een korte geschiedenis van de piraterij zwartbaard ... - Tweede Kamer

Vrij Nederland
70 ( 2009 ) 29: 34-43
EEN KORTE GESCHIEDENIS VAN DE PIRATERIJ
ZWARTRAARD IN
SOMALIË
DE PIRATERIJ VOOR DE KUST VAN OOST-AERIKA NÉEXTftSeïgp^ATÏBW^^^
VORMEN AAN. ON DANKS EERME 'I AAL DOEK DE GROTE ZEEMACHTEN FJT*^
WEINIG AAN, OP HET STUREN VAN WAI SCHEPEN NA. TERWIJL H ET VERLEDEN
EEN SCHAT AAN LESSEN BIEDT OM ZEEROVERS ERONDERTE KRIJGEN. \
DOOR MAX BOOT
EENS WAS DE PIRATERIJ
EEN VEEL ERNSTIGER
PROBLEEM DAN NU
OEN SOMALISCHE
PIRATEN IN APRIL de
Maersk Alabama probeerden
te kapen, keek de wereld
gespannen toe. Het
Amerikaanse vrachtschip
was met hulpgoederen op
weg naar Afrika. Weliswaar wist de bemanning
de indringers te verjagen, maar kapitein
Richard Phillips werd door de piraten overmeesterd
en dobberde vijf dagen als gijzelaar
met hen in een reddingsboot in de Golf van
Aden. Ten slotre schoten sluipschutters van
een Amerikaanse commando-éénheid de drie
resterende piraten dood en werd Phillips bevrijd.
De Verenigde Staten haalden opgelucht
adem, maar daarmee was de piratendreiging
bepaald nog niet beëindigd. Binnen twee dagen
na Phillips' redding hadden de piraten al
weer vier koopvaardijschepen gekaapt en nieuwe
gijzelaars gemaakt.
De piraterij voor de kust van Oost-Afrika
groeit in een schrikbarend tempo: in 2007
werden 41 schepen aangevallen, in 2008 122
en tot half mei 2009 102. De meeste aandacht
ging uit naar de kapingen van een Saoedische
supertanker en een Oekraïens vrachtschip met
tanks en andere wapens. Naar schatting zijn
nog negentien schepen met meer dan driehonderd
bemanningsleden in handen van piraten,
wachtend op losgeld van reders of verzekeraars.
De totale kosten over de afgelopen
jaren worden geraamd op meer dan honderd
miljoen dollar, en daarmee is de piraterij een
van de meest winstgevende bedrijfstakken van
Somalië en behoren de piraten tot de grootste
werkgevers in dit land, waar het jaarinkomen
zeshonderd dollar per hoofd van de bevolking
is. Nog zorgelijker zijn de vermoedelijke
banden tussen de piraten en Al Shabab -
'de jeugd', een Taliban-achtige groepering van
islamitische fundamentalisten die gelieerd is
met Al-Qaida — al zijn er in sommige delen
van Somalië de laatste tijd ook tekenen van islamitisch
verzet tegen de kapers.
Als reactie hebben meer dan twintig landen,
waaronder China, Frankrijk, India, Rusland,
Groot-Brittannië en de Verenigde Staten, marineschepen
naar de wateren bij Oost-Afrika
gestuurd. Maar de veertien oorlogsschepen
waarmee de piraterij ter plaatse nu gemiddeld
wordt bestreden, kunnen onmogelijk doelmatig
patrouilleren in de ruim tweeënhalf miljoen
vierkante kilometer oceaan die jaarlijks wordt
bevaren door meer dan drieëndertigduizend
vrachtschepen. Om te begrijpen waarom deze
inspanningen tekortschieten en wat voor soort
tactieken misschien doelmatiger zullen blijken,
is het nuttig om naar eerdere piratenplagen te
kijken en te zien hoe die werden bestreden.
NIEMANDSGEBIED
Eens was de piraterij een veel ernstiger .probleem
dan nu. Kolonel John Biddulph, een
gepensioneerde Britse legerofficier, schreef in
1907 in zijn geschiedenis van de piraterij over
het begin van de achttiende eeuw: 'Vanaf het
ogenblik dat de Lizard (het zuidelijkste punt
van Cornwall) uit het zicht verdween tot op
de dag dat hij in zijn haven van bestemming
voor anker ging, was een Oost-Indiëvaarder
nooit veilig tegen aanvallen, met bij gevangenneming
de kans op slavernij of een wrede dood
voor bemanning en passagiers. Van Finisterre
tot de Kaap Verde maakten de Moorse piraten
de zeeën onveilig, waarbij ze zich soms zelfs tot
in de monding van het (Engelse) Kanaal waagden
om hun buit te vangen. Verder naar het
zuidjjn was elke waterplaats aan de Afrikaanse
kust vergeven van de Engelse en Franse piraten
die hun hoofdkwartier in West-Indië hadden.
Van Kaap de Goede Hoop tot de kop van de
Perzische Golf, van Kaap Comorin tot Sumatra
werd elke kust geteisterd door Engelse, Franse,
Hollandse, Deense, Portugese, Arabische,
Maleise of andere lokale piraten.'
Op zee bestond geen vrede. De oceaan was
een groot 'niemandsgebied', waar iedereen
zijn prooi kon zoeken.
Biddulph overdreef niet. In de zeventiende
en achttiende eeuw waren er in en om de
Atlantische en Indische Oceaan bloeiende piratengroepen.
