Frieswijk's kijk op de oude beweging - Groniek

groniek.eldoc.ub.rug.nl

Frieswijk's kijk op de oude beweging - Groniek

FRIESWIJK'S.KIJK OP DE OUDE BEWEGING

- . ~ .....

harry perton

In de reeks 'de Nederlandse Arbeidersbeweging'(Van

Gennep) is dan eindelijk

, ,

de eerste samenvattende geschiedenis

va~ het vr-oege socialisme ('d~ oude

beweging') in Friesland verschenen.

Het werk is geschreven door Johan

Friesw~k,een man ~ie zeer regelmatig

over de geschiedenis van de Nederlandse

arbeidersbeweging publiceert,en

ook de samensteller was van de Varaserie

'Voorwaarts en niet vergeten',

waarvan binnenkort één aflevering

en enkele niet op het TV-scherm

gekomen beelden op ons instituut te

zien zullen zijn,begeleid dpor.

commentaar Van Frieswi~zelr.

'Voorwaarts'en niet've~geien',

het samen met Frans Becker geschrèven

boek 'Bedrijven in eigen behe~r'(over

kolonies en productieve. associati~ .:, ,

in Nederland, 1901-1958, Stin~()hrift 101 r·

en ook het hier besproken werkover~ .­

de oude beweging in Frièsland tonen

aan dat F'I.'ieswiJk uitstekend, bij', machte

is ongepubliceerd materiaal, en U:-!:teen-.:

lopende publicaties binn,en. een bepaald'::­

terrein samen te vatten.Dat heeft,·zö. ,'"

zijn 'nadelen voor .de bespreker van 'net

boek,want samenvattende ,.

historische

overzichten,toch al moeilijk bespreekbaar,nemen,ook

in het geval dat ze

gewetensvol zijn gemaakt,vaak 'fQ~ten'

over van vroegere publicaties,die

uiteraard niet ter bespreking staan.

Dat geldt ook ..in dit geval. In de

inleiding (bl~~9-10)zet Frieswijk.

enkele kritiese kanttekeningen. bij

het beeld, zoals dat door Vliegen ,

onder andere is geschetst van de

oude beweging.Vliegen,die zelf actief

was in ,de, SDB, schreef zijn 'Dageraad

der Volksbevrijding' als SDAP-er,dus

in lat,er_e jaren, met alle r,ancunes van

dien. Wat Frieswijk zich nu ten doel

stelt - in tegenstelling tot wat

Vliegen deed - is de oude beweging

in haar tijd te plaatsen.In feite wordt

echter daarmee. de oude beweging net

~o goed gedis~walificeerd.Ze wordt

gezien als een fase,die de socialistisch~

bew~ging moest doormaken,voordat,

er s,pral,ce kon zijn van een strijd

van partij en vakbeweging op basis van

het wetenschappelijk socialisme (blz.10).

In de epiloog van het boek wordt het

nog eens dunnetjes overgedaan:

'Tot dan toe was' de socialistische

beweging,zoals die in SDB en Volkspartij

gestalte had gekregen,voornamelijk

spontanisties geweest,

theoriezwak en met slechts :«lobale

noties van wat verkeerd was en in

welke richting het moest veranderen.De

marxistische theorie en strategie,gebaseerd

op de strijd in een

g~industrialiseerdland kwamen onge-

.~, veer tegelijkertijd in Nederland na­

". drukkelijk ,naar voren.En werden met de

>::' 6ritw.ikkeHng. van de industrie 'in

~ ...st,eéds '.gr·ot,ere delen van het' laT.ld

.,:' t,oE3.pasba,ar.' -(citaat blz.221') ..

