invloed van geboortemaand.pdf - Het Baken Veenendaal

Geboortemaand telt
Ad Dudink
Geboortemaand speelt een belangrijke rol bij de beoordeling van schoolprestaties, bij de
selectie van jeugdige topsporters en bij de kansen op politiek leiderschap. De samenhang
tussen geboortemaand en succes op school, in sport en op bestuurlijk niveau kan worden
toegeschreven aan de relatieve leeftijdspositie. Op school en in de sport worden kinderen op
basis van een willekeurige peildatum ingedeeld in jaargroepen en deze indeling heeft
langdurige gevolgen. De geboortemaand schept ongelijke kansen op succes. Groepsindelingen
op jonge leeftijd drukken een stempel op de ontwikkeling van prestaties. Soms zijn de
gevolgen positief, vaak zijn ze negatief. Hoewel deze gevolgen in tal van
onderzoekspublicaties zijn aangetoond, ontbreken nog steeds de maatregelen om dit te
voorkomen. In dit artikel een overzicht van recente bevindingen en een pleidooi voor meer
aandacht en aanvullend onderzoek. De negatieve psychosociale effecten van een peildatum
voor groepsindeling mogen niet voortduren.
Invloed op schoolprestaties
Het is al weer enige tijd geleden dat Klaas Doornbos (1971) overtuigend aantoonde dat
geboortemaand van grote invloed is op schoolprestaties. Jongere leerlingen in een klas
presteren gemiddeld minder goed dan de oudere leerlingen. Ze blijven vaker zitten en worden
vaker doorverwezen naar vormen van speciaal onderwijs. Leermoeilijkheden en
gedragsproblemen laten een duidelijke samenhang zien met de leeftijdspositie van de
leerlingen in de schoolklas. Doornbos (1997) concludeert in zijn afscheidscollege somber dat
zijn voortdurende stemverheffing tegen de negatieve gevolgen van geboortemaand geen
gehoor heeft gekregen in de onderwijspolitiek. Ruim tien jaar later ontbreken de maatregelen
nog steeds (Dudink, 2009). Hier een kort overzicht van oorzaken en gevolgen.
In groep drie van de basisschool is een verschil van twaalf maanden groot. Deze
leeftijdsverschillen uiten zich in schoolprestaties. Oudere leerlingen hebben meestal een
voorsprong in ontwikkeling. Voor jonge leerlingen die moeite hebben met de leerstof is in het
verleden zelfs een verklarend begrip bedacht: schoolrijpheid. Deze verklaring suggereert dat
het lesprogramma in groep drie van te voren vaststaat. Als kinderen minder goed presteren is
het makkelijker om dit toe te schrijven aan tekortkomingen van de leerling dan aan de manier
van lesgeven. Aangepast onderwijs behoort rekening te houden met leeftijdsverschillen en dit