Ook in Oost-Azië kwamen piraten
voor en de zeeën rond de Maleise archipel
- het huidige Indonesië en Maleisië
— werden eeuwenlang geplaagd door piraten
als de gewelddadige Dayaks van Borneo
en de Ilanun van de Filipijnen. Coxinga, een
Chinese piraat en rebel tegen de Mantjsoe,
voerde op zeker moment maar liefst honderdduizend
man aan en in 1661 veroverde
hij Taiwan op de Hollanders. Begin achttiende
eeuw werd de Zuid-Chinese Zee beheerst
door een verbond van veertigduizend piraten
met als standplaats Kanton, eerst onder leiding
2009-07-18
van Tsjeng Ji en na diens dood in 1807 onder
zijn weduwe Tsjeng Sji, een gewezen prostituee
die beter bekend stond als Madame Tsjeng.
De Noord-Afrikaanse kaper Barbarossa - in
het Arabisch bekend als Chaireddin - zoon
van een Turkse vader en een Griekse moeder
op het Egeïsche eiland Lesbos, had nog
meer succes. Begin zestiende eeuw veroverde
hij Algiers en Tunis en maakte van deze steden
— met de zegen van de Turkse sultan —
een uitvalsbasis voor de zeeroverij, wat ze drie
eeuwen zouden blijven. Hoewel deze activiteit
meestal piraterij wordt genoemd, is een
juistere benaming 'kaperij', oftewel piraterij
met toestemming van overheidswege. Ook
Marokko en Tripoli, de andere landen aan de
Barbarijse kust, lieten zich in met deze winstgevende
handel, waarbij schepen van christelijke
landen werden gekaapt, hun lading werd
verkocht en de passagiers en bemanning in
ruil voor een losgeld weer naar hun familie
mochten of anders als slaven werden verkocht.
Begin zestiende eeuw werd naar schatting
alleen al uit Algiers kaperij bedreven door
honderd zeilschepen, bemand met duizenden
zeelui. Dankzij deze formidabele krijgsmacht
kon Algiers dertigduizend christenen
gevangen houden (onder wie op een bepaald
moment ook de Spaanse schrijver Miguel
de Cervantes). Deze moslimkapers hadden
hun christelijke tegenvoeters in de johannieter
ridders, die van uitvalsbases op Rhodos
en later op Malta over de hele Middellandse
Zee moslimschepen plunderden. De
Europeanen maakten ook veel moslimslaven;
de broer van Barbarossa diende een tijd
als galeislaaf onder de johannieter ridders.
DOODSKOP EN BOTTEN
Verder naar het zuiden, niet ver van de plaats
waar nu de Somalische piraten loeren, werden
eind zeventiende eeuw door de 'mannen
van de Rode Zee' niet alleen schepen van de
Britse, Hollandse en Franse Oost-Indische
Compagnieën, maar ook van rijke Indiërs en
andere Aziaten aangevallen. Doelwit waren
vaak schepen beladen met goud, geld en juwelen
- die rijke buit trok zelfs begerige piraten
uit New York. De meest geliefde uitvalsbasis
voor de zeerovers was het eiland Santa Maria
voor de kust van Madagaskar. De historicus Jan
Rogozinski heeft de mannen van de Rode Zee
'de meest geslaagde misdadigers uit de geschiedenis
van de mensheid' genoemd. Hij schat de

Vrij Nederland
70 ( 2009 ) 29: 34-43
huidige waarde van één enkel schip dat in 1695
werd gekaapt door de Engelsman Henry Every,
'de koning der piraten', op minstens'tweehonderd
miljoen dollar.
Zo'n lucratief jachtterrein was de Caribische
Zee niet, maar bij het nageslacht werd deze
wel bekender dankzij A General History of
the Robberies andMurders oftheMostNotorious
Pirates van Charles Johnson uit 1724. Meer
dan enige andere bron heeft dit boek bijgedragen
tot het geliefde stereotype van de piraat
met het houten been en de ooglap dat kunstenaars
van Robert Louis Stevenson tot Johnny
Depp door de jaren heen heeft geïnspireerd.
Op hun hoogtepunt, begin achttiende eeuw,
telden de Caribische piraten vierentwintighonderd
man aan boord van vijfentwintig a dertig
schepen waarvan er veel de Jolly Roger voerden,
de vlag met de beruchte doodskop en gekruiste
botten. Op andere Caribische piratenvlaggen
stond een dolk of bloedend hart afgebeeld
- allemaal bedoeld om mogelijke slachtoffers
angst aan te jagen en hen zonder slag of stoot
tot overgave te bewegen. De mannen die onder
deze bandietenemblemen voeren, hadden
hun thuisbases op de Maagdeneilanden, de
Bahamas, Hispaniola, Jamaica, Tortuga en an-
dere eilanden. De meest succesvolle kapitein,
Bartholomew Roberts ('Black Bart'), plunderde
naar verluidt vierhonderd schepen. De bekendere
Edward Teach, oftewel 'Zwartbaard',
die opereerde vanuit North Carolina, was bij
hem vergeleken een beginneling.
De Caribische boekaniers beroofden niet alleen
schepen, maar ook Spaanse nederzettingen.
Bij een van hun gewaagdste acties plunderde
de Welshe kaper Sir Henry Morgan in
1671 de goed verdedigde stad Panama. Net
als de Somalische piraten nu viel Morgan grote
schepen bij voorkeur aan vanaf kleine boten,
in de verwachting een geschrokken bemanning
te kunnen overmeesteren.
