Die Zauberflöte - Synopsis Eerste Akte Op de hielen gezeten door ...

Die Zauberflöte - Synopsis
Eerste Akte
Op de hielen gezeten door een reuzenslang belandt Prins Tamino in het
rijk van de Koningin van de Nacht. Drie van haar hofdames doden het
beest, Tamino verliest het bewustzijn. De dames bezingen zijn
schoonheid en besluiten hun meesteres erbij te halen. De vogelvanger
Papageno komt op en bluft tegen Tamino dat hij de slang eigenhandig
heeft gewurgd. Prompt wordt hem als straf voor zijn leugen door de drie
dames de mond gesnoerd. Aan Tamino geven zij een portret van Pamina,
de ontvoerde dochter van de Koningin van de Nacht. Bij het zien van
haar schoonheid staat Tamino meteen in vuur en vlam. Entree de
Koningin van de Nacht, die Tamino opdraagt om haar dochter te
bevrijden uit de gevangenschap van de heerser Sarastro. Tamino wil niets
liever. De dames schenken hem als hulpstuk een toverfluit en aan
Papageno, die Tamino’s queeste moet begeleiden, geven zij een magisch
klokkenspel. Beide instrumenten komen in noodsituaties goed van pas, zo
wordt de mannen verzekerd. Daarbij krijgen zij drie knapen als gids
toegewezen.
Papageno treft Pamina in gevangenschap en jaagt haar oppercipier,
de moor Monostatos, op de vlucht. Aan Pamina vertelt hij over Tamino’s
bevrijdingsplannen. Daar heeft zij wel oren naar: samen prijzen zij de
heilige verbintenis van man en vrouw, vervolgens nemen zij de benen.
Ondertussen brengen de drie knapen Tamino bij de drie tempels
van Natuur, Rede en Wijsheid. Natuur en Rede zijn gesloten, maar in
Tempel der Wijsheid treft Tamino een priester die hem vertelt dat dit het
heiligdom van de wijze Sarastro is en dat de Koningin van de Nacht een
labiele vrouw is met een onstilbare honger naar macht. Tamino ziet zijn
wereldbeeld kantelen, blijft in grote verwarring achter en roept de
duisternis aan. Daar verneemt hij dat Pamina nog in leven is. Uit
blijdschap speelt hij op zijn fluit, wilde dieren vleien zich aan zijn voeten.
Pamina en Papageno spoeden zich in de richting van Tamino’s
fluitklanken. Monostatos en zijn slaven snijden hen de pas af en proberen
hen gevangen te nemen. Papageno bespeelt in nood zijn klokkenspel en
krijgt daar de slaven mee aan het dansen. Plots arriveert Sarastro met zijn
gevolg. Pamina bekent Sarastro haar vluchtpoging en vertelt over haar
gevoelens voor Tamino. Sarastro toont zijn begrip, maar eist dat Tamino
en Pamina zich laten reinigen in de tempel der beproevingen.
Tweede Akte
Sarastro legt zijn broederschap het plan voor om Tamino en Pamina te
laten inwijden in hun orde, opdat zij samen zijn leiderschap kunnen
overnemen. De broeders stemmen in. Tamino en Papageno worden
afgezonderd voor de eerste proef. De drie hofdames van de Koningin van