geldt voor elke groep. Op vierjarige leeftijd vraagt geen enkele ouder zich af: is mijn kind wel
schoolrijp of kan ik het beter nog een jaartje thuis laten?
De peildatum voor de doorstroming naar groep 3 is in Nederland heel lang 1 oktober
geweest. Het aantal weken dat een kind in groep 1 en groep 2 doorbrengt, wordt sterk bepaald
door de leeftijdsdrempel voor groep drie. De septemberleerling zit meestal minder lang in de
onderbouw dan de oktoberleerling. De huidige voorkeur van de inspectie is om de peildatum
van 1 oktober te verschuiven naar 1 januari. Veel ouders en leerkrachten wensen echter de
vroegere peildatum in stand te houden. Op de meeste scholen laat men de ‘herfstkinderen’ dus
liever ‘doorkleuteren’, met als negatief gevolg dat de leeftijdsverschillen in groep drie groter
zijn geworden.
Landen om ons heen verschillen in de wijze waarop jaargroepen in het primaire
onderwijs worden ingedeeld (Crawford et al 2007). In België is de peildatum sinds vele jaren
1 januari. In ons buurland zijn dus niet de zomerkinderen maar de herfstkinderen de jongste
leerlingen van de klas (Verachtert et al, 2009). Deze jaarindeling in België zorgt er voor dat
de begaafde leerlingen die een klas overslaan bijna uitsluitend in de beginmaanden van het
jaar geboren zijn. De zittenblijvers zijn vooral geboren in de laatste maanden. Leerlingen die
naar het Vlaams buitengewoon onderwijs verwezen worden omdat ze een lichte mentale
handicap hebben zijn bovenmatig aanwezig als ze geboren zijn in november en december. De
cijfers van doorverwijzing van kinderen met ernstige leerstoornissen laten zien hoe sterk de
invloed is van de leeftijdspositie. Bij de elfjarigen zijn er ongeveer 70% meer jongens en 70%
meer meisjes jarig in november en december dan in januari en februari. Dat de invloed van de
peildatum in het vervolgonderwijs niet verdwijnt, blijkt bijvoorbeeld uit de verdeling van
geboortemaanden van Vlaamse studenten die zich aanmelden voor een universitaire studie. In
de periode 2003-2004 melden zich 15% meer januari-studenten aan dan december-studenten.
Veel informatie over deze scheve verdeling is te vinden op de site van de Vlaamse
belangenbehartigers van hoogbegaafde leerlingen (www.eduratio.be).
De Vlaamse minister van onderwijs moet deze berichtgeving toch weten? Deze zucht
van vele ouders in België is herkenbaar. Natuurlijk kan een beleidswijziging niet bestaan in de
keuze van een andere peildatum. Dit verschuift de problemen en is geen oplossing. Er zijn
maatregelen nodig waarbij de beoordeling van schoolprestaties is afgestemd op de precieze
leeftijd van de leerling. Schoolcijfers die gebaseerd zijn op de prestaties van klasgenoten
geven een vertekend beeld.
Mijn stelling is dat de Nederlandse situatie vergelijkbaar is met Vlaanderen. De
‘zittenblijvers’ zijn vooral geboren in de zomermaanden. Begaafde leerlingen die een klas

overslaan treft men bijna uitsluitend in de laatste maanden van het jaar. Een illustratie van
deze bewering vertelt Tabel 1. De cijfers zijn ontleend aan de leeftijden van leerlingen die
meededen aan de Cito-eindtoets in 2009. Op grond van de geboortemaanden van jongens en
meisjes die een jaar vertraagd of een jaar versneld zijn, kan men vaststellen dat deze verdeling
berust op de gangbare peildatum van 1 oktober.
Tabel 1 laat zien dat bijna de helft van de versnelde leerlingen geboren is in oktober.
Dit beeld toont een sterke gelijkenis met de doorstroming van hoogbegaafde kinderen in
België. Daar is 50% van de versnelde leerlingen in januari jarig, in die maand ben je immers
de oudste. Vergelijken we de jongens en meisjes met elkaar dan valt op dat de invloed van
geboortemaand op versnellen of vertragen het zelfde patroon heeft. Wel blijkt dat meisjes
beter presteren. Ze blijven minder vaak zitten en worden meer versneld.
Tabel 1 toont ook dat basisscholen in Nederland meer kinderen vertragen dan
versnellen. Oud onderwijsinspecteur Wim van de Grift heeft dit verschijnsel onderzocht in het
kader van verlenging van de kleuterperiode (2005). In zijn conclusie wijst hij op de
normaalverdeling van intelligentie. De vraag die zich dan voordoet luidt: waarom is het
aantal leerlingen dat een verlenging krijgt ruim drie keer zo groot als het aantal leerlingen dat
een verkorting van de kleuterperiode krijgt?
Een mogelijke oplossing om de leeftijdspositie te doorbreken lijkt een combinatieklas.
In deze organisatievorm met meerdere groepen in een lokaal ben je als leerling niet
voortdurend de jongste, maar wissel je elk schooljaar van positie. Het Montessori-onderwijs
heeft doelbewust voor deze verticale groepering gekozen. Toch blijkt uit onderzoeksgegevens
( Huisman et al, 1995) dat deze organisatievorm de geboortemaand problemen niet oplost.
Montessori-leerkrachten blijven de leerlingen indelen in afzonderlijke jaargroepen. De
beoordelingen van prestaties worden gebaseerd op de specifieke jaargroep van de leerling. Dit
impliceert dat het relatieve leeftijdseffect op Montessori-scholen aanwezig blijft. Uit het
onderzoek kwam als belangrijke verklaring naar voren dat augustus en september leerlingen
gemiddeld lager scoren op prestatiemotivatie. En evenals in het reguliere onderwijs
onderschatten Montessori leerkrachten het intelligentieniveau van de jonge leerlingen terwijl
het niveau van de oudere leerlingen vaker wordt overschat.
De intelligentie test is een beoordelingsmaat waarbij wel gecorrigeerd wordt voor de
leeftijd op het moment van afname. Schooltoetsen corrigeren niet voor de precieze leeftijd
van de leerling. Eerlijker zou het zijn om verschillende leeftijdposities in een groep op

