfamilies spreken zich
uit tegen de mijnbouw in een
volksraadpleging in Huehuetenango,
Guatemala (bron: James Rodríguez,
www.mimundo.org)

een ToekomST zonDer mijnbouw?
Is mijnbouw in Latijns-Amerika dan steeds fundamenteel onrechtvaardig
en onverantwoord? Deze vraag gaat vooral over het medezeggenschap
van de inheemse bevolking in de politieke structuur en het respect voor
mensenrechten. Nog steeds worden er te gemakkelijk concessies gegeven aan
mijnbouwbedrijven, zonder raadpleging van de lokale bevolking of strenge
milieuwetgeving. Rapporten zijn niet altijd betrouwbaar: vaak betaalt een
bedrijf een studiebureau om een rapport te schrijven in haar voordeel. Dit alles
gebeurt ten koste van de traditionele landbouw, de enige bron van inkomsten
voor een groot deel van de bevolking. Deze bevolking blijft anno 2009 lijden
onder discriminatie en armoede en wordt door buitenlandse investeringen
in het nauw gedreven, met mensenrechten-schendingen op grote schaal tot
gevolg. Het huidige politiek-juridische klimaat in veel Latijns-Amerikaanse
landen lijkt dus geen garanties te bieden voor een mijnbouw die mens en milieu
respecteert.
Daaruit volgt een tweede vraag: bestaat er tout court een mijnbouw die
op duurzame wijze omgaat met grondstoffen en inkomsten eerlijk verdeelt?
Kunnen ecologie en economie met elkaar verzoend worden? Wat is het
alternatief als de wereld toch altijd metalen zal nodig hebben? De overgrote
meerderheid van de inheemse boeren zegt “nee” tegen de mijnbouw. Op
sociaal vlak lijkt het dus onmogelijk om land- en mijnbouw met elkaar te
verzoenen. En op ecologisch vlak? Recyclage van metalen, “fair trade”-labels
en geavanceerde milieutechnologieën bestaan, maar worden zelden toegepast
in de mijnbouwsector.
Imago is de achillespees van een bedrijf. Misschien ligt daar wel een van de
sleutels tot een oplossing. Veel mensen die zich verzetten tegen de mijnbouw
doen aan naming and shaming: de praktijken van bedrijven aan het licht
brengen voor de ogen van consumenten in het Noorden, door middel van
documentaires, campagnes, enz. Door druk uit te oefenen hoopt de naming and
shaming-methode bedrijven en consumenten aan te zetten tot verandering.
Maar veel bedrijven weten hun ware aard handig te verbergen: ze doen zich
voor alsof ze verantwoord en duurzaam werken, maar investeren in de praktijk
weinig in structurele veranderingen. Brosens & Woodworth: “De mijnindustrie
investeert in public relations. Ze poetsen hun blazoen op via prestigieuze
projecten die hun goede intenties moeten bewijzen.”
Bedrijven veranderen is één uitdaging, de plattelandsbevolking in Latijns-
Amerika een toekomst en inspraak geven een andere. Er is immers heel wat
geschiedenis goed te maken, van de zilverstroom uit Potosí tot de goldrush van
vandaag.
Mogelijke input voor klasdiscussie:
Botsing tussen twee ontwikkelingsmodellen: wat denken de
leerlingen over duurzaamheid, ethisch ondernemen,...? (mogelijk
verwijzen naar ervaring met Oxfam Wereldwinkels e.d.)
Is een wereld zonder mijnbouw mogelijk of moeten we streven
naar duurzame mijnbouw?
Wat kunnen wij hier doen aan deze problematiek, als consumenten?
Meer weten over mijnbouw in Latijns-Amerika?
Eén adres: www.catapa.be! CATAPA is een jonge
vrijwilligersbeweging die iets concreets wil doen aan de
mijnbouwproblematiek in Latijns-Amerika. Door sensibilisering,
vorming, studie en lobbywerk in het Noorden, en concrete
actiestrategieën in samenwerking met partners in het Zuiden
(Peru, Bolivia, Guatemala, Honduras) komt CATAPA op voor
rechtvaardigheid en duurzame ontwikkeling voor lokale (boeren)
gemeenschappen in Latijns-Amerika. CATAPA wil aantonen dat
mijnbouw een internationale problematiek is met vele aspecten.
Geïnteresseerd om mee te werken, mee te denken? Surf dan naar
www.catapa.be.
De Yanacocha-goudmijn in Peru, één van de grootste ter wereld (bron: Wikipedia)
P 50 P 51

geraadPleegde Bronnen
• www.altiplano.info
• Gert Hermans, Interview met Peter Brosens & Jessica Woodworth, 7
augustus 2009
• Alex Masson, Interview met Peter Brosens & Jessica Woodworth
• Anne Feuillère (Cinergie), Interview met Jessica Woodworth
• Geoffrey MacNab, “Sacrifice and redemption in the Andes”
• Tobias Grey (Variety), “Interview with the Directors Brosens &
Woodworth”
• Aanvraagdossier productie “Fragments of Grace” – VAF, 02/07/2007
• Persdossier KHADAK
• Voor de bijdrage over mijnbouw in Latijns-Amerika:
- MO*-paper: “Blinkt alle goud? Mijnbouw, ecologie en
mensenrechten.” (i.s.m. CATAPA), 2008.
- Eduardo Galeano, “De aderlating van een continent. Vijf eeuwen
economische exploitatie van Latijns-Amerika.”, 1973 (vertaling
1983).
P 53