Morgan probeerde zich aan de wet te houden
door middel van een vergunning van de
gouverneur des konings op Jamaica, dat toen
een Britse kolonie was. Omdat Morgans laatste
volmacht na de sluiting van een vredesverdrag
tussen Engeland en Spanje was ondertekend,
werd hij na de plundering van Panama
gearresteerd en naar Londen teruggestuurd.
Maar hij werd niet gevangen gezet; sterker
nog, hij werd door de Engelse regering geridderd
en als waarnemend gouverneur naar
Jamaica teruggestuurd.
WATERGEUZEN
Zoals uit het voorbeeld van Morgan blijkt,
was de eerste noodzakelijke stap om de piraterij
te bestrijden dat de houding ertegenover
van hogerhand veranderde. Landen als
Engeland en Frankrijk hadden piraterij jarenlang
beschouwd als een geringe overlast, zoals
smokkel, of als een mogelijk nuttige tactiek
tegen hun vijanden. Voordat landen een geregelde
marine oprichtten, in de zeventiende en
achttiende eeuw, was de voornaamste manier
om een zeeoorlog te voeren de uitgifte van kaperbrieven,
waarmee kapers werden gemachtigd
om vijandelijke schepen aan te vallen.
Zo vormden bijvoorbeeld ook de watergeuzen,
die eind zestiende eeuw Holland van de
Spaanse overheersing hielpen bevrijden, een
groep kapers. En de Franse kaper Jean Bart
viel eind zeventiende eeuw zo doeltreffend de
Hollandse schepen aan dat koning Lodewijk
XIV hem in de adelstand verhief en hem
tot kapitein bij de Franse marine benoemde.
Engelse kapers als Sir Francis Drake, Sir
Wal ter Raleigh en Sir John Hawkins rechtvaardigden
in de zestiende eeuw hun aanvallen op
Spaanse schepen door te stellen dat ze voor de
Kroon vochten. In veel gevallen was hun wet-
tige bevoegdheid twijfelachtig. Hun echte bescherming
dankten ze aan de rijke opbrengst
van hun reizen, die ze deelden met koningin
Elizabeth en haar staatsdienaren en die hun zo
bescherming van hogerhand opleverde. In later
jaren zou deze strategie worden nagevolgd
door talloze kleinere avonturiers die smeergeld
betaalden aan koloniale ambtenaren in havens
als New York en Port Royal op Jamaica.
Maar toen de overzeese handel in de zeventiende
eeuw voor het Britse rijk een hoofdbron
van zijn rijkdom werd, veranderde de houding
van de overheid. Piraterij en kaperij werden
minder toelaatbaar voor een land dat veel
bij zulke aanvallen te verliezen had. Corrupte
ambtenaren die met de bandieten onder één
hoedje speelden, werden gaandeweg door de
autoriteiten verwijderd. In 1696 werd gouverneur
Nicholas Trott van de Bahama's afgezet,
het jaar erna volgde gouverneur Benjamin
Fletcher van New York.
Regeringen schakelen ook kapers in om piraterij
de kop in te drukken. Piratenjagers werden
gelokt met royale premies en mochten de
buit die ze terugvonden geheel of gedeeltelijk
houden. Dit leidde tot de vangst van een aantal
bandieten, zoals Zwartbaards handlanger
Stede Bonnet, 'de gentleman-piraat', die in
1718 werd gepakt na een bloedig gevecht met
een kaperschip dat was uitgestuurd door de
gouverneur van South Carolina. Maar sommige
jachtopzieners werden stropers. De beruchtste
'piratenjager' was William Kidd, die
in 1695 een koninklijke opdracht kreeg om
in de Rode Zee en de Indische Oceaan te patrouilleren.
Maar in plaats daarvan ging kapitein
Kidd koopvaardijschepen voor zichzelf
in beslag nemen. Uiteindelijk werd hij naar
Engeland teruggebracht en opgehangen.
2009-07-18
VUANDEN VAN DE MENSHEID
Van wezenlijk belang voor de onderdrukking
van de zeeroverij waren vanzelfsprekend
strenge straffen, die snel en regelmatig
werden opgelegd. Piraten waren lang beschouwd
als hostes humani generis - 'vijanden
van de gehele mensheid'. Al sinds de tijd van
het Romeinse Rijk behielden landen zich het
recht voor om piraten op te pakken en standrechtelijk
te executeren krachtens 'de leer
van de universele rechtsmacht', zoals die later
zou gaan heten. Maar in de praktijk werden
maar weinig piraten ter plekke terechtgesteld,
tenminste niet in de moderne tijd.
In het Britse Rijk werden piraten tot 1700
berecht onder het gewoonterecht, maar erg
doelmatig was dat niet. Net als hedendaag-
se maffiabazen konden de piraten de jury's
in kuststeden vaak omkopen, intimideren
of anderszins onder druk zetten, omdat
veel plaatselijke bewoners bij hun onwettige
bedrijf betrokken waren. In Londen was
ook nog een speciaal admiraliteitshof dat piraten
kon berechten. Maar voor een veroordeling
moesten de piraten samen met alle benodigde
bewijzen en getuigen ter berechting
naar Engeland worden overgebracht - een
omslachtige procedure in het zeiltijdperk.
