V - Technische Universiteit Eindhoven

alexandria.tue.nl

V - Technische Universiteit Eindhoven

, , .\

"\

Verslag van het Symposium over

Bedrijfskundige opleidingen aan

Instellingen van Wetenschappelijk

Onderwijs

op 1 februari 1973

\

\

\,

,~ . "

Technische Hogeschool Eindhoven I Afdeling der Bedrijfskunde

"\


Verslag van het Symposium

over

Bedrijfskundige opleidingen aan

Instellingen van Wetenschappelijk

Onderwijs

op 1 Februari 1973 •

. G!8LlOTHEEK I

""-... " ...... -~--: .... ·""·-...... ':>< .... -~"-« ... ~ ..... '-1

7,1':.02914:1, I

'-:I-I·;-"·E~·-I' ;~·"l~)-I~·~u--\! ;r~~J

t ,~ • It. ! " I-

........._----'"'"---_!""'--

! \I

Technische Hogeschool Eindhoven

Afd. Bedrijfskunde.


INHOUDSOPGAVE

Prof.Dr. A. BUchel.

Eidgenossische Technische Hochschule ZUrich.

De opleiding van "Betriebsingenieure" aan de Eidgenossische

Technische Hochschule ZUrich.

Pag. 1 tim 25.

Prof.Dr. P. van Berkel.

Interfaculteit Rotterdam/Delft.

Ontwikkelingslijnen van de Interfaculteit Bedrijfskunde.

Pag. 27 tim 41.

Prof.Dr. J. Kreiken.

Technische Hogeschool Twente.

Bedrijfskunde - tussen discipline en directie.

Pag. 43 tim 55.

Prof.ir. W. Monhemius

Technische Hogeschool Eindhoven.

De opleiding van bedrijfskundig Ingenieurs aan de

Technische Hogeschool Eindhoven.

Pag. 57 tim 79.


L.S.

Hierbij hebben wij het genoegen U een samenvatting

aan te bieden van de lezingen welke gehouden werden

op het Symposium over bedrijfskunde opleidingen aan

Instituten van Wetenschappelijk Onderwijs, hetwelk

op 1 februari 1973 georganiseerd werd ter gelegenheid

van het opnemen van de studierichting der

Bedrijfskunde in het Academisch Statuut.

De opleiding tot Bedrijfskundig ingenieur aan de

Technische Hogeschool te Eindhoven werd op dit

Symposium niet apart naar voren gebracht door een

voordracht van een der leden van de afdeling, maar

voorgesteld door een maquette die in het Auditorium

was opgesteld. Iedere bezoeker kon zich met behulp

daarvan een duidelijk beeld vormen van de samenstelling

van het onderwijsprogramma en de relatieve

zwaarte daarin van de verschillende disciplines.

Omdat het niet goed mogelijk bleek deze opzet in te

passen in het verslag van het Symposium is als bijdrage

van de afdeling der Bedrijfskunde aan de

Technische Hogeschool Eindhoven daarin opgenomen

een voordracht over de Eindhovense Opleiding, uitgesproken

door de dekaan van de afdeling Prof.Ir. W.

Monhemius op donderdag 15 maart 1973 naar aanleiding

van het bezoek van een aantal geinteresseerden uit

de industrie aan de afdeling der Bedrijfskunde.

Dr. S.D. Boon.


-}

Prof.Dr. A. BUchel


DE OPLEIDING VAN "BETRIEBSINGENIEURE" AAN DE EIDGNOSSISCHE TECHNISCHE

HOCHSCHULE ZURICH.

GrUndung des Betriebswissenschaftlichen Institutes

Wir kHnnen an der ETH auf eine fUr unsere Fachrichtung recht ansehnliche

Tradition von rund 40 Jahren zurUckblicken.Da unsere Auffassung

von Betriebswissenschaften und unsere Tatigkeiten auf diesem

Gebiete sehr stark in dieser Tradition verwurzelt sind, seien

vorerst in einem knappen Abriss Entstehung und Entwicklung der Betriebswissenschaften

an der [TH aufgezeigt.

1m Laufe der 20er-Jahre war in Europa unter dem Schlagwort "Rationalisierung"

eine Bewegung entstanden, die die FUhrung industrieller

und anderer Betriebe mit Hilfe wissenschaftlicher, d.h. rationallogischer,

auf beobachtbare und messbare Fakten abstel'ender

Methoden verbessern wollte. In verschiedenen Landern entstanden sag.

Rationalisierungsinstitute, die dieses Gedankengut,dass seinen Ursprung

im "$cientific f·1anagement" hatte, verbreiten wall ten. Auch in

der Schweiz unterstUtzten weitsichtige Industrielle diese Bewegung,

setzten sich aber von Anfang an dafUr ein, dass nebst der direkten

Vermittlung dieser Ideen an die in der Betriebsleitung tatigen Praktiker

auch eine entsprechende Ausbildung fUr Hochschulingenieure

geschaffen werden sollte. Diese Anregung fand im damaligen Prasidenten

des Schweizerischen Schul rates (d.h. der AufsichtSbehHrde dar

ETH) einen tatkraftigen BefUrworter, und so entstand das Betriebswissenschaftliche

Institut der ETH, das 1930 seine Tatigkeit

aufnahm. Die Hochschule gewahrte ihm Unterkunft und teilte sich mit

einer von der Industrie gegrUndeten Forderungsgesel1schaft in die

Betriebskosten.

Die Aufgaben des Institutes wurden bei der GrUndung wie folgt

umschrieben:

- Aufbau einer betriebswissenschaftlichen Dokumentation fUr die

Technische Hochschule und die Praxis

- Verbreiten von Prinzipien und Techniken der wissenschaftlichen

BetriebsfUhrung, soweit sie sich in der Praxis bewahrt hatten,

durch Kurse, Tagungen und Schriften

-?


- GrUnden und Betreuen von Erfahrungsaustausch-Gruppen verschiedener

Industriezweige

- Errichten einer Beratungsstelle fUr das erforschen und losen von

organisatorischen Problemen in der betrieblichen Praxis.

Die letztgenannte, fUr ein Hochschulinstitut nicht selbstverstandliche

Dienstleistungsaufgabe wurde im Bewusstsein gestellt, dass fUr

die Praxis verwertbare betriebswissenschaftliche Erkenntnisse nur in

engem Kontakt mit den realen betrieblichen Gegebenheiten gefunden

werden konnen. Ein Betrieb lasst sich nicht an der Hochschule

nachbilden; der betriebswissensthaftliche Forscher muss Industrie-,

Handels- und Verwaltungsbetriebe als sein Laboratorium betrachten.

Die aus dieser Aufgabenstellung ersichtliche starke Ausrichtung

auf die Gegebenheiten und BedUrfnisse der Praxis ist auchheute

noch ein r~erkmal unseres Institutes. Eine umfangreiche Fachbibliothek~

ein Verlag mit d~r eigenen Monatszeitschrift "Industrielle

Organi sati on" und ei ne starke Beratungsabteil ung, di e auch Kurse

und Tagungen durchfUhrt und Erfahrungsaustausch-Gruppen betreut,

sorgen fUr enge Beziehungen mit der schweizerischen Wirtschaft

und teilweis~ auch mit auslandischen Firmen.

Entstehung des Lehrstuhles fUr Betriebswissenschaften

Parallel zur GriJndung des lhstitutes wurde von den Hochschulbehorden

auch eine ordentliche Professur fUr Betriebswissenschaften

errichtet und nach einer geeigneten Personlichkeit fUr

die ~esetzung dieses Lehrstuhles Ausschau gehalten. Man fand in

Professor Ren~ deValli~re~ damals Direktor einer schweizerischen

Maschinenfabrik, einen Mann, oer mit dem Gedankengut der wissenschaftlichen

BetriebsfUhrung vertraut war und auch Erfahrung

in dessen Anwendung unter schweizerischen Gegebenheiten besass.

Mit dieser Berufung eines Mannes aus der Praxis wurde erneut der

Wille dokumentiert, eine enge Verbindung von Lehre, Forschung

und Praxis zuschaffen. Aus derselben Ueberlegung heraus ist

del" Inhaber des Lehrstuhles fUr Betri ebswi ssenschaften jeweil s

auch Direktor des Institutes mit seiner Beratungsabteilung.

Be"j der Schaffung des Lehrstuhls hatte man bewusst darauf ver-

-3


z;chtet, vor der Ernennung eiDes Professors ein Studienkonzept

festzulegen. Es war die erste Aufgabe des Neugewahlten, ein

solches zu entwickeln. Ein erster Entwurf, der die Errichtung

einer eigenstandigen Abteilung vorsah, wurde zu Gunsten einer

Ausbildung 1m Schosse der Abteilung fUr Maschineningenieurwesen

fallen gelassen. Man war sich dabei einig, dass ein Absolvent

des Faches Betriebswissenschaften ein vollwertiger Ingenieur

.

und nicht eine Mischung von Ingenieur und Kaufmann sein sollteo

Diese Vorbereitungsarbeiten nahmen einige Zeit in Anspruch. Erst

1936 konnte ein ordentlicher Studienplan fUr Betriebsingenieure

in Kraft gesetzt werden, und ein Jahr spater diplomierte der

erste Student mit PrUfung in Betriebswissenschafteno

Die Entwicklung des Studienplanes fUr Betriebswissenschaften

Bevor nun naher auf diesen Studiengang in Betriebswissenschaften

eingetreten wird, ist einiges .Uber den ausseren Rahmen, doh.

Uber die Ausbildung an der Abteilung fUr Maschineningenieurwesen

einzuflechteno Es ist dies ein Studium von acht Semestern, wobei

zu Beginn grundlegende Facher, wie Mathematik, Physik, Mechanik,

Konstruktionslehre, Thermodynamik, Stromungslehre, Elektrotechnik,

vermittelt werden,wahrend in den oberen Semestern in sog. Vertiefungsfachern

verschiedene Sparten des Maschinenbaus, wie Dieselmotoren,

thermische Turbomaschinen usw. behandelt werden. Aus dem

Angebot von Vertiefungsfachern wahlte ein Student frUher drei,

heute zwei solche Gebiete aus. Urn ihm die Wahl zu erleichtern,

werden vorangehend in sog. "GrundzUge-Vorlesungen" (GZ) Grundkenntnisse

vermittelt und Problemstellungen im Ueberblick vorgestell

t.

Der Student muss eine minimale Zahl solcher GZ-Vorlesungen besuchen.

Damit 5011 er sich auch ein moglichst breites Al1gemeinwissen

auf dem Gebiete des Maschinenbaus erwerben. Die Ausbildung

in einem Vertiefungsfach verfolgt nicht in erster Linie

das Ziel, den Studenten zu einem Spezialisten auf diesem Gebiete

heranzubilden, sondern er soll beispielhaft erfahren, wie Ingenieurprobleme,

ausgehend von den wissenschaftlichen Grundlagen, gelost

werden. Er so11 damit befahigt werden, auch in anderen Gebieten,

-4


Abb 18

vertei lun 9 der obi ig8torischen

slcLJnden nach semeSGern

. . . . . . . .

.·...... . . . . ...

................1-------'

.·...... . . . . . · . ...... . . . . . . .

............... ...............

.. .. .. .. .. .. . .

· ..... . ..

....,...,,.....,.....,.-~ ............... .

.. ..

..

.. .. ..

.. .. ..

..

....

.. .... ..............

.. .. .. ..

..

.. .. ..

..

..

............ ..

.. ..

.. 0'" .... ..

.. .......... .. ..

................

.. .. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. .. ..

.. ..

..

.. ..

..

.. .. ..

..

.. ..

.. .. .. .. . ..

.. .. .. ..

.. .. ..

..

.. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. ..

.. ..

..

.. .. .. ..

.. ..

.. ..

.. .. .. ..

.. ..

..

.. .. .. ..

..

.. ..

.. .. .. ..

.. .. ..

.. .. .

..

.. .. .. ..

..

..

.. .. ..

.. ..

.. .. .. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. ..

..

..

..

.......... ..

.. ..

..

..

............ ..

.. .......... .. ..

..

.. ............ .. ..

.. ..............

..

.. .. .. ..

..

.. ............ .......... ..

.. .......... ..

..

..

.. .. ..

..

..

..

..

............

.. .. ..

..

.. ..

.. ..

..

.. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. .. .. ..

10

o

.

'

• • •

• • •

1 .3 4

u

1-:""': :.,.....>.,.....:--':--':-:~: :::::::::::::::

...............................

.. .. .. ..

.. ..

.

.. .... ..

.. .. .. .. ..

..

.... .............. ..

.. ..

..

.. .. .. .... ............ ..

..

..

.. .. .. .... .............. ..

.. .. ..

.. .. .. ..

..

..

.. .... ............ ..

.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

.. ... . . . .. ~ . . .. .............. .............. .............. .............. · .............. ..

·...... .

· . . . ~ . . .

· ..... . . . ~

· ..... . ...

·

""""'~--................

· . . .

• ~ ...... ....... , · .

· ~......",.,,~~ .............. '. ...... ··...... ..

1---.-.-.--/0. ........ .'.

:- :- :-:

-: -: -:

-:':-:-:-:-:-:-

,.,'.. ·.... ,'..

-:-:-:-:-:-:-:-:

, .... '.' .. ,

• • •

.. '.

........ ' .......

• • •

" .

5 6 7

~ grundl8Jenfacher

D Kondrvktlonslfjcher

~ prowktionstechn,k

!.;.;.; ·1 be/:;rieb.s wiS5en schafoen

-5


die moglicherwe;se an der Hochschule nicht gelehrt werden, tatig

zu werden. Mit die~er Denkweise, dass eine Vertiefung in e1nem

Fach nur eine stellvertretende Ausbildung fUr das ganze Gebiet

des Maschineningenieurwesens darstellte, hat die ETH schon vor

vielen Jahrzehnten einen Ausweg gefunden aus dem Dilemma der

zunehmenden Ausweitung des Wissens und der beschrankten Dauer

e;nes Studiums.

Es sei nun die Entwicklung der Ausbildung in Richtung Betriebs~

wissenschaften anhand e1niger Schaubilder kurz dargestellt. Abb,

la zeigt die auf ein Semester bezogene Wochenstundenzahl, die ein

Absolvent unserer Fachrichtung, der 1950 diplomierte, wah rend

seines Studiums belegen musste. Diese Darstellung gibt 1m grossen

und ganzen die Verhaltn;sse von 1936-1952 wieder. Urn die Uebersicht

zu wahren, wurde nur eine sehr grobe Gliederung der

Facherbereiche vorgenommen.

Die Ausbildung in Betriebswissenschaften war zu Beginn auf die

letzten Semester konzentriert und fasste damals Betriebswissenschaften

im engeran Sinne und Produktionstechnik in einem Vertiefungsfach

zusammen; dieses wurde an Stelle eines dritten

Ingenieurfaches belegt.

Das wohl Bemerkenswerteste an diesem Studienplan stel1t das

achte Semester dar. Dieses wurde fUreine fUr jeden Studenten

individuelle Uebungsaufgabe in der Industrie verwendet, wobei

der Student die volle Arbeitszeit in der betreffenden Firma verbrachte.

Er hatte eine konkrete betriebliche Aufgabe selbstandig

zu losen. Ein Bericht Uber die geleistete Arbeit sollte einerseits

der Firma ermoglichen, Losungsvorschlage weiter Zu bearbeiten

und einzufUhren; andererseits war er massgeblich fUr die

Beurteilung der Arbeit des Studenten durch den Lehrstuhl. Diese

in die Praxis verlegte Semesterarbeit entsprang der Erkenntnis,

dass betriebliche Probleme wesentlich an Substanz verlieren, wenn

sie aus dem Kontext ihrer Umwelt herausgelost werden. Bereits

1936 wurde damit der in den Vereinigten Staaten entwickelte

Gedanke der "case-study"-Methode in e;ne extrem prax;sbezogene

Form umgewandelt.

-6


.. • .. • • .. .. .. 0; .. " ....... ..

.

vertei/ung cler cb/ig8GOrischen

stunden nach sevnestern

Abb ~

h / Yifoche

50

~o

30

10

o

·................

'" "

..

.. ..

..

.. .. ..

..

..

.. "

.. .. .. .. .. .. · . ~

...... .............

,. .. .. .. ..

"

..

..

· .. .. .. .. .. .. .. ..

~ . . ~ ,.

................

.. .. '"'

.. .. .. .. .. ......

.. ..

.. .. ..

....... ,. ......

"

..

..

.. .. ..

..

..

..

.. .. .. .. .. .. .. .. ...

..

..

..

..

..

..

.. .. ..

.. . ..

"

.. .. .. .. .. .. ..

~

.. .. .. . .. .. ..

..

.. .. .. .. .. .. .. ..

..

..

.. .. ..

..

..

.. .. .. '"

.......... '"

.. .. .. .. ..

.. .. .. ;0; .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. .. .. ..

"

.. .. .. .. .. . .. .. .. .......... .......... .. ..

.. : .. : .. : .. : .. : .. : .. : .. .. .... ., .. .. .. .. "" ...... " ............ ".. ................ .. .......................... "

~ ....................... " :::::::: >.' :.:: :. > .. :.:::::::::.:-::::: :::::::::::::::::::::::::: : : : : ::: : :::

It--'-' .:.....;. '~'-=-'-=-.'.:...' i----;:.;.;.;.;.;.;.;. ......' ..... '.';':';':-:';';' . . . . . " :.; -: -: .; .;.;.:

..

..

..

..

..

..

..

..

.. .. ..

..

.... .... .............. .. .. .. .......... .

.. .. .. .. .. .. .... .. .. ..

.. .. .. .. .. .. .. ..

" .......................... ..

2. 4 5

.. • • t t •• • 0 • • •• .. ......... ..

.. . .. .. .. .. .. ........ .. .. . . .. .. .. ..

.. ... .... ........ .'...... ...........................

.. . .. . .. . .. .. .. ..

..

..

.............................. """1 ••••••••••••••••••••••••••••••••

6

......... . . .". . .. ........ .. · "" ~

...........................

.

~

·. ...............

.. .. ..... ..... .. .. .... .. .. .. .. ........

.. . .

~ ~ ..

I" • .. .. .. .. .... .. ......... ..

::::::::::: :::::~:: :: :: ::: :::::.

.. .. .. .. .. .. .. .. . . .. .. .. .. .. .

, .. .. ................. .. ....." ..........

· .. .. .... . .. ............ .

, ....... , "'

, ..

, , ....................... ..

, .. ..... .. ..

.. .......... .. .. .. .. .. ..

.. .. ... . . ,. ... ,. ...... ..

· .. ... . .... ,. .... .

, . . . .. .. ........... ..

I't'+r-=-':..:....:..~ • • • . • . . •

7

.... ., ., ., ..

., ........... .

....... .

• 0 ,

·........ ..

"

· ......... .. ..

"

.. ... .. .. .. .

.. . . . . " .. "

... .. .. . .. . .

~ . " .. ~ "

............. . .. · . ~

.. . ~ .

" .......... .. . . . .. ,

..... ,

· . ... .

, ..... .

.. .. .. ..

.. .. .. . . ..

.

. . . . ..

· ,. . ~

............. . 8 seme6te

m !JVndlagenf8cher ~ produkt;onstechnik

o konstruktion5jadJer [:::::1 be6riebsw,.ssentxhaften

-7


Der Student wurde dabei in mannigfacher, insbesondere auch psychologischer

Hinsicht in jene Umweltbedingungen hineingestellt, die

er auch bei seiner sp~teren beruflichen lKtigkeit vorfinden wUrde.

Dies war in jener Zeit ein pionierhafter Gedanke, und es bedurfte ~

einer besondern Zielstrebigkeit, ihn zu verwirklichen, da er ohne

Prazedenz im Hochschulbereich war und es auch vieler Ueberredungskunst

bedurfte, urn die Bereitschaft zur Mitarbeit einer genUgenden

Anzah·1 von 1ndustriefirmen zu erlangen. Man war vielerorts nicht

bereit, sich von derart unerfahrenen Studenten in die lepfe gucken

und RatschlKge erteilen zu lassen. Diese Semester- und analoge

Diplomarbeiten sind bis heute Bestandteil unserer Ausbildung geblieben,

und wir betrachten sie als deren eigentliches Zentrum,

auf das die theoretische Ausbildung ausgerichtet ist und an dem

ihre ZweckmKssigkeit und Wirksamkeit UberprUft werden.