;wa:t ''ik nu.'prOpeer te zeggen is, dat

'(ie öilde '~~weging,met haár' t bt~le

: ideÓlogie en ,strategie, door Frieswijk

" ne't j;o goed 'afgeschreven' wordt als

,in YJ:,iegen:s dageraad, zij het p,an dat

d~'fase van de oude beweging door

lTiftswijk als een noödzakelijke fáse

'gezi:en wordt.Vandaar ·ook dat qe uitlo'op

~·,va:n. die oude b~weging,die 'met· nàme,

~rt zuid-oos'tFriesland tot-op vandaag

nog bestaat (men denke aan de jaarlijkse

bijeenkomsten van vrije socialisten in

Appelscha),niet in het verhaal van

Frieswijk voorkomt,waarmee Frieswijk

zich naar mijn smaak impliciet de

verdenking op de hals haalt die uitloop

maar' als een rudiment, een onnut

overblijfsel van een socialisme uit

vervlGgen jaren' ,te beschouwen.Hiermee

ben ik trouwens op het punt aangekomen

dat iemand die sociale' geschiedenis·

bedrijft in de zin van geschiedenis

van de socialistische arbeidersbewegingvaak

impliciet positie kiest

binnen de huidige linkse beweging.De

geschiedsschrijving van de socialistische

arbeidersbeweging is dan ook

altijd actueel in die zin dat de discussies

die zich toen afspeelden ook

nu nog, zij het onderhuids en in gewijzigde

vorm" voortwoekeren,vooral na de

jaren "60, toen de Nederlandse parlement.aire

'democratie met_een uitdaging

geconfronteerd wérd,die ze nog steeds

niet adequaat heeft beantwoord.Alleen

'9


al de recente 'uitverkiezing' van de

heer van Agt tot opperhoofd der

Nederlandse stam maalct dat de beperkingen

van onze parlementaire

democratie nog eens goed overdacht

zouden moeten worden door de linkse

beweging.Kortom ,geschiedschr~ving

is politiek bedr~ven en sociale geschiedenis

wat meer. Een open deur ,

maar het historische wereldje staat

toch al op de tocht,en wat extra

trek aan haar benen kan geen Rwaad.

in de zuivelfabrieken,ná 1900.Maar

waarom telde de SDB zo weinig aanhangers

buiten het noordwesten en het zidoosten?Frieswijk

wil ons toch niet doen

geloven dat het beeld dat hij geeft

van het volk van UHwellingerga (dat

dronken gevoerd en bewapend door de

boeren en opgestookt door de dominee

in wilde razern~ op socialistische

zendelingen inhakt, blz.72,73) opgaat

voor de gehele bevolking van het

weidegebied,de zuidwesthoek van Fries-

Hutten in

de venen

van zu~doost

Friesland

20

Een historicus dient zich niet alleen

bezig te houden met het analyseren

van feiten,maar ook dient llij zich

rekenschap te geven van complementaire

feiten.Hij dient niet alleen de

aanwezigheid van een bepaalde ideologie

bij de bewoners van een bepaalde

streek te verklaren,maar ook de

afwezigheid daarvan bij bewoners van

andere streken. Waar Frieswijk te kort

schiet is bij zijn verklaring van het

feit dat het socialisme nauwelijks

wortel schoot buiten de noordwestelijke

akkerbouwgebieden en de zuidh'estelijke

veen~treken van Friesland.

De SDB had relatief zeer weinig

afdelingen in 'de greidhoek',en die

weinige, zelfs vrij kort bestaande,afdelingen

waren onder de eerste die

overliepen naar de SDAP (bv.de

afdelingen Warga en Wirdum).De SDAP

kreeg in de weidestreken wél veel

a~nhang,vooral onder de arbeiders

land.Is de verklaring van dit alles

niet gelegen in de veehouderij,die

minder lasten van de crisis te Verduren

kreeg?

Iets wat Frieswijk niet

kwalijk te nemen valt is dat llij de

oprichting van de SDAP en de Friese

rol bij die oprichting niet meer dan

sumier ter sprake brengt.Per slot

van rekening valt die SDAP buiten

het kader van de oude beweging,en

wordt er door Frieswijk toçh al vrij

veel aandacht besteed aan de discussies

tussen parlementairen en revolutionairen

in de boezem van de oude

beweging,misschien zelfs te veel

aandacht.Maar ja,conflicten die tot

nieuwe ontwikkelingen leiden-zelfs

al zijn het in de tijd zelf maar marg

marginale conflicten-zullen altijd

meer aandacht trekken Van hedendaagse

historici dan misschien structurelere

zaken. Inderdaad vormen,als je het boek


nog eens herleest,de discussies tussen

parlementairen en revolutionairen

en de àanloop daartoe,de crux van het

boek.AI lang voordat er sprake was

van een breUk tussen Friese volkspart~

en SDB,en van het ontstaan van een

nieuwe socialistische partij naast de

SDB,kon je die breuk in dit boek aan

zien komen. Terwijl in de rest van het

land de radicale kiesrechtbeweging

(Bond voor Algemeen Kies & Stemrecht)

al geruime tijd ondergeschikt was aan

de SDB moesten qe socialisten in

Friesland' in de jaren "80 nog voor­

'namelijk binnen die kiesrechtbeweging

werken.Openlijke socialistische agitatie

en propaganda, zo werd geyreesd,

zou weerstanden opwekken,en haar

doelgroepen niet bereiken.Het ijveren

voor algemeen kiesrecht was iets wat

socialisten en·.niet socialisten verbond.Binnen

de· Bond voor A.K.& S.,die

veel breder was dan de SDB, kon de

socialistische. agitatie rustig haar

gang gaan.Binnen de kiesrechtbeweging

werd het Friese socialisme groot •.Ook

hier schort er iets aan het boek van

Frieswijk:de groei van de Bond voor

A.K.& S. en de groei'van de SDB in

Friesland zijn niet nader tegenover

elkaar gezet,ze worden slechts aàrigeduid

met kwalitatievê termen.