Ter bespoediging van de vervolging stelde het
parlement in 1700 plaatsvervangende admiraliteitshoven
in, die piraten in het buitenland
konden berechten. Deze rechtbanken bestonden
uit zeven 'gevolmachtigden' die werden
gekozen uit de gelederen van marine-officieren
en koloniale ambtenaren en niet uit die van
gewone rechters of juryleden. De beklaagden
kregen geen juridische bijstand. De historicus
Marcus Rediker schat dat tussen 1716 en 1726

Vrij Nederland
70 ( 2009 ) 29: 34-43
DE MEEST SUCCESVOLLE
KAPITEIN, 'BLACK BART',
PLUNDERDE NAAR VERLUIDT
VIERHONDERD SCHEPEN
- de zogeheten gouden tijd van de piraterij -
in het kader van dit systeem vierhonderd tot
zeshonderd Engels-Amerikaanse piraten zijn
terechtgesteld, oftewel minstens tien procent
van alle piraten die toen actief waren. Vaak bleven
ze nog als 'aanschouwelijke waarschuwing
voor anderen' in de haven bungelen. Latere
wetten verplichtten tot de doodstraf voor hen
die met piraten samenwerkten en zes maanden
gevangenis voor hen die hun schip tegen piraten
verzuimden te verdedigen.
De Britse rechtspraak was misschien streng,
maar niet star. Een piraat kon zich bijvoorbeeld
vrijpleiten als hij de rechtbank ervan
wist te overtuigen dat hij tot een misdadig leven
was gedwongen. Anderen kregen de vrijheid
tijdens periodieke amnestieën, bedoeld
om de gelederen van de zeerovers uit te dunnen.
Om piraten tegen hun handlangers te laten
getuigen, vertrouwden de autoriteiten op
prikkels als de mogelijkheid tot clementie en
beloningen voor informanten.
De invoering van wetten was een noodzakelijke
stap, ze uitvoeren was veel moeilijker,
want de ongrijpbaarheid van piraten was
berucht. Onmisbaar voor een doeltreffende
handhaving was de groei van de Britse marine.
In 1600 was er nog bijna geen marine,
maar in 1718 was ze aangezwollen tot 124
schepen en in 1815 tot 214. De minder belangrijke
mogendheden uit het begin van de
negentiende eeuw hadden kleinere, maar nog
altijd aanzienlijke vloten: Frankrijk had tachtig
schepen, Spanje vijfentwintig en Amerika
zeventien. In theorie hadden al deze schepen
kunnen worden ingezet tegen hostes humani
generis; in de praktijk gingen andere taken,
zoals de bestrijding van elkaar, meestal voor.
Maar gaandeweg versterkten landen hun
. patrouilles op de scheepvaartroutes. In de jaren
zeventig van de zeventiende eeuw belastte
de Britse marine niet meer dan twee schepen
i met deze taak, maar in 1700 had ze al vierentwintig
schepen met vijfendertighonderd opvarenden
gestationeerd in strategisch belangrijke
buitenposten als Barbados, Kaapverdië,
Jamaica, Virginia en West-Afrika. Ook werkte
ze samen met andere westerse strijdkrachten -
in de jaren na de Amerikaanse Revolutie vooral
met de Amerikaanse marine. Na de oorlog
van 1812 werkten de Britse en Amerikaanse
strijdkrachten nauw samen in de strijd tegen
de piraten, van het Caribisch gebied tot de
Oost-Chinese Zee.
PIRATERIJBESTRIJDING NU
2009-07-18
- In augustus neemt Nederland het commando over van de EU-NAVO-missie Atlanta, ter
bestrijding van de piraterij. Het Nederlandse fregat Cvertsen maakt onderdeel uit van de
vloot. De missie startte in december 2008 en zal tot tenminste december 2010 duren.
- Inmiddels hebben ook India, China, Rusland en Japan schepen in de regio. Daarmee is de
bestrijding van de piraterij ingewikkeld geworden, omdat westerse marineschepen in de
regel niet met deze landen samenwerken.
- In april van dit jaar heeft de internationale gemeenschap 213 miljoen euro aan hulp beloofd
aan Somalië. Het geld moet worden gebruikt voor de bestrijding van honger en armoede.
- Twee weken geleden lieten piraten het onder Nederlandse vlag varende Marathon gaan.
Een Oekraïens bemanningslid werd dood aangetroffen.
- In Nederland staan vijf piraten voor de rechter, die werden opgepakt door de marine. Een
van hen verklaarde dat hij het in de Nederlandse gevangenis beter had dan thuis. 'Hierover
heb ik me wel even op mijn hoofd gekrabd. Een gang naar de rechter zou een afschrikwek-
kende werking moeten hebben,' zei minister Maxime Verhagen van Buitenlandse Zaken
tijdens de piraterijconferentie die instituut Clingendael afgelopen week organiseerde.
- Verhagen is voorstander van de instelling van een Internationaal Piraterij Tribunaal. Critici
wijzen erop dat het nog heel lang kan duren voordat een tribunaal is opgetuigd, dat de
rechtspraak vaak traag verloopt (zie de Rwanda- en Joegoslavië-tribunalen), dat de inge-
vlogen rechters na verloop van tijd weer vertrekken zonder dat enige kennis achterblijft
in de regio en dat het ontzettend veel geld kost.
- Op dit moment staan meer dan honderd piraten terecht voor Keniaanse rechters. Wellicht
kan er een extra piraten-kamer aan een rechtbank worden toegevoegd. Het lijkt zeker dat
het buurland van Somalië de komende tijd extra steun krijgt van de Europese Unie om de
AW*po .»al*An «B K*>hnn«4nlAn

Vrij Nederland
70 ( 2009 ) 29: 34-43
WINSTMARGE
Een waardevolle taak die een zeemacht kon
verrichten, was het escorteren van koopvaardijschepen.
