Baumgarten: rationalisme

I 

Een rationalistische benadering 

1 Een rationalistische benadering van kennis 

1.1 Inleiding 

In een meer strikte zin opgevat is het rationalisme een filosofische 

stroming in de 17de en 18de eeuw die als belangrijkste vertegenwoordigers 

Descartes, Spinoza en Leibniz heeft. Ondanks belangrijke 

onderlinge verschillen tussen deze filosofen, zou men kunnen zeggen 

dat hun theorieën overeenkomen voor wat betreft de volgende 

drie aannames: 1. de opvatting dat het mogelijk is om door-redeneren-alleen 

(d.w.z. a priori, zonder zich te moeten beperken tot zintuiglijke 

ervaringen van de werkelijkheid) wezenlijke kennis te verkrijgen 

van de aard van dat wat bestaat; 2. de opvatting dat kennis 

een systeem vormt dat deductieve trekken vertoont; en 3. de opvatting 

dat alle kennis uiteindelijk bij dit ene systeem ondergebracht 

kan worden. In deze aannames onderscheidt de rationalistische benadering 

zich van de empiristische die in hoofdstuk 2 besproken zal 

worden: in beide denkrichtingen is men het er weliswaar over eens 

dat we algemene regels en universele uitspraken niet zonder meer 

uit zintuiglijke waarneming kunnen afleiden, maar de rationalisten 

stellen dat dergelijke regels en uitspraken geldig zijn omdat ze de 

werkelijkheid zelf ook 'bestieren', terwijl de empiristen (m.n. Hume) 

claimen dat de associaties met behulp waarvan we dergelijke regels 

tot stand brengen geen garantie vormen voor het bestaan van de eraan 

beantwoordende verbanden in de werkelijkheid. Ter illustratie 

van de rationalistische opvattingen over kennis zal ik in § 1 enkele 

hoofdlijnen van het denken van Leibniz weergeven. En dit zal tevens 

als inleiding op de esthetica van Baumgarten dienst doen, aangezien 

deze vooral hierop teruggrijpt (weliswaar via het denken van Leibniz' 

filosofische opvolger, Wolff). 

© Rob van Gerwen

Kennis in schoonheid 

Voorafgaand hieraan moet evenwel worden opgemerkt dat het 

uitermate moeilijk is vat te krijgen op dit denken van Leibniz. Hij 

schreef over uitzonderlijk veel onderwerpen, en dat ook nog op een 

zeer diepgaand niveau. En de paar afgeronde 'boeken' die hij geschreven 

heeft, de Essais de Théodicée uit 1710, enkele filosofische 

artikelen (waaronder het Discours de Métaphysique uit 1686 en de 

Monadologie uit 1714), en de posthuum in 1765 verschenen Nouveaux 

Essais sur l'Entendement Humaine, bevatten doorgaans niet 

eens de scherpte waartoe hij in staat was. 1 Zijn beste werk vinden 

we in de vele schetsen en brieven waarin hij zijn opvattingen met 

vakgenoten besprak. 

1.2 Substanties en de waarneming 

1.2.1 Monaden: een relationele ontologie 

Of je nu beweert dat Leibniz' metafysica, zijn monadenleer, op zijn 

epistemologie berust, of direct op zijn fysica, beide opvattingen 

onderstrepen slechts het belang van die metafysica voor een goed 

begrip van zijn opvattingen over kennis. 2 Daarenboven is het verband 

tussen zijn metafysische en epistemologische principes zo 

hecht, dat ze moeilijk uit elkaar te houden zijn. Leibniz gaat deductief 

te werk. Hij neemt slechts twee principes aan als basis van alle 

andere waarheden. Deze twee principes zijn het principe van niettegenspraak 

en dat van voldoende reden. (LG, II, 62). 

Volgens Leibniz bestaat de werkelijkheid uitsluitend uit individuele 

substanties, de monaden. Dit zijn geen uitgebreide objecten, 

maar immateriële, ondeelbare entiteiten, te begrijpen naar analogie 

met ons begrip 'ziel', of 'geest'. Ze worden gekenmerkt door een principe 

van activiteit: ze percipiëren (weerspiegelen) alle toestanden 

van alle andere monaden en deze perceptie is een vorm van expressie. 

Je zou dit metaforisch met een spiegel kunnen vergelijken: die 

ontvangt (percipieert) het beeld dat hij vervolgens ook weer uitdrukt 

(expressie). Substanties zijn daarom in hun toestanden afgestemd op 

elkaar. God – zelf ook een monade – heeft de huidige werkelijkheid 

geschapen omdat hij hem – op grond van een afweging van alle mogelijkheden 

– de beste van alle mogelijke werelden achtte: in de huidige 

afstemming van de individuele monaden op elkaar is het 

grootst mogelijke goede verwezenlijkt. Welnu, hun eigenschappen en 

16


toestanden hebben de monaden in potentie reeds vanaf de schepping. 

Op grond dáárvan heeft God nl. de afweging tussen alle mogelijke 

werelden kunnen maken. En weliswaar bevindt ook God zich in 

een of andere toestand, maar dan wel buiten de temporele orde (hij 

is immers oneindig, ook m.b.t. de tijd). 

Met deze opvatting verzet Leibniz zich tegen iedere vorm van 

essentialisme, het idee dat sommige eigenschappen essentiëler zijn 

voor een bepaald individu dan andere. 3 'Socrates' bestaat niet onafhankelijk 

van zijn 'wijsheid', Eva niet los van Adam, enz. Volgens 

Leibniz zijn alle eigenschappen van individuen even belangrijk, en 

aangezien ze niet allemaal bijkomstig kunnen zijn, moeten ze wel 

even essentieel zijn. 

Leibniz definieert substantie ook wel in logische termen als datgene 

wat in onze proposities alleen subject (onderwerp) kan zijn, en 

waarvan weliswaar eigenschappen worden geprediceerd, maar wat 

zelf nooit predikaat kan zijn. Volgens Leibniz is – zoals we nog 

zullen zien – in iedere ware propositie het predikaat eigenlijk al in 

het subject vervat en gebruiken we een propositie alleen maar om 

dat expliciet uit te drukken. Dat betekent uiteindelijk dat alles wat 

er ooit van een bepaald subject geprediceerd kan worden, uit het 

concept van dit subject afgeleid kan worden. Een individuele substantie 

is dan datgene wat onder een volledig concept valt. Zo'n concept 

ís volledig, wanneer het alle eigenschappen bevat van hetgeen 

eronder valt, maar dan ook alleen in dat geval. (Zie verder § 1.2.1). 

De eigenschappen van monaden zijn strikt individueel; Socrates en 

Plato zijn bij voorbeeld allebei wijs, maar de wijsheid van Socrates is 

niet gelijk aan die van Plato. Zij hebben eigenlijk niets gemeen. 

Maar 'wijsheid' toch wel? Volgens Leibniz beantwoordt er niets aan 

deze abstractie 'wijsheid' (noch aan enige andere): dergelijke universalia 

bestaan niet. 

In Leibniz' metafysica bestaat er een gespannen verhouding tussen 

realisme en nominalisme m.b.t. de bestaanswijze van universalia. 