Abb. Ib zeigt einen Studienplan 10 Jahre spKter, der fUr die

Peri ode von 1953 bis 1968 reprKsentativ ist. Hauptmerkmal ist,

dass die Produktionstechnik zu einem selbstSndigen Vertiefungsfach

ausgebaut wurde, das nun ein Student in Betriebswissenschaften

obligatorisch als zweites Fach belegte, so dass nur noch ein Vertiefungsfach

aus dem allgemeinen Maschinenbau zur freien Wahl

Ubrig blieb. Produktionstechnik bedeutete zu Beginn mechanische

Fertigungstechnik, spSter kam als Alternative Verfahrenstechnik

hinzu.,

1m Jahre 1968 wurde an der Abteilung fUr Maschineningenieurwesen

eine wesentliche Umgestaltung der StudienplSne der oberen Semester

vorgenommen. Grund dafUr war eine Ueberbelastung der Studenten,

so dass die Zahl der zu belegenden Vertiefungsfacher von 3 auf 2

reduziert wurde. Paralleldazu ging eine Aufspaltung in 3 Hauptrichtungen:

Allgemeiner Maschinenbau, Betriebswissenschaften und

Verfahrenstechnik; ebenso wurden neue VertiefungsfScher geschaffen,

wie Feintechnik und Operations Research. Den fUr Betriebsingenieure

massgebenden Studienplane zeigt Abb. Ie. Hervorzuheben ist; dass

Vertiefungsfacher Richtung Produktionstechnik nur noch wahlweise

belegt werden, da eine Reihe anderer FKcher ebenfalls mit Betriebswissenschaften

kombiniert werden kann.

-8


~ ..

..

..

Abb 1

verteiluVlg der oblig8corischen

stunden nach semestern

hi woche 1972 174

/io

.. .. ., ~ .. ~

" .. '" ~ ~

,. .......... ...

,. .. ~

.. .. ..

.. ..

..

..

..

,. " ...... .,

.. .. ..

" ........ ..

It .. .. .. . . ~ "

.. .. .. .. .. .. ..

~ ..

.. ..

..

..

..

..

..

..

..

*

..

"

..

... .. ... .. ..

..

.. .. . .. .. . .. ...

.. .. . - .. ~

" ........ ..

.. ,. to

...........

..

..

..

..

..

..

.. ..

..

..

..

..

..

.. .. .. .. ~ "

.. .. .. .. .. .. .. ..

.. .. .. ..

.. .. .. .. .. ..

..

..

..

.. .. .. .. . .. .. ..

.. .. .. . ;. - ..

.. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. ............ ..

.. • 1:--:-:.:-:'.-:-. -:-."',::-"1. .. .............. " .. .. .. .. .. .. .. .................. " ...... .

....... ........ t-~~............-f........ . .

30 .----\. :- :- :-: -: -: -: -: ............... ............... -: -: . :- :- :- :- :- :- :-: -: . :- :- :-:

2.0

a:::::!J-.-,,' ,-,-'.'-,'-.'.-1. -: -:.:-:-:-:-:- :-:-:-:-:-:-:-: :-:-:-:.:-:-:-: -: -:.:-:-:-:-:-

.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .... ............. .. .... " ...... ..

::::::::::-:::. .. . ~ .. .. .. ::::::::::::::: :::::::::::::::.1-.-.-.-.-.-.,--I. :::::::::::::::

::::::::::::::: ::::::::::::::: ::::::::::::::: :::::::::::::::

::::::::::::::: :::::::::::::::. ::::::::::::::: :::::::::::::::

II' .... " ............................................ O' .... ..

.. . .. .. • • ~ .. ~ ~ .. • .. ... .... ............. to............

::::::::::::::: :::::::::::::::: ::::::::::::::: :::::::::::::::

--_..........,.......j.,.............---......--...j • • • •• •• • •••••••••••••••••••• ".

10

o

1

3 5 6

~ ............................"""'I•••••••••••••••

.............. ,

................

.. ,

7

................

.. .. .. .. .,

.. .. .. ..

.,

.. .. ..

'"

.... ,.

.. .. ........

..

" .......... ..

" to

.. '

.. ........... .. ..

.. .. .. .. .. ..

..

... .. .. .. ... .. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. .. .. ,. .. ...... . ..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

.. .. .. .. ..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

..

...

..............

8 sernesf:t.~

~ grvnd/agenfikher ~ produktionsf:echmk

o KOn6/;rukti0h5facherCJJ betrieh.slVissenfjchaften

-9


Dieser Studienplan widerspiegelt eine sich schon einige Zeit anbahnende

und sich weiter verstarkende Tendenz, die Betriebswissenschaften

vom Maschinenbau und der industriellen Fertigung im

allgemeinen abzulosen und Betriebe irgendwelcher Art als ihr

Erkenntnisobjekt zu betrachten.

Mit diesen Stundenzahlen lasst sich nur die aussere Entwicklung

des Studienplanes verfolgen, die ebenso wichtige innere Umgestaltung

des Lehrbetriebes ist daraus nicht ersichtlich. Dazu

1st jedoch einiges zu sagen. So wurde die vor 20 Jahren noch

stark ausgepragte Vermittlung von pragmatischem Fachwissen und

von Erfahrungstatbestanden aus der Praxis mehr und mehr durch

eine Ausbildung in Vorgehensmethodiken und in der Anwendung

quantitativer Verfahren abgelost. In diesem Zuge wurde im Rahmen

der verfUgbaren Stunden die Zahl der eigentlichen Vorlesungsstunden

gekUrzt, indemnur noch wesentliche Uebersichten und

Zusammenhange der betrieblichen Probleme vorgetragen wurden.

FUr die Erarbeitung des weiteren Stoffes wurden die Studenten

auf die yom Lehrstuhl herausgegebenen Lehrschriften verwiesen.

Die dadurch frei gewordenen Vorlesungsstunden wurden einerseits

dazu benUtzt, das fUr einzelne Uebungen notwendige Fachwissen

gezielt auf die jeweilige Aufgabenstellung hin zu vermittelo.

Auf der and ern Seite wurde durch Gastreferate von Fachleuten aus

der Industrie das Spektrum der Ausbildung auf Gebiete ausgeweitet,

fUr die bei der beschrankten Stundenzahl keine eigenen Lehrveranstaltungen

angeboten werden konnten. Andere LUcken in unserem

Angebot, insbesondere Grundlagen und Anwendung quantitativer

Methoden, wurden durch zusatzliche Aufgaben in den Uebungsstunden

teilweise UberbrUckt.

Es zeigte sich aber, dass diese Massnahmen je langer, je weniger

den Anforderungen einer zeitgemassen Ausbildung genUgten, obwohl

dabei die Studenten sehr stark belastet wurden. So reifte vor

einigen Jahren der Wunsch nach einer grundlegenden Neugestaltung

des Studienplanes; das globale Ergebnis zeigt Abb. Id.

Hauptmerkmal ist ein frUherer Beginn der Ausbildung in Richtung

Betriebswissenschaften. Neu muss sich ein Student bereits zu

Beginn des 5. Semesters entscheiden, ob er in Betriebswissen-

-10


schaften vertiefen will. Die betrachtliche Zahl der in diesem

Semester neu verfUgbaren Unterrichtsstunden ist darauf zurUckzufUhren

t dass die Lehrveranstaltungen Thermodynamik II und Stromungslehre

II fUr die Absolventen unserer Studienrichtung ausfallen.

Die beiden fUr diese Facher verantwortlichen Dozenten

haben sich bereit erklart, ihre Vorlesungen und Uebungen so

zu gestalten, dass die nur einsemestrige Ausbildung einen abgerundeten

Ueberblick Uber diese beiden Gebiete ergibt.

Das Studienplankonzept 1972

Nach dieser Darlegung der Entwicklung aus den Anfangen bis zur

Gegenwart kann nun unser neuer Studienplan mehr im Detail vorgestellt

werden. Die Lehrveranstaltungen des 5. Semesters werden

Ubrigens in diesem Winter zum ersten Mal nach diesem Plan gehalten.

Vorerst aber erhebt sich noch die Frage: "Was verstehen wir eigentlich

unter einem Betriebsingenieur, was sind seine Aufgaben und

Funktionen?" Angesichts der Vielfalt moglicher Betatigungen des

Betriebsingenieurs ist es nicht moglich, eine alles umfassende

Definition seines Berufsbildes zu geben. An ihn zu stellende Forderungen

seien daher in genereller Art umschrieben:

Betriebsingenieure sol len in der Lage sein,

- die Unternehmung als wirtschaftliches Gebilde und den Betrieb

als deren operatives Organ hinsichtlich ihrer inneren Beziehungen

und lusseren Verflechtungen gesamthaft zu verstehen und

deren Probleme in einer konkreten Situation mit Hilfe einer

geschulten analytischen Denkweise zu erkennen

- die im Betrieb sich abspielenden Arbeitsprozesse sowie die

zugehHrigen Planungsprozesse, Informationssysteme und Organisationsstrukturen

nach technischen, oekonomischen und sozialen

Kriterien optimal zu gestalten

- betriebliche Leitungsfunktionen zu Ubernehmen und dabe; ihre

Flhigkeiten zur Problemerkennung und Problemlosung fUr eine

zielbewusste FUhrung einzusetzen

- bei Forschungs-, Entwicklungs- und Planungsvorhaben irgendwelcher

Art dank ihrer vielseitigen Ausbildung und methodischen

Schulung im S;nne einer systematischen und umfassenden

Problembearbeitung wirksam zu sein und Koordinations- und

-11


Projektleitungsaufgaben zu Ubernehmen.

Der Scnwerpunkt unserer Ausbildung liegt auf den Problemen der

Gestaltung des Betriebs. Auch der Betriebsingenieur ist in Ubertragenem

Sinne e;n Konstrukteur. Seine hierzu notwendtge betrieblich-technische

Ausbildung wird abgerundet durch Facher wie

Betriebswirtschaftslehre, Psychologie, Physiologie usw. Diese

Ausbildung geht aber nie so weit, dass er bei besondern Problemen

mit den auf d;esen Gebieten spezia1isierten Hochschulabsolventen

in Konkurrenz treten konnte. Er soll die grundsatzlichen Problemstellungen

dieser Gebiete kennen, evt. e;nfache Probleme selbst

10sen, im Ubrigen aber in der Lage sein zu erkennen, wann er

den spezifisch geschulten Fachmann beiziehen muss und er soll

sich mit ihm auch in sprachlicher Hinsicht verstandigen konnen~

In Bezug auf die Vermittlung von Fachw;ssen zielen wir - nebst

einem generellen Ueberblick - auf eine beschrankte Auswahl von

Schwerpunkten hin.

Als viel wesentlicher als das Fachw;ssen - vor al1em weil es auch

weniger vergangl;ch ist - betrachten wir das Methodenw;ssen, das

dem Ingenieur erlaubt, auch neuartige Probleme auf systematische

und zweckmassige Weise zu 10sen. Mit der Anwendung a11gemeiner

und problemspezifischer Methoden w;rd beim Studenten zugleich die

Aneignung der fUr seine Tatigkeit relevanten Denkweise gefordert.

Da die im Betrieb zu gestaltenden Prozesse dank der Arbeitsteilung

immer zahlreicher und in ihrer VerknUpfung immer komplexer werden,

bemUhen wir uns, den Studenten gedankliche Hi1fsmittel zur Bewaltigung

dieser Komplexitat zur VerfUgung zu ste11en, wie z.B.

das Systemdenken, die Kybernetik usw. Wir legen auch sehr grossen

Wert auf ein systematisches Vorgehen gemass dem Systems Engineering-Konzept.

Mit dieser gegenUber frUher starken Betonung des Methodenwissens,

der Systembetrachtung und formaler Verfahren zur Losung betrieblicher

Probleme hat eine spUrbare Verschiebung des Unterrichtes

in Richtung abstrakter Behandlung der verschiedenen Probleme

stattgefunden. Auf Grund der RUckkopplung durch die Resultate

der Semester- und Diplomarbeiten haben w;r feststellen konnen,

-12


.

.

.

.

Abb 2

pj;uciienp/~n 72 fiJr bel:riehsin!Jenieure im V'efJ/eich zum bishengen

belrieb wirLschafl

vnrernehmunos-

'''h ,J

~~:: ~~!/:::::::::::::

.. .. .. .. . .. .. ~

..

.. .. ~ ..

( vnternehmlJnBs~,,-lan_v_n9 __----J

bet:hehs wi 55.]JJ:

.. .. .. .. .. .. . .. .. .. . .. .. .. ..

. "

..................... ............ ,

" .... ..

...........................

.. .. .. .. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. .. ..

.. .. .. . ..

.. .. .. .. .. ..

.. .. . .. .. " . .. .. . . .. h"'~ft/ .... C'

• • • • • • . • • . • . .. vc;.u

,~,;« II

/r;.(.lV" •.JV•

:~~~~:::#::::::::: ::::::::::::::::::::::::::::

.. .. • .. .. .. .. " " •

.. .. ..

.. .. .. ..

..

.. • .. .. •

.. .. .. ..

..

.. .. ..

.. .. .. 9 ,. " ,. " $ ..

.. ........................ ..

/~lnebswi ~. t:.::

[ beb1ehswis5. GZ.

mathematik.dv

L%: In.. :9.}.::: I

IT$r~~t~el~:~~~7::::::1

~ ,,_ .. _ ... .......-..... ~ ~ a~

fI::~f~;-: -: -:. :- :-:

J)p¥.iWVI·'tt8· : . : . : . : .

r:---- ........... .

I f:echnik der 1),v.

t,,:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.:.

~praktikU~

im fJlDfjfi9mmieren

I eihsatz von rechenanJa!}en

L ________

'-iriarkttOf'Schun9- I _________________________ --- ------ --, J

: :~elitebsafJaJy~:

: : ~Ofi:.enrecJln 9 :::

:: finahzwesen:::

betriebswirt -

:~f:4.~~~r:~:t:

:

!Jetyjehswi rt -

~ . ~ . ~ . .

:::'.' .. ~ .. fehreii::

.m.~ .......

. . .. . ....... ..

[~:~uchh. vnq zahlungsverkehr ::::1

[ eihf. in die wirtscha!f:swis:;ensch.]

, . ~

arbei c

= =:

[unf~erF:tV!9

L f.r;t·~f~r~:~{f!.t:::::::::::.:::::::.:.:.: J

[~~'9ivna I ~~r;;~s:~~:

t~t~~f~r:/~~::::;:::;:;:::;:::;:;:;:;::J

recht

@ei~un~~~ch~~ ~

I rechtslehre 1:-:-:-::.:-:-:::::.:-:-; 1

~ bish er , nev

legende:

.... ;.'.' .. ;. i.'. ~~r/~vng65tund~n

bisher

nev


dass diese Abstraktion nicht ohne Gefahr 1st, gelingt es doch

offenbar nur einem Teil der Studenten, auf der abstrakten Ebene

gewonnene Erkenntnisse in die betrieb11che Realitat zu Ubersetzen.

Wir werden voraussichtlich den Studenten vermehrtBeispiele derartiger

Umsetzungen vortragen und erlautern mUssen. Wir sehen uns

weiter veranlasst, auf die Unterschiede zwischen wissenschaftlicher

Fachsprache und betrieblicher Umgangssprache aufmerksam zu machen.

Mit Hilfe der Abb. 2 sei nun naher auf das Paket unserer Lehrveranstaltungen

eingegangen. Die GegenUberstellung zum bisherigen

Studienplan zeigt gleichzeitig Ausmass und Schwerpunkte der Neugestaltung.

Mit den Lehrveranstaltungen 1m Fachkomplex Mathematik und Datenverarbeitung

sol len folgende Ziele erreicnt werden:

- Vermitteln des Instrumentariums fUr die quantitative Behandlung

stochastischer Gegebenheiten. Die Betrachtungsweiseder Stochastik

ist gerade fUr den Betriebsingenieur von eminenter Bedeutung,

sind doch die meisten betrieblichen Phanomene nur mit

Hilfe stochastischer Variablen zu erfassen

- Verschaffen einer Uebersicht Uber die Problemstel1ungen und

Losungsverfahren des Operations Research aus der Sicht der

Anwendung

- Beherrschen einer Computersprache als Hilfsmittel fUr die

Losung von Ingenieurproblemen

- Vermitteln der technischen und organisatorischen Grundlagen

fUr die Gestaltung betrieblicher Informationssysteme mit

Hilfe der Datenverarbeitung.

In der Komplexen Arbeit und Recht wurde eine prazisere Benennung

des Inhaltes einer bestehenden Lehrveranstaltung vorgenommen,

und es wurden Uebungsstunden eingefUhrt. Die Vorlesung in

Arbeitswissenschaften wirdUbrigens gemeinsam von den LehrstUhlen

fUr Betriebswissenschaften, Arbeitspsychologie und Arbeitsphysiologie

bestritten.

Beim Komplex Wirtschaft wurden die Zahl und die semestermassige

Verteilung der Lehrveranstaltungen gestrafft. Die zusatzlich

vorgesehenen Stunden sollten insbesondere auch eine vermehrte

-14


-15

. Au

lehrveranstaltungen des lehr8tuhlo fur

,- betriebswiooen..scha{ten -

4

5

L..

Q)

4..l

Q5

.E


Durcharbeitung des Stoffes durch Uebungen sicherstellen.

1m Fachkomplex Betrieb sind die Umbenennung und stuhdenm~ssige Auswei

tung unserer zentralen Lehrveranstaltung sowie die EinfUhrung

einer Vorlesung mit Uebungen Uber UnternehmungsfUhrung nebst einer

Erhohung der Stundenzahl in Unternehmungsplanung zu verzeichnen.

Aus der Darstellung ist ersichtlich, dass wir bei den wichtigen

Lehrveranstaltungen den Uebungen mindestens gleich grosses Gew;cht

beimessen wie den Vorlesungen. Die Erfahrung zeigt, dass gerade

das Methodenwissen mit Hilfe von Uebungen wesentlich besser aufgenommen

wird. Das generelle Konzept fUr Uebungen sieht vor, zu

Beginn eines Semesters jeweils EinzelUbungen zu bestimmten Themen

durchzufUhren und dann spater umfassendere Probleme in der Art

von einfachen Fallstudien zu behandeln. Wir haben jeweils gute

Erfolge erzielt, wenn es uns gelang, ein reales praktisches

Problem aus der Praxis als Aufgabe zu stellen.

Auf Ziel und Inhalt der von unSerem Lehrstuhl betreuten Vorlesungen

und Uebungen, die in Abb. 3 zusammengestellt sind, ist etwas naher

einzugehen.

- Die GrundzUgevorlesung 5011 in einer systematisthen Gesamt­

Ubersicht den Studenten in das Erkenntnisobjekt Betrieb einfOhren,

ihm die grundlegenden Begriffe und Anschauungen der

Betriebswissenschaften vermitteln un~ ihm einen Einblick in das

Arbeitsgebiet des Betriebsingenieurs geben.

- In Betriebswissenschaften I wollen wir den Studenten mit einer

syste~atischen Methodik und mit Hilfsmitteln zur LHsung von

betrieblichen Problemen vertraut machen.

- Betriebswissenschaften II befasst sich mit den grundlegenden

Charakteristiken von Produktionsprozessen, der Anordnung von

Produktionsmitteln und Arbeitsplatzen fUr die Erzielung elnes

optimalen Produktionsablaufes und mit der sich daraus ergeben~n

Gestaltung von Gebauden und Transportsystemen.

- Die Vorlesung Datenverarbeitung fUr Betriebsingenieure zeigt

die organisatorischen Aspekte des Einsatzes der Datenverarbeitung

im Betrieb auf; die Uebungen dienen vor allem der

Einpragung der Arbeitsschritte, die der Programmierungvoraus-

-16


zugehen haben.

- In der Arbeitswissenschaft soll der Student einen Einblick in die

vielfa1tigen Aspekte der menschlichen Arbeit erha1ten und die Problematik

der Leistungsmessung und der gerechten Entlohnung erkennen.