Alleen van de groei van de SpB

worden cijfers gegeven,voor zover,die

trouwens bekend zijn '(in de inleiding

en door middel .van een bij·lage).

Toen·in de vorm van de

Friese Volkspartij alle progressieve

krachten (afdelingen A.K.& S~,afdelingen

van de SDB en liberale werkliedenverenigingen)tot

een los-vaste.

conglomeratie gebunà.eld werde!1, wekte

267. De Klok (1888-1913).

......... JIJ-'- __ __ __ .. _ _ _

,·,----·,-·-----,----..

1

.. ~ ••~ .:. - I.... _.~~":.='~~-::::=-=-::.--:.= - :s..:::::....:.=:=.-:=

,re

~

. dat al de wrevel van de leiding van de

SDB in het westen van het land (blz.50).

Vooralsnog bleef echter ook de SDB het

kiesrecht als sleutel tot de brahdkast

zien,dat wil zeggen het bereiken van

algemeen kiesrecht werd gezien als eerste

stadium van de revolutie die spoedig

zou volgen.Pas als Domela Nieuwenhuis

niet teruggestemd wordt in de kamer,

en daarop een oneindig geharrevJar uitbreekt

tussen SDB-Ieiding en Friese

socialisten,keert het getij.Na een besluit

van een SDB-congres trekken alle

Friese SDB-afdelingen zich terug uit

de Volkspartij. Veren:i ging van ongelijksoortige

elementen brengt verwatering

van beginselen.De leiders van de Volkspartij,waaronder

een aantal socialisten

die via de afdelingen van de Bond voor

A.K. & S~ nog aanwezig zijn,komen vooralsnog

niet tot het besluit een sociaaldemocratisch

programma aan te nemen.

Door de barre crisisjaren 1891/2/3 worden

de vijandelijkheden trou~ens tijdelijk'ge­

,staakt .De onderlinge strijd wordt even

verge~en om hulp te kunnen levèren

.aan allerwegen te hoqp lopende,hongerende

prol'etariërs, waart egen de staat

niets anders weet in te zetten dan

wapens en klassejustitie.En zelfs Troelstra

ziet nu: 'de staat verdrukt,de wet

is logen'.Ook voor hem is in deze jaren

de parl~mentaïre weg een uitzichtloze

weg.Z,odra echter het economische (en

juridische!)klimaat verbetert of tenffiiriste

nièt. verder verslechtert,wordt

ae str~d hervat, en iS.de oprichting van

de SDAP.een feit,waarmee niet gezegd

is dàt die nieuwe socialistische partij

voorlopig veel aanhang in Friesland zou

krijgen, integendeel.

, Opvallend is de grote rol die

.onder.wijzers speelden bij het aan de man

. brengen van 'het socialisme in Friesland,

vooral in. de veenstreken.lemand als

meester Nawijn in Beets,die zijn kinderen

op koninginnedag gewoon naar school

liet gaan (tot grote woede van de

Beetster domipeesvrouw),iemand ale

meester Koopmans in Scherpenzeel,die

het initiatief nam tot de bekende

. enqUête naar wantoestanden in de venen,

en vooral niet te vergeten Johannes van

der Wijk uit Oldelamer; ze hebben stuk

voor stuk veel gedaan om het socialisme

voor de veenarbeiders toegankel~k te

makEm.Het is wat· jammer dat de rol van

Van der Wijk bij de oprichting van 'De Klok'

2.1


het blad van de Friese Volkspartij en

de SDB (de partijen werden in de veeristreken

over één kam geschoren) in

Gor~eilijk en omstreken,niet helemaal

uit de verf komt (blz.73).Hij was oprichter

enaanvankelijk redacteur,en

niet slechts mederedacteur naast

Geert van der Zwaag.

Ook verder in het boek komen

nog wel eens wat kleine onjuistheden

voor,die echter niet de moeite

waard zijn om in Groniek besproken te

worden. Want afgezien van deze kleine

onjuistheden en de boven genoemde

bezwaren het werk van Johan Frieswijk

toch een waardevol samenvattend historisch

overzicht is van dat eigenzinnige

Friese socialisme van het eind van de

vorige eeuw.

Johan FrieswiJ1

More magazines by this user
Similar magazines