4 Enerzijds bestaan eigenschappen (van monaden) bij de gratie 

van de volledige individuele begrippen in God, d.w.z. bij de gratie 

van de totaliteit, aangezien iedere monade daar een afspiegeling van 

is; anderzijds zal de mens om achter die begrippen te komen, moeten 

proberen ze te deduceren van de verschijnselen zoals die zich aan 

ons voordoen; hierbij volstaan ter herkenning van objecten nominalistische 

definities. Eenzelfde term (bij voorbeeld 'wijsheid') op verschillende 

individuen toepassen is feitelijk onmogelijk: je gebruikt 

hem dan nl. op verschillende manieren, aangezien de waarheid van 

17


zo'n toepassing afhangt van het precieze perspectief van waaruit de 

betreffende entiteit de totaliteit weerspiegelt. 

Belangrijker dan de vraag naar een ontologie van universele 

eigenschappen is de vraag naar de toepasbaarheid van onze wetenschappelijke 

kennis op de concrete dingen. (LG, IV, 434). Onze definities 

hebben nl. slechts betrekking op de mogelijkheid van dingen. 

(LG, V, 272. Vgl. ook VI, 608.) Voor het werkelijke bestaan van de 

dingen is nl. iets anders nodig dan begrip van hun essenties alleen. 

En het is o.a. onze ervaring die ons a posteriori van de werkelijkheid 

van een ding overtuigt. Evenals sommige nominalisten beschouwt 

Leibniz het toevoegen van tekens aan de dingen als willekeurig. 5 

Maar toch hebben volgens hem de tekens een niet-willekeurige verhouding 

tot de dingen – proportio – en zijn tekens die dezelfde dingen 

betekenen onderling niet-willekeurig verbonden – relatio. Waarheid 

is volgens Leibniz een proportie van relaties, nl. van de relaties 

tussen dingen en die tussen tekens. In deze relationele ontologie zijn 

dingen wat ze zijn door hun relatie met de rest. Geen enkel ding is 

in zichzelf besloten los van de toestand van de rest van de wereld; 

geen enkel ding blijft constant in mogelijke werelden die zich op de 

een of andere manier van de huidige onderscheiden. 6 

Uit het gegeven dat er alleen niet-uitgebreide, spirituele entiteiten 

(want dat is het wat monaden zijn) bestaan, mag je niet afleiden 

dat de dingen zoals wij ze om ons heen zien, met hun grootte en afmetingen, 

illusoir zijn, maar wel dat het slechts fenomenen zijn. 

Objecten zijn verschijnselen, die hun fundament hebben in aggregaten 

van monaden. Deze verschijnselen ontlenen hun karakteristiciteit 

aan het gegeven dat hun 'onderliggende' aggregaat van monaden 

door een specifieke monade gedomineerd wordt. Zo'n dominante 

monade drukt op een specifieke manier de andere monaden in het 

funderende aggregaat uit en is zo een soort centrale spiegel van de 

percepties van de andere monaden van het aggregaat. Ook planten, 

die geen ziel hebben bezitten niettemin een identiteit, ingegeven 

door zo'n dominante monade. (LG, V, 215). Leibniz gebruikt de term 

'ziel' voor dieren, d.w.z. voor monaden waarvan de percepties 

relatief 'onderscheiden' zijn en gepaard gaan met geheugen. Niet 

alleen herinneren we ons – minstens op een onuitgesproken manier 

– alle gedachten die we ooit gehad hebben, maar we hebben ook een 

voorgevoel van onze toekomstige gedachten. (LG, V, 16). 'Associaties' 

en 'herinneringen' zijn de termen waarmee we de 

gewaarwordingen van de onderliggende afgestemdheid van onze 

gedachten uitdrukken. Alleen wij mensen kunnen die afgestemdheid 

18


expliciteren. Voor de meeste mensen is bij voorbeeld de aanname dat 

morgen de zon zal opkomen, het (inductieve) resultaat van ervaringen 

uit het verleden. Voor de astronoom is dezelfde verwachting 

echter op redenering gebaseerd; en dit is het wat de mens van het 

dier onderscheidt. Menselijke zielen, die dan ook tot redeneren en 

wetenschap in staat zijn, heten 'geest'. 

1.2.2 Percepties en de waarneming van objecten 

Leibniz stelt dat iedere monade altijd alle andere monaden percipieert 

en uitdrukt, en dat geldt ook voor de geesten van mensen: ook 

die percipiëren alles in het universum. Het meeste hiervan gebeurt 

evenwel onbewust. Leibniz noemt onze bewuste waarneming, d.w.z. 

ons reflexieve bewustzijn van voorbije gewaarwordingen van percepties: 

apperceptie (LG, V, 222 en VI, 600). Zelfs deze apperceptie is 

evenwel min of meer verward; ook de meest heldere en onderscheiden 

appercepties geven nl. alleen maar de structuur van objecten 

weer en geen werkelijke (monadische) kwaliteiten. We moeten dus 

onderscheiden tussen percepties en appercepties. Percepties betreffen 

de toestanden van monaden; appercepties (wat wij normaal als 

waarnemingen beschouwen) betreffen de manier waarop aggregaten 

van monaden zich aan ons voordoen. Onze apperceptie laat zich wel 

uit de onbewuste monadische percepties verklaren: het is nl. alleen 

omdat onze 'oppermonade' (onze geest) de toestanden percipieert 

van het aggregaat van monaden dat hij domineert en deze op hun 

beurt de toestanden van alle andere monaden percipiëren en uitdrukken, 

dat wij er in onze bewuste apperceptie aanspraak op kunnen 

maken bepaalde uitgebreide lichamen waar te nemen. Perceptie' 

is dus geen onderdeel van onze kennis. En apperceptie is slechts 

een meer of minder gelegitimeerde 'samenvattende' uitdrukking van 

de overigens onbewuste en ontoegankelijke mentale toestanden en 

disposities. Als we een object waarnemen, worden we ons eigenlijk 

op een verwarde manier een aggregaat van monaden gewaar: we 

zien immers niet rechtstreeks de monaden die het aggregaat uitmaken. 

Leibniz geeft het voorbeeld van de waarneming van het geluid 

van de zee: opgebouwd uit kleine percepties van monaden op onbewust 

niveau, de kleine geluidjes van de individuele golfjes, horen we 

'bewust' alleen de verzameling daarvan op een verwarde manier. 

(LG, V, 16. Vgl. ook VI, 534). 

19


Gewaarwordingen moeten in het bewustzijn of de apperceptie opgemerkt, 

herkend worden, en zoiets gebeurt dankzij het geheugen. 