- Betriebswissenschaften III wird die Grund1agen fUr die Planung und

Steuerung betrieblicher Ablaufe vermitteln; es werden Aufbau und

Arbeitsweise von Produktionsplanungs- und -steuerungssystemen und

Fragen der Gestaltung von Informationssystemen behandelt.

- Die Vorlesung Unternehmungsplanung behandelt Planungsmethodiken

und soll die Bedeutung dieser Planung fUr die Einordn~ng der

'Unternehmung in die Gesamtwirtschaft und fUr die innerbetriebliche

Koordination aufzeigen.

- Bei der UnternehmungsfUhrung kommen Organisationslehre, FUhrungsprinzipien

und FUhrungsmodel1e zur Sprache, und es soll die Bedeutung

der FUhrung fUr das zie1gerichtete Verhalten von Untern~hmung

und Betrieb hervorgehoben werden.

Der Grundgedanke dieses Facheraufbaus besteht darin, in der

GrundzUge-Vorlesung im 4. Semester einen gesamthaften Ueberblick

Uber das Erkenntnisobjekt Betrieb und seine Probleme zu geben, sodann

in einer Au{facherung auf verschiedene Disz;plinen, die auch

die Ubrigen Fachkornplexe einschliessen, wesentliche Schwerpunkte

zu behandeln und schliesslich mit Hilfe der Lehrveranstaltungen

Unternehmungsfilhrung und Unternehmungsplanung im 7. Semester eine

al1e Spezialgebiete zusammenfassende Klammer zu schmieden. In

Semester- und Diplomarbeiten soll das theoretisch erworbene und in

einzelnen Uebungen bereits vertiefte Wissen auf eine umfassende

betriebliche Aufgabe angewendet werden.

Es wurde bereits auf die Bedeutung hingewiesen, die wir der Semesterarbeit

in der Industrie 1m Rahmen unseres Ausbildungskonzeptes

beimessen. Einige zusatzl;che Bemerkungen aus heutiger Sicht

scheinen angebracht zu se;n. Der Ausdruck Industrie 1st nicht mehr

ganz zutreffend, denn wir fUhren heute derartige Arbeiten auch in

Handelsunternehmen, Verwaltungen, Spitalern usw. durch. Die behandelten

Themen decken sich-nurteilweise mit dem in Uebungen und

Vorlesungen bearbeiteten Stoff. W;r erwarten vom Studenten, dass

-17


er sich mit Hilfe von Literatur rasch in das Fachwissen eines

Gebietes einarbeitet und dank seiner Ausbildung in Methodik zu

brauchbaren Resultaten gelangt. Die Dauer der Semester- und Diplomarbeiten

betragt 10 bzw. 7 Wochen, was e;ne sehr konzentrierte und

zielbewusste Arbeitsweise verlangt.

Wir legen grossen Wert darauf, von den mitarbeitenden Betrieben

Aufgabenstellungen zu erhalten, die aktuelle Probleme betreffen.

Dem Student soll damit der Eindruck verm;ttelt werden, dass es

wirklich darauf ankommt, was er im Laufe seiner Arbeit leistet.

Be; den Mitarbeitern des Betriebes 5011 ebenfal1s die Bereitschaft

zur Mitwirkung bei Befragungen, Datensammeln usw. ge- ,

weckt werden, und die leitenden Instanzen eines Betriebes so11en

dank brauchbaren Resultaten zur weiteren Zusammenarbeit mit

unserem Lehrstuhl ermuntert werden. Wir sind heute in der Lage,

die 120 bis 140 Arbeiten pro Jahr unterzubringen. Wir kBnnen

auch in sehr vielen Firmen auf ehemalige Absolventen unseres

Lehrstuhles als betriebsinterne Betreuer zahlen.

Nachdem nun eingehend der Studienplan des Vertiefungsfaches

Betriebswissenschaften dargelegt wurde, sei nochmals kurz auf die

gesamte Fachausbildung zurUckgekommen, die ein Betriebsingenieur

erhalt. Abb. 4 zeigt die Struktur der an der Abteilung fUr Maschineningenieurwesen

mBglichen Vertiefungsfacher, gegliedert nach den

3 bereits erwahnten Hauptrichtungen. Man ersieht daraus, dass die

Ausbildung in Betriebswissenschaften immer noch sehr stark verzahnt

ist mit der Richtung Allgemeiner Maschinenbau, viel starker als z.B.

die Richtung Verfahrenstechnik. Ein Student kann irgend eines der im

unteren Teil der Spalte Betriebswissenschaften aufgefUhrten

Vertiefungsfacher wahlen und in dem so gewahlten Fach auch seine

Diplomarbeit machen. Die Kombination mit den 4 Vertiefungsfachern,

die Produktionstechnik betreffen, dUrfte am besten geeignet sein,

urn zusammen mit Betriebswissenschaften eine abgerundete Berufsausbildung

zu ergeben. In diesen produktionstechnischen Fachern

wird Ubrigens nicht nur auf die Verwendung der betreffenden Verfahren

eingegangen, sondern es werden vor allem auch konstruktive

Probleme gelBst.

-18


Abb 4-

verciefungsmoglichkeiten 'In den drei

hauptrichtungen an der abc I1I 6

betriebswissen -

schaften

[(tn1 betriehsM~~fhJ)

a//qemeiner

rn~schjnenbdU

(h 27 werkstnfFlehre 1

[h 26 fherm . tuWJ178SChl

~~--U~----f

verfahren.st echnik

-----

h23 nvklear~nik

h22 therm. Ver. ahren~ - v/7d ka/tetechnJ

-1---------

[ chem. ver{ahren =

--- ---.a.------- --1-------

[ h 10 operati6rJS research] ( h9. ingenieur math em . )

(h t . /lvidiynaJnik

----- -""--- - - - --- -

-19


Formale Studienbedingungen

Urn das Bild des Studiums an der ETH abzurunden, sei noch kurz auf

e;nige formale Fragen der Studiengestaltung eingegangen. Die Zulassung

zum regularen Studium erfordert ein t1aturitatszeugnis oder

das Bestehen einer speziellen AufnahmeprUfung. In anderer Weise

qualiflzierte Personen (z.B. Absolventen von Ingenieurschulen =

Hehere technische Lehranstalten (HTL)) dUrfen auf Gesuch hin den

Lehrveranstaltungen als Fachherer folgen, kennen aber keine Examina

bestehen.

An Zwischenexamen kennen wir das 1. und 2. Vordiplom, die frUhestens

zu Beginn des 3. bzw. 5. Studiensemesters absolviert werden

kennen. Die DiplomprUfung findet normalerweise in der ersten Halfte

des 9. Studiensemesters statt. Jede PrUfung kann hechstens einmal

wiederholt werden. Die spateren Semester kennen mit gewissen Beschrankungen

unabhangig vom Bestehen der PrUfungen belegt werden.

Wer zwar das erste, nicht aber das zweite Vordiplom bestanden hat,

kann seine Studien regular beenden und bei Vorliegen aller Testate

mit einem sag. Abgangszeugnis die Hochschule verlassen. Die Zulassung

zu einer PrUfung ist nur meglich, wenn der Besuch aller obligatorischen

Uebungen (nicht jedoch von Vorlesungen) durch Testate

der Dozenten bescheinigt ist. Die DiplomprUfung setzt auch ein vor

oder wahrend des Studiums absolviertes Praktikum von 18 Wochen

voraus.

Ein Examen gilt als bestanden, wenn der Durchschnitt aller Noten

genUgend ist, unabhang;g von irgendwelchen ungenUgenden Einzelnoten.

Das Schlussdiplom zerfallt dabei in eine mUndliche und eine

schriftliche PrUfung. Facher und Notengewichte fUr die SchlussdiplomprUfung

unseres neuen Studienplanes sind aus Abb. 5 ersichtlich.

Ca. 60% der Studenten melden sich zum frUhest meglichen

Termin zur SchlussdiplomprUfung an, der gressere Teil der Ubrigen

im nachstfolgenden Semester. Theoretische und praktische Studiendauer

weichen also nicht wesentlich voneinander abo Nicht gez~hlt

sind hier StudienunterbrUche fUr 1 Jahr wegen Militardienst,

Praktika und aus andern GrUnden. Grundlage eines speditiven Studienabsc~usses

sind klar vorgeschriebene Studienplane und darauf abgestimmte

Uberschneidungsfreie Stundenplane.

-20


schl ussdiplompru fung

die mundliche prUfunJ urnfass/; folJende facher :

.[adler : notet;Q~:Vfi1.!~

1 strDmungi5/ehre I ~:~:~:~:~:!:~:;.;:

2 thermodynamik I ~~~~~~~~~j~~~~~~~~

3 eifuhruf1J in die eMtroftrJ1ni t: I +][ ~ j ~ (~)t: ~ ~ ~ (

4 einfUhrong in die rey;lun9Xfrhnik.. messted1nik ~~~~~~~~~?


- ~

100

90

80

,0

60

aiJ66

richtung betriebowissenschaften

anzahl studierende und diplomsVlden

eingeschriebe ne swdenten

fachhorer 1m r 3eme:;rer

50

I

4c I

v I--" V

~ I--" i""-o

1\

3( )

V

1\ V-

..... 1

~ ..

r

\'

20

V /, :/

, ' I ...

~\ ~

~

..' .. :

V'

10

,LI .....

"

"

"

..... .....

" 'l "

.,' , ,

J

vnd ..,./ i\

\

,

I \

\

v \ fl

II

/ \: "

,

~II . '\ ."

"

.

/

:/

..

...

..... ....

:

i

diplomanden

I

1 1\

II

"

:

I I

1910 1950 1960 1970 1980

. . jahr r:::::::::::!;>

proz en tan tel I cler dplomandeVl in abt

llA

~I~~~~~~-~~~~~~~~~~~~-rn

,

~1~rH44++~~~~++++~rH~"~~,,~,,,,~rrHH-rH

/ ..... ..

-0, ,

.....

'"

"

-1940 1960


.~...... ~ ~

Die Erfolgsquoten an der Abteilung fUr Maschineningenieurwesen

insgesamt sind folgende:

Eintritte 100%

1. Vordiplom bestanden 84%

2. Vordiplom bestanden 79%

Schlussdiplom bestanden 78%

In Abb. 6 ist die Entwicklung der Zahl der Studierenden und

Diplomanden in unserem Vertiefungsfach tiber die letzten 30 Jahre

ersichtlich. Die Zunahme wid~rspiegelt einerseits die erhHhte

Zahl der Studierenden 1m allgeme1nen~ andererseits zeigt der

Anteil der Studenten unserer Fachrichtung innerhalb der Abteilung

fUr Maschineningenieurwesen eine steigende Tendenz. Dieser Ante;l

bewegt sich zur Zeit zwischen 30 und 40%.

Die Diskrepanz zwischen den Zahlen der eingeschriebenen Studenten

und jenen der Diplomanden mag auffallen. Die Differenz setzt sich

zusammen aus Fachhorern (me;st Absolventen HTL), Studenten mit

Diplomarbeit in andern Vertiefungsfachern und Studenten ohne

Diplomabschluss.

Gedanken zur Zukunft

Mit den bisherigen AusfUhrungen wurde versucht, die Ausbildung

in Betriebswissenschaften an der ETH zu schildern. Zum Abschluss

falgen noch einige Gedanken tiber unsere Zukunft.

Man w~rd sich z,B. fragen, ob wir uns auch mit der Absicht tragen,

gelegentlich eine eigene Abteilung fUr das Studium in Betriebswissenschaften

zu grUnden. Die Antwordt darauf ist vor allem aus

2 GrUnden negativ.

Eine eigene Abteilung wUrde bedingen, dass ein Student, bevor

er an die Hochschule kommt, sich fUr unsere Studienrichtung

entscheidet. Es gibt sicher eine Anzahl von Studenten~ die

durch ihre Herkunft bedingt, eine Vorstellung davon hat, was

ein Betriebsingenieur ist und sich von Anf~ng an fUr dieses

Studium entscheidet. Der Grossteil der Studenten hat aber heute

schon MUhe, sich wahl begrUndet fUr eine der Fachabteilungen

an der ETH zu entscheiden. Oft sind es - aus Mangel an Informatianen

fUr einen begrUndeten Entschied - Zufalligkeiten, die

-23


die Wahl beetnflussen. ~ine noch weiter gehende Aufsplitterung der

Abteilungen an der ETH wUrde die. Wahl nur verwirrender und schwieriger

machen,

- Wir betrachteneinen Unterricht in konstruktiver Richtung als

wesentlichen Bestandteil aer Ausbildung eines Betriebsingenieurs,

Er 5011, genau wi e der Kons trukteur, den Wi 11 en haben, etwas zu

gestalten und sich zudem angewHhnen, nicht nur globale LHsungsideen

zu entwickeln, sondern auch ein Detail sorgfSltig zu entwerfen.

Oieses gestalterische Uenken kann am anschaulichen Objekt

maschineller Konstruktion besser geUbt werden als den mehr

abstrakten betrieblichen Problemen,

Wir hegen in gewissem Sinne Expansionsabsichten anderer Art, sind

aber bei deren Realisierung durch Mangel an Personal gehemmt. Wir

haben 1m Auge, ein Nachdiplomstudium in Betriebswissenschaften

einzufUhren, das allen Absolventen der ETH, d.h, Architekten,

Bau;ngen;euren, Chemikern, Agronomen, usw. offen stehen wUrde. Es

besteht unserer Meirung nach e;n objektives und subjektives BedUrfnis

fUr eine solche Ausbildung, und wir hoffen sehr, in dieser

Richtung Fortschritte zu machen unddazu beitragen zu kHnnen, das

Gedankengut der wissenschaftlichen BetriebsfUhrung in alle Bereiche

organisierter menschlicher Zusammenarbeit zu tragen.

Literaturverzeichnis

Zeitschrift "Industrielle Organisation"

19.Jg. (1950)

22.Jg. (1953)

Nr. 4 (5. 107 ff.)

Vogel, Walter: Zum Geleit.

Stoll, H.E.: Studenten, Assistenten und Dozenten.

Van der Koogh, A,D.: Erinnerungen eines der ersten

Institutsmitarbeiters.

Nr. 9 (5. 385 ff,)

Schmidt, Eberhard: Die Ausbildung der Betriebsingenieure

an den technischen

Hochschulen.

-24


24.Jg. (1955)

Nr. 9 (5. 325 ff.)

1125 Jahre Betriebswissenschaft an der ETH in ZUrich".

BHhl~r, E.: Ausgangspunkte und Leitgedanken.

de Valliere, R.: Vue retrospective.

Schmidt, Eberhard: Gedanken zur Ausbildung von

Betriebsingenieuren und ihre

Bewahrung in der Praxis.

Daenzer, W. und andere:

Die Betriebswissenschaften an

del" ETH.

-25


-21

prof.Dr. P. van Berkel


ONTWIKKELINGSLIJNEN VAN DE

INTERFACULTEIT BEDRIJFSKUNDE.

INLEIDING

Wie over ontwikkelingslijnen spreekt in het hoger onderwijs of een

gedeelte daarvan, doet er allereerst goed aan zich te realiseren,

dat er relaties bestaan tussen het hoger onderwijs en de sociale

struktuur van onze samenl.eving.

Te zeggen valt dan dat in onze huidige - nog als industriele of

technologische te typeren - maatschappij, het universitaire bestel

meer dan vroeger verbonden is met de ekonomische aktivlteiten van

die samenleving. De betekenis van het hoger onderwijs is hierbij van

fundamentele aard geworden, zowel door de toelevering van hoogwaardige

kennis via de arbeidsmarH voor "professionals", als door de

produktie van wetenschappelijk inzicht op basis van eigen onderzoeksaktiviteiten.

Voor zijn voortbestaan, maar vooral voor zijn verdere

ontwikkeling, heeft een samenleving als de onze, die als een "organizational

society" gekarakteriseerd kan worden, een aanzienlijk belang

bij het funktioneren van universiteit of hogeschool.

Een aanzienlijk belang, en dat betekent dat primair vanuit ekonomische

maar ook wel vanuit andereorganisaties, veel scherper dan

vroeger, geformuleerd gaatworden aan welke beroepseisen de qfgestudeerden

moe ten voldoen.

Deze strakkere formulering van beroepseisen heeft min of meer parallel

gel open met de groei en toenemende komplexiteit van organisaties

waarin de problemen van leiderschap, van kommanikatie en motivatie

in de praktijk werden onderkend, vraagstukken die allengs ~ijn uitgegroeid

tot een specifiek veld van gedragswetenschappelijk en

organisationeel onderzoek. Welhaast zeker is het, dat .vanuit de~e

invalshoek binnen het hager onderwijs zelf het inzicht is ontwikkeld,

dat aan de akademikus die primair geYnteresseerd is in een

loopbaan als leidinggevend funktionaris, een ander kennispakket en

een ander type vorming geboden zoumoetenworden dan traditioneel

in het studieprogramma aanwezig is.

Aldus kan men stellen, dat bij het tot stand komen~van de diverse

bedrijfskundige opleidingen die we thans kennen, hethoger onder-

~. .. .....

-28


W1JS geenszins een passieve rol heeft gehad en geenszins zich alleen

maar heeft aangepast aan de wensen, die door maatschappelijke organisaties

werden geformuleerd. Wel zeker is het, dat men in kringen

,van het hoger onderwijs - op grond van de huidige inzichten in het

funktioneren van komplexe organisaties - onderkend heeft dat de

universitaire opleiding, meer dan vroeger, mede een determinant is

geworden van dat funktioneren, en van de kwaliteit van een op de

toekomst gericht beleid.

Dergelijke achtergronden en uitgangspunten zijn terug te vinden in

de ontwikkelingslijnen van de I.B., zoals deze zich, nu de eerste

oprichtingsjaren achter ons 11ggen, aftekenen in het beeld van deze

Rotterdamse-Oelftse fakulteit.

BEGINFAZE: EEN VEREENVOUDIGE DOELSTElLING

Onmiskenbaar heeft in de allereerste oprichtingsfase het Amerikaanse

voorbeeld van "business schools" en Ilmanagement fakulteiten H mede

een rol gespeeld bij het zoeken naar vorm en inhoud van de nieuwe

interfakulteit. Het idee een universitaire beroepsopleiding te gaan

verzorgen is oak duidelijk aan dergelijke voarbeelden gerelateerd,

waarbij te bedenken valt dat niet alleen aan'de IIbusiness schools H

maar ook aan andere fakulteiten van Amerikaanse universiteiten de

professionele opleiding een veel krachtiger traditie heeft dan in

Europa. Tevens trachtte men te realiseren dat de opleiding, als die

eenmaal gestalte had gekregen, een programma zou bieden dat gericht

was op zo algemeen mogelijke managementfunkties, al beduidde dit

geenszins dat hierdoor aan de persoonlijke preferenties van de studenten

ni et tegemoet zou worden gekomen ~ t4aar het begri p IIgenera 1

manager" speelde bij de oprichting van de interfakulteit toch we'

een richtinggevende rol~

Het ligt voor de hand dat, tegen deze achtergronden, vooral de

onderneming, dus de winst-gerichte organisatie, als het referentiekader

bij uitstek gold, zoals ook de ondern~ming - en menkan nu

(enkele jaren later) zeggen: met verwaarlozing van andere organisaties

- als het enigewerkelijk attraktieve werkgebied werd gezien

voor de in de toekomst af te studeren bedrijfskundigen.

-29


Het streven naar een opleiding-die gericht zou z;jn op een bepaalde

positie - n.l. general manager - in een specifiek type organisatie,

- n.l. de onderneming - heeft van meet af aan in de opbouw van het

doktoraalprogramma een zeker pragmatisme binnengebracht.