De vloten die tussen 1520 en
1780 tweemaal per jaar met schatten uit de
Nieuwe Wereld terugkeerden, werden door de
Spanjaarden met grote zorg beveiligd. Ze werden
een enkele keer verwoest door slecht weer
of vijandelijke aanvallen, maar de enige Spaanse
vloot met schatten die in meer dan tweehonderdvijftig
jaar reizen ooit is gekaapt, werd in
1628 veroverd door een Hollands marine-eskader,
niet door piraten. Alleen kwam de Spaanse
marine oorlogsschepen te kort om ook andere
Spaanse koopvaardijschepen te beschermen,
waarmee deze een gemakkelijke prooi voor
Engelse en Franse kapers werden. In 1579 kaapte
Drake een Spaans schip op weg van Lima naar
Panama, met naar verluidt een lading die nu
achttien miljoen dollar waard zou zijn geweest.
Sommige koopvaardijschepen waren bewapend,
maar meestal deden ze geen poging om
zich te verweren tegen de aanvallen van piratenschepen,
omdat die meer kanonnen en
meer bemanningsleden hadden. De meeste reders
hadden — en hebben - er niet zo veel voor
over om hun schepen te verdedigen, in de wetenschap
dat dit ten koste van hun winstmarge
ging en vastberaden aanvallers toch niet op
afstand hield. Uiteindelijk werd de verdedigingstaak
aan de marines overgelaten.
Naarmate de zeestrijdkrachten zich actiever
in de piratenoorlogen mengden, vonden er onvermijdelijk
een aantal felle gevechten plaats.
Meestal kwamen de oorlogsschepen van de
marine winnend uit die strijd tevoorschijn,
dankzij de superieure discipline en vaardigheid
van hun bemanningen. Zo was bijvoorbeeld
op 29 april 1700 de HMS Shoreham, een
fregat met achtentwintig kanonnen, tien uur
lang in een vuurgevecht gewikkeld met het piratenschip
La. Paix, met twintig kanonnen en
een bemanning van Franse en Hollandse zeelui,
dat na de kaping van een aantal koopvaardijschepen
zijn toevlucht in Lynnhaven Bay
in Virginia had gezocht. Na veel van de piraten
aan boord van de La Paix te hebben gedood,
dwong de bemanning van de Shoreham
de overlevenden tot overgave.
Ook al sneuvelden Zwartbaard en Black
Bart beiden in zeeslagen met de Britse marine,
de meeste piraten deinsden gewoonlijk terug
voor het gevecht op leven en dood. Ze hielden
zich liever schuil aan wal of in de ondiepe
kustwateren, waar de grote oorlogsschepen hen
niet konden achtervolgen. Om ze eronder te
krijgen waren het soort tactieken nodig die de
Amerikaanse marine in de jaren twintig van de
negentiende eeuw in het Caribisch gebied toepasten.
De Mosquito Fleet lag op een marinebasis
in Key West in Florida en beschikte over roeischuiten
die, om met vlootcommandant kapitein
David Porter te spreken, zijn mannen
in staat stelden 'vrijbuiters en moordenaars' te
achtervolgen tot in hun 'holen... onder het gebulder
van de branding en het gekrijs van zeevogels'.
Porters mannen kamden de baaien en
lagunes uit op Cuba en Puerto Rico, twee bekende
piratenenclfives. Ze wisten de bandieten
te verdrijven, maar veroorzaakten wel een internationaal
incident toen ze op Puerto Rico,
dat in Spaanse handen was, met het geweer in
de aanslag aan land gingen en excuses eisten
voor de belediging van een van hun officieren.
Porter kwam voor de krijgsraad - en met name
om dit soort incidenten te vermijden, aarzelden
Groot-Brittannië, de Verenigde Staten en
andere mogendheden om piraten aan vreemde
kust op te brengen. Maar om deze zeerovers te
pakken, was dit wel van wezenlijk belang.
Vaak bracht de strijd tegen piraten niet
alleen het gevaar mee van een internationaal
incident, maar ook van een totale oorlog.
In de begintijd van hun onafhankelijkheid
betaalden de Verenigde Staten hoge
schattingen aan de Barbarijse landen in ruil
voor de veilige doorvaart van hun schepen.
Ingevolge een verdrag uit 1795 ontving alleen
Algiers al meer dan één miljoen dollar
aan geld en goederen, oftewel een zesde van
de Amerikaanse federale begroting uit die tijd.
Maar de Barbarijse landen waren nooit tevreden.
Ten slotre concludeerde de Amerikaanse
president Thomas Jefferson dat 'niets de eeuwig
stijgende eisen van deze piraten zal stuiten
dan de aanwezigheid van een krijgsmacht'.
Dus stuurde hij in 1801 een Amerikaans
marine-eskader naar de Middellandse Zee
om een oorlog tegen Tripoli te voeren.
Vier jaar lang blokkeerden en bombardeerden
de Amerikaanse marine en het korps mariniers
Tripoli, voerden tal van zeeslagen met
Tripolitaanse schepen en ondernamen zelfs een
mislukte veldtocht om de heerser van Tripoli
ten val te brengen en een pro-Amerikaanser
bewind te installeren. De ergste ramp van
de Barbarijse oorlogen was de kaping van
de USS Philadelphia in 1803; de ongelukkige
kapitein hiervan was William Bainbridge,
naamgever van de Amerikaanse destroyer die
onlangs de Maersk Alabama redde. Toen de
Verenigde Staten in 1815 weer een marine-eskader
naar de Middellandse Zee stuurden,
waren de Barbarijse landen bereid hun
aanvallen op Amerikaanse schepen en hun
heffing van schattingen te beëindigen - een
concessie die ze eerder al hadden gedaan aan
Groot-Brittannië, Frankrijk en Holland, nadat
deze landen in de zeventiende eeuw hun
eigen Barbarijse oorlogen hadden gevoerd.