verschillende momenten in een schooljaar te toetsen: eerst de oudere leerlingen, later de
jongere leerlingen.
De sterke samenhang tussen geboortemaand en schoolprestatie mag niet leiden tot de
conclusie dat herfstkinderen altijd bevoordeeld worden en dat zomerkinderen altijd de dupe
zijn. Schoolsucces wordt bepaald door vele determinanten. Toch blijkt dat bij correcties voor
sekse, intelligentie, en sociaal milieu de effectgrootte van geboortemaand niet verdwijnt maar
significant aanwezig blijft.
Jeugdselectie in topsport
Roger Barnsley was als toeschouwer totaal verrast toen zijn vrouw hem wees op de folder met
de geboortedata van de jonge ijshockey spelers. Ze liet hem zien dat bijna iedere speler was
geboren in het eerste kwartaal. ‘In al mijn jaren als psychologisch onderzoeker ben ik niet
zo’n groot effect tegengekomen’, bekende de psycholoog onlangs aan een journalist
(Gladwell, 2008). Ik herken deze ervaring. Tijdens mijn onderzoek daar de determinanten van
tennistalent werd ik eveneens verrast door de samenhang met geboortemaand (Dudink 1994).
Barnsley ontdekte al gauw dat de scheve verdeling in de jeugdperiode blijft voortbestaan. Dus
ook senioren in belangrijke topsporten laten een zelfde verdeling zien in geboortemaanden.
Dit scheve patroon geldt vooral voor de professionele sporten in een land. De gangbare
aanduiding voor dit effect is de afkorting RAE, Relative Age Effect.
Een individuele sport als tennis en een teamsport als voetbal zijn in veel landen
populair. Al op zeer jeugdige leeftijd is er bij topclubs sprake van selectie. De gekozen
sporttalenten besteden niet alleen meer tijd aan hun sport, maar ze krijgen eveneens betere
coaches en betere medespelers. Zelfs ons onderwijssysteem helpt de uitverkorenen in de vorm
van aparte voorzieningen.
Evenals in het onderwijs is de peildatum verantwoordelijk voor de indeling van de
jeugdsporters. De gevolgen van vroegtijdige selectie laten zich illustreren met de
geboortekwartalen van het Nederlandse topvoetballers. In het verleden was de peildatum 1
augustus. Augustus, september en oktober zijn dan de geboortemaanden met de meeste
profvoetballers (Dudink, 1994). Eind vorige eeuw heeft de KNVB besloten om de peildatum
te verschuiven naar 1 januari. Het gevolg laat zich gemakkelijk in kaart te brengen. Wie in het
begin van het jaar geboren is, wordt eerder benoemd als voetbaltalent. Anders dan in de tijd
van Marco van Basten zijn er tegenwoordig slechts enkele jeugdspelers aan het eind van het
jaar jarig. In een land als Brazilië geldt de peildatum van 1 januari al heel lang en de
geboortemaanden van de meeste Braziliaanse topvoetballers laten zich raden. De meeste