Toch is de betekenis die in de I.B. wordt toegekend aan het benutten

en toepassen van wetenschappelijke kennis, dus aan het handelen,

niet alleen of uitsluitend terug te voeren op dit pragmatisme. Zeker

even sterk hebben hierin aan de psychologie ontleende inzichten meegespeeld,

die de_.leereffekten en de vorming die van het doktoraalprogramma

kunnen uitgaan, onvolkomen achten indien de aktief-handelende

kant van het intellectueel bezigz;jn wordt verwaarloosd. Dergelijke

uitgangspunten waren betrekkelijk nieuw, en hebben binnen

het stelsel van akademische tradities in het begin zelfs enige argwaan

gewekt. Misschien ook omdat de filosofie van de Interfakulteit

afweek van wat men gewoonlijk in een doktoraalprogramma nastreeft:

de I.B. trachtte een onderwijsmodel te struktureren vanuit de

samenhan~ van problemen waarvoor menop het leidinggevend niveau

in organisaties veelal wordt geplaatst. Hierdoor werd het specialistisch-analytisch

karakter van de opleiding teruggedrongen, ten

voordele van een geintegreerde wetenschappelijke benadering van

organisatie- en beleidsvraagstukken. Deze geintegreerde benadering

kan gezien worden als een direkte afleiding uit de doelstelling-oplange-termijn

van de I.B. t.w. het ontw"ikkelen vande bedrijfskunde

als een veld van interdisciplinaire wetenschapsbeoefening, gericht

op de bestudering en het onderzoek van doel-organisaties en hun

externe relatie-patronen.

De uitgangspunten die destijds gehanteerd werden hebbeneen onderwijsmodel

tot stand doen komen, dat het doktoraal-programma faseerde

in een aantal probleemgebieden, waarin de meest evidente

funkties van de onderneming-behandeld konden worden. Voorafgegaan

door een adaptatiefase, omvat ditdoktoraa1~programma thans de

probleemgebieden marketing, het funktionerenvan een produktieorganisatie,

de integrale besturingvan een onderneming, - en

daarna twee meer strategische georienteerde probleemgebieden, t.w.

arbeidsbeleid en organisatie-ontwikkeling'en lange term;jn planning,

ook wel aangeduid als IIcorporate'strategy" • In dit programma

neemtvoor de student met de tijd de vrijne;dsgraad toe

-30


om inhoud te geven aan een eigen studieplan. Op basis van dit programma

heeft de Interfakulteit kort gel eden de eerste dertig bedrijfskundige

doktorandi afgeleverd, terwijl er thans - als tweede .p' ,­

en derde lichting - ruim honderd de doktoraalkursus volgen.

Deze eerste, experimentele periode van"slechts dertig studenten, is

op de fakulteit sterk overgekomen als een leerproces dat men

tezamen met deze studenten doormaakte, waaruit binnen niet al te

lange tijd bepaalde wijzigingen en aanpassingen van het studieprogramma

zullen voortvloeien. Voorts dient men te bedenken dat in

die periode een snelle groei van de staf heeft plaatsgehad (herkomstig

uit zeer uiteenlopende disciplines), waardoor een aanzienlijk

aantal n;euwe ideeen over bedrijfskunde en het doktoraalprogramma

werden gegenereerd. Dit is ongetwijfeld bevorderd door de

organisatievorm, d~e de Interfakulteit kort na haar oprichting

heeft gekregen: eensterk horizontale struktuur, met kenmerken

van de matrix-organisatie, waarin voldoende open kommunikatielijnen

en interne demokratisering ;s gerealiseerd om kreativiteit

t.a.v. het doktoraalprogramma aan te moedigen. In feite is er in

de Interfakulteit in de achter onsliggende drie jaar, maar ook

thans, een situatie ontstaan van kontinue innovatie. Het is wellicht

interessant op dit moment de poging-te wagen am de ontwikkelingslijnen

van dit innovatieproces te schetsen.

VERBREDING VAN HET OPLEIDINGSDOEL

Zonder het uitgangspunt van de beroepsopleiding nu reeds geheel en

al los te laten, moet tochgekonstateerd worden dat de strakke gerichtheid

op een eenduidigomlijnde maatschappelijke positie, t.w.

die van "general manager", voor de opbouw en ontwikkeling van het

studieprogramma weinig houvast heeft geboden. De inhoud van dit

algemene managementbegrip kan ;mmers op zeer uiteenlopende wijzen

geinterpreteerd worden, varierend met de omvangvan de betrokken

organisatie, de institutionele sektor'waarmee deze is verbonden,

de arbeidsverdelingop hetniveau van de beleidsbepalingen de

hierarchische plaats waar men zich een dergelijke positie denkt.

Tevens kan men er dan ook bij noteren dat het in de"realiteit van

de komplexe organisatie evident wordt, dat juist de algemene managementfunktie

aan een sneJle historische slijtage onderhevig is.

-31


Juist daar ziet men de zich snel doorzettende funktionele en ook

wel wetenschappelijke specialiseringen binnen het management, waardoor

een goede beleidsvoering bij uitstek een zaak wordt van

samenwerking en koordinatie. Management in een meer algemene zin

moge dan terugkeren in de hier juist genoemde, koordinerende betekenis,

maar dat gebeurt op een leeftijds- en ervaringsniveau dat

vrij ver verwijderd is van het opleidingsmoment dat wij hier bespreken.

Het te strak gerichte idee van het verwetenschappelijken van een

specifieke organisationele positie, blijkt in de praktijk van de

I.B. omgebogen te z;jn tot kennis van de organisatie als zodanig

en van enkele belangrijke in de organisatie aanwezige funktionele

processen. Daarmee richt de op1eiding zich (meer en meer) op een

veld van rond het feitelijke management aanwezige posities (zoa1s

staffunkties of assistant-to), dus op beleidsvoorbereiding of

partiele beleids-uitvoering, we'lke dan vee1al zu11en aansluiten

op de in het doktoraal-programma door de student ontwikkelde persoonlijke

voorkeur. Deze verbreding van het opleidingsdoel is een

door de fakulteit onderkende en gewenste ontwikkeling. De pretentie

een organisationele positie te verwetenschappelijken, zou

de opleiding een intellektueel weinig attraktief keurslijf hebben

aangemeten. Terecht komt dan ook thans tot uitdrukking dat bedrijfskunde

veel meer is dan "managementkunde".

Zien we thans naar de kennisinbreng die bij het zojuist gegeven

beeld wordt vereist, dan lijken de volgende elementen van primair

belang te z;jn: t.W. moderne organisatieleer; vervolgens: kennis

van decisieprocessen in een aantal funktione1e sektoren van ondernem;ngen

en andere instellingen; en, ten derde: inzicht in de

maatschappelijke inpassing vanorganisaties. Het zal duidelijk

z;jn dat door het samenspel van kenniselementen en de erachter l;ggende

visie op de ontwikke1ing van bedrijfskunde, de opleiding in

de toekomst meer gere1ateerd zal zijn aan organisatie- en beleidsvraagstukken

in algemene zin, dan aan dat - weliswaar belangrijke -

gedeelte daarvan dat strikt het management van de profit-organ;satie

betreft.

-32


RELATIVERING VAN HET ONDERNEMINGSBEGRIP

De relativering van de plaats die de op winst gerichte organisatie,

de onderneming, in het doktoraal-programma inneemt, betekent dat in

de te behandelen thematiek en in de organisatie van de Interfakulteit

voorzieningen getroffen moeten worden om de aandacht voor de

non-profit sektor van onze samenlevingte verruimen. Dit'streven

heeft, waar het de overheidsdiensten en de politieke waarden~allokatie

die hun beleid beinvloed betreft, recent uitdrukking gevonden

in een benoemingsvoorstel voor een ordinar~us voor Bestuurskunde.

Voor de nabije toekomst houdt dit in dat de Bestuurskunde

een onderdeel zal vormen van het'bedrijfskundig opleidingsprogramrna.

Meer op lange termijn bezien echter mag niet uitgesloten worden

dat Bestuurskunde binnen de Interfakulteit een zelfstandige

specialisering zal zijn bij het afstuderen.

Vergeleken met het aanvangsmoment van de Interfakulteit is er dus

thans meer expliciet de behoefte om vraagstukken die buiten de

sfeer van het ondernemingsgebeuren 1iggen tot objekt van studie

en onderzoek te maken. Dit betekent niet dat eendergelijke belangstelling

destijds bij de senaatskommissie die verantwoordelijk

was voor de oprichting niet aanwezig'zou zijn geweest. Maar wel

dat deze belangstelling meer impliciet is gebleven en dat men gegeven

de mogelijkheden waarover men toen beschikte, hat eerste

doktoraalprogramma bewust gestruktureerd heeft rond de problematiek

en het management van de onderneming. Verruiming van de thematiek

zou op dat moment aanzienlijke risiko's met zich hebben gebracht

voor het goede verloop-en de beheersingvan de eerste doktoraalkursus.

Evenwel, bij de nu optredenderelativeringvan dat uitgangs

punt is een van de konsekwenties dat de bedrijfskunde

- althans zoals die zich in de Interfakulteit zal ontwikkelen -

zijn eenzijdige orientatie, of moet men zeggen: zijn gebondenheid,

aan het waarden- en belangenpatroon-van een specifieke groep

(n.l. de managers) van een type organisatie (de onderneming) zal

verliezen.

De vet'vanging van deze specifieke orientatie door een meer omvattende

zal dan zowel de doelstellingen'en belangen van andere personeelskategorieen

binnen het blikveld brengen, als b.v. de

-33


waarden-orientaties van vakbonden.

Met deze verru;ming van het relevante waardenpatroon" is dan tevens

aangegeven dat de bedrijfskunde er niet aan ontkomt om de thematiek

aan de orde te stellen welke resulteert uit vraagstukken als

voortgezette ekonomische groei, voortgezette industriele expansie

en de daarmee samenhangende welzijns- en milieu-vraagstukken. In

het hier geschetste veld zijn twee hoofdlijnen te trekken die de

weg die de bedrijfskunde tussen nu en de toekomst zal moeten gaan

markeren t.w.:

1) vraagstukken van kontinuiteit en ontwikkeling van organisaties

(en dit behoeft niet ;dentiek te zijn met expansie van organ;­

saties)

2) vraagstukken met betrekking tot de maatschappelijke legitimering

van organisaties.

Aldus geformuleerd zou bedrijfskunde een bijdrage kunnen worden

ten dienste van het optimaal funktioneren en de maatschappelijke

aanvaardbaarheid van het arbeidsbestel als geheel.

Welnu, hiermee is de kern blootgelegd van de dynamiek die men in

de huidige bedrijfskunde moet kunnen vinden: niet de verwetenschappelijking

van een bepaalde beroepspositie moet hier centraal staan,

maar juist de vermaatschappelijkingvande bedrijfskundige kennis

en de bedrijfskundige bijdragen.

Vermaatschappelijking van de bedrijfskunde betekent, dat een zodanige

thematische relevantie en benutbaarheid als kennisreservoir

wordt nagestreefd, dat uiteenlopende groeperingen en organisaties

in het arbeidsbestel profijt kunnen trekken van wat de bedrijfskunde,

en de bedrijfskundige, te bieden heeft. Een dergelijke bedrijfskunde

wordt daarmee mede een dynamiserende faktor in het

veranderingsproces van onze samenleving.

Naar mijn mening zou dit, de vermaatschappelijking van de bedrijfskunde,

wel eens het belangrijkste ontwikkelingstrajekt kUnnen zijn

dat zich thans voor de Interfakulteit beg;nt af te tekenen.

AANPASSINGEN IN HET ONDERWIJSPROGRAMMA

Het behoeft nauwelijks betoog, dat de hier geschetste groei van de

Interfakulteit m.b.t. zijn uitgangspunten en orientaties, slechts

-34


met een zekere vertraging kan doorwerken in de operationele taken

van de fakulteit. Het konkreet vormgeven aan de aanpassingen is

een zaak die voorbehouden is aan de daarvoor verantwoordelijke

organen, zoals de onderwijskommissie, de kommissie voor wetenschappelijk

onderzoek s het dagelijks bestuur en de fakulteitsraad.

Onmiskenbaar echter zetten zich in het onderwijsprogramma bepaalde

opvattingen en tendenties door die als volgt kort zijn samen te

vatten:

Allereerst is het zo dat de Interfakulteit meent dat zij, aansluitend

op de kandidaatsr;chtingen van de studenten, de probleemgebiedstruktuur

van haar eigen doktoraalprogramma moet handhaven.

De ervaringen tot nu toe hiermee opgedaan tonen dat als vorm van

kennisoverdracht de probleemgebied-benadering nieuwe mogelijkheden

biedt am studenten vertrouwd te maken met de meest vitale aspekten

van bE!leid en organisatie. De benadering werkt tevens in de hand

dat van de bij een probleemgebied betrokken disciplines een stuk

zelf-beperking en zelf-kritiek wordt vereist, teneinde een gerichte

bijdrage te kunnen leveren aan de kernthematiek van dat probleemgebied.

Dit geldt zowel voor het voor alle studenten verplichte deel

van een probleemgebied, als voor de erbij behorende keuzevakken en

projekten.

Veranderingen in deze grondvorm zijn dan ook op korte termijn niet

te verwachten. Weltekenen zich thans, in het denken over deze

materie wijzigingen af, die de omvang en de inhoud van de probleemgebieden

betreffen. Het gaat hierbij vooral om het aan de studenten

kunnen bieden van meer keuze-mogelijkheden en van een wellicht wat

langere peri ode waarin zij op een eigen voorkeursonderwerp kunnen

afstuderen; tevens beg;nt zich de wenselijkheid te manifesteren

om meer tijd toe te kennen aan kol1eges die als ondersteuning en

verbinding parallel aan alle probleemgebieden lopeno

Enkele belangrijke trendlijnen van het onderwijsmodel kunnen dan

ook als volgt gemarkeerd worden:

- een scherper onderscheid dan tot nu toe tussen operationele en

strategische vraagstukken;

- het toekennen van meer betekenis aan konseptuele integratie

van funktionele kennis op basis van inzicht in organisaties;

-35


- meer aandacht voor de maatschappelijke inpassing van organisaties;

- en, door alle probleemgebieden heen: een wat strakkere, meer

ana1ytische benadering van de onderwerpen.

Bij het realiseren van dergelijke veranderingen moet er rekening

mee gehouden worden dat het aantal studenten in de komende jaren

zal groeien. Deze groei za1, na de kleine aantal1en van de beginjaren,

m.n. ook de organisatievorm van de Interfakulteit op zijn

bruikbaarheid toetsen. Wat hierbij een kwetsbare zaak lijkt te

worden, is het door de staf gekoesterde ideaal om het onderwijs

aan betrekkelijk kleine groepen van ongeveer dertig studenten te

geven. Dit gaat betekenen dat een aantal identieke gedeelten van

het doktoraalprogramma in een zelfde peri ode parallel aan elkaar

gegeven worden. Reeds thans wordt dit systeem op de tweede groepering

van zestig studenten toegepast. Hoewel de voordelen uit een

onderwijs-oogpunt en ook psychologisch evident zijn, is het toch

zeer de vraag of een dergelijk begeleidend onderwijs niet een stafbezetting

vergt die ver uitgaat boven wat realiseerbaar is. Anderzijds

is het zo, dat de doelstellingen van het doktoraalprogramma,

met projekten, cases en veel zelfwerkzaamheid van de studenten,

juist ook omdat getracht wordt hen interdisciplinair te leren

samenwerken, van zichzelf uit een zekere beperking van de groepsgrootte

noodzakelijk maakt. Vraagstukken als deze speelden nog

geen rol toen er nog slechts ~§n eerste groepering van dertig

studenten was. Daarom kan men stellen dat de Interfakulteit de

komende jaren een kritische fase ingaat, waarin moet worden waargemaakt

dat de onderwijsidealen tevens voldoende realiteitsgehalte

bezitten.

DE PROBLEMATIEK VAN HET ONDERZOEK

Een fakulteit is n;et alleen een onderwijs- maar ook een onderzoeks-instelling.

En ook op het gebied van de research is het

van belang in het kort na te gaan welke de ontwikkelingsl;jnen

zijn die zich thans aftekenen.

Allereerst ligt er een niet ongelangrijk fase-verschil in het

tot stand komen van de onderwijsaktiviteiten en het onderzoekswerk:

vanaf het eerste moment heeft de staf zich ingespann~n om de

-36


probleemgebied-struktuur van het doktoraalprogramma te ontwikkelen,

terwijl de formulering van research-doelstellingen en het ontwikkelen

van een bedrijfskundig onderzoeksklimaat pas in een later stadium

binnen de Interfakulteit voldoende aandacht hebben gekregen.

Uiteraard ligt dit bij de oprichting voor de hand, omdat de

binnenkomst van studenten de onderwijsverplichting afdwingt.

Onderzoek, zo redeneert men dan, kan-altijd nog wel op gang gebracht

worden. Het gevaar dat, als men te lang wacht, wordt binnengehaald

zal duidelijk zijn: er ontstaat een onderwijs-machinerie,

die, hoewel het onderzoek verbaal alle eer krijgt, alle

tijd van de staf opeist en die tenslotte een attitude doet ontstaan

die niet bevorderlijk is voor het nieuwe type onderzoek

dat juist in een interdisciplinaire interfakulteit mogelijk moet

zijn.

Inderdaad, een nieuw type onderzoek, want de gemakkelijkste weg

zou zijn om de mono-disciplinaire onderzoeksinstelling te kontinueren,

die de meeste stafleden uit hun herkomst-discipline meebrengen.

Zou men met deze instelling als fakulteit verder gaan, dan

zou dit impliciet betekenen dat men de bedrijfskunde hoogstens

ziet als een veld van interdisciplinaire toepassing van wetenschappelijke

kennis welke in mono~disciplinair onderzoek is

gevormd.

Dit nu is niet de opvatting van de Interfakulteit. Hoewel het

grote belang van de mono-disciplines, 66k voor bedrijfskunde, niet

betwist wordt, gaat hier toch bovenait de idee dat, wil bedrijfskunde

werkelijk voldoen aan de Rotterdam-Delftse interpretatie,

met zeer veel kracht gestreefd zal moeten worden naar,het opbouwen

van interdisciplinaire theorie inzake doel-organisaties en hun

maatschappelijke inpassing.

Er is weinig originaliteit voor nodigom-juist dit idee met een

intellektueel skepticisme tegemoet te treden. Maar dit getuigt

tevens van een weinig innovatieve houding~ en wel1icht ook van

een gebrek aan intellektuele verbeeldingskracht.

Innovatie en verbeeldingskracht zijn echter bij uitstek kwaliteiten

die thans in de Interfakulteit vereist zijn, en alleen dan

zal het mogelijk zijn om ten dienste van een bedrijf~kunde-inbouw

-37


op geinspireerde wijze gebruik te maken van interdisciplinaire inspanningen

welke verricht zijn op het gebied van de methodologie,

moderne organisatie-theorie, systeem-theorie en bepaalde theoretische

gedeelten uit de sociale wetenschappen. Tezamen met de ontwikkeling

van nieuwe didaktische modellen ligt hier, op het gebied

van de interdisciplinaire research, de grootste uitdaging voor de

Interfakulteit.

Onderzoek zoals hier geformuleerd is nOclig om te komen tot een integrale

kennis van het objekt van de bedrijfskunde, een kennisfonds

dat dan in realiteitsgehalte ZOU uitgaan boven wat ;n de aspektwetenschappen

geboden kan worden. Bezien vanuit de zelfstandigheid

van de research is dit een voldoende legitimering om dergelijke

onderzoeksaktiviteiten te s~imuleren. Maar onderzoek zoals hier bedoeld

is evenzeer nodig vanuit de behoefte van het bedrijfskundig

onderwijs. Immers, de Interfakulteit voert de pretentie op te leiden

tot een vorm van wetenschappelijk handelen, en niet te onderkennen

is dat juist dit handelen veelal van een interdisciplinair

karakter zal zijn. Niet alleen het overdragen van kennis omtrent

het bedrijfskundig objekt, maar zeker ook het opdoen van ervaring

in het bedrijfskundig handelen (men denke b.v. aan "decision

making") vereisen het beschikbaar zijn van interdisciplinaire

researchresultaten. Daarbij komt nog dat bedrijfskunde op de toekomst,

dus mede op toekomstige vraagstukken gericht dient te zijn.

Aktuele onderzoeksresultaten kunnen vaak een inzicht geven oak in

toekomstige ontwikkelingen en patronen, b.v. binnen organisaties

of bepaalde gedeelten daarvan.