In iedere geest zijn er oneindig veel percepties aanwezig die allemaal 

aspecten van het universum uitdrukken, maar een bewustzijn 

is zich maar van een gedeelte hiervan bewust, en wel alleen van die 

percepties die zich van de rest onderscheiden en zo onze aandacht 

afdwingen. 7 Hoe meer bewustzijn er met een gewaarwording 

gepaard gaat, des te minder verward en meer onderscheiden is ze. 8 

Zo kun je het geruis van de zee onderscheiden en waarnemen wanneer 

je het vergelijkt met een kanonschot, maar dat geldt daarom 

nog niet voor de kleine percepties die er deel van uitmaken. Zo'n 

relatief 'onderscheiden' waarneming is dus nog steeds verward 

m.b.t. de kleine percepties, die te on-onderscheiden of te zwak zijn 

om de aandacht op te eisen, waarop ze is gefundeerd. De opvatting 

van Leibniz dat zintuiglijke gewaarwording slechts verwarde kennis 

is, speelt een belangrijke rol in de verdere ontwikkeling van de 

Wolffiaanse school, en zal ook in Baumgartens esthetica centraal 

staan (zie verder § 2). 9 

1.2.3 De causaliteiten van percepties en objecten 

Hoewel iedere monade alle andere weerspiegelt, bestaat er geen 

causale wisselwerking tussen hen: ze zijn vensterloos. (LG, IV, 

451). Om te verklaren hoe ze dan toch elkaar kunnen weerspiegelen, 

postuleert Leibniz een vooraf door God ingestelde harmonie ('harmonie 

préétablie') tussen de monaden, volgens welke iedere monade 

zich kenmerkt door zijn plaats in het geheel en als zodanig op al het 

overige afgestemd is. Toekomstige toestanden van de monaden volgen 

uit hun eigen toestanden in het verleden. 10 Substanties worden 

immers gekenmerkt door een principe van activiteit: 'perceptie' en 

'expressie'. Deze slaan evenwel niet op enige externe interactie, 

maar op hun interne ontwikkeling, ingegeven door de 'harmonie préétablie'. 

11 Leibniz' argument van deze vooraf ingestelde harmonie is 

dan ook bedoeld als een verklaring voor de relationele samenhang 

van monaden, niet als vervanging voor een causale verklaring van 

concrete percepties, want concrete percepties moeten wel degelijk 

concrete oorzaken hebben in de immanente keten die hun ontwikkeling 

uitmaakt. Volgens Leibniz kan weliswaar de ene voorstelling de 

andere veroorzaken of voortbrengen, maar dit is geen 'gewone' causaliteit. 

Zielen handelen volgens de intrinsieke principes van hun 

20


ontplooiing. (LG, VI, 620). De activiteiten van de ziel zijn spontaan 

in de zin van 'intern bepaald', terwijl die van lichamen extern 

bepaald zijn door hun onderlinge mechanische interactie. Ondanks 

dit verschil komen 'inwendige' en 'gewone' causaliteit in één aspect 

overeen: beide behelzen een relatie tussen entiteiten middels een of 

andere wetmatigheid. (LG, II, 112). Alleen m.b.t. lichamen worden 

veranderingen mechanisch uitgelegd, in termen van massa's die 

causale invloed op elkaar uitoefenen. Wanneer je ze zo abstraheert 

van de monaden (die er het eigenlijke subject van uitmaken), breng 

je de krachten die hier werken in verband met uitgebreidheid, 

oppervlaktes, lijnen en punten, waardoor ze berekenbaar worden 

voor de zintuigen en de natuurwetenschappen. 12 De inwendige 

krachten van monaden vormen evenwel geen voorwerp voor de 

natuur-wetenschappen, maar voor de metafysica, omdat ze onzichtbaar 

zijn en zich niet in de berekenbare ruimte van de objecten 

bevinden. Metafysische en wetenschappelijke opvattingen van 

krachten moeten dus streng worden onderscheiden. 

Naast de 'objectieve beweging', die het voorwerp der natuurwetenschappen 

is, bestaan er als voorwerp van de metafysica 'primitieve' 

en 'afgeleide' krachten. Primitieve kracht is permanent en tijdloos, 

te identificeren met substantie. De afgeleide kracht slaat op een 

monadische toestand voor zover ze de tendens naar een volgende 

inhoudt. (LG, V, 200). Primitieve kracht is het principe van de opeenvolging 

waarmee een individu gekarakteriseerd kan worden, terwijl 

afgeleide kracht een bepaalde opeenvolging benoemt. In onze 

ziel vinden we deze afgeleide kracht terug in onze strevingen. 'Expressies', 

'percepties' en 'strevingen' zijn drie termen waarmee we 

naar dezelfde modificaties van de ziel referen maar dan vanuit verschillende 

gezichtshoeken. 13 Iedere concrete toestand is de expressie 

van vele andere en als zodanig de perceptie daarvan; en evenzeer is 

iedere concrete toestand een tendens naar een volgende toestand en 

als zodanig een streving. 

1.3 Kennis 

1.3.1 Volledige individuele concepten 

Onze kennis is analoog aan de principes van de werkelijkheid opgebouwd. 

Zoals een monade altijd in potentie al zijn eigenschappen 

21


bevat, zo is in iedere ware affirmatieve propositie het predikaat in 

het subject vervat. (LG, II, 37). Als 'Caesar trok de Rubicon over' 

waar is, betekent dit dat 'de Rubicon overtrekken' in 'Caesar' vervat 

is. Dit is het gevolg van Leibniz' predikaat-in-subject principe, dat 

ten eerste inhoudt dat er voor ieder individu een volledige verzameling 

van feiten bestaat waarmee de hele geschiedenis van dat individu 

beschreven wordt. Ten tweede houdt dit principe in dat ieder feit 

hoewel het met een specifiek tijdstip verbonden is, niettemin op een 

tijdloze manier bestaat, nl. als een onderdeel van een relationele 

samenhang van alle monaden in alle tijden. 14 Dit waarheidsprincipe 

houdt in dat in het concept van individuele monaden alle toekomstige 

en voorbije activiteiten opgeslagen liggen. Als je alle opeenvolgende 

eigenschappen van een individu wilt afleiden, hoef je alleen 

maar te weten hoe hij begonnen is en wat het principe van zijn ontwikkeling 

is. 15 

Hiermee bedoelt Leibniz ook dat je van een afdoende begrip van 

een bepaalde monade toestanden van andere monaden kunt afleiden 

(en des te meer naarmate het begrip vollediger is). Als je alles zou 

weten van een bepaalde monade, dan impliceert dat niet alleen zijn 

toestanden in het verleden, maar ook die in de toekomst en omdat 

die met alle toestanden van alle andere monaden samenhangen, 

impliceert dit kennis van het hele universum. Leibniz impliceert dat 

iedere verandering van welk individu ook als verandering van ieder 

individu gezien moet worden. Dit lijkt tegen-intuïtief: als Jan groter 

is geworden dan Piet, is toch alleen Jan veranderd? Het probleem is 

welke soort en hoeveel eigenschappen een individu eigenlijk mag 

kwijtraken zonder van identiteit te veranderen? Volgens Leibniz 

zijn alle eigenschappen van een individu samen essentieel voor zijn 

identiteit; dat Jan groter is geworden dan Piet en daardoor bij het 

volley-ballen meer ballen krijgt toegespeeld dan Piet zal duidelijk 

gevolgen hebben voor Piets zelfwaardering. 

Zo kunnen we begrijpen waarom het voor ons onmogelijk is om 

een individuele monade in zijn geheel te kennen. Gods begrip van 

een individu behelst alles wat er met dat individu gebeurd is, gebeurt, 

en nog zal gebeuren; het is het complete concept van dat individu. 

(LG, IV, 433). 