Europese landen hebben tegenwoordig eenzelfde jeugdindeling met dezelfde selectiegevolgen
(Helsen et al, 2005).
Tabel 2 laat zien dat een bekende Nederlandse topclub uit de eredivisie vooral
jeugdspelers kiest die een oudere leeftijdspositie hebben. PSV is een bekende toonaangevende
club en beschikt zeker over voldoende financiële middelen voor een perfecte jeugdopleiding.
De conclusie moet zijn dat de scouts van PSV door de nieuwe peildatum een andere
selectiebril hebben opgezet. Tabel 2 toont een recent overzicht van ongeveer 150
jeugdvoetballers in A1 tot F. De uitleg voor de verdeling is bekend.
- hier ongeveer Tabel 2 –
Op de site van de club wordt trots gemeld: De PSV Jeugdopleiding, die een vier
sterrenstatus heeft (hoogst mogelijke aantal dat de KNVB toekent), bestaat uit elf jeugdteams.
In de herfstmaanden leest een trouwe bezoeker voortdurend aan de linkerkant van de
jeugdberichten: Er zijn geen jarigen op deze dag.
De scheve verdeling van de voetbaljeugd aan de top beperkt zich niet tot de clubs met
beroepsvoetballers. Holsheimer (2005) vergeleek de jeugdindeling bij Ajax en AZ met de
grote amateurclubs in Amsterdam en Alkmaar en vond hetzelfde selectiepatroon. De huidige
keuze die de topclubs maken, demonstreert het grote gewicht van een willekeurige peildatum.
Correctie voor leeftijd is nodig om bij topsporten meer gelijke kansen te scheppen. Als een
club als Ajax jeugdvoetballers uitnodigt voor selectie laat ze dan bijvoorbeeld spelen in
kleuren die verwijzen naar hun leeftijdspositie.
Geboren politieke leiders
Obama is in Augustus geboren, Bill Clinton eveneens. Is het toeval dat hun beide ministers
van financiën ook in augustus jarig zijn? Deze persoonlijke vraag kwam niet uit de lucht
vallen. Mijn zoektocht naar de geboortemaanden van topbestuurders in de politiek werd
gestimuleerd door de resultaten van drie Canadese onderzoekers (Du et al, 2008). In de
periode van kredietcrisis publiceerden zij een opmerkelijk researchrapport. Twee belangrijke
bevindingen waren dat summer born CEO’s door hun leeftijdpositie ondervertegenwoordigd
zijn in de Amerikaanse S&P bedrijven; en dat summer born CEO’s beter presteerden dan
hun collega’s op de financiële markt. In de verklaring wordt benadrukt dat de oudere
leeftijdspositie in het vervolgonderwijs een grotere kans biedt op leiderschapservaringen.
Voor de jongere leerlingen geldt dat ze meer in hun mars moeten hebben om aan de top te

komen. Ze moeten door hun ongunstige leeftijdspositie begaafder zijn om moeilijkheden te
overwinnen en een hogere positie te bereiken. De Canadese onderzoekers wijzen in dit
verband op de successen van vrouwelijke leidinggevenden: ook zij zijn
ondervertegenwoordigd op topniveau, maar als ze de positie van topbestuurder bereiken doen
ze het vaak beter dan hun mannelijke collega’s.
Om na te gaan of leeftijdspositie in de schooltijd een langdurig effect heeft, hebben we
in ons onderzoek gekozen voor de geboortemaandverdeling van politieke leiders. Daartoe zijn
gegevens verzameld van politieke topbestuurders in Nederland, in de Verenigde Staten en in
verschillende Europese landen. We beperken ons hier tot de Nederlandse situatie. De
kernvraag is geweest of onze politieke leiders vaker geboren zijn in de zomermaanden, juli,
augustus en september. Tabel 3 geeft een overzicht van de geboorte kwartalen van onze
premiers en ministers van onderwijs en ministers van financiën sinds 1946. De verdeling laat
zien dat er sprake is van een significante invloed van geboorteseizoen.
- hier ongeveer Tabel 3 –
Een soortgelijke verdeling treft men aan bij onze kamerleden. De geboortemaanden
van de burgemeesters van grote steden tonen eveneens dezelfde effecten. De vier voorgangers
van de huidige Amsterdamse burgemeester zijn: Patijn, Van Thijn, Polak en Samkalden. Drie
van hen zijn in augustus jarig, Polak in september.
Er zijn zeker twee verklaringen voor de impact van het geboortekwartaal bij
topbestuurders. Wie op de basisschool een jonge leeftijdspositie inneemt en de top wil
bereiken, moet intelligent en ambitieus zijn. De begaafde september leerling wordt wellicht
meer uitgedaagd dan de begaafde oktober leerling. Tabel 3 laat zien dat er slechts twee
ministers zijn geboren in het laatste kwartaal van het jaar. Een van hen is eigenlijk de jongste
geweest omdat hij al op jeugdige leeftijd een klas heeft overgeslagen. De begaafde versnelde
oktober leerling is in feite vergelijkbaar met de begaafde september leerling. Beiden krijgen
de kans om te klimmen en succeservaringen te beleven.
Een geheel andere verklaring voor de kwartaalverdeling van topbestuurders hangt
samen met ons onderwijssysteem waarbij intelligente leerlingen kunnen stapelen. Na de mavo
volgt havo, atheneum en universiteit. De september leerling die de havo vervolgt met het
atheneum neemt een andere positie in. Hij is voortaan niet meer de jongste maar eerder de
oudste van de groep. Dit onderwijstraject biedt niet alleen succesbelevingen maar deze
stapelloopbaan verhoogt volgens onderzoekers eveneens de kans op leiderschap (Dhuey &