Het is mede om deze anticipatie mogelijk te maken dat 'sinds enige

tijd in de Interfakulteit een aantal diskussiegroepen op researchgebied

bezig zijn, die trachten te komen tot "pilot studies" welke

als uitgangspunt kUnnen dienen voor groter opgezette onderzoeksprojekten.

Dit alles geschiedt naast de in voorbereiding zijnde

dissertaties, veelal met een mger mono-disciplinair karakter, en de

individuele artikelen welke resulteren uit strikt persoonlijke belangstelling.

De relatief late start van de research, althans als

een enigszins gekoordineerde aktiviteit, kan als een nadeel gekwalificeerd

worden dat voortvloeide uit de oprichtingsfase. Maar hier

-38


staat tegenover dat de latere start ook een voordeel met z;chblijkt

mee te brengen: thematisch is het researchklimaat, meer dan het onderwijs

op dit moment, een afspiegeling van de verschuiving inzake

objekt en waardenorientatie waaraan aan het begin van deze inleiding

aandacht werd besteed. Misschien ;s de researchaktiv;teit ten deze

dan oak veel meer dan een afspiegeling van de normatieve verschuiving:

veel meer een van de stuwende faktoren van deze ontwikkeling.

ORGANISATIEVORM EN EXTERNE RELATIES

Nu de Interfakulteit duidelijk in een groeifase verkeert, qua staf

en studenten, blijkt het van groot belangte zijn dat zich direkt

vanaf het begin een bewust gekozen horizontaal samenwerkingsverband

heeft ontwikkeld. Dit biedt thans debeste voorwaarde dat

ieders inbreng meegewogen kan worden bij de verdere uitbouw van de

fakulteit. Oat hieraan een belangrijke betekenis moet worden gehecht

is wel gebleken bij de eerste groep studenten: met recht

kunnen zij beschouwd worden als de mede-bouwers van deze fakulteit.

die door hun ideeen. kritiek en voorstel1en het institutionaliseringsproces

dat bepaalde doelstellingen vastlegde, en bepaalde

gewoonten en procedures kreerde, in vergaande mate hebben medebepaald.

Wat dan ook nu waakzaam gevolgd moet worden is of de garantie die

de demokratische bestuursvorm van de fakulteit bezit, ook praktisch

nu de aantallen groeien, geeffektueerd wordt. Zou dit laatste

te weinig het geval zijn, dan zul1en onvermijdelijk tussen staf en

studenten een aantal vervreemdingsverschijnselen ontstaan die de

kwetsbaarheid van de goede afloop van het doktoraal-programma

aanzienlijk verhogen. Met andere woorden: op het stuk van de

persoonlijke verhouding tussen staf en studenten, en de studiernotivatie

van de studenten, krijgt de Interfakulteit thans met

heel andere, en veel moeilijker, problemen te maken dan men in

de eerste oprichtingsfase - toen er eigenlijk n;et van staf en

studenten, maar alleen van "oprichters" sprakewas, en iedereen

elkanders voornaam wist - heeft gekend. Juist tegenover deze

risiko's van vervreemding en de-motivatie past nu en in de komende

jaren de grootste mogelijke waakzaamheid.

-39


Maar het zijn niet alleen deze interne vraagstukken die de komende

jaren veel zorg en aandacht zullen vereisen.

Aanvankelijk beschikte de Interfakulteit in de al1ereerste fase van

zijn oprichting, over een verrassend uitgebreid netwerk van externe

kontakten, zowel binnen als buiten Nederland. Dit bracht de merkwaardige

situatie tot stand dat de Interfakulteit een zekere bekendheid

genoot lang voordat de werkelijke resultaten van de

verrichte werkzaamheden zichtbaar konden zijn. Op zich biedt een

dergelijke situatie wel enkele voordelen, al is het risiko te pretentieuze

verwachtingen te scheppen bepaald niet afwezig. Thans

echter kan men konstateren dat juist de laatste twee jaar een

vermindering van externe relaties heeft plaatsgehad, welke zich

geheel laat verklaren uit het op gang komen van het doktoraalprogramma

en het ontwikkelen van een juiste stafbezetting. De

Interfakulteit heeft - veel sterker dan in de beginfasen - de blikrichting

naar binnen gebogen, en heeft daarmee wat haar doelstellingen

en werkzijze betreft aan realiteitsgehalte gewonnen. Niettemin

blijft het externe relatiepatroon van groot belang, en met

name het kontakt naar de andere afdelingen en fakulteiten die

bezig zijn met de ontwikkeling van de bedrijfskunde ZOU als eerste

versterkt moe ten worden. Thans zijn de onderlinge relaties op dit

gebied te incidenteel en te weinig gericht am het profiteren van

elkanders ervaringen en inzichten werkelijk mogelijk te maken.

Dit gebrek aan samenhang in het totale aktiviteitenpatroonvertraagt

de ontwikkeling van bedrijfskunde waarschijnlijk meer dan

men beseft. Voor de verdere ontwikkeling van dit vakgebied, qua

onderwijs en qua research, lijkt de tijd gekomen om te denken

over vaste geinstitutionaliseerde kontakten tussen die afdelingen

en fakulteiten, die thans op bedrijfskundig gebied werkzaam zijn.

Wellicht is het mogelijk dat thans hiertoe de eerste initiatieven

genomen worden.

1963 - 1973: VERANDERDE PROBLEEMSTELLING

Tenslotte, - wie nu terugblikt naar de voorgeschiedenis van de I.B.

kan zich afvragen of de studiegroep die in 1963 door de Kommissie

Opvoering Produktiviteit werd ingesteld met als taak de wenselijkheid

te onderzoeken van een bedrijfskundige opleiding op akademisch

-40


niveau - bekend geworden als de kommissie Pruyt-Mey-Caron - ooit

daarmee de gekompliceerdheid op het oog heeft gehad van doelstellingen

en opleidingsmodel, welke zich vandaag binnen de Interfakulteit

aftekent.

Dit bewijst hoogstens, dat de voorgeschiedenis van een fakulteit

nimmer veel bewijst. Immers, indien dergelijke instellingen eenmaal

zijn opgericht, verzelfstandigen zij zich in akademische zin

zodanig, dat de aanvankelijke invloeden overspeeld worden door

nieuwe idee~n en ideal en. Een dergelijk verzelfstandiginqsproces

heeft zich, zoals hier geschetst is, heel duidelijk bij de Interfakulteit

Bedrijfskunde voorgedaan. En dit juist maakt het nu, tien

jaar na het werk van de eerste studiekommissie, mogelijk om te

ant~ciperen op vraagstukken van de nabije toekomst die waarschijnlijk

in 1963, zo zij toen reeds onderkend werden, zeker n;et gezien

werden als bedrijfskundige vraagstukken. In de post-industriele

bedrijfskunde echter welke zich begint af te tekenen, zouden wel

eens een groot aantal vraagstukken van maatschappelijke en van organisationele

aard kunnen samenkomen, en dat betekent dat het begrip

bedrijfskunde thans reeds een aanzienlijk bredere interpretatie

moet hebben, wil het zijn bruikbaarheid voor de toekomst niet

verliezen. Een aldus gekozen interpretatie van bedrijfskunde sluit

aan op het maatschappelijk verantwoordelijkheidsgevoel dat zeker

door een bedrijfskundige fakulteit ontwikkeld en gehandhaafd dient

te worden.

Het beeld van de ontwikkelingslijnen van de Interfakulteit kan

wel1icht niet beter worden afgerond dan met de opmerking, dat

welke ontwikkelingslijnen het ook moge betreffen, nu of in de

toekomst, deze primair getoetst zullen moe ten worden aan de

maatschappelijke verantwoordelijkheid die de Interfakulteit ten

alle tijde behoort te onderkennen.

-41


-43

Prof.Dr. J. Kreiken


BEDRIJFSKUNDE - TUSSEN DISCIPLINE EN DIRECTIE.

Het is voor mij een groot genoegen om hier namens de Technische

Hogeschool Twente, afdeling der Bedrijfskunde, deze hoogtijdag

voar u mee te beleven. Allereerst onze hartelijke gelukwensen.

Namens Twente zijn hier behalve de spreker aanwezig de voorzitter

van de afdeling der Bedrijfskunde, Prof.ir. J.M.L. Janssen, de

lektor en voorzitter van de vakgroep der Sociale Bedrijfskunde

Mr.dr. H.G.C. Janssen, en Prof.drs. A.H. Hulshof, geen onbekende

hier in Eindhoven. Voorts zijn aanwez;g twee student-bestuurders

van onze afdeling en, last but not least, namens onze gehele

Technische Hogeschoo1, de sekretaris van het bestuur Drs. J. Baarspul.

Dit is een historische dag voor u maar ook voor Twente en voor allen

die de bedrijfskunde na aan het hart 11ggen. De bedrijfskunde is een

nieuwe ontwikkeling in akademisch Nederland en geniet een grote

belangstelling in ons land en daarbuiten. Toch is deze ontwikkeling

niet zo nieuw als velen denken. Het zal u interesseren dat het juist

dezer dagen 100 jaar gel eden ;s dat de eerste hoogleraar in de

technische bedrijfskunde overleed.Dat was dus in 1873. Deze man was

Prof. Charles Dupin van het Conservatoire Des Arts Et Des Professions

in Parijs die in 1819 met de leeropdracht was begonnen en in 1873

op 89-jarige leeftijd overleed. Charles Dupin was een van die

Fransen die na de nederlaag van Frankrijk in 1815 zich orienteerde in

Engeland en daar met n;euwe gedachten over de industriele organisatie

terugkeerde. Charles Dupin is kennelijk geinspireerd geweest

door Robert Owen, de bekende Schotse industrialist die in vele opzichten

zijn tijd vooruit was. Zo was Owen reeds aan het begin van

de 1ge eeuw bezig met gedachten over opleidingen in de bedrijfskunde.

Het was aan Charles Dupin in Frankrijk om de eerste hoogler~ar

te worden.

Mijn voordracht heb ik genoemd "tussen discipline en direktie",

Ik ben mij uiteraard bewust dat dit een uitdagende titel is.

Deze doet vermoeden dat de opleiding geplaatst is tussen een

discipline en een direktiepost. Er is van tijd tot tijd gesproken

van zogenaamde Kroonprinsen-farm's wanneer men bedrijfskundige

-44


opleidingen in gedachten had. Nu zijn de meeste prinsen al niet

meer van koninklijke bloede en ik neem aan dat kroonprinsen-farms's

daarvoor nog wel eens zouden moeten worden opgezet, maar in elk geval

zou ik willen stellen dat bedrijfskunde op zichzelf nimmer een

Kroonprinsen-farm moet of behoeft te zijn. Immers wanneer men het

begrip management, in plaats van bedrijfskunde, hanteert dan weet u

dat management niet alleen geTsoleerd is in de topfunkties van de

onderneming maar doordringt in alle niveau's van de organisatie. In

dit verband zou ik willen verwijzen naar het letterlijke begrip management

in het Engels of naar het letterlijke begrip direction of

directeur tn het Frans. U vindt dat in die talen de begrippen nimmer

zijn gemonopoliseerd voor de topfunkties; or alle niveau's spreken

de Fransen en de Engelsen van resp. "directeurs" en "managers".

In het Nederlands woordgebruik wordt het begrip management en direktie

veelal uitsluitend voor topniveau gebezigd, maar in de talen

waar ze vandaan komen vindt u deze woorden steeds omschreven, zoals:

general manager, financial-manager, marketing-manager, product;onmanager,

sub-manager, top-manager, directeur-general, directeur de

vente enz., enz.

Het is een belangrijk punt dat men inziet dat bestuur, management,

direction, gestion, en hoe men het ook moge noemen niet iets I is van

een bepaald niveau, niet van een bepaalde "level" maar dat het een

funktie is welke de gehele organisatie vertikaal doortrekt.

U vindt die gedachte nog een beetje terug in een instituut als het

Nederlandse NIVE, dat in 1924 ontstond toen het eIOS in Praag werd

opgericht. Deze organisaties ontstonden in de tijd dat dit yak e;­

genlijk n;et meer was dan een soort efficiency-wetenschap, de zgn.

"scientific management". Deze scientific management begon op de

fabrieksvloer, en werkte langzaam door naar hogere niveau's. Oat

was ook de tijd waarin de eerste hoogleraar in de technische bedrijfskunde

in Nederland werd benoemd. Dit was Volmer in Delft in

1919.

De gedachte aan een vertikaal management, dat met name te maken

heeft met de efficiency op lagere niveau's, vindt u in grute mate

-45


terug in het gehele Duits sprekende gebied van Europa. Management is

daar dikwijls nog een van "onderaf bekeken" systeem.

Daar tegenover staat de Angelsaksische ontwikkeling van de laatste

tientallen jaren, en het laatste decennium ook in Nederland, waarin

men management steeds meer hanteert als zijnde het andere uiterste,

nl. het topniveau. Beide opvattingen zijn uiteraard onjuist. Het is

van groot belang bij het ontwikkelen van de bedrijfskunde in Nederland,

dat wij de begrippen management en direction zuiver interpreteren,

dat wil zeggen dat wij hierbij spreken van een funktie, of

van een proces, dat de totaliteit omvat op alle niveaus en in alle

funkties.

Welnu, als nu bedrijfskunde, of management vertikaal overal toepasbaar

is in de organisatie, is management dan ook horizontaal overal

toepasbaar? Oat wil dus zeggen, is management evenzeer van toepassing

op de verschillende specialistische funkties in het organisatiebestuur,

of heeft het hierbij een bepaalde specialistische isolatie?

Wie zojuist naar de geachte spreker v66r mij geluisterd heeft, heeft

een paar keer gehoord dat hij het begrip general-manager noemde. Ik

moet aannemen dat hij hieronder niet al1een de topman van de organisatie

,bedoelde maar ook de management-funktie in zijn totale integrale,

horizontale positie.

We zouden met Fayol kunnen stellen dat management een proces is dat

;n alle funkties van bestuur wordt teruggevonden. Al1e funkties van

bestuur hebben als het ware een gelijksoortig management~proces. Dit

geldt niet al1een de verschillende funkties ;n de organisatie maar

het geldt ook tussen de verschillende vormen van organi~atie. Horizontaal

is management dus toepasbaar op verschil1ende systemen, op.

verschillende branches, zowel op privaat als openbaar bestuur, zowe

1 in een fabri ek a 1 sin een zi ekenhui 5, zowe 1 oj n een gemeentebestuur

als in een universiteit. Dit heeft in zijn uiterste vorm geleid

tot de gedachte dat er "professional managers" zijn, die in

wezen voor elk systeem zouden kunnen optreden. Aan het einde van de

jaren 30 heeft James Burnham in zijn boek "The Managerial Revolution"

deze trend nauwkeurig beschreven en heeft hij zelfs gesteld

-46.


dat de manager weleens een gevaar kon worden veer de maatschappij in

de zin dat deze funktie de algemene sleutel voor de macht in handen

. had. Zelfs aandeelhouders, die in die tijd nog zeer macht;g waren,

zouden hun positie moeten afstaan aan de professional manager. Het

is een gedachte die men ook vindt in de schrijvers over de zogenaamde

"technokratie".

Ten aanz;en van deze horizontale integratie van management in de

verschil1ende funkties moge ik nog een kleine anekdote vertellen.

In 1956 ontmeette ik de president van General Electric, Harold

Smiddy, toen reeds Fellow van de International Academy of Management,

die mij voor het eerst vertelde dat professional management zodanig

algemeen toepasbaar zou zijn dat men slechts het vakjargon van een

bedr;jf moest leren kennen om deze organisatie te kunnen leiden. Ik

was in die tijd algemeen marketing manager van Jaggers, een grete

ondernem;ng met 9 fabrieken.

Juist in die tijd had men mij gevraagd een algemene direktie-funktie

tijdelijk over te nemen van een tweetal schoenfabrieken van het koncern,

die zojuist waren gefuseerd. Ik had dus een gespecialiseerde

funktie in het koncern, en zou dus nu tijdelijk In top-managementfunktie

aanvaarden over een divisie van deze groep. De woorden van

Smiddy spraken mij wel aan, en ik besloot om het te proberen. Ik nodigde

een van de bekwaamste afdelingsbestuurders van de schoenfabriek

uit en vroeg hem mij het hele jargon van de schoenindustrie te

leren. Hij maakte tekeningen van schoenen. Ik leerde alle onderdelen

van Ide schoen in het Engels, voorts all e onderde 1 en en a 11 e processen

van de fabrieksmachines van de schoenindustrie alsmede de termen van

alle handelingen die de schoenindustrie met In schoen moet uitvoeren.

In enkele dagen had ik alle begrippen van de schoenindustrie onder de

knie, zonder nog ooit ook maar een machine van deze fabriek gezien te

hebben.

In de eerste vergadering die wij hadden met de mensen van de schoenfabrieken

was het bijna griezelig om te zien welk een effekt mijn

kennis van het vakjargon had. Ze wilden niet eens geloven dat ik nog

nooit in een schoenfabriek was geweest. Ik kreeg al de indruk dat

Haro 1 d Smi ddy, en a 11 e anderen di e spreken van profess i ona 1 manage-

-47


ment, gelijk hadden. Maar het-bleek in de maanden die volgden dat

het vakjargon beslist een onvoldoende kennis van zaken was. Het

spreekt vanzelf dat een professional manager zeer veel kan verbeteren

in een organisatie die tot dusver vrij slecht is geleid, en

waarin nog vele verbeteringen mogelijk zijn. Maar het leek mij al

spoedig noodzakelijk om een grotere mate van expertise aan te

trekken en ik deed, wat trouwens oak van een goed manager moet worden

verwacht, nl. het benoemen van een tweetal zeer bekwame schoenontwerpers

uit Engeland in anze organisatie.

Ik vertel u dit dames en heren, om aan te tonen dat de gedachte van

Erofessional management, in zijn uiterste extremiteit, een fiktie

is. Het is uiteraard mogelijk am het management-praces goed te

leren en daarmede een aanta1 basiszaken aan te pakken in e1ke vorm

van organisatie of bestuur. Maar wanneer het komt tot navigeren of

tot het detai11eren van de teehniek van deze branche, dan is het

noodzakelijk dat men ook met vakkennis kan werken. De professional

manager is eehter van grote betekenis wanneer het gaat om de fundamente1e

e1ementen van bestuur. Oak in dit opz;cht zou men professional

management moe ten doceren aan e1ke funktie in de maatschappij

ongeacht of dit de eerste minister is dan wel de kleinste ondernemer.

Er zijn nag enorme gapingen te vinden in het fundamentele

den ken OVer bestuur, ongeacht welke bedrijfstak of aktiviteit men

beziet. Zo is het absoluut noodzakelijk dat een bestuur een dael

heeft waarnaar men kan streven. Men zal ergens een "objective"

maeten hebben, moeten weten naar welk markt-aandeel men streeft,

of naar welke mate van welvaart of welzijn in een bepaald land.

Dames en heren, het is dus duidelijk dat, hoewe1 men extreme uitspraken

moet vermijden, het management-praces algemene toepassingsmogelijkheden

heeft op al1e niveauls en in a11e funkties, d.w.z.

resp. vertikaa1 en horizontaa1. Het is duidelijk dat men all~en maar

kan managen als men een doelstelling heeft die bij voorkeur bovendien

kwantitatief bepaald is. Het is evenzeer duidelijk dat'men alleen

een beleid kan voeren indien zoln daelstelling aanwezig is,

dat men alleen beslissingen kan nemen wanneer er sprake is van een

beleid, dat men alleen kan plannen wanneer men zulke beslissingen

ten aanzien van alternatieven heeft genomen, dat men alleen kan

-48


organiseren indien men een plan heeft en dat menalleen kan

kontroleren indien men een organisatie heeft die een duidelijk objective

en plan kent. Het is van belang dat wij het managementproces

niet in stukjes verknippen, maar steeds de tota1iteit in

ogenschouw houden.

Ik heb voor Prof. Daniels een aantal stellingen op ~chrift gesteld,

die u hierbij aantreft en waarin o.a. door mij wordt gesteld dat

een manager tenminste 3 elementen in zich moet hebben. Van die 3

elementen kan een bedrijfskundige opleiding er hoogstens een toevoegen.