22


1.3.2 Noodzakelijke en contingente waarheden 

Leibniz onderscheidt in onze kennis noodzakelijke en contingente 

waarheden. Een noodzakelijke waarheid is zodanig dat zijn ontkenning 

een contradictie inhoudt; een contingente waarheid is een 

waarheid die niet noodzakelijk is, d.w.z. eentje waarvan de ontkenning 

geen contradictie inhoudt. 16 Bij voorbeeld 'Het regent nu in 

Utrecht' is waar, maar had net zo goed onwaar kunnen zijn. Maar 

wanneer volgens het predikaat-in-subject principe in iedere ware 

propositie het predikaat-concept in het concept van het subject vervat 

is, zoals we in de vorige subparagraaf zagen, hoe kan de ontkenning 

van een contingente propositie dan géén contradictie zijn? Als 

'de Rubicon oversteken' vervat ligt in het concept van Caesar, dan 

moet 'Caesar stak de Rubicon niet over' toch een contradictie inhouden? 

Leibniz heeft hier lang over nagedacht maar stelt uiteindelijk 

dat we 'een contradictie inhouden' moeten begrijpen als betrokken 

op een eindige hoeveelheid stappen, waarbij een 'stap' staat voor een 

substitutie van een definiens voor een definiendum (of omgekeerd) 

overeenkomstig een definitie. In een contingente propositie zou het 

evenwel een oneindige hoeveelheid van zulke stappen vereisen voordat 

men op de contradictie uitkomt, en alleen God kan die overzien; 

alleen God kan immers zien hoe in het geval van zo'n ontkenning 

het predikaat-concept onterecht van het subject uitgesloten wordt, 

omdat hij het betreffende volledige individuele concept bezit. Dit 

betekent dat wij het idee van contingentie alleen maar hebben omdat 

wij in ons kennen beperkt zijn. 

Volgens Leibniz moet iedere reëel bestaande toestand verklaard 

kunnen worden, wat hij het principe van voldoende reden noemt. 

Een reden is niet hetzelfde als een oorzaak maar in Leibniz' principe 

wordt de claim dat alles een reden heeft, en dat het dus zin heeft bepaalde 

waarom-vragen te stellen, niet aldoor scherp gescheiden van 

de sterkere claim dat alles een oorzaak heeft. 17 Oorzaken zijn mechanische 

krachten die tussen objectieve toestanden werken; met 

redenen geven we in het algemeen aan waarom iets is zoals het is en 

niet eerder anders. Welnu, als je het principe van voldoende reden 

beschouwt als uitsluitend op redenen, betekenissen en uitspraken 

betrokken, dan lijkt het logisch te volgen uit het predikaat-insubject 

principe. 

23


1.3.3 Concepten als mentale disposities 

Leibniz gaat uit van de visie dat taal ervoor dient onze gedachten 

over de werkelijkheid te representeren. Hiermee in overeenstemming 

spreekt hij over drie regionen: de werkelijke wereld, gedachten 

en ideeën, en taal. De werkelijkheid bestaat uitsluitend uit de 

individuele substanties, monaden. De tweede regio wordt bevolkt 

door ideeën, waarvan de belangrijkste onderklasse die der 

concepten is. Leibniz beschrijft de regio der ideeën als een 

intelligibele wereld in Gods geest, die door onze geest slechts op 

onvolkomen wijze gevat kan worden. Leibniz beschouwt ideeën als 

wat wij tegenwoordig dispositionele mentale toestanden zouden 

noemen, dit ter onderscheiding van gedachten, die nl. actueel zijn: 

een idee hebben betekent ertoe neigen om op een bepaalde manier te 

denken. (LG, IV, 451, V, 108). Ideeën zijn dus geen entiteiten met 

een eigen zijnswijze naast die van monaden, want zulke dingen 

bestaan er helemaal niet: alleen monaden bestaan. (Vgl. § 1.1.1). 

Dat betekent dus dat Gods geest geen opslagplaats van concepten en 

ideeën is, maar dat hij het vermogen of de neiging heeft om op bepaalde 

wijzen te denken. De derde regio is die van de taal, waarmee 

we ons denken uitdrukken, dat – zoals gezegd – uit toestanden van 

monaden bestaat. Taal bestaat uit woorden en zinnen, en dat zijn 

fenomenen, d.w.z. manieren waarop aggregaten van monaden aan 

ons verschijnen. Uiteindelijk is er dus slechts sprake van één rijk, 

nl. dat van de monaden. 

1.3.4 Classificatie van concepten 

Vanwege zijn eigenschappen valt een gegeven substantie onder een 

hiërarchie van concepten; gegeven dat wijsheid een deugd is, valt 

iemand die als eigenschap wijsheid heeft, tevens onder het concept 

'deugdzaam'. En een individu kan ook onder tegengestelde concepten 

vallen: iemand die moedig is en egoïstisch, is tegelijk prijzenswaardig 

en afkeurenswaardig. Zo bestaat er een zekere ordening 

van de concepten waaronder een individu valt, die het best te karakteriseren 

is in termen van 'omdat'. Vr.: 'Waarom is Socrates deugdzaam?' 

Antw.: 'Omdat hij wijs is.' 

Naast deze inhoudelijke ordening zijn ideeën ook te ordenen op 

grond van hun kwaliteit. (LG, IV, 449). Het is nl. dankzij onze 

ideeën dat wij in de zintuiglijke gegevens concrete objecten in meer 

of mindere mate herkennen. Welnu, het idee van een ding is duister 

24


als het onvoldoende is voor de herkenning van dit ding en helder als 

het daar wel voldoende voor is. Zo'n helder idee is verward als de 

kenmerken van het ding, op grond waarvan dit van andere dingen 

onderscheiden kan worden, niet opgesomd kunnen worden, en 

onderscheiden als dit wel kan. Zo'n onderscheiden idee is inadequaat 

wanneer de kenmerken op grond waarvan het onderscheiden wordt, 

niet zelf weer in onderscheidende kenmerken geanalyseerd zijn. Een 

idee is dan ook alleen adequaat wanneer de analyse zover is doorgevoerd 

dat de samenstellende ideeën niet verder geanalyseerd kunnen 

worden maar volkomen eenvoudig zijn. 

Heldere ideeën. Een helder idee behelst iets universeels. Wie zo'n 

idee bezit, of kent, is in staat om een objectieve instantie ervan te 

herkennen, of om m.a.w. de aanwezigheid ervan in een object te herkennen. 

(LG, V, 236). Het gaat Leibniz hierbij om instanties van 

ideeën, en niet om individuen, aangezien we die immers nooit helemaal 

kunnen kennen: we beschikken immers niet over de middelen 

om de individualiteit van iets te herkennen. (LG, V, 268). Maar als 

een helder idee het vermogen is om iets universeels in iets concreets 

te herkennen, wat is dat universele dan voor iets? Volgens Leibniz 

leiden we universalia niet af van op elkaar lijkende dingen, maar is 

het algemene idee al aanwezig wanneer een individu herkend wordt. 

Wat dan herkend wordt is nl. geen gelijkenis met andere reeds gekende 

individuen, maar gelijkenis met mogelijke individuen, die 

juist nog onbekend zijn. Universalia komen dus niet uit abstractie 

voort en impliceren evenmin dat er al 'klassen' in de natuur zouden 

bestaan. M.a.w. één instantie is al voldoende voor het verkrijgen van 

een helder idee, voor het herkennen van iets universeels in iets concreets. 

Dit betekent overigens ook dat er geen waarneming zonder 

denken bestaat. 18 

Onderscheiden heldere ideeën. Heldere ideeën zijn verward als we niet 

in staat zijn om apart de kenmerken van een ding te benoemen 

waarmee dit van andere dingen onderscheiden kan worden. Bij 

voorbeeld heldere ideeën die slecht voor één zintuig gelden, zoals 

kleuren en geuren, zijn complexe ideeën, maar omdat ze zich aan de 

zintuigen als simpel voordoen kunnen we ze niet uitleggen en aan 

anderen overbrengen, tenzij door aan hún zintuigen te refereren. 