de Nacht verschijnen weer en waarschuwen hen voor Sarastro, maar een
donderend geraas jaagt hen weg.
Terwijl Pamina slaapt, wordt zij belaagd door de hitsige
Monostatos. Vervolgens verschijnt de Koningin van de Nacht die Pamina
een degen in handen duwt en haar oproept om Sarastro daarmee te doden.
Pamina blijft in ontzetting achter. Sarastro komt binnen en stelt haar
gerust: ‘In deze heilige hallen heeft men geen weet van wraak’.
Tamino en Papageno beginnen aan hun tweede proef, waarbij ze
zwijgend verschillende verleidingen moeten weerstaan. Eerst komt
Pamina binnen, maar Tamino wendt zich van haar af. Zij vreest dat hij
haar niet meer liefheeft en ze stort ter plekke in. Papageno maakt er een
luidruchtig potje van als een oude vrijster binnenkomt en hem probeert te
verleiden. Midden in een lachsalvo toont zij haar ware Papagena-gezicht
en verdwijnt dan plots in het donker. Papageno blijft in wanhoop achter.
Ook Pamina verkeert in grote nood: met haar moeders degen wil
zij haar eigen hart doorboren. Net op tijd komen de drie knapen
tussenbeide om haar te vertellen dat Tamino wel degelijk van haar houdt.
Zij brengen haar naar het huis der beproevingen, waar Tamino wordt
geïnstrueerd door twee wachters voor het ultieme initiatieritueel. Pamina
voegt zich bij Tamino en samen doorlopen zij, beschermd door de
muziek van de toverfluit, ongeschonden de vuur- en waterproef.
Ook Papageno, die zich in het vogelwoud wil verhangen, wordt
bijtijds door de knapen gered. Met zijn klokkenspel lokt hij Papagena
naderbij en binnen de kortste keren kibbelen zij als pasgehuwden over
hun gezinsuitbreidingsplannen.
Rest ons Monostatos, die overgelopen is naar de Koningin van de
Nacht en haar dames. Samen dringen zij Sarastro’s tempel binnen waar
zij dodelijk worden verrast door het licht van de opkomende zon. Een
nieuwe dag is aangebroken: Tamino en Pamina hebben hun diepste
angsten overwonnen en worden met bazuingeschal in het rosarium
ingehuldigd als het liefdespaar van schoonheid en wijsheid.
Een grote opera
Eine Große Oper – zo noemde Mozart zelf Die Zauberflöte die op 30
september 1791 in première ging in het Weense Theater auf der Wieden.
Een grote opera dus, en géén eenvoudig Singspiel, al is die term altijd
hardnekkig aan Die Zauberflöte blijven kleven. Mozart schreef Die
Zauberflöte bij het libretto van de acteur, zanger en regisseur Emanuel
Schikaneder, tevens impresario bij het Theater auf der Wieden. Dit
volkse wijktheater was volgestouwd met toneelmachinerieën, goed voor
spectaculaire decorwisselingen, vuur- en waterwerken, vliegende
objecten en dramatische geluidseffecten. Heel geschikt dus voor de
populaire sprookjesopera’s die Schikaneder er al langer met zijn

gezelschap opvoerde. De ‘Egyptische sprookjesopera’ Die Zauberflöte
oogstte er een groots succes. Het werk werd er zo’n 200 maal opgevoerd,
met Schikaneder in de rol van Papageno en met Josepha Hofer (Mozarts
schoonzus) die als Koningin van de Nacht in 1801 haar stembanden
definitief aan flarden zong op de hoge F.
Snoepwinkel voor gnostici
Naast muziek en theater was er nog iets heel anders dat Mozart met
Schikaneder bond: beiden waren lid van de Vrijmetselarij dat in het
Wenen van de late 18 e -eeuw een groeiende populariteit genoot onder
intellectuelen en kunstenaars. In 1786 was Mozart toegetreden tot de loge
Zur neugekrönnten Hoffnung – een door de Rozenkruizers beïnvloed
gezelschap – en mogelijk behoorde Schikaneder tot diezelfde loge.
In 1790 besteeg Leopold II, die de vrijmetselarij goed gezind was,
de troon: goed nieuws na het veertig jarige schrikbewind van de rigide
Rooms Katholieke Theresa Maria (waarvan beweerd wordt dat de
Koninging van de Nacht een karikaturale weergave van haar is). Met de
dood van Leopold in 1792 kwam er een weer een abrupt einde aan de
tolerantie jegens de vrijmetselarij en de Rozenkruizers: hun
broederschaps-idealen deden té sterk denken aan de denkbeelden van de
Franse Revolutionairen. De guillotine-angst zat bij de Weense adel te
diep....
‘Wat jammer dat Mozart zijn geniale muziek verkwanselde aan een
draak van een libretto’ – zo luidde later de algemene stelling over Die
Zauberflöte. Een pijnlijk misverstand, voortkomend uit het feit dat de
spirituele leer van de Vrijmetselarij doeltreffend de kop was ingedrukt
door de kleinburgerlijke Biedermeier-moraal. Gnostici – kenners van de
‘verborgen wetenschappen’ – voelen zich bij Die Zauberflöte
daarentegen te gast in een snoepwinkel. Het libretto wemelt van
symbolen en zienswijzen die direct verwijzen naar de leer van
Vrijmetselaars en de Rozenkruizers, wier kennis deels wortelt in het
Islamitisch soefisme. Eerder schreef Schikaneder het libretto voor Der
Wohltätige Derwisch – dat spreek al boekdelen.
En dat brengt ons op de toverfluit, het instrument waarmee Tamino
voor zichzelf en Pamina een weg baant door de ceremoniële vuur- en
waterproef. Is die fluit niet eigenlijk gemodelleerd naar de
middenoosterse ney, de rietfluit, die in derwisjenceremonies begeleid
wordt op lage trommels en die volgens de overlevering een universeel
lied zingt over de mens, gescheiden van zijn goddelijke oorsprong? Een
prikkelende gedachte dat juist Mozarts Zauberflöte, symbool voor de
westerse verlichting, met een oosters instrument de sleutel aanreikt die op
ieders hart past.
© Saskia Törnqvist