Deze drie elementen zijn:

- in de eerste plaats kennis en ervaring van het specifieke terre;n

waarin de organisatie moet worden bestuurd;

- ten tweede kennis en ervaring van het management-proces, d.w.z.

van de technieken van cestuur;

en ten derde een vorming t.a.v. het werken met mensen in deze dynamische

maatschappij.

Het eerste element betreft dus het specifieke terrein, dat betekent

dus dat een manager in de metaalindustrie kenn;s moet hebben van

het metaalvak, dat een manager in gemeente of provinciale-besturen

kennis moet hebben van de wereld van het openbare bestuur, dat een

manager in de medische wereld of een manager in de universiteit kennis

van zaken moet hebben t.a.v. de medische wereld of t.a.v. de

universitaire wereld. Men zou in het Engels spreken van het element

van navigatie, d.w.z. kennis van de zee waarin men vaart.

Het tweede element, n1. kennis en ervaring van de technieken van

bestuur is als het ware het "runnen" van het schip. Dit is de specifieke

bedrijfskundige kennis die in een opleiding aan de orde is.

Het betreft de management-cyclus van doelstelling, beleid, beslissingen,

planning, organisatie en beheer.

Het derde element betreft de mens zelf. Hier gaat het om de persoon

die in staat is leidinggevende funkties te verrichten, d.w.z. die

een visie heeft op het maatschappelijk gebeuren, vaardigheden heeft

am met mensen om te gaan en de mogelijkheden kent van kommunikatie

en motivatie. Dit laatste ;s als het ware, de maatschappelijke

-49


visie en het maatschappe1ijk talent van de bestuurder t.a.v. de

werknemers, afnemers, ~onsumenten, omwonenden, konkurrenten of welke

andere groep dan ook in de maatschappij van individue1e personen die

met de organisatie in aanraking komen.

Ik heb een en ander in ste11ingen geformu1eerd die ik aan Prof.

Daniels heb voorge1egd. Een van deze ste1lingen luidt dat een akademische

opleiding voor management-funkties bij voorkeur dient

p1aats te vinden na een periode waarin de student reeds een bepaalde

discipline, of vakgebied, heeft afges10ten en waarin hij of zij met

of zonder bedrijfservaring zich laat voorbereiden op een managementfunktie.

Een andere stelling die ik heb voorgelegd, stelt dat de bedrijfskundige

op1eiding evenwichtige aandacht moet schenken aan 50-

ciale, ekonomische en technische aspekten. Letterlijk geciteerd uit

mijn stelling "iedere overwaardering van een van deze kriteria zal

het systeem als geheel verstoren, simplificeren of tot een eenzijdige

logika reduceren".

Ik mag u er in dit verband op wijzen, dames en heren, dat het Enge1-

se woord management, dat wij zo gemakkelijk letterlijk overnemen,

een zeer speciale betekenis heeft tussen de vele synoniemen van het

begrip sturen of besturen. De Engelsen spreken, wanneer zij het hebben

over sturen of besturen, over "you ride a cyc1e ll , u bestuurt een

. fiets, maar ook "you drive a carll, "you navigate a ship", d.w.z. op

zee, en lIyou run a ship", wanneer dat het schip als zodanig betreft

met bemanning en passagiers; de Engelsen spreken ook over besturen

als "you govern a nation", en "you control a chemical process ll , lIyou

operate a machine", en lIyou manage an organisation ll • Een automatische.

fabriek wordt in de Engelse taal niet "gemanaged ll maar lIoperated

ll • Het woord management in de Engelse taal kan dan oak slechts

gebruikt worden wanneer er twee dingen aanwezig zijn n1. in de

eerste plaats mensen in een systeem en in de tweede plaats een resultaat.

Ik wil u dat nog nader aanduiden. Als men in het Engels

zegt "ik slaagde erin de trein te halen" dan kan men zeggen "I managed

in catching the train"; als men tegen iemand zegt dat hij het

heeft kunnen opknappen dan zegt men "you managed". U kunt dus niet

het woord management gebru;ken wanneer er geen sprake is van "sla-

-50


gen". Dit betekent niet alleen dat er een winst in ekonomische zin

zou moeten worden gemaakt, (daar kom ik straks nog op terug) maar

het betekent wel dat lito manage" uitsluitend kan worden gebruikt in

de zin dat een bepaald doel bereikt is.

Een en ander betekent dat management een zeer specifieke betekenis

heeft ten aanzien van besturen.

Wanneer wij nu hebben gezten dat management een funktie is die systemen

bestuurt van mensen en middelen naar resultaten, en dat deze

funktie zowel van toepassing is in vertikale als in horizontale zin

in alle soorten van organisaties, dan beseffen wij dat bedrijfskundige

opleidingen in wezen .slechts een beperkt element aan de mensen

kunnen toevoegen. Wanneer men uitgaat van het feit, dat er moet worden

"genavigeerd" in een bepaald vakgebied, zal men begrijpen dat

post-experience of post-doktorale studies van management het meeste

effekt hebben. Immers het .betreft hier kursussen voor mannen en

vrouwen, die al met een stuk van de bestuurlijke problematiek in

hun vakgebied hebben geworsteld. Zij komen in een kursus met relevante

vragen en zijn in zekere zin rijp voor een verdere vorming in

het bestuurlijke pro~es. .

.Een na-ervarings management-kursus heeft dus een zeer grote effektiviteit

in zich. Wanneer men in de praktijk is geweest, is het

gemakkelijker de vraagstukken te onderkennen en is men gemotiveerder

om een bestuurlijk proces ten aanzien van deze vraagstukken te

leren.

Wanneer het post-doktorale niet mogelijk is, dan is de doktorale

fase het meest geschikt in de studie om dit element te voorz;en.

In die fase heeft de student reeds een zekere mate van rijpheid

bereikt, en kan hij in elk geval terugzien op een eigen vakdiscipline

aan een hogeschool of universiteit. Hoewel de student nag

n;et bekwaam is in een bestuur, en hoewel hij nag geen inzicht

heeft in de vraagstukken die zich daar voor doen, is hij toch beter

voorbereid dan de scholieren van de middelbare school die

vanaf de propadeuse met bedrijfskunde te maken krijgen.

-51


Men kan zich de vraag stellen of de doktorale opleiding bedrijfs­

Kunde beter gediend is met een heterogene dan wel met een homogene

input. Aan de interfakulteit Rotterdam/Delft is sprake van

een heterogene input, d.w.z. dat doktoraal studenten uit verschillende

disciplines de bedrijfskundige opleiding gaan vol gen. In

Twente is sprake van een ,vrij hoge graad van homogeniteit. Hoewel

de studenten, op zichzelf, een specifi~ke technische opleiding

hebben gevolgd, hetzij in de elektrotechniek, hetzij in de chemische

technologie, hetzij in de werktuigbouwkunde, of anderszins,

heeft men toch te maken met In homogene wijze van denken.

De technische wetenschappen hebben door de wiskunde en door de

natuurkunde, alsook door de mechanika, een kenmerk in zich dat

alle ingenieurs met elkaar verbindt. Zij zijn gewend aan kwantitatieve

analyse en aan de gedachten van het konstrueren van systemen

en van oplossingen in disciplines. Het is dan ook niet onbegrijpelijk

dat juist de technische wetenschappen zo een grote

rol hebben gespeeld in de ontwikkeling van de bedr;jfskunde in de

loop van ongeveer 150 jaar. Reeds in 1881 heeft Tawne in een voordracht

voor de American Association of Chemical Engineers gepleit

voar een bedrijfskundige opleiding welke de opleiding tot ingenieur

zou moeten volgen. Weliswaar heeft dit geleid, met name in

de jaren 1910-1940 tot een zgn. efficiency-wetenschap, en zelfs

tot "human engineering", maar het heeft, niettemin een belangrijk

element geleverd tot de ontw;kkeling van de wetenschappelijke

bedrijfskunde.

De ingenieur brengt door zijn opleiding een drietal aspekten met

zich mee welke voor de management-opleiding van grote betekenis

is.

In de eerste plaats is de ingenieur geschoold in een bepaald type

produktie van goederen of diensten. Aangezien elke bestuurlijke

funktie een produktie betreft van hetzij goederen of diensten, is

kennis van de specifieke technologie een sine qua non.

In de tweede plaats is de ingenieur betrokken in de technologie

van de kommunikatie. De kommunikatie-technologie is een belangrijk

element in het bepalen van de omvang en de struktuur van de

-52


systemen. Bovend;enheeft de kommunikatie een belangrijke invloed

op de mate van delegatie in het systeem. Op dit moment vindt u in

vr; jwel all e Ameri kaanse 1 i teratuur grote aandacht voor het begri p

"delegation ll , maar in de Amerikaanse bedrijven ziet u dat deze aandacht

onvoldoende in de praktijk wordt gebracht. Een van de reden

is dat de Amerikaanse koncerns groot zijn geworden in een tijdperk

van zeer geavanceerde kommunikatie-technologie. De Europese koncerns,

die teruggaan tot de V.O.C. (De Verenigde Oost-Indische

Compagnie), d.w.z. tot een tijd waarin een kapitein op weg werd

gestuurd naar een of ander ver en onbekend land zonder dat kommunikatie

met hem mogelijk was, deze Europese koncerns worden gekenmerkt

door een grotere mate van vrijheid en delegatie. De aanwezigheid

van technologie van kommunikatie heeft dus een belangrijke

invloed op delegatie binnen het systeem. Het ;s de ingenieur-student

die op dit terrein een belangrijk inzicht kan verwerven. Tenslotteen

ten derde brengt de ingenieur een inzicht mee van kwantitatieve

analyse en oplossingen, en u weet, hoezeer, op dit ogenblik,

juist ook de bedrijfskundige studies worden doorgetrokken

door de kwantitatieve benadering.

Gelijktijdig brengt deze kwantitatieve benadering van bedrijfskunde

enkele gevaren met zich mede. Ik heb reeds gewezen op de

situatie welke is ontstaan aan het begin van de 20ste eeuw door

een te ver doorgevoerde "efficiency-wetenschap" waarin de mens

werd gereduceerd tot een middel in een bepaald produktie-proces.

Reeds in het begin van de 1ge eeuw had Robert Owen, ook een ingenieur,

reeds gewaarschuwd dat het onjuist was om in het bestuurlijke

proces reeds te streven naar betere machines, en dat

het zeer belangrijk bleef om juist de mens in dit proces in een

betere positie te plaatsen. Tach heeft het geduurd tot de twintiger

jaren, voordat men deze gedachten verder uitwerkte. Van onze

pionierster Mary Parker Follett, via vele andere schrijvers tot

aan mensen als Laurence Apply, is het duidelijk geworden dat

IImanagement is not the direction of things but the development

of people ll • Apply heeft er op gewezen dat een gemiddelde werknemer

in wezen een zeer grate "slice of livell aan zijn bedrijf

geeft. Weliswaar moet hij aandacht geven aan zijn vrouw en zijn

-53


gez;n, aan de buurt waarin hij woont, aan zlJn sportklub, aan Z1Jn

kerk, aan zijn pol;tieke partij, hij moet aandacht geven aan de

T.V., aan zijn dagblad, aan de reklames, en allerlei andere vormen

van kommunikatie die op hem afkomen, maar, zoals Apply stelde, als

men al deze elementen van aandacht optelt, dan komt men nog steeds

niet toe aan de tijd die de werknemer besteedt in het bedrijf.

Dit wil dus zeggen dat de manager een belangrijk deel van het menselijk

leven beinvloedt en dat een management-opleiding die aan

deze realiteit voorbij gaat niet kan worden geacht een evenwichtige

bedrijfskundige opleiding te zijn. Dit betekent dus dat naast de

technische elementen de sociale van zeer grote betekenis zijn.

Maar ook de ekonomische elementen in de bedrijfskundige opleidingen

mogen niet worden gemist. Ik heb reeds gesteld dat management een

bepaald resultaat na moet streven, dat het bij voorkeur kwantitatief

moet kunnen worden aangeduid. Dit behoeft niet, in zijn uiterste

vorm, steeds het rendement of vermogen te betreffen. De ekonomie

gaat niet om het al of niet bestaan van een ekonomisch motief.

Onder de ekonomisten die ik waardeer zou ik in dit verband willen

wijzen op Von Wieser die duidelijk heeft gesteld dat de ekonomie

niets anders is dan een wetenschap van meting, d.w.z. de meting

van IIrechenbare Zusammenhange ll • De ekonomie maakt het mogelijk

om op een noemer alle beslissingen van management te kunnen bezien.

De gedachten, die ik in deze korte lezing aan u heb ontvouwd,

vormen de basis waarop in Twente, aan de THT, de doktoraal opleiding

Bedrijfskunde is gebouwd. Deze gaat uit van een in een

Baccalaureaat afgesloten technische studie, en bouwt daarop voort

met een twee-jarige doktoraal opleiding. In vakkringen van management

opleidingen spreekt men in dit verband van een "kinked

education ll , een "geknikte ll opleiding. Bij de grote scholen van

management is gebleken dat deze wijze van management edukatie tot

belangrijke resultaten leidt.

Een en ander is nog eens aangetoond door een onderzoek van Prof.

James W. Kelley, associate dean van Boston University, bij een

-54


150 tal bedrijven uit de 500 van de zogenaamde IIFortune ll lijst. De

beste resultaten werden gekonstateerd bij de opleiding "4 years of

engineering & 2 years business administration ll (73% lIexcellent"),

onmiddellijk gevolgd door 114 years of liberal arts & 2 years business

administration ll

(70% "excellentll).

Van de management opleidingen was echter 114 years business administration

ll slechts door 2% als "excellent" bevonden, 29% als "good".

49% als IIfair ll en 20% als IIpoorli. Ook bij andere kombinaties bleek

de "kinked" opleiding de meer verkieslijke te zijn. De 4 jaar bedrijfskunde

"achter elkaar" kwam minder bevredigend uit.

Dit behoeft nog geen onaangename konklusie voor Eindhoven te zijn,

zeker niet op deze hoogtijdag, aangezien men over "resultaten" zeer

ver-sch-illend kan denken, en omdat in Kelley's onderzoek niet de

"4 years industrial engineering" opleiding aan de orde is geweest.

Het is juist deze typering die Eindhoven aan zijn bedrijfskundige

opleiding geeft in een enquete die door Dr. Boon werd verricht.

Het is echter wel duidelijk dat er verschil1ende wegen naar bedrijfskundige

funkties in onze maatschappij le.iden. Juist deze differentiatie

tussen de opleidingen is van groat belang. Daarbij zal

men er verstandig aan doen een duidelijk gefundeerd beeld van wat

men onder "Bedrijfskunde ll en "Management" verstaat voor ogen te

hebben, en blijvend onderzoek te verrichten t.a.v. de dynamische

maatschappij waarin deze belangrijke funkties te zijner tijd moeten

wor'den vervuld.

Namens Twente moge ik Eindhoven toewensen in deze nieuwe richting

belangrijke resultaten te behalen, u daarbij verzekerende van onze

bereidheid nauw met u samen te werken.

Ik heb gezegd.

-55


Prof.lr. W.

Monhemius

-57


DE OPLEIDING TOT

BEDRIJFSKUNDIG INGENIEUR AAN DE THE.

Inleiding.

De bedoeling van deze voordracht is, om heel in het kort de geschiedenis

vande afdeling te schetsen en iets te zeggen over de

functies en loopbanen waaraan wij den ken met deze studie.

Daarna wil ik voornamelijk ingaan op de doelstellingen van de

studie en in het bijzonder op de vorm van het onderwijsprogramrna;

daarbij zal ik proberen U ook iets te vertellen over de

achtergrond daarvan (waarom we het zo'doen als we het doen).

Tenslotte zal ik proberen een vergelijking te treffen met

andere soortgelijke opleidingen.

Geschiedenis.

Eerst wil ik in hoofdlijnen de geschiedenis nag even oproepen

mij daarbij bewust beperkend tot de geschiedenis in Eindhoven.

In 1957 is deze Technische Hogeschool, officieel geopend; toen

zijn er vrijwel onmiddellijk ideeen geopperd over een onderwijsprogramma

leidend tot de tite1 bedrijfskundig ingenieur, voortbouwend

op de gedachte van specialisatierichtingen die in andere

hogescho1en aanwezig waren maar binnen bestaande studierichtingen;

er bestond bijv •. in Delft wel een specialisatie-programma bedrijfsorganisatie

en werkplaatstechniek binnen de opleiding tot werktuigkundig

ingenieur, maar in Eindhoven zijn a1 dade1ijk de gedachten

ontstaan aan een opleiding, die van het begin af aan zou opleiden

tot het diploma bedrijfskundig ingenieur. Men zal begrijpen dat

het allemaal niet zo snel ging.

In 1962 kwam er een rapport van de zgn. kommissie Neher die een

oordeel over de eerste plannen gaf en aanraadde om eerst maar eens

wat proeven te nemen in Eindhoven binnen bestaande studie-richtingen;

er kwam ook een enquete van. Daniels en anderen,die bij

een groot aantal ingenieurs werd gehouden over niet-technische

taakaspecten van hun funktie.

Tenslotte, om het verhaal kort te maken, was It toch in 1966 zover

dat we in Eindhoven mochten starten met een studie-richting be-

-58


drijfskundig ingenieur maar op een experimentele basis, d.w.z. dat

de studie-richt;ng nog niet formeel was opgenomen in het Akademisch

Statuut.

In 1972 ;s de studierichting bedrijfskunde, en daarmede het recht am

het diploma bedrijfskundig ingenieur te geven en de mogelijkheid om

een afdeling bedrijfskunde op te richten, in het Akademisch Statuut

opgenomen.

Om in enke1e gevallen de omvang van de afdeling op dit ogenblik~

schetsen:

We hebben op het ogenblik ruim 600 studenten, ongeveer 90 personeelsledE~n

(wetenschappelijke staf, technische staf, administratieve staf)

en we hebben vanaf 1966 115 afgestudeerden, die het diploma bedrijfskUlldig

ingenieur hebben gekregen. Daarnaast zijn er nog een 40 A 50

studenten uit andere afdelingen voor een groat gedeelte a1 in een

eerder stadium, afgestudeerd bij docenten, die nu tot de afdeling

Bedrijfskunde behoren.

Achtergrond en doelstellingen.

Enkele globale trends zijn mede aanleiding geweest am het idee op

te vatten, dat men langzamerhand een studierichting bedrijfskundig

ingenieur zou kunnen opzetten. Ik.haa1 daar betrekkelijk subjektief

een paar trends uit; ten eerste de trend am meer wiskundig, meer

formeel, ook met gebruik van computers bedrijfskundige problemen

aan te pakken. Tegelijkertijd hebben we gezien, dat in de laatste

50 jaar de aandacht van wetenschappelijke analyse in bedrijven verschoven

is, vanaf alleen maar de uitvoerende arbeid naar problemen

van samenwerking tussen mensen en de besturing van het bedrijf, dit

alles op verschil1ende niveaus. Ook was er uitbreiding van aandacht

vanaf oorspronkelijk (begin van deze eeuw) alleen maar de werkplaats

tot andere afdelingen in het bedrijf en daarna ook tot andere soorten

organisaties (transport-organisaties, dienstverlenende organisaties,

etc.). Tenslotte moeten de snelle ontwikkeling van bedrijfseconomie

en gedragswetenschappen worden genoemd.

te

~ dat is "bij het verschijnen van dit verslag winter 1973/1974"

-59


Op welke funkties, op welke loopbanen, mikken wij nu globaal aangeduid

met ons studie-programma bedr; jfskund; 9 ; ngeni eur? ~1en kan

natuurlijk nooit een volledige lijst opsommen, maar om een indruk

te geven: wij denken aan adviserende maar ook wel aan uitvoerende

funkties op het gebied van problemen rond leiding en organisatie.