Een onderscheiden idee bestaat wanneer degene die het heeft in 

staat is de elementen die tot de definitie van het idee behoren vast 

te stellen. 

Adequate onderscheiden heldere ideeën. Een adequaat idee is een idee 

dat zo onderscheiden is dat al zijn onderdelen ook zelf onder- 

25


scheiden zijn, tot en met de niet verder te analyseren primitieve 

componenten. Ons concept van 'goud' bij voorbeeld is inadequaat 

omdat de onderdelen ervan niet zelf onderscheiden zijn. De ideeën 

van chemische stoffen zijn nl. gebaseerd op (c.q. te analyseren in) 

verwarde ideeën. De ideeën van de wiskunde (getal, grootte, figuur) 

zijn wel in onderscheiden ideeën te analyseren en dus adequaat. En 

dat komt omdat deze ideeën onvolledig, abstract zijn, en niet op 

individuen slaan. In 1.2.1 hebben we gezien dat onze geest niet in 

staat is volledige individuele concepten te vormen, en dat alleen God 

die bezit. De concepten waarmee wij denken zijn onvolledig en abstract, 

en dat geldt voor onze mathematische concepten zowel als 

voor de concepten die we mathematisch kunnen bepalen, zoals 

ruimte, tijd en beweging. Dit soort concepten kunnen niet gebruikt 

worden om mee naar een individu te refereren. Evenmin is het zo 

dat ze (eigenschappen van) meerdere individuen samen behelzen, 

want geen eigenschap van het ene individu is uitsluitend numeriek 

verschillend van een eigenschap van een ander individu, ze 

verschillen altijd essentieel, d.w.z. kwalitatief. (VII, p. 481). 

2 Een rationalistische esthetica 

2.1 Een rationalistische esthetica 

Wat kan de rol of inhoud van een rationalistische esthetica zijn, gegeven 

de hierboven beschreven opvattingen over kennis en de werkelijkheid? 

Leibniz' rationalisme is allereerst een (metafysisch gefundeerde) 

epistemologische theorie, volgens welke het menselijk 

streven gericht moet zijn op een benadering van Gods volledige individuele 

concepten. Ideeën die gebrekkig en verward zijn, moeten zo 

onderscheiden en adequaat mogelijk gemaakt worden. Gods kennis, 

die immers coherent en volledig is, heeft een schoonheid die voor 

mensen ontoegankelijk blijft, omdat we Gods standpunt nooit vermogen 

in te nemen. Volgens Leibniz is de auditieve ervaring van 

muziek dan ook slechts verwarde kennis van mathematische relaties, 

en leiden we onze esthetische genoegens eigenlijk af van rationele 

genoegens die op een verwarde manier gekend worden. Als 

kunst voor hem al waarde heeft, dan zeker niet als bron van kennis, 

maar hoogstens als afspiegeling van de schoonheid van de door God 

26


ingestelde harmonie. Omdat ze verwarde kennis overbrengt heeft ze 

voor de wetenschap geen enkel belang. 19 

Binnen de rationalistische traditie vinden we de meest systematisch 

geordende esthetische opvattingen bij Baumgarten (1714-62). 

In twee werken betoogt hij dat er een zelfstandige discipline esthetica 

moet komen: in Meditationes philosophicae de nonnullis ad poema 

pertinentibus uit 1735, en in het onvoltooide Aesthetica uit 1750, 

1758. 20 Baumgarten is binnen het rationalisme echter een buitenbeentje, 

omdat hij enerzijds meent dat zintuiglijke kennis het wel 

waard is om onderzocht en ontwikkeld te worden en anderzijds dat 

de regels daarvoor niet van de eisen van de wetenschappen afgeleid 

moeten worden, maar van de waarneming zelf. Hoewel ook hij zintuiglijke 

kennis lager stelt dan discursieve, acht hij haar wel degelijk 

de moeite van het bestuderen waard. Baumgarten is de eerste 

die de naam 'esthetica' voor een zelfstandige filosofische discipline 

hanteert; hij heeft aan de esthetica echter meer bijgedragen dan 

alleen haar naam: hij heeft de esthetica opgevat als de opvoeding 

van onze waarneming. Het project van zijn Aesthetica zet hij op de 

volgende wijze uiteen: "Het doel van de esthetica is de perfectie (vervolmaking) 

van de zintuiglijke kennis als zodanig. Daarmee is echter 

de schoonheid bedoeld." 21 Hoe moeten we dit project begrijpen en 

welk licht werpt het op de problematiek van de verhouding tussen 

ons kennen en schoonheid? 

2.2 Zintuiglijke waarheid 

2.2.1 Het belang van zintuiglijke kennis naast de conceptuele 

Baumgarten accepteert Leibniz' rationalistische epistemologie en 

neemt zijn onderscheid tussen de verschillende soorten ideeën over. 

Ook hij beschouwt de voorstellingen van het lage kenvermogen, de 

zintuiglijkheid, als verwarde ideeën. Maar hij erkent dat onze 

discursieve kennis noodzakelijk tekortschiet. Daarom dient ze aangevuld 

te worden met de kennis van de zintuigen, zoals die in kunst 

wordt uitgedrukt. Je kunt volgens hem niet zonder meer zeggen dat 

kunst, omdat ze betrokken is op het lagere kenvermogen, daarom 

ook een slechte manier is om de werkelijkheid weer te geven. Nee, 

kunst, opgevat als weergave van zintuiglijke waarnemingen, geeft 

ons op een andere, rijkere manier een 'beeld' van de werkelijkheid 

27


dan discursieve kennis. En dit komt omdat de onderscheidenheid 

van onze wetenschappelijke kennis ten koste gaat van de rijkdom 

die aan de basis daarvan bestaat in de zintuiglijke gegevens: wanneer 

we een verward idee 'onderscheiden' maken, breken we een 

'beeld' dat op zich een eenheid vormt, in stukjes en vernietigen de 

samenhang van zijn kenmerken en aspecten. In een dergelijk wetenschappelijk 

opdelen van voorstellingen streven we naar intensieve 

helderheid: naar begrippen waarvan de bepalingen ook helder zijn. 