Lipscomp, 2008). De samenhang tussen geboortemaand en onvoldoende presteren in het vwo
is duidelijk aanwezig. Er zijn dan veelal twee gevolgen: zittenblijven of verwijzing naar een
lagere opleiding. Bij deze keuze speelt de sociaal-economische achtergrond van de ouders
ongetwijfeld een belangrijke rol. ‘Laat mijn zoon nog maar een jaartje overdoen’, zeggen
hoogopgeleide ouders eerder dan ouders die minder geschoold zijn. Of zittenblijven in het
voortgezet onderwijs gunstige effecten heeft op een latere universitaire loopbaan is
gemakkelijk na te gaan.
Oplossingen
Talent naar de top, is de recente slogan om meer vrouwen in een toppositie te krijgen.
Eenzelfde geluid is soms hoorbaar om allochtonen meer kansen te geven op een succesvolle
loopbaan. Voor de ongelijke kansen door geboortemaand ontbreken politieke maatregelen.
Toch is het niet zo moeilijk om een aantal maatregelen te noemen die effectief zijn.
Zichtbaarheid van de gevolgen van leeftijdspositie is een noodzakelijke voorwaarde om de
scheve verdelingen weg te werken. Het moet niet moeilijk zijn om met cijfers te laten zien of
de geboortemaanden van leerlingen in de verschillende brugklassen een rol van betekenis
spelen. Een eenvoudige manier om de aandacht te richten op de gevolgen van geboortemaand
is een lijst waarbij de namen van klasgenoten niet in alfabetische volgorde staan maar in
chronologische volgorde. Rapportcijfers op een dergelijke lijst laten de leerkracht direct zien
of er een samenhang is met de precieze leeftijd van de leerling. Zeker in het vervolgonderwijs
is deze precieze leeftijd niet zichtbaar aan de uiterlijke lichamelijke kenmerken.
Toetsuitslagen in de volgorde van geboortemaand verhogen de kans dat de effecten van
leeftijd zichtbaar worden.
Voortijdig schoolverlaten, gedragsmoeilijkheden, gepest worden, hyperactief zijn,
depressieve klachten en vele andere psychische problemen worden in onderzoeksliteratuur in
verband gebracht met de peildatum voor de groepsindeling (Thompson et al, 1999). Dat deze
toevallige datum duizenden kinderen kwetsbaar maakt, demonstreerde een vergelijking tussen
kinderen in Schotland en Engeland (Goodman et al, 2003). Schotse kinderen geboren in
december, januari en februari behoren tot de risicogroep. Ze zijn de jongste leerlingen van de
klas omdat de Schotse peildatum 1 maart is. In Engeland en Wales gelden andere peildata,
maar ook daar treft men bij de jongste kinderen relatief meer psychische aandoeningen. En in
Nederland? Mijn vooroordeel is dat de effecten van geboortemaand in de gangbare
hulpverlening te weinig aandacht krijgt. Leermoeilijkheden en gedragsmoeilijkheden tonen
nog steeds een samenhang met geboortemaand. De Nederlandse piek in de zomermaanden