Om konkreet te zijn: funkties op het gebied van planning, bedrijfsbureaus,

werkvoorbereiding, efficiency en organisatie, administratieve

automatisering, kwaliteitsbeheersing, werkstrukturering; we

den ken ook wel aan bestuurlijke funkties, maar dan toch in eerste

instantie aan funkties van technisch-organisatorische aard, we

denken ook duide1ijk aan funkties bij adviesbureaus, ook aan

funkties bij het onderwijs. Het overzicht van afgestudeerden

(zie fig. 4} toont dat in al die sektoren oak mensen terecht

kamen. Niet alleen 5ij industriele bedrijven, maar oak bij diensten

en bij overheidsinstanties.

Wij spreken nu over bedrijfskunde; wij omschreven echter nog niet:

wat is bedrijfskunde en wat is een bedrijfskundig ingenieur? Ons

antwoord is tegenwoordig om te citeren uit het beleidsplan van de

afdeling Bedrijfskunde aan de THE, waarin staat: "De bedrijfskundige

ingenieurs opleiding heeft tot doel wiskundig en natuurwetenschappelijk

geschoolde akademici op te leiden die het bedrijf

kunnen zien als een systeem van technisch-economische en

sociaal-psychologische faktoren en in staat zijn om maatschappelijke

funktieste vervullen waarbij de analyse, het ontwerp en

de besturing van zulk een systeem het meest essentiele element

is II •

Met het zien als systeem wordt bedoeld: het zien van dingen in hun

onderlinge samennang.

Ik kan aansluftend nog opmerken, hoewel het eigenlijk al uit die

definitie volgt, dateen oedrijfskundig ingenieur dus een systeembenadering-zalmoeten

kunnen hanteren. Hij moet in staat zijn

om de dingen, die daar systeem genoemd worden, oak inderdaad te

beschouwenals een geheel van onderling samenhangende delen; hij

zal ook op allerlei aspekten in hun onderlinge verband moeten

kunnen 'J etten.

-60


Fig. 1

Maquette van de studie voor Bedrljfskundig Inaenieur aan de T.H.E.

Elk col lege met eventueel bijbehorende oefeningen is voorgesteld door een blok

De zes centrale trapeziumvormige blokken stellen de zes

geintegreerde middagpractica in de eerste zes semesters

v~~r:

- voor het eerste studiejaar genaamd:

"Bedrijfskundige Situaties";

- voor het tweede en derde studieJaar:

"Kandi daats-project Bedr i j fskunde".

@

~ Je iaa' K,

/

;//

////

4e jaar '1

'.


Hij wordt uiteraard verondersteld een kritische instelling te hebben,

als elke akademikus, ten aanzien van zijn eigen gedachten;

hij wordt ook geacht om de maatschappelijke gevolgen van zijn

eigen werk te zien en zich daarvoor verantwoordelijk te voelen.

Omdat hij een ingenieur moet worden, wordt hij voorts geacht n;et

tevreden te zijn met beschrijving en beschouwing al1een, met analyse

en verklaring alleen, maar hij wordt bovendiengeacht waar

nodig in de werkelijkheid in te grijpen; hij moet kunnen scheppen,

ontwerpen of eventueel veranderen, verbeteren.

Opbouvi van het onderwijsprogramma.

Wij zullen nu de opbouw van het programma bezien door eerst een

totaal beeld te beschouwen en daarna de verschillende delen

daaruit. Fig. 1 ;5 een schets van een maquette die op 1 februari

1973 ;5 opgesteld geweest ;n het auditorium. Deze maquette was

bedoeld om een totaal beeld te geven van de hele opleiding. U ziet

in deze richting van linksonder naar rechtsboven de achtereenvolgende

aktiviteiten waarin de student zich moet verdiepen.

Twee punten wil ik daaruit naar voren halen:

1. Het feit dat de kursusduur 5 jaar is; dat wil niet zeggen dat

voor elke individuele student de studieduur 5 jaar zal zijn.

2. Verder is zowel een reeks oefeningen aangegeven als een reeks

kolleges. Tot die oefeningen behoren de zgn. bedrijfskundige

situaties en het zgn. K-projekt, waar ik straks nog iets over

zal vertellen. Deze beide zijn aangegeven als kern van de

studie waaromheen zich de theoretische vakken concentreren.

Ik zal straks de kol1ege-vakken op een andere manier laten

zien, maar u moet daarbij dus steeds in het hoofd houden, dat

onze bedoeling is (ik wil niet zeggen dat ons dat altijd lukt),

om "in het midden" een reeks integrerende oefeningen te hebben

waarin a1 die theoretische vakken uitkomen. Achter dezgn. Bdksituaties

en K-projekten volgt tenslotte het afstuderen in het

vijfde jaar.

-62


schema studie bdk ir

p k I

·

C_


.

0

LdiV. oe[.,

ColleJes

0

0

I

I

keus

0

ofdr

8cik prrvekten crpdracf,t

I

afstudeer-

·

·

D

pw ~ fis 2

college-programma; eersce 3jaren

Wsk W'sk W'sk

Wsk

wsk C Ftab)

~k (stoch)

Wtt.HeiJ1 Jnf. ffeten 5~st. ffei:etJ

An. f s. Hod. I )ltk Ivtk.

~t;.& Soc. Edk.

Be-I

])~n .

K

-- OW IhI.EC6h . ~ (5t.

11OC. ~.

srJL

K

STI

OKr OK]£ 7JJ/. joe ~GR.

OPx QPr

- 63


Fig. 2 geeft nog eens een keer van links naar rechts schematisch de

loop van het programma. Hier is aangegeven een blok kolleges waarvan

het eerste stuk tot en met het kandidaatsexamen verplicht is, dan

komt het stuk keuze, daaronder loopt de reeds bedrijfskundige projekten.

die ik net ook al aanduidde, met tenslotte in het laatste

jaar een vrijwel zelfstandig uit te voeren afstudeeropdracht. Daaronder

loopt ook nog een reeks, Ildiverse oefeningen ll , dat zijn los

van elkaar opgezette oefeningen in wiskunde, in natuurkunde en in

organisatiekunde, horend bij afzonderlijke vakken en als afzonderlijk

praktikum opgezet. Tenslotte zijn de beide perioden van ilpraktisch

werken ll

aangegeven.

De ko 11 eges .

Fig. 3 is bedoeld om een overzicht te geven van de verschillende

vakken die in het verplichte kol1ege-programma zitten (het kollegeprogramma

voor de eerste drie jaren).

Dit bevat dus alle kol1eges die voor elke bedrijfskundige student

verplicht zijn.

In Fig. 3 is van links naar rechts de tijd uitgezet. De hoogte van

de blokken geeft d~ omvang aan; een vakje met A~n eenheid hoogte is

een uur gedurende een half jaar.

Welke vakken treffen we daar nu aan?

Om tebeginnen een heel stuk wiskunde door de jaren heen, zes uren

per week in het eerste jaar en dan in het tweede jaar altijd nog

vier uren per week, in het derde jaar twee uren per week. Wat omvat

dat nu globaal? De stof omvat differentieren, integreren,

vektoren, matrices, komplexe gevallen, differentiaal-vergelijkingen,

reeksen, Laplace transformaties, funkties van meer dan ~~n variabele,

speciaal voor bedrijfskunde de grafentheorie (dat is de

theor;e over netwerken, die wij op allerlei gebieden juist bij

de bedrijfskunde nodig hebben) het gebruik van computers,een

inleiding in de wiskundige statistiek, een inleiding in de toegepaste

statistiek, (o.a. het werken met kansverdelingen, de

theorie van het nemen van steekproeven het interpreteren van de

resultaten daarvan en de theorie van toevalsprocessen).

-64


Bedrijfskundige studenten krijgen dus die wiskunde die ook in de

andere ingenieurs-opleidingen zit, plus nog de theorie van toevalsverschijnselen,

omdat die in de bedrijfskunde een vrij grote rol

spelen.

In het schema volgt daaronder een reeks vakken, die we zouden kunnen

aanduiden als methodologische vakken, vakken die proberen vrij

fundamenteel het wetenschappelijk bedrijf te behandelen. Deze reeks

/

begint met de wetenschaps methoeologie waar vragen aan de orde

komen als: hoe komen wij aan kennis, wat is eigenlijk een theorie,

hoe toets je een theorie?

In dat kollege wordt iets verteld over logika en het gebruik van

symbolen bij logische redeneringen. In de volgende kol1eges van deze

reeks wordt die gedachtengang verder uitgewerkt en steeds wordt gewezen

op de achtergronden van het gebruik van de methoden in ons vakgebied.

In "Inleiding Meten" wordt bijv. 1ngegaan op vragen zoals:

wat is meten nu eigenlijk precies, welke uitspraken kan je doen op

grand van metingen, welke bewerkingen zijn toelaatbaar met meetresultaten?

Er komen voorbeelden aan de orde n;et alleen uit de sfeer van de

techniek, maar ook voorbeelden van "metingen aan mensen ll , resultaten

van enqu@tes bijv. en daarvoor geldt dezelfde vraag: wat is

een meting precies? Wat mag je precies met de resultaten van een

meting doen?

In het yak IIMethodologie van Operationele Research en Inleiding

Systeernleer" wordt nagegaan, hoe een onderzoek in een bedrijf

moet worden aangepakt, als men probeert te streven naar het gebruik

van w;skundige modellen.

Hoe moet je dat soort wiskundige modellen eigenlijk opzetten?

Hoe kun je bestaande wiskundige modellen klassificeren; wat

prec;es bedoelen we als we zeggen dat we vinden dat iets een systeem

is, en hoe kun je uit de veelheid van beschikbare mOdellen

een model kiezen dat voor een bepaald systeem in werkelijkheid het

beste past?

De theorie van de besturing komt daar heel voorzichtig ook vast

aan de orde.

-65


In het yak voortzetting van de Systeemleer wordt verder ingegaan

op de algemene aard van de verschil1ende cellen in zoln systeem;

een systeem kan daar zijn: een groep mens en die je als systeem

beschouwt, maar het kan ook een opstelling van machines zijn, die

je in hun onderling verband beschouwt. De systeemleer probeert

een taal te leveren die zo algemeen is, dat a1 die situaties er

mee kunnen worden beschreven.

Dan komt tens10tte in deze reeks nogmaals het meten aan de orde;

in het kader van meer theoretische vraagstukken wordt daarbij ook

iets over de informatie-theorie verteld, en worden meetmethoden

behandeld uit de techniek, uit de sociale sfeer en uit de ekonomische

wetenschappen.

Fysische grootheden worden besproken, diverse eenhedenstelsels en

er wordt iets gezegd over dimensie-analyse.

In het eerste jaar wordt het kollege "Analyse van fysische systemen"

gegeven. Daar wordt gesproken over dimensies en eenheden; in dat verband

wordt over schaalwetten gesproken; er worden elementaire hoofdstukken

uit de mechanika en uit de e1ektrotechniek besproken waarbij

er de nadruk op ge1egd wordt dat men dezelfde wiskundige modellen,

dezelfde soorten differentiaal-verge1ijkingen gebruikt om

zowel sommige mechanische als sommlge e1ektrotechnische verschijnselen

te verklaren. Daarbij hoort een aantal oefeningen zodat

het niet blijft bij de .theorie alleen; men wordt ook genoodzaakt

te proberen al die theorie in de praktijk toe te passen.

Naar aanleiding hiervan kan de algemene opmerking gemaakt worden,

dat het ko 11 ege-programma een fundamentee 1 karakter heeft en dat

wij dat hebben aangedurfd omdat parallel een reeks oefeningen en

projekten is opgezet.

Het eerstejaars kollege "Modelbouw I" behandelt het maken van wiskundige

modellen maar nu in het bijzonder in verband met problemen

van besturing in bedrijVen: daar worden zaken als lineaire programmeringsmodellen

behandeld, modellen die betrekking hebben op problemen

van transport van goederen, daar worden ook demografische

modellen aan de orde gesteld; ook hier z;jn een paar oefenmiddagen

afzonderlijk bij dit vak opgezet.

-66


Oat zijn dus niet oefeningen uit die integrerende reeks, die ik straks

aanduidde, maar eenvoudig afzonderlijke instruktie of praktikumachtige

middagoefeningen.

In het schema volgen nu twee kolleges in de natuurkunde in het

tweede jaar. Wij maakten aanvankelijk gebru;k van het kollege

natuurkunde, zoals het gegeven werd voor de werktuigbouwkundige

studenten.

Wij hebben in 1972/1973 voor het eerst een kollege natuurkunde gekregen

dat door de afdeling Natuurkunde, in samenwerking met medewerkers

uit de bedrijfskundige afdeling, speciaal voor bedrijfskundige

studenten is opgezet; het aantal studenten van onze kant

rechtvaardigde dat ook langzamerhand.

Daar kamen problemen aan de orde als energie-transformatie, elektriciteit,

de nauwkeurigheid en betrouwbaarheid van technische

metingen, trillingen en golven en magnetisme.

Het yak Dynamische Systemen wordt gegeven door Prof. Rademaker uit

de afdeling Natuurkunde; hier komt aan de orde, de theorie van regelen

van technische systemen, maar op een zodanige manier behandeld

dat delen daarvan (zowel wat betreft de begripsvorming als' soms

zelfs wat betreft de rekenmethode) overdraagbaar zijn naar problemen

van regelen die men in bedrijven tegenkomt, bijv. het regelen van de

voorraadhoogte, of het regelen van kwaliteitsniveau's.

De fundamentele vakken uit natuurwetenschappen en techniek hebben in

mijn ogen tenminste een tweedelig doel: in de eerste plaats brengen

ze kennis en inzicht aan die op zichzelf van belang zijn en bovendien

voorwaarde zijn om zich later, in de laatste jaren van de

studie of na het afstuderen, snel te kunnen vertrouwd maken met een

of andere specifieke technologie.

In de tweede plaats geven ze een goed voorbeeld, hoe men met de wetenschappelijke

methode, waarbij wiskundige modellen een belangrijke

plaats innemen, een concrete werkelijkheid kan begrijpen en beheersen.

Voorts vermeldt het programma een kollege dat getiteld is "Kreativiteit

en Ontwerpen"; daar wordt ingegaan op het moeilijke probleem:

wat is nu eigenlijk Kreativiteit en hoe kun je dat bevorderen;

-67


Daarbij wordt geprobeerd de student iets bij te brengen van het

soort denken waarbij men er niet vanuit gaat dat er voor bepaalde

problemen maar een antwoord is (zoa1s vaak bij wiskundige opgaven

het geval is) maar waarbij men opgaven krijgt zoals die bij het

ontwerpen bestaan en waar men een bepaald doel kan bereiken door

meerdere alternatieven. Men w~rdt daardoor dus geprikkeld om verschillende

oplossingen te verzinnen die tot eenzelfde doel zouden

kunnen leiden.

Zoals elke organisatie, die zich doelen stelt, zul1en ook wij onte

doelen wel niet altijd even goed treffen. Vandaar dat een afzonderlijke

groep binnen de afdeling steeds de doeltreffendheid en doelmatigheid

van onze onderwijs-, studie- en beoordelingsprocessen bewaakt

en op basis daarvan adviezen voor verbetering geeft.

Het yak Sociologie voor BDK is een uur in de week gedurende een

half jaar een al1ereerste inleiding in de sociologie waar problemen

van kultuur en maatschappij aan de orde komen, waar gesproken

wordt over instituties, groepen, organisaties, over sociale gelaagdheid

in de maatschappij en sociale veranderingen.

De inleiding in de ekonomie en in sociaal-recht heeft betrekking

op problemen als arbeidsverhoudingen, medezeggenschap, het bedrjjf

geplaatst in de maatschappelijke orde, het bedrijf in het kader

van ekonomische groei of wellicht ekonomische stabilisatie, de

internationale handel, het bedrijf gezien tegen de achtergrond

van de konjunktuur en de ekonomische kringloop

De zojuist genoemde twee vakken zijn inleidende vakken over de

buitenwereld, waarin organisaties werkzaam zijn (bijvoorbeeld e­

conomie, sociologie, sociaal recht).

In het onderwijsprogramma van de eerste drie jaren vinden we oak.

een reeks inleidende kol1eges ap de terre1nen van onze vetschillende

vakgroepen: operationele research, organisatiekunde, soc1otechniek,

bedrijfseconomie en arganisatie-psychologie.

In Bedrijfsekonomie I (BE I) worden zaken behandeld als jaarrekening,

kostenbeschouwing in het algemeen, kostenprijsberekening in hetbijzonder,problemen

van afschrijving, resultatenanalyse, beslissingskalkulaties.

-68


In het yak Bedrijfsekonomie II worden problemen besproken van inkamen,

winst, vermogen, analyse van balans en resultatenrekening,

investeringsanalyse, financieringsvormen en daarbij horen ook weerenkele

afzonderlijke oefenmiddagen waarbij bijvoorbeeld studenten

een opdracht krijgen een jaarrekening die op historische basis staat

over te brengen naar een jaarrekening op basis van vervangingswaarde.

De vakgroep Operationele Research (OR) probeert zich bezig te houden

met het streven naar wiskundige behandeling van bedrijfskundige problemen,

in het bijzonder problemen van besturing van bedrijven en

delen van bedrijven. In de kolleges OR I en OR II komen onderwerpen

aan de orde als lineaire programmering, de theorie van wachttijden,

de theor;e van netwerkmethoden {gebruikt bij het beheersen van projekten),problemen

van voorraadbeheersing en in een later stadium

methoden en systemen voor planning en produktiebesturing (en dan in

dat kader geplaatst de wiskundige methoden die daar worden gebruikt)

problemen ook van voorspellen, problemen van prioriteit bij de behandeling

van orders in een bedrijf en daar wordt vrij uitvoerig ingegaan

op het gebruik van computers en computerprogramma's daarbij.

Bij de Sociotechniek (ST) valt het aksent juist op de samenhang

tussen de produktietechniek en de organisatie van de arbeid van de

mensen. Er wordt bijvoorbeeld een analyse gegeven van de verschillende

bestaande technische produktiemiddelen en methoden.

Er worden sociologische modellen besproken, die verklaren op welke

w;jze techniek en arbeidsverdeling bij gegeven omgevingscondities

het systeemgedrag en de systeemcapaciteit bepalen.

Zo wordt bijv. gekeken naar de mogelijkheden van taakverdeling (per

funktie of per produkt). Daarbij speelt oak de groepentechnologie

een rol, met name de kriteria vol gens welke men produkten zou kunnen

indelen.

De b.ijdragen uit de Organisatiekunde (OKl hebben in dit stadium

betrekking op: opvattingen over organiseren; de historische ontwikkeling

van het yak; toekomstige ontwikkelingen; methoden en

technieken van bijv. de arbeidsstudie, de produktiebesturing,

kwaliteitsbeheersing; maar ook komen aan de orde onderwerpen als

-69


ondernemi ngsp lanni ng, i ndustrHn e typol ogi e (dat ; seen pog; ng om

bedrijven in types onder te verdelen zodat men daarna per type theorie~n

kan gaan opstellen); voorts wordt aandacht gegeven aan de

mUlti-nationale onderneming, de organisatie en personele struktuur

en de typische projekt-organisaties.

In het kader van de Organisatiepsychologie (OP) wordt gesproken over

de mens op zichzelf beschouwd als systeem (waarbij algemene psychologische

begrippen en theorie~n aan de orde komen) en daarna wordt

de mens beschouwd als een deelsysteem; daar wordt een mens dus beschouwd

in zijn aktiviteit als bediener van een machine bijv.;

daarbij komen problemen aan


In het derde jaar komen reeds 6 keuzevakken voor; in dit stadium

kan de student zich dus al orienteren op wat hij in het vierde en

vijfde jaar zou willen doen en hij kan in overleg met degene, waar- .

bij hij gaat afstuderen, zich hier verdiepen in bepaalde vakken.

De regel is dat twee van die lesvakken door de student geheel vrij

gekozen kunnen worden en dat de andere vier worden gekozen in overleg

met zijn afstudeer-docent. Mocht hij zich bijv.willen gaan

verdiepen in probleemstellingen waarbij het aksent gaat liggen op

het werken met w;skundige methoden dan zal hij hier reeds een zwaarder

aksent leggen op vakken uit de afdeling Wiskunde, uit de vakgroep

Operationele Research, vakken waarbij het gebruik van computers

benadrukt wordt; maar mocht hij al in dit stadium van plan zijn om

duidelijk meer de kant van de gedragswetenschappelijke inbreng uit

te gaan dan zal dat aksent hier al geleg worden.

pefeningen en projekte~.