Daarmee sluiten we ons echter af van de zogenaamde extensieve 

helderheid van de fenomenen zoals die zich aan onze waarneming 

voordoen, met al hun verward waargenomen eigenschappen waarvan 

er sommige in begrippen uitgedrukt kunnen worden, maar andere 

niet. Baumgarten beschouwt de objecten van onze waarneming 

– tenminste impliciet – analoog aan de werkelijke individuen, de 

monaden: zoals die het beste gekend worden middels zo adequaat 

mogelijke ideeën (culminerend in de volledige concepten, die alle 

eigenschappen van de monade uitdrukken), zo wordt aan de fenomenen 

het meest recht gedaan wanneer ze zo volledig mogelijk op de 

manier waarop we ze waarnemen, voorgesteld worden, d.w.z. met al 

hun verward waargenomen elementen en eigenschappen. Een dergelijke 

extensieve helderheid is de ware perfecte fenomenale kennis, 

aangezien we immers altijd in onze waarneming met verward waargenomen 

individuele concrete dingen te maken hebben: die verwardheid 

vormt er een essentiële eigenschap van. 22 En deze perfecte 

fenomenale kennis kan – naar analogie met Gods coherente overzicht 

over het totale universum – mooi genoemd worden. 23 

Leibniz vatte de verwarde en duistere ideeën op als ideeën met 

een gebrek aan ken-inhoud, ervan uitgaande dat het ken-ideaal in 

Gods volledige concepten gelegen is. Maar Baumgarten merkt op dat 

wij mensen inderdaad nu eenmaal beperkt zijn in vergelijking tot 

Gods oneindig intellect, en dat we daarom de talenten en vermogens 

díe we hebben, in dit geval onze zintuigen, zo goed mogelijk dienen 

te ontwikkelen. 24 Hij blijft zich er evenwel van bewust dat onze zintuigen 

een vorm van kennis leveren, en dat die aan bepaalde criteria 

dient te voldoen. Zonder de hiërarchie tussen de diverse kenwijzen 

te willen omkeren, meent Baumgarten dat het toch in ieder geval de 

moeite loont om ze allemaal te bestuderen en te perfectioneren. Vandaar 

dat hij naast de logica als propedeuse voor discursieve kennis, 

de esthetica als propedeuse voor de lagere zintuiglijke kennis voorstelt. 

28


Baumgarten beziet het project van de wetenschappen dus vanuit 

een andere gezichtshoek dan Leibniz. Volgens hem komen we, naarmate 

onze kennis adequater is, steeds verder af te staan van een volledige 

bepaling van een concreet object zoals het ons in de waarneming 

verschijnt: zeggen dat een bepaald object 'een boom' is, typeert 

dit object nauwelijks; pas als we in één samenhangende representatie 

laten zien en horen dat hij grote bladeren heeft en in de 

wind een ritselend geluid maakt, een witte bast heeft en op het 

kruispunt van twee grote wegen staat, enz., benaderen we hem in de 

samenhang van zijn fenomenaliteit. We krijgen meer contact met 

een reëel bestaand object in de volledige rijkdom van zijn verschijning, 

wanneer we hem rechtstreeks met de zintuigen benaderen, 

want dan vatten we al deze aspecten in één keer. De rede is weliswaar 

preciezer dan de zintuigen, maar ze is ook armer. 

2.2.2 Esthetische waarheid 

Zintuiglijke voorstellingen zijn verward omdat ze de dingen dichter 

in hun concrete complexiteit benaderen en daarom meer dan één 

bepaling inhouden. In onze alledaagse waarneming zijn deze voorstellingen 

bovendien soms duister en zijn we niet eens in staat de 

objecten te herkennen. Het is dan ook de taak van de kunstenaar 

om deze duistere verwarde voorstellingen van de zintuiglijkheid helderder 

te maken, maar niet om ze onderscheiden te maken. Aldus 

introduceert Baumgarten de duistere verwarde ideeën van de zintuigen 

als de bron van esthetische drang, van artistieke inspiratie, 

en geeft hij hiermee tevens aan dat een kunstwerk het produkt is 

van een poging om tot een volledige, verwarde weergave van zijn 

object te komen. 

Volgens Baumgarten bezit esthetische waarheid twee kenmerken. 

Ten eerste het vanzelfsprekende gezonde mensenverstand, op grond 

waarvan we veel van onze waarnemingen begrijpen, maar dat we 

doorgaans niet expliciteren, om de eenvoudige reden dat we ervan 

uit gaan dat alle mensen het hier mee eens zullen zijn. En ten tweede 

bestaat esthetische waarheid uit onze "kleine en kleinste intuïtieve 

waarnemingen", Leibniz' "petites perceptions": 25 wanneer we op 

het strand staan, horen we het geluid van ieder golfje, zonder het als 

zodanig te kunnen onderscheiden van het totale 'geluid van de zee'. 

Een dergelijke esthetische waarheid wordt eigenlijk niet echt gekend, 

en dat geldt zowel voor het gezonde verstand als voor de 

29


kleine percepties. Toch bezitten we haar, want zodra we op dit 

niveau onwaarheden tegenkomen, zullen we ons daar volgens 

Baumgarten van afkeren vanwege hun lelijkheid. Wanneer we op 

een of ander onbeduidend geluid opmerkzaam gemaakt worden, 

kunnen we het ons meestal wel bewust maken. 

De gewaarwording van deze esthetische waarheid is echter alleszins 

voor verbetering vatbaar. En dat is zoals gezegd de taak van de 

kunstenaar. Deze moet zich hierbij laten leiden door datgene waarvan 

gewone mensen al bepaalde voorgevormde voorstellingen hebben. 

Het is dus niet zozeer een correcte nabootsing van de natuur 

die Baumgarten hier voor ogen staat, dan wel de weergave van hetgeen 

de natuur in ons voortbrengt, onze gewaarwordingen en onze 

alledaagse voorstellingen en de verbanden daartussen. 26 De natuur 

moet in haar werking geïmiteerd worden, d.w.z. voor zover ze een 

rijkdom aan fenomenen voortbrengt. 27 

Maar ook al is het extensief weergeven van de verwarde ideeën 

van de zintuiglijkheid het doel, toch moet de kunstenaar ze niet zomaar 

als uitgangspunt nemen, want dan leiden ze tot allerlei onbestaanbare 

gedrochten zoals centaurs en eenhoorns. Nee, een kunstenaar 

moet de verwarde esthetische ideeën in een functioneel geheel 

plaatsen. Hij dient hiertoe representaties te zoeken die zwanger zijn 

van betekenis, en die hij met elkaar verbindt middels thema's. Hiermee 

doelt Baumgarten op het gegeven dat er, bij voorbeeld in een 

verhaal, wel zaken beweerd mogen worden die in de realiteit onmogelijk 

zijn, wanneer daarvoor tenminste de een of andere esthetische 

noodzaak bestaat. 

Esthetische waarheid is geen waarheid in de strikte epistemologische 

zin, maar een verzwakte variant daarvan: waarschijnlijkheid. 28 

We weten nl. alleen maar dat er van esthetische waarheid sprake is, 

wanneer we geen lelijkheid (tegenspraak in de zintuiglijke 

gegevens) ervaren. En dat is natuurlijk het geval wanneer een voorstelling 

zowel zintuiglijk als verstandelijk consistent is, maar ook 

wanneer ze slechts zintuiglijk klopt en het verstand zijn analyserende 

activiteit nog niet uitgeoefend heeft, en zelfs in het geval van 

een voorstelling die alleen maar logisch en esthetisch geloofwaardig 

is, voor zover dat door de ervaring van het alledaagse gezonde 

verstand bevestigd wordt. 

30


2.2.3 Schoonheid als perfectie van de zintuiglijke kennis 

Het concept 'boom' is tegelijk één en veel, het is één concept (gedefinieerd 

door een aantal andere concepten: bladeren, stronk, natuur, 

groen, enz.) dat op veel objecten betrekking heeft. Dit geldt in eerste 

instantie voor discursieve kennis in het algemeen, maar Baumgarten 

typeert ook de esthetische, verwarde ideeën van de waarneming 

als zo'n samengaan van eenheid en veelheid. 29 Esthetische vorm 

onderscheidt zich echter van discursieve in zoverre dat de veelheid 

hier als zodanig mag blijven bestaan, terwijl voor wetenschappelijke 

discursieve kennis iedere veelheid teruggebracht moet worden tot 

eenheden van heldere en onderscheiden ideeën. In kunstwerken ligt 

dit dus anders; hier worden objecten in hun fenomenale bepalingen 

getoond. 