kan niet worden verklaard door het klimaat. In ons buurland ligt de piek immers in de
herfstmaanden!
Aanvullend onderzoek is nodig om na te gaan welke maatregelen het meest effectief
zijn om de huidige ongelijkheid door leeftijdspositie ongedaan te maken. Het doorbreken van
het klassikale beoordelingssysteem is een noodzakelijke voorwaarde en kan op verschillende
manieren bereikt worden (Dudink, 2009). Als er in Nederland straks een loket komt voor de
hele jeugdzorg is het niet moeilijk om voor elke groep van probleemkinderen de
leeftijdspositie vast te leggen. Veel schoolpsychologen, klinisch psychologen en A&O
psychologen beseffen helaas niet hoe groot de impact is van een variabele die eenvoudig
meetbaar is: de geboortedatum. Ik hoop echt dat psychologen het voortouw nemen om er voor
te zorgen dat de geboortemaand over tien jaar niet meer telt.
Literatuurverwijzing
Crawford, C., Dearden, L. & Meghir, C. (2007). When You Are Born Matters: The Impact of
Date of Birth on Child Cognitive Outcomes in England. London: The Institute of Fiscal
Studies.
Dhuey, E. & Lipscomb, S. (2008). What makes a leader? Relative age and high school
leadership. Economics of Educational Review, 27 (2), 173-183.
Doornbos, K. (1971). Geboortemaand en schoolsucces. Groningen: Wolters-Noordhoff.
Doornbos, K. (1997). Weg van onderwijs, afscheidscollege. Groningen: Wolters-Noordhoff.
Du, Q., Gao, H. & Levi, M.D. (2008). Born Leaders: The Relative-Age Effect and Managerial
Success. Vancouver: Sauder School of Bussiness.
Dudink, A. (1994). Birth date and sporting success. Nature, 368, 592.
Dudink, A. (2009). Herfstkinderen, geboortemaand telt langdurig. Onderzoeksrapport:
Universiteit van Amsterdam.
Gladwell, M. (2008). Outliers, the story of success. London: Penguin Books.
Goodman, R., Gledhill, J., Ford, T. (2003). Child psychiatric disorder and relative age within
school year: cross sectional survey of large population sample. British Medical Journal,
327, 472.
Grift, W. v.d. (2005). Verlenging en verkorting van de kleuterperiode in het basisonderwijs.
Basisschoolmanagement, 18, (5), 1-10.
Helsen, W.H., Winckel, J. van & Williams, A.M. (2005). The relative age effect in youth
soccer across Europe. Journal of Sports Sciences, 23, (6), 629-636.

Holsheimer, J. (2005). Geboortemaand en selectie bij jeugdvoetbal. Sportpsychologie
Bulletin, 16, (1), 7-9.
Huisman, D., Moonen, S. & Pas, M. (1995). De invloed van geboortemaand op
schoolprestaties. Werkstuk: Universiteit van Amsterdam.
Martin, A.J. (2009). Age Appropriateness and Motivation, Engagement, and Performance in
High School: Effects of Age within Cohort, Grade Retention, and Delayed School Entry.
Journal of Educational Psychology, 101, 101-114.
Verachtert, P., de Fraine, B. & Onghena, O. (in press) Season of Birth and School Success in
the Early Years of Primary Education. Oxford Review of Education.
Thompson, A., Barnsley, R. & Dyck, R. (1999). A new factor in youth suicide. The relative
age effect. Canadian Journal of Psychiatry, 44, 82-84.
English Summary
Birth date matters
This article shows that the time of the year of a person’s birth is an important factor in three
domains of development: School success, Sport talent and Political leadership. Research
findings are presented of acceleration and retention in Dutch primary schools. A new cut-off
date in soccer resulted in different birth cohorts during selection in all professional teams.
Most Dutch prime ministers, ministers of education and ministers of finance are summer-
born. Explanations are given for the disproportionately high number of political leaders born
in this age cohort. Relative age effects during school years do not fade away.

Tabel 1. Eindtoets Cito 2009: vertraagde en versnelde leerlingen
1 jaar vertraging 1 jaar versneld
jongen meisje jongen meisje
september 2541 1978 oktober 1286 1880
augustus 2088 1653 november 518 707
juli 1727 1330 december 289 430
december 602 488
november 462 343
oktober 363 306

Tabel 2: Verdeling PSV jeugdspelers 2008-2009
Geb. kwartaal percentage spelers
januari - maart 45%
april - juni 31%
juli - september 13%
oktober - december 11%
Tabel 3. Geboortekwartalen Nederlandse Ministers (1946-2009)
okt-dec jan-mrt apr-juni juli-sept
Premier Minister 0 2 4 6
Minister van Financiën 0 1 6 8
Minister van Onderwijs` 2 1 5 6
Totaal 2 4 15 20