Er is in het eerste jaar een oefening die wordt aangeduid als de

Bedrijfskundige Situatie en bestaat uit een reeks opdrachten aan

studenten, die in groepjes samenwerken.

Het zijn achtereenvolgens:

A. Een opdracht tot het ontwerpen van een eenvoudig produkt (bijv.

een asbak, een lantaarnpaal); de opdracht luidt: Maak een antwerp

voor zoln produkt. De bedoeling van deze opdracht is, dat de

studenten zich door eigen studie dingen eigen maken die u wellicht

in de kolleges gemist heeft. Onderwerpen als kennis van

materialen, hanteren van gegevens over eigenschappen van materialen

komen in het kader van zoln opdracht aan de orde.

Door de wijze waarop de opdracht geformlJleerd wordt, wordt nagestreefd

dat de studenten zelfstandig de bibliotheek instappen

en boeken (die daar dan ook voor dat doel gereed zijn) pakken

am zich daaru1t die kennis eigen te maken.

De ervar1ng is dat ditaardig_lukt en dat men dan inderdaad niet

alleen kennis van materialen opdoet maar vooral t wat ook eigenlijk

belangrijker is, leert hoe dat soort kennis kan worden verkregen

en hoe men ermee kan opereren.

-71


Wat aan d~ orde is aan de hand van het ontwerp van het produkt

is eigenlijk: het vincten van een kombinatie van materiaal en

vorm die samen voldoen ~an de eisen, die gesteld worden aan het

produkt ze.l f en aan de ei s dat het ook geproduceerd kan worden.

Daarna komt de opdracht:

B. Ontwerp een reeks bew.erki ngen waardoor men dat voorwerp. echt

zou kunnen maken. En tenslotte:

C. Probeer nu een produktie-systeem te verzinnen~ een kombinatie

van mensen en machines; denk ook eens na over de besturing daarvan.

Die reeks oefeningen wordt voortgezet in projekten in het tweede

en derde jaar die bij ons worden aangeduid met de naam K-projekten.

Het "runnen" van die K-projekten is een hele bezigheid op zichzelf.~

Er is een bestuur van de K-projekten dat ervoor zorgt, dat deze

aktiviteit draait. Er worden studenten in groepjes bij elka~r gezet,

zij krijgenin groepjes opdrachten, per groepje is er een

begeleider aangewezen, die net zoals het eerste jaar de studenten

begeleidt bij het uitvoeren van de opdrachten.

Die K-projekten bestaan uit 4 fasen. In de vier halve jaren van

het tweede en het derde jaar uit te voeren.

Globaal aangeduid is de bedoeling, dat men leert hoe werkelijk in

een echte bedrijfssituatie zaken te analyseren, om te proberen

samenhangen te zien in de werkelijkheid, maar oak de samenhang

van de verschillende theoretische aspekten die in de kolleges min

of meer los van elkaar worden gegeven (al zijn er natuurlijk ook

we1 ko11eges die meer interdisciplinair opgezet zijn en waarin

a1 verschillende dwarsverbanden worden aangeduid).

De bedoeling is bepaa1d ook om, al doende, bepaalde vaardigheden

te leren qp hat gebied van het waarnemen van situaties, het doen

van metingen, het analyseren van situaties en het samenwerken in

groepen. .

Wat men in de K~projekten achtereenvolgens doet is het bestuderen

in werkelijkheid van een bepaald konkreet bedrijf en het beschrijven

van een technisch produktie-systeem. Meestal wo~dt geprobeerd

de studenten zover te krijgen dat ze.eerst zelf een eigen Qntwerp

maken voor het produktie-systeem, dat het beschouwde produkt zou

x Een doorstroming van ongeveer 80 studenten per jaar.

-72


kunnen maken, om daarna in werkelijkheid te gaan kijken hoe het in

een echt bedrijf gebeurt.De vergelijking van die twee zaken zal

tot verwondering kunnen lei den.

Daarna wordt een afdeling van een bedrijf bezocht met de bedoeling

om n1et alleen maar een technisch produktiesysteem te bekijken maar

om nu verschijnselen in hun samenhang te beschrijven, gezien vanuit

zoveel mogelijk verschil1ende bedrijfskundige gezichtspunten. Oaarbij

is de bedoeling dat de studenten van te voren een beschrijving,

een model geven van wat ze ongeveer den ken aan te treffen en dat

achteraf kritisch wordt bekeken of dat, wat ze gevonden hebben, ook

klopt met wat ze dachten te vinden.

Oaarna komt er een fase waarbij alle studenten dezelfde mechanische

werkplaats bekijken en daar in het b;jzonder het informatiesysteem

analyseren en waarderen, dat bestaat voor de produktiebesturing en

voor de hele bedrijfssignalering.

In het laatste half jaar van de K-projekten bezoekt elke groep opnieuw

het bedrijf, waar ze in de tweede fase oOk geweest zijn; dan

wordt in overleg met de bedrijfsleiding een speciaal probleemgebied

in het bedrijf uitgezocht. Oat wordt nader onderzocht en dan moet

men komen tot een (zij het uiteraard simpel) voorstel tot verbetering

van de situatie, maar ook een voorstel voor een strategie,

die men zou kunnen gebruiken om de verbetering inderdaad door te

voeren.

Oaardoor ziet men meteen al: het verzinnen van een nieuwe situatie

is een ding, het verzinnen van een methode om tot een nieuw situatie

te komen is een ander ding!

Zoals reeds gezegd, wordt een aantal vaardigheden in die projekten

overgebracht en dat is de reden dat ze niet afzonderlijk als oefening

of als kollege vermeld zijn.

Zo wordt als het goed is, in deze projekten bijv. de uitdrukkingsvaardigheid,

indien nodig, bijgewerkt door een Neerlandikus die

ook een rol speelt in het beoordelen van de rapporten en van de

mondelinge bijdrage. lets dergelijks staat dus n1et als een afzonderlijk

vak in het programma maar is ondergebracht in die

reeks oefeningen.

-73


Het aanbieden van een overz;cht van alle keuzevakken is niet zinvol.

De lezer kan zich voorstellen dat elk van de genoemde vakgroepen

(ter verdieping van het vak) natuurlijk keuzevakken kan presenteren.

Er zijn bovendien keuzevakken vanuit andere afdelingen; de afdeling

Werktuigbouwkunde bijv. geeft kolleges op o.a. het gebied van bedrijfsmechanisatie.

De afdeling Wiskunde geeft verdergaande kolleges

over de achtergronden van het programmeren van computers: in het kader

van het Studium Generale kan men a.a. energie-problemen en ekologie

bekijken, de vakgraep Operationele Research gaat a.a. in ap de typische

prablematiek van complJterprogrammals voor bedrijfsbesturing,

de vakgraep Organisatiekunde heeft keuzevakken zaals. kwaliteitsbeheersing,

de ondernemingsplanning.

De vakgroep Bedrijfseconomie geeft a.a. een speciaal voortgezet

kol1ege over bedrijfsadministratie-bedrijfskalkulatie; de vakgroep

Saciotechniek geeft a.a. verdere verdieping in sociale en technische

processen en in bauw en anderhoud van gereedschapswerktuigen.

De arganisatiepsychologen geven o.a. verdere kol1eges over ergonomie,

over beoordelen,over sociale doeltreffendheid van organisaties

over samenwerking in groepen. Tenslotte kan men in principe kiezen

uit het hele assartiment van datgene wat aan de Nederlandse universiteiten

gegeven wardt: men kan ook kal1eges lopen in Utrecht

en Tilburg of waar men wilt

Het laatste studiejaar.

Dan is nu aangeduid hoe de eerste drie jaren eruit zien en dat er

keuzevakken in zitten. In het vierde jaar kiest de student een pakket

keuzevakken en daarna gaat hij afstuderen d.w.z. hij voert een

afstudeeropdracht uit. gewaonlijk onder leiding van iemand uit

een van de vakgroepen. De laatste tijd gebeurt het nogal eens, dat

men afstudeert onder leiding van een gemengd team; iemand van een

van de vakgraepen die de eerste begeleider is, gaat te rade bij

iemand van de andere vakgroepen amdat gewaanlijk bij In afstudeerprajekt

meerdere aspekten aan de orde komen. Het is illustratief

om een paar voorbeelden te noemen van afstudeeropdrachten: daar

kan ik allerminst vol1edig zijn maar het is misschien toch gaed om

een paar voorbeelden in een paar zinnen te schrijven om enig idee

te geven wat in zoln afstudeervoordracht gebelJrd.

-74


Bij de vakgroep Operationele Research, is eens eert afstudeerder

geweest die zich in een middelgroot textielbedrijf heeft beziggehouden

met de problemen van kapaciteitsplanning waarbij de vraagstelling

eigenlijk deze was: wanneer er een pakket orders binnenkomt

van de kommerc;ele afdeling, hoe kan men dan op korte termijn

en in voor de bedrijfsleiding bruikbare termen nagaan of dat pakket

orders gemaakt kan worden of niet. Gevraagd dus: eencomputerprogramma

dat za te gebruiken is dat men op korte termijn antwoard kan krijgen

en bovendien vragen kan stellen ;n de zin van: "als we deze order nu

laten vallen kan het dan wel" of Hindien we deze order volgende maand

belaven kan het dan wel". Mij heeft daar inderdaad (niet zelf maar in

samenwerking met anderen) een computerprogramma voor geschreven en gedraaid

en het afstudeerrapport daarover heeft een tweede prijs gekregen

bij een pr;jsvraag die in 1971 door het Raadgevend Bureau Berenschot

werd uitgeschreven.

In een heel ander toepassingsgebied is een afstudeerder samen met

een bouwkundig student, bezig geweest met het bestuderen van de

beheersing, de planning en besturing van een groat bouwprojekt,

waarbij de bouwkundige student de kennis inbracht over het bouwproces

en het te bouwen projekt en waarbij de bedrijfskundige student

vooral z;jn kennis van besturingsprocessen inbracht.

Samen hebben ze daar een aardig aandeel kunnen leveren in de beheersing

van het bouwpraces en de analyse daarvan, ten dele ook

een verbetering ervan. Daarbij hebben ze een computerprogramma

gebruikt dat binnen de afdeling Bdk ontwikkeld was onder leiding

van Ir. Kerbosch.

Deze samenwerking tijdens het afstuderen van 2 studenten, in dit

geval van 2 studenten uit verschillende afdelingen is een voorbeeld

van een ontwikkeling die plaats vindt en die wij gunstig achten.

Wij zullen nog enkele andere onderwerpen veel korter aanduiden.

Er is in het kader van de vakgroep Organisatiekunde iemand afgestudeer.d

op de organisatie van een rekencentrum bij een vrij groat

bedrijf; de vraag was: hoe moet men in een rekencentrum taken

struktureren en samenwerkingspatronen ontwikkelen.

-75


Er is een student afgestudeerd op analyse en bestr1jding van wachttijden

in een ziekenhuis: dit is een voorbeeld van een organisatie

die wel als een bedrijf beschouwd kan worden maar n;et een industrieel

bedrijf is. Het vierde studiejaa~ van zo'n student houdt een stud~e

in van de ziekenhuiSWetenschappen, hij heeft kolleges gelopen in

Utrecht aan het Instituut Ziekenhuiswetenschappen van de Medische

Fakulteit aldaar.

Er zijn studenten in hat kader van de vakgroep Sociotechniek bezig

geweest met problemen rond de vormgeving van fabrikage-processen,

de samenwerkingspatronen van mensen daaromheen zowel in dit land

alsook in ontwikkelingslanden; er is een speciale werkgroep die

zich toelegt op de problematiek van bedrijven in ontwikkelingslanden.

Kenmerken van ons onderwijsprogramma.

Op de vraag, wat nu typische kenmerken van ons onderwijsprogramma

zijn, zullen verschillende leden van onze afdeling ook verschil1ende

antwoorden geven, maar ik meen dat de punten dte ik nu ga nOemen

bij de meesten toch wel naar voren zullen komen.

Het is in de eerste plaats ons streven om de verschil1ende vakken te

integreren. Hoe geb~urt nu dat integreren van verschillende vakken,

hoe proberen we de student te laten zien dat er inderdaad verschillende

aspekten zijn van eenzelfde gebeuren in een bedrijf?

We proberen dat te doen door de oefeningen, in het bijzonder door

de oefeningen waar meer disciplines aan bod komen. We proberen dat te

doen door de kolleges over systeemleer waarbij geprobeerd wordt om op

een heel abstrakte manier over dingen te vertellen op een zodanige

manier, dat men in dezelfde taak kan spreken over psychologische

problemen en over technische problemen. En tenslotte gebeurt dat

door een aantal kol1eges waarbij binnen het kader van een kollege

geintegreerd naar probleemstellingen wordt gekeken.

Integratie van disciplines is dus een punt dat we heel belangrijk

achten, en we vinden het daarom gunstig dat we reeds in de eerste

jaren aandacht kunnen wijden aan het bijbrengen van de theoretische

grondslagen zodat we steeds meer aandacht kunnen geven aan het

integreren daarvan. Daar ligt naar ons idee een nadeel van opleidingen

waarbij men pas na het derde jaar, na het kandidaatsexamen, een

-76


edrijfskundige opleiding zou beginnen.

Op grand van wat ik vertelde over ons onderwijsprogramma gel oaf

ik niet, dat het noodzakelijk of gewenst is, eerst een andere "discipline"

te volgen alvorens men bedrijfskunde zou gaan studeren.

Bedrijfskunde is bezig zelf een IIdiscipline" te worden, zo goed

als bijvoorbeeld de werktuigbouwkunde of de bouwkunde. Wie werktuigkundig

ingen;eur wil worden, gaat niet eerst drie jaren de

studierichting wiskunde of natuurkunde vol gen. Zo geldt oak voor

de aanstaande bedrijfskundig ingenieur dat een andere studierithting

t~veel vakken ZOU bevatten, die voor hem niet van belang

zijn.

Ik meen, dat het voordeel van onze aanpak is, dat men de fundamenten

vroeg kan leggen en vijf jaar lang de tijd heeft voor geintegreerd

daarop voortbouwen terwijl toch de vrijheid bestaat

om in de laatste jarenzeer verschillende afstudeervarianten te

kiezen. Daarom ben ik vooralsnog geneigd am tach voor onze doel-

. stellingen de voordelen van onze oplossing zwaarder te laten

wegen dan de nadelen. (die er natuurlijk oak zijn)

In de tweede plaats vinden wij heel essentieel: de integratie

van theorie en praktijk~ Hoe proberen we dat nu te doen? Zoals

reeds gezegd is, proberen we oOk dat te bereiken in die reeks

oefeningen. Maar de koppeling van theorie en praktijk, gebeurt

zowei in de multi-disciplinaire oefeningen alsook in die oefeningen

waarbij maar een discipline wordt toegepast.

De integratie van theorie en praktijk gebeurt natuurlijk tot in

het afstuderen (juist tot in het afstuderen) toe en in die reeks

oefeningen vindt een bijzonderintensieve begeleiding plaats door

leden.van de staf.

Tenslotte een opmerking Over het onderwijs in fabrikage-techniek.

In ons verplicht onderwijsprogramma zit niet een eepaalde specifieke

fabrikage-technologie, zoals de kennis van verschillende mechanische

bewerkingen (draaien, frezen etc.)

Wel worden algemene fysische en mechanische grondslagen gegeven.

voorts een inleiding in de natuurkunde, een inleiding in systeemleer

en in het meten in het algemeen, inleiding in de sociotechniek.

-77


Daarna komt in de keuzeprogramma's in het vierde jaar vaak een verdieping

voor in specifieke technologie~n. Bijv. de student die is afgestudeerd

op problemen bij de bouw, heeft zich in z;jn vierde jaar

verdiept in vakken over de uitvoeringstechniek bij het bouwen. Dan ;5

het meestal wel noodzakelijk om wat grandslagen, die te voren zijn

behandeld, in te halen, maar dat blijkt in de praktijk tach goed te

lukken.

Wij hebben wat dat betreft, vergeleken met het programma van 5 jaar

gel eden de zaak een beetje omgekeerd. Eventuele specifieke praduktiepracessen

kamen thans aan het eind.

Alvorens dit overzicht af te sluiten valgt nog.een enkele apmerking

over het verschil met andere apleidingen en over de bestemming van

onze afgestudeerden. De opleiding tot bedrijfskundig.ingenieur bestaat

niet alleen aan deze hogeschool maar ook in Twente is het mogelijk

am het diploma bedrijfskundig ingenieurte krijgen. Het verschil

is echter dat de THE een opleiding heeft die van het begin af

aan specifiek bedrijfskundig is, terwijl men in Twente een opleiding

heeft die pas na het baccalaureaat begint en waarbij men tot de

opleiding mensen toelaat met een baccalaureaat in een van de technische

wetenschappen.

Dan is er in de Interfaculteit van Rotterdam en Delft de mogelijkheid

om opgeleid te worden tot bedrijfskundig doctorandus. Oak daar

geldt oat men eerst een kandidaatsexamen moet halen, maar dat mag

zijn ofwel in de technische wetenschappen ofwel in een van de studierichtingen

die in Rotterdam aanwezig zijn. Men kan daarna in

ruim twee jaar bedrijfskundig doctorandus worden. Men zou verder

nog het verschil van die opleiding, vergeleken met de onze, kunnen

aangeven door te stellen dat wij de aandacht vooral richten ap wat

in het bedrijf gebeurt terwijl men daar in verhouding meer aandacht

geeft aan de omgeving van een bedrijf en aan de wijze waarop het

bedrijf zich tegenover zijn omgeving opstelt.

Tot slot is het interessant. na te gaan waar de eerste honderd

Eindhovense bedrijfskundige ingenieurs terecht zijn gekomen; figuur

4 geeft daarvan een overzicht. De tabel spreekt grotendeels voor

zich zelf.

-78


Opval'nd is het grote aantal ingenieurs, dat in de zogenaamde tertiaire

sektor werkt. Uit het overzicht blijkt, en dat verheugt ons,

een grote spreiding in soort funktie, in soort toepassingsgebied en

in soort organ1satie.

-

Besluit.

.

In mijn intreerede in 1963 aan deze Hogeschool heb ik, naar ana10-

gie van een gelijkenis van Boeddha, het bedrijf vergeleken met een

olifant. Net als toen wil ik besluiten met op te merken dat bedrijfskundigen

dan te beschouwen zijn als olifantkundigen en soms

olifantenhoeders. Voor nadere informatie kunnen we dan terecht bij

een kenner op dit gebied als Kipling. Hij nu zegt ergens:

IIIf you can dream and not make dreams your master.

If you can think and not make thoughts your aim.1I

IIYou'll be ••• " ja, zijt ge d~n eigenlijk ntet: een goed ingenieur?

Ons Nederlands Koni~klijk Instituut van Ingenieurs heeft immers als

devies:

$cheppend denkend, schouwend doen.

-79


FIG. 4

Overzicht functies eerste 100 afgestudeerden.

ONBEKEND en DIVERSEN

SECONDAIRE SECTOR

metaalnijverheid 14

elektronische en elektrotechnische industrie 13

industrie voedings- en genotmiddelen 4

bouwmaterialen-industrie

chemische nijverheid

nijverheid en industrie, diversen

2

1

4

38

8

38

Deze 38 functies zijn ook als volgt in te delen:

bij kleine bedrijven

bij middelgrote en grote bedrijven

bij internationale concerns

2

23

13

38

TERTIAIRE SECTOR

- banken

- vervoersbedrijven

- diverse (advies) bureauls

(waaronder in accountantskantoren

- ziekenhuizen

- overheid

• wetenschappelijk onderwijs

• P.T.T., ministeries, provincie

gemeente

· beroepsmilitair

· in ontwikkelingslanden

ALS DIENSTPLICHTIGE IN MILITAIRE DIENST

3)

9

8

5

3

2

4

8

2

25

41

13

100

(van de afgestudeerden in de tertiaire sector zijn er in totaal 6 werkzaam

in de sfeer van de gezondheidszorg.)

More magazines by this user
Similar magazines