We kunnen dit ook anders uitdrukken: wetenschappelijke kennis 

zoekt voor ieder verschijnsel een oorzaak, volgens het principe van 

voldoende rede. Steeds weer wordt er doorgevraagd van het 'dat' 

naar het 'waarom' van de dingen. Een deel van de gezochte verklaring 

betreft de essentie (mogelijkheid) van het ding, die we uitdrukken 

in definities. Wanneer een ding gedefinieerd moet worden, 

geschiedt dit bij voorkeur d.m.v. definities waarin de oorzaak van 

het bestaan van het ding vervat ligt. Zo is een cirkel causaal gedefinieerd 

wanneer we weten hoe we hem moeten maken. "Een cirkel is 

rond" is niet voldoende; beter is: "we verkrijgen een cirkel, door een 

lijn te trekken die op alle plaatsen even ver van één enkel punt verwijderd 

is". In wetenschap dienen gecompliceerde situaties eerst te 

worden teruggebracht tot simpeler situaties, die dan uiteindelijk 

volgens dergelijke causale beschrijvingen gedefinieerd kunnen worden. 

Baumgarten nu, ziet dat dit wetenschapsideaal begrensd is. Esthetische 

zaken moet je nl. volgens hem in hun totaliteit zien en niet 

uit hun oorzaak verklaren: het principe van voldoende rede heeft op 

esthetische voorstellingen geen vat. 

De eenheid van een kunstwerk is dus niet in begrippen te vatten, 

ze behoort tot een 'voorbegrippelijke sfeer'. Een kunstwerk moet 'levend 

inzicht' leveren, een samenvallen van onze zintuiglijke gegevens 

met een weergegeven individualiteit. De activiteit van de kunstenaar 

moet gericht zijn op de totaliteit van een fenomeen en niet 

op zijn samenstellende delen. Het is de in kunstwerken voorgestelde 

samenhang tussen de elementen van het onderwerp die de eenheid 

vormt die voor alle kennis is vereist. Maar zijn we niet gewoon om 

bij kunstwerken de meest hoogstaande kwaliteit 'schoonheid' te noe- 

31


men? Baumgarten identificeert daarom de perfectie van zintuiglijke 

kennis met de schoonheid van een kunstwerk. 

2.2.4 Analogon rationis: de perfectie van de zintuigen 

Baumgartens esthetica rust op twee pijlers: aan de ene kant geeft 

hij een analyse van de zintuiglijkheid als het lagere kenvermogen, 

en aan de andere kant probeert hij een filosofie van de kunst te formuleren. 

Beide onderdelen hangen bij Baumgarten ten nauwste 

samen. Ten eerste kunnen volgens Baumgarten mensen hun zintuiglijke 

verwarde ideeën structureren en zodoende hun zintuiglijkheid 

perfectioneren, omdat zij in het bezit zijn van bepaalde psychische 

vermogens, ten tweede is een dergelijke perfectionering met name 

de taak van kunstenaars, wat (ten derde) betekent dat het onze 

kunstwerken zijn waarin wij de verwarde zintuiglijke ideeën aldus 

structureren. 30 In zijn kunstfilosofische opvattingen beschrijft 

Baumgarten dan ook wat een kunstenaar moet doen om aan de rijkdom 

van zijn zintuiglijkheid tegemoet te komen, en geeft hij hierbij 

aan dat schoonheid de perfectie van de zintuiglijkheid zelf is. 31 De 

esthetica heeft dan ook een algemene functie in zoverre dat iedereen 

tot op zekere hoogte over de relevante vermogens beschikt, maar ze 

heeft een speciale functie voor de kunstenaar voor zover met name 

hij in staat is om zintuiglijke kennis tot perfectie te brengen. De 

kunstenaar moet hiertoe wel onderwezen worden (ook al verlangen 

we geen alwetendheid van hem): in de kennis van God, het universum 

en de mensen; en vooral moet hij op de hoogte zijn van de zogenaamde 

kunsttheorieën en van de tradities daarbinnen. Toch zijn 

deze voorwaarden onvoldoende om tot de gewenste perfectie te geraken. 

Voor de diverse kunsten en tradities gelden immers uitsluitend 

specifieke regels, en die worden door de algemene regels van de 

esthetica overstegen. Deze laatste zijn gericht op de algemene aspecten 

van schoonheid, de zes 'zorgen' van de kunstenaar: "vruchtbaarheid, 

grootsheid, waarheid, zekerheid, licht en leven(-digheid)", 

waarmee gedoeld wordt op de extensiviteit en de waarschijnlijkheid 

van de weergave. 32 De kunstenaar moet uitermate veel oefenen om 

afdoende aan deze zorgen tegemoet te kunnen komen. 33 

Om aan te geven hoe een kunstenaar zijn zintuiglijkheid kan perfectioneren, 

beschouwt Baumgarten zintuiglijke cognitie als een 

'analogon rationis', d.w.z. als een vermogen analoog aan de rede; de 

regels voor het functioneren van zintuiglijke kennis worden door 

32


hem parallel aan die van de rede ontwikkeld. Beide soorten regels 

hebben als functie aan te geven hoe relevante zaken op de juiste 

manier verbonden moeten worden: de verbanden van de rede 

worden door 'demonstratie' gelegd, die van de zintuiglijke cognitie 

door 'associatie'. Zintuiglijke kennis heeft twee componenten: de externe 

zintuigen en het reflexieve zelfbewustzijn. Door het eerste is 

men – en in het bijzonder de kunstenaar – zich bewust van de toestand 

van zijn lichaam; dit levert het materiaal voor het kunstwerk. 

Door zijn innerlijk zintuig kan de kunstenaar de gegevens van de 

andere vermogens ordenen. Dit interne zintuig omvat de volgende 

vermogens: 

1. vindingrijkheid (ketens van verbanden eerder aanvoelen dan analyseren; 

het kunnen weergeven van zo'n keten middels een metafoor), 

2. scherpzinnigheid, 3. geheugen (beelden uit het verleden als 

eenheid opgeroepen, niet geanalyseerd), 4. vooruitzien (welke 

elementen in een later stadium van een verhaal of muziekstuk een 

rol zullen spelen) en 5. reproduktieve verbeelding. 6. Het vermogen 

tot gebruik van tekens is van groot belang voor de kunstenaar, evenals 

datgene wat bij het gevoel analoog is aan het oordeelsvermogen, 

nl. 7. de smaak, het vermogen om perfectie en wanstaltigheid waar 

te nemen. 34 Dit alles draagt bij tot 8. het creatief vermogen, dat volgens 

Baumgarten geen analogon in het hogere kenvermogen heeft: 

de verbeelding is creatief omdat ze gegeven beelden combineert tot 

niet-bestaande, ongekende voorstellingen en deze voorstellingen ook 

weer op nieuwe manieren combineert. 