De dreiging van de Barbarijse piraten duurde
voort totdat Noord-Afrika gaandeweg werd
bezet door Europese kolonisten, te beginnen
in 1830 met de Franse verovering van Algerije.
Landen beseften dat de vrede op zee het beste
kon worden zeker gesteld door een rechtsstaat
2009-07-18
te vestigen op het land waar de piraten zich
verscholen. Dat is nog altijd zo. Helaas was dit
meestal een kostbare en moeilijke zaak, zoals
de Fransen leerden toen ze van 1832 tot 1847
kampten met een opstand in Algerije onder lei-
ding van guerrillaleider Abd al-Qadir. Ook aan
de andere kant van de aardbol werd de dreiging
van Maleise piraten pas onderdrukt toen het
gebied halverwege de negentiende eeuw onder
het bewind kwam van Europeanen als Sir
James Brooke, 'de blanke radja van Sarawak'.
COLLECTIEVE RAMP
Tijdens de piratenoorlogen, zo tussen 1650
en 1850, namen landen een tiental maatregelen
ter bescherming van de zeeën. Daartoe behoorden
de verandering van de publieke opinie,
de inzet van particuliere piratenjagers, de
uitbanning van corruptie, de verbetering van
de rechtspleging, degratiëringvan piraten die
zich vrijwillig overgaven, de verhoging van
het aantal marineschepen dat tegen piraterij
werd ingezet, de samenwerking met andere
landen, de escortering van koopvaardijschepen,
de blokkades en beschietingen van piratenhavens,
de achtervolging van piraten op
zee maar ook aan land, en ten slotte de bezetting
en ontmanteling van piratennesten.
Het is opvallend en ontmoedigend hoe
weinig van deze opgesomde maatregelen op
het ogenblik worden uitgevoerd. Daaruit
blijkt dat de meeste landen het piraterijpro-
bleem niet al te serieus nemen, in weerwil van
een aantal harde uitspraken van politieke leiders.
Door het bestaan van andere prioriteiten,
zoals de bestrijding van het terrorisme of
de voorbereiding op conventionele oorlogen,
aarzelen landen om maritieme middelen tegen
de piraterij in te zetten. Intussen zijn rederijen
en hun verzekeraars bereid losgelden te
betalen die naar verluidt gemiddeld één miljoen
dollar per schip belopen, omdat ze weten
dat de kans gering is dat een van hun vaartuigen
wordt gekaapt - vorig jaar werd van
de schepen die langs de Hoorn van Afrika
voeren minder dan een half procent aangevallen,
waarbij het merendeel van die aanvallen
mislukte. Reders nemen liever de gok
dan hun bemanning te bewapenen of bewaking
mee te sturen, want ze zijn bang dat dit
alleen maar tot escalatie van het geweld zou
leiden. Vanuit diezelfde zorg gaven eertijds
luchtvaartmaatschappijen hun bemanningen
opdracht zich niet tegen kapers te verzetten.
Die aanpak veranderde na 11 september 2001
en hopelijk zal het niet eenzelfde ramp op zee
vergen voordat de reders hun beleid herzien.
Piraterij die geen tegenstand krijgt, loopt uit
de hand en inmiddels bedreigt ze de scheep-

Vrij Nederland 2009-07-18
70 ( 2009 ) 29: 34-43
DE MEESTE LANDEN NEMEN
HET PIRATENPROBLEEM NIET
AL TE SERIEUS, IN WEERWIL
VAN DE FERME UITSPRAKEN
vaartroutes waarlangs bijna de helft van de we- ^LAE Céf^JUkAl IClfUE DIDATElXI
reldlading wordt vervoerd, inclusief een der- "* B *»WI¥lJ%fcl«»VHE iTIKMI EN
de van de Europese olietoevoer. Bovendien HEBBEN TOT NU TOE 1AFEINIG
zou de opbrengst van deze moderne piraterij ••— 1/DE7EM if*EUA.n 7E|_ EC Al C
voor een groot deel wel eens ten goede kunnen •" !• W •mEAiEl'V %9EEmaT%lV, ^t E •»•!•* *%l*9
komen aan een fundamentalistisch-islamiti- ^TE ^A/EPLfrELM A AMéftEMéft^lB%EM^
sche beweging. Het collectieve nietsdoen is
een voorbeeld van 'de tragedie van de meent',
waarbij het nastreven van persoonlijk eigenbelang
tot een publieke ramp leidt - niet in
de laatste plaats voor de honderden gegijzelde
zeelui. Om te zorgen dat reders en verzekeraars
het probleem serieuzer nemen, zou de
Amerikaanse regering een suggestie kunnen
volgen van oud-legeroffkier Ralph Peters, die
heeft voorgesteld elk bedrijf dat piraten losgeld
betaalt het recht te ontzeggen om zaken
in de Verenigde Staten te doen.