De eigenschappen van de dingen die direct aan de zintuigen 

tegenwoordig zijn, worden door de kunstenaar aangevuld met vindingrijkheid, 

scherpzinnigheid, geheugen, vooruitzien en reproduktieve 

verbeelding. Maar dit leidt nog niet vanzelf tot de perfectie van 

de zintuiglijke kennis. De voorstelling dient zoals gezegd een eenheid 

te bezitten en daarom dienen nieuwe fantasma's onderling 

coherent te zijn (evt. rond een thema geordend); of dit inderdaad het 

geval is, wordt door de smaak onderscheiden. En dan nog is dit samengaan 

der vermogens pas compleet wanneer deze nieuwe coherente 

fantasma's uitgedrukt worden in waarneembare tekens: het 

gaat immers om de perfectie van de zintuiglijke waarneming. 

Bij dit alles wordt het lagere kenvermogen geholpen door de rede: 

deze ontdekt de regels van de zintuiglijkheid en leidt deze ook. Dit 

laatste brengt evenwel het potentiële gevaar met zich mee, dat koele, 

berekende academische kunstwerken worden gecreëerd. Om dit 

te voorkomen heeft Baumgarten er in zijn Aesthetica voor gewaakt 

33


de zintuiglijke kennis ondergeschikt te maken aan dit vreemde 

element, de rede: de rede dient bij zijn ondersteuning de regels van 

het lagere vermogen zelf te volgen. De zintuiglijkheid heeft dus zijn 

eigen vermogens en komt door die te gebruiken tot de genoemde 

heldere maar verwarde voorstellingen in kunstwerken. Vandaar dat 

perfectie van de zintuiglijkheid tot perfecte kunstwerken moet 

leiden, d.w.z. tot schoonheid. Vandaar dus, omgekeerd, dat schoonheid 

als de perfectie van de zintuiglijkheid opgevat moet worden, 

omdat het kunstwerk immers een produkt is van de geoefende zintuiglijkheid 

van de kunstenaar. 

3 Kennis in schoonheid 

Baumgarten probeert de eigenheid van de zintuiglijke kennis t.o.v. 

de discursieve kennis te waarborgen. Deze dissidente positie van 

Baumgarten binnen het rationalisme is van groot belang. De zintuiglijkheid 

krijgt bij hem epistemologisch bestaansrecht. Het zal 

nog blijken dat de zintuiglijkheid in de esthetica tot op heden – 

terecht – een grote rol is blijven spelen. Niettemin is Baumgartens 

vereenzelviging van het esthetische met zintuiglijke kennis problematisch. 

Een esthetische theorie die kunst uitsluitend opvat als een 

domein van kennis sluit zich af van ervaringsaspecten die ons kennen 

noodzakelijk te buiten gaan, en die precies daaraan hun belang 

ontlenen. 

Welnu, de identificatie van schoonheid met de perfectie van zintuiglijke 

kennis die bij Baumgarten centraal staat, vergemakkelijkt 

een overgang van ervaringen van de kunstenaar (zijn zintuiglijke 

kennen) naar de objectivering daarvan in een kunstwerk, maar het 

is de vraag of deze eigenschap met 'perfectie' afdoende begrepen is. 

Bij Baumgarten bestaat hierover veel onduidelijkheid: zijn notie van 

'extensiviteit' is interessant (gegeven de eigenschap van kunstwerken 

dat wat ze verbeelden niet in woorden gevangen kan worden, 

wat Baumgarten een reductie naar intensieve kennis zou noemen), 

maar verduidelijkt de overgang van ervaringen naar objectiveringen 

niet. Zo'n objectivering impliceert nl. evengoed een reductie van de 

oorspronkelijke waarnemingen. Om aan deze reductie een plaats te 

kunnen geven heeft Baumgarten twee termen ter beschikking: 'perfectie' 

en 'thema'. Het lijkt niet mogelijk hiertussen een goede keus 

34


te maken. Het is nl. ten eerste onduidelijk wat met deze 'perfectie 

van zintuiglijke kennis' bedoeld wordt, niettemin zou dit wanneer 

het wat beter uitgewerkt wordt, een algehele reductie van schoonheid 

tot kennis kunnen voorkomen. 'Thema' is in ieder geval problematisch, 

aangezien een thema een ordening is die aan het zintuiglijk 

materiaal van buitenaf wordt opgelegd, ofwel door de kunstenaar 

ofwel door de interpreet. 'Perfectie' is daarentegen een immanente 

eigenschap, een extremer worden van iets wat al in de waarneming 

aanwezig is. Baumgarten laat evenwel een aantal vragen 

open, zelfs voor een gunstige interpretatie van zijn theorie (d.w.z. 

één die schoonheid aan perfectie en niet aan het thema verbindt): 

Hoezo is schoonheid een vorm van kennis, wanneer de perfectie 

daarvan beslissend is (en niet die kennis zelf)? Welk criterium om 

over een dergelijke 'perfectie' te beslissen kan Baumgarten 

voorstellen? 'Smaak' of 'verbeelding' zijn hier geen antwoord, want 

ook die behoeven criteria. Wanneer neemt/nam de kunstenaar 

perfect waar: voorafgaand aan het maken van het werk, of tijdens 

het werken? 

Bij Leibniz spelen de 'petites perceptions' van de monaden een 

gespannen rol: zij lijken niets dan essentiële aspecten (monaden hebben 

geen vensters) van een perspectief, maar ze vormen tegelijkertijd 

op een of andere manier de realistische aanleiding voor onze 

kennisdeducties. Ergens in de overgang tussen (onbewuste) gewaarwording 

en kennend begrip ligt de bewuste waarneming (Leibniz 

noemt deze ook 'verward begrip'). Als we pas kennen wanneer er 

sprake is van begrippen hebben we te maken met een nominalistisch 

standpunt. Het verband met de werkelijkheid is evenwel gegarandeerd 

door onze petites perceptions, de onbewuste gewaarwordingen: 

die zijn het realistisch anker voor een dergelijk nominalisme. 

Deze spanning vinden we terug in Baumgartens notie van extensieve 

kennis, aangezien hierin aan deze petites perceptions tegemoet 

gekomen dient te worden. Dit duidt erop dat bij Baumgarten het 

esthetische domein betrokken is op de frictie tussen nominalistische 

en realistische aspecten van ons kennen. 

Wellicht zijn het de niet-bewuste aspecten van waarnemingen 

van de kunstenaar die de beslissende rol spelen bij de schoonheid 

van het kunstwerk. Wellicht heeft de term 'perfectie' hierop betrekking. 

Volgens Baumgarten zou dan niet alleen onze bewuste waarneming 

model staan voor de kunst, maar onze ervaring in het 

geheel. Dáármee gebeurt iets wanneer we met een mooi kunstwerk 

geconfronteerd worden. Hierbij van perfectie spreken is evenwel 

35


misleidend, aangezien de onbewuste petites perceptions als zodanig 

nooit bewust waargenomen kunnen worden. De noodzaak van een 

niet-cognitief criterium voor de schoonheid van objecten (kunstwerken) 

doet zich hier echter wel gevoelen. In een mooi kunstwerk 

wordt iets gethematiseerd (een bepaald ervaren) wat in ons bewustzijn 

doorgaans buiten de deur wordt gehouden, maar wat niettemin 

essentieel is voor ons nominalistisch kennen omdat het dit in onze 

ervaringen van de werkelijkheid realistisch verankert. 

36

Baumgarten: rationalisme

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?