De Verenigde Staten en hun bondgenoten
zouden ook het aantal oorlogsschepen moeten
uitbreiden dat bij de Hoorn van Afrika is
gestationeerd. De zeemacht van de Verenigde
Staten en nog meer dan twintig andere landen
opereert onder auspiciën van de Combined
Task Force 151, die op het ogenblik onder bevel
staat van een Turkse admiraal. Weliswaar
zijn er maar liefst dertig oorlogsschepen in het
gebied, maar de meeste zijn belast met antiterreurmissies
of andere taken, zodat er vaak niet
meer dan veertien oorlogsschepen beschikbaar
zijn voor de piratenbestrijding. Dit tekent de
beschamend gedaalde omvang van de westerse
vloten: de Britse marine is gekrompen tot minder
dan honderd schepen, de Amerikaanse tot
minder dan driehonderd en gelet op de huidige
ontwikkelingen zullen beide blijven slinken.
Groot-Brittannië en de Verenigde Staten,
die al eeuwenlang de orde op zee handhaven,
dienen meer oorlogsschepen aan te schaffen,
vooral kleine schepen als het littoral combat
ship van de Amerikaanse marine, dat voor gebruik
in kusrwateren is ontworpen.
In de tussentijd zijn die magere nationale
strijdkrachten misschien met particuliere beveiligingsbedrijven
aan te vullen. Die zouden
dan met hun eigen schepen op zee kunnen patrouilleren
of bewakers aan boord van koopvaardijschepen
kunnen stationeren - een mogelijkheid
die is geopperd door Claude Berube van
de Amerikaanse marine-academie, in een artikel
met de prikkelende titel 'Blackwater op de blauwe
wateren' [Blackwater is een particulier beveiligingsbedrijf,
red.]. Ook laat de Amerikaanse
grondwet (artikel l, lid 8) als mogelijkheid de
herinvoering van kaperbrieven toe. Maar dat
zou wel eens de nodige nieuwe problemen kunnen
geven, omdat hedendaagse kapitein Kidds
moeilijk in de hand te houden zouden zijn.
Ongeacht het aantal oorlogsschepen dat
extra wordt gestuurd, is het belangrijk dat ze
doelmatiger tactieken mogen gebruiken dan
hun politieke bazen nu toestaan. De meeste
marinevaartuigen die nu bij de Hoorn van
Afrika zijn gestationeerd, escorteren geen
koopvaardijschepen, jagen niet op piratenschepen
en beschieten geen piratennesten.
Integendeel, ze mogen alleen ronddobberen
om piraten af te schrikken en reageren op
noodoproepen als ze toch toeslaan. Dit is onbegonnen
werk voor een tiental schepen verspreid
over een gebied dat nog groter is dan
Frankrijk. De piraten beschikken over satelliettelefoons
en GPS-apparatuur en zijn technisch
voldoende toegerust om de bewegingen
van marineschepen te volgen en daar toe te
slaan waar geen patrouilles zijn.
Het probleem is tweeledig: de wettelijke bevoegdheid
ontbreekt, en de wil ontbreekt om
de bevoegdheid die er wel is uit te oefenen. De
VN-Veiligheidsraad heeft een reeks resoluties
aangenomen - alleen vorig jaar al vijf- die
strijdkrachten toestemming verlenen om piraten
in de Somalische territoriale wateren en zonodig
ook aan land te achtervolgen. In theorie
hebben de Verenigde Staten hiermee het recht
om lucht- en amfibie-aanvallen op piratennesten
uit te voeren en piratenschepen tot zinken
te brengen. Maar tot nu toe hebben zulke aanvallen
niet plaatsgevonden - nadat in 1993
bij een botsing met Somalische milities achttien
Amerikaanse soldaten sneuvelden, is de
Amerikaanse politiek huiverig om weer troepen
naar dit gebied te sturen. De enige keer dat
president Barack Obama dodelijk geweld heeft
toegestaan, was toen werd geoordeeld dat het
leven van kapitein Phillips gevaar liep.
De Amerikaanse en andere maritieme
strijdkrachten die bij Oost-Afrika zijn gestationeerd,
hebben niet het krachtige soort
'rules of engagement' gekregen dat in oorlogsgebieden
als Irak wordt gebruikt. Daar
mochten de Amerikaanse troepen als ze zich
bedreigd voelden, tenminste tot de invoering
van de nieuwe overeenkomst inzake de
status van de strijdkrachten eind 2008, zonder
waarschuwing op gewapende vijandelijke
strijders schieten en mensen aanhouden
die ze als een gevaar voor hun veiligheid beschouwden,
ook als er niet voldoende bewijs
was om hen wegens een misdrijf te veroordelen.
Een Amerikaans marineschip daarente-
gen kan niet zoveel doen als het voor de kust
van Somalië een 'visserstrawler' met gewapende
jongemannen tegenkomt, omdat deze vermoedelijke
piraten volgens de huidige internationale
regels als burgers en niet als strijders
worden behandeld en het zeelui niet verboden
is om wapens te dragen.
Maar dit scenario heeft zich nu juist een
aantal malen voltrokken. Om maar één voorbeeld
te nemen: volgens The New York Times
heeft in september 2008 'een Deens oorlogsschip
in de Golf van Aden tien mannen met
raketwerpers en een lange ladder aangehouden,
op verdenking dat ze piraten waren.
Maar na de verdachten bijna een week te hebben
vastgehouden, kwamen de Denen tot de
slotsom dat ze niet bevoegd waren om hen te
vervolgen en dus dumpten ze de piraten, zonder
hun wapens, ergens op een strand.'
Zoals dit incident aantoont, worden zeestrijdkrachten
ernstig gehinderd door het ge~
brek aan een doeltreffend mechanisme om
gevangen piraten aan te pakken. Op grond
van rechtsbeginselen die teruggaan tot het
Romeinse Rijk, mag elk land vermoedelijke
piraten volgens zijn eigen rechtspraak
berechten, ook als ze geen eigen schepen
hebben aangevallen. Maar in een nog te verschijnen
artikel in de California Law Review
stelt Eugene Kontorovich, rechtsgeleerde aan
de Northwestern University, dat er de afgelopen
jaren wettelijke belemmeringen voor een
doeltreffende vervolging zijn ontstaan door
'het internationaal humanitair recht, waaronder
de Conventies van Genève, een reeks verdragen
inzake de mensenrechten, het internationaal
vluchtelingenrecht, het VN-verdrag
inzake het recht van de zee en andere bronnen.'
Gevolg hiervan is dat westerse landen
zelf geen piraten meer willen vervolgen. Een
extreem voorbeeld van deze terughoudendheid
is de vrees die het Britse ministerie van
Buitenlandse Zaken heeft geuit dat aangehouden
piraten wel eens asiel zouden kunnen aanvragen
of zich misschien zullen beklagen dat
hun mensenrechten zijn geschonden.
TRIBUNAAL
Bij wijze van noodoplossing hebben de
Europese Unie, Groot-Brittannië en de
Verenigde Staten afspraken gemaakt met Kenia

Vrij Nederland
70 ( 2009 ) 29: 34-43
- dat niet alleen aan Somalië grenst, maar dat
als land ook belang bij vrije scheepvaartroutes
heeft — om vermoedelijke piraten aan de
Keniaanse justitie over te dragen. Dit heeft inderdaad
tot enkele veroordelingen geleid, maar
de Keniaanse rechtbanken hebben niet de middelen
om nog veel meer misdadigers te berechten.
Andere vermoedelijke piraten, zoals de tien
mannen die de Deense marine vorig jaar aanhield
of de negen die de Amerikaanse marine
in februari oppakte, worden wegens gebrek aan
'waterdicht' bewijs gewoon weer vrijgelaten.
'De Somalische piraten hebben tot nu toe
weinig te vrezen gehad, zelfs als ze werden
aangehouden,' stelt schout-bij-nacht William
Baumgartner van de Amerikaanse kustwacht.
Het hele vraagstuk van de berechting en
behandeling van piraten is nauw verbonden
met het probleem van de omgang met een ander
soort internationale bandieten, te weten
terroristen. Nu het opsluitingsbeleid van de
Amerikaanse oud-president George W. Bush
zo'n eindeloze negatieve publiciteit heeft opgeleverd,
wil de regering-Obama, noch enige
andere westerse regering, graag vermoedelijke
piraten of terroristen vasthouden. 'Niemand
wil een Guantanamo op zee,' zei de Duitse
minister van Defensie Franz Josef Jung vorig
jaar. Maar niemand wil ook zomaar roofdieren
loslaten en ze nogmaals laten toeslaan. Een
oplossing is misschien te vinden in een internationale
overeenkomst die de mogelijkheid
zou openen piraten en terroristen te berechten
en op te sluiten met behulp van wettige instanties
als het Internationaal Strafhof of een
speciaal in te stellen VN-tribunaal.
Bij gebreke hiervan moeten de Verenigde
Staten en andere landen piraten door hun
nationale rechtbanken laten berechten, zoals
een Amerikaanse rechtbank in New York
nu de zaak behandelt van een van de piraten
die de Maersk Alabama hebben aangevallen.
Krachtens wetgeving die nog uit de negentiende
eeuw stamt, zijn de Amerikaanse
rechtbanken zelfs nog bevoegd om piraten te
berechten als ze geen Amerikaanse vaartuigen
hebben aangevallen.
De hele zaak zou vrijwel overbodig worden,
tenminste wat de Somalische piraten betreft,
als Somalië maar een verantwoordelijke overheid
zou hebben die in staat was op het eigen
grondgebied te patrouilleren. Gelet op de lange
geschiedenis van chaos in dat land, zou de
enige veilige manier om dit doel te bereiken de
2009-07-18
instelling van eenzelfde internationaal bestuur
zijn als het VN-bestuur in Kosovo. Maar aangezien
begin jaren negentig VS- en VN-troepen
smadelijk uit Mogadishu werden verjaagd,
is de kans gering dat ze bereid zijn naar Somalië
terug te keren en een nieuwe strijd te riskeren.
Even klein is de kans dat de Somalische piraterij
zal ophouden zonder een krachtige reactie
van zeevarende landen. Ook als de internationale
gemeenschap niet van zins is recht en orde
in Somalië te brengen, dan moet het toch mogelijk
zijn om met behulp van militaire en juridische
initiatieven die minder ver gaan dan een
feitelijke bezetting de piratendreiging te beteugelen.
Het enige vereiste is dat de lessen van de
geschiedenis worden toegepast. Als vorige generaties
de Barbarijse zeerovers, de Caribische
boekaniers en de mannen van de Rode Zee er
onder konden krijgen, dan kan deze generatie
toch wel het ongeregelde zootje zeerovers uit
Somalië verslaan?
Max Boot is verbonden aan de Coundlon
Foreign Relations, waar hij zich bezighoudt
metnationale-veiligheidsstudies.
© 2009 Coundlon Foreign Relations,
uitgever van Foreign Affairs.