PDF, 0.3MB - Impact

impact.kenniscentrum.nl

PDF, 0.3MB - Impact

IMPACT

JAARVERSLAG

2004


Impact

Colofon

Auteur:

Imkje Cancrinus

Uitgiftedatum: april 2005

Uitgever:

Impact

Bestellen:

Impact, Postbus 78, 1110 AB DIEMEN

2


Impact

Inhoudsopgave

0 Woord vooraf.................................................................................................................. 5

1 Hoe ontstond Impact?..................................................................................................... 6

2 Algemene informatie....................................................................................................... 7

2.1 Doelstelling..................................................................................................................... 7

2.2 Doelgroepen................................................................................................................... 7

2.3 Evaluatie ........................................................................................................................ 7

2.4 Wettelijk kader................................................................................................................ 8

3 Organisatie.................................................................................................................... 9

3.1 Raad van Toezicht......................................................................................................... 9

3.2 Directie.......................................................................................................................... 9

3.3 Raad van Advies .......................................................................................................... 10

3.4 Gemeenschappelijke vergadering Raad van Toezicht en Raad van Advies................... 10

3.5 Samenwerkingsverbanden ........................................................................................... 11

3.5.1 Nederland..................................................................................................................... 11

3.5.2 Europa ......................................................................................................................... 12

3.6 Personeel..................................................................................................................... 13

3.6.1 Medewerkers................................................................................................................ 13

3.6.2 Ziekteverzuim............................................................................................................... 13

4 Prioriteitstelling van producten en diensten ................................................................... 14

4.1 2002 – 2003 In vogelvlucht ........................................................................................... 14

4.2 Taakstelling tweede jaar (2003 - 2004) ......................................................................... 15

4.3 Taakstelling derde jaar (2004 - 2005)............................................................................ 16

5 Projecten...................................................................................................................... 17

5.1 Projecten Onderzoek & Ontwikkeling ............................................................................ 19

5.1.1 Project Nationale Rampen ............................................................................................ 19

5.1.2 Richtlijn vroegtijdige interventies na rampen, terrorisme en andere schokkende

gebeurtenissen............................................................................................................. 19

5.1.3 Project OQ Disasters.................................................................................................... 20

5.1.4 Projecten Screeningsinstrument ................................................................................... 21

5.1.5 Militaire Geestelijke Gezondheidszorg .......................................................................... 22

5.1.6 UNIFIL.......................................................................................................................... 23

5.1.7 Commissie 'Gevolgen van rampen voor de gezondheid op de (middel)lange termijn' .... 24

5.2 Projecten Zorg.............................................................................................................. 25

5.2.1 Project Expertisedatabank ............................................................................................ 25

5.2.2 Project Protocollen & Draaiboeken ............................................................................... 25

5.2.3 Project Bereikbaarheid & Advisering............................................................................. 26

5.2.4 Implementatie levensbeschouwelijke aspecten in zorg na rampen ................................ 26

5.2.5 Project ‘Bommen en draken’: preventie en voorlichting aan basisonderwijs................... 28

3


Impact

5.3. Projecten Cultuur en Psychosociale Zorg na Rampen................................................... 29

5.3.1 Lessons learned ........................................................................................................... 29

5.3.2 Expertisedatabank diversiteit ........................................................................................ 29

5.3.3 Voorlichtingsmateriaal .................................................................................................. 30

5.4 Europees programma................................................................................................... 31

5.4.1 'Psychological aftercare to victims or the families of victims in case of major accidents'. 31

5.4.2 'Working together to support individuals in an emergency or disaster, especially the role

of NGO's volunteers in civil protection' .......................................................................... 31

5.4.3 'Train te trainers for psychological support in situations of mass emergency'................. 31

5.5 Gedeelde projecten ...................................................................................................... 33

5.2.1 (Internationale) kennisbank........................................................................................... 33

5.2.2 Project Nationaal Platform Getroffenen......................................................................... 34

5.2.3 Voorbereiding op terrorisme.......................................................................................... 34

5.2.4 Monitor organisatie psychosociale zorg n.a.v. Aviaire Influenza onder pluimvee............ 35

5.2.5 Stagiaires ..................................................................................................................... 37

5.2.6 'Terrorism: Citizens and Resilience. The balance between awareness and fear'............ 39

6 Dienstverlening............................................................................................................. 41

6.1 Advies .......................................................................................................................... 41

6.2 Congressen, symposia & werkconferenties................................................................... 42

6.3 Waarnemingen ............................................................................................................. 42

6.4 Inspelen op de actualiteit .............................................................................................. 42

6.4.1 Marokko, Madrid en Beslan .......................................................................................... 42

6.4.2 Tsunami ....................................................................................................................... 42

7

7.1

Communicatie .............................................................................................................. 44

Doelgroepen................................................................................................................. 44

7.2 Strategische keuzes ..................................................................................................... 44

7.3 Vormen van communicatie ........................................................................................... 45

7.3.1 Interne communicatie ................................................................................................... 45

7.3.2 Externe communicatie .................................................................................................. 45

7.4 Communicatiemiddelen ................................................................................................ 46

7.4.1 Media ........................................................................................................................... 46

7.4.2 Stille homepage............................................................................................................ 46

8 Accountantsverklaring .................................................................................................. 47

Bijlagen

Bijlage I Samenstelling Raad van Toezicht................................................................................. 49

Bijlage II Samenstelling Raad van Advies.................................................................................... 50

Bijlage III Congressen, symposia & werkconferenties................................................................... 51

Bijlage IV Bijscholing.................................................................................................................... 53

Bijlage V Publicaties.................................................................................................................... 54

Bijlage VI Presentaties ................................................................................................................. 55

Bijlage VII Waarnemingen ............................................................................................................. 57

Bijlage VIII Impact in de media ....................................................................................................... 58

Bijlage IX Gebruikte afkortingen ................................................................................................... 59

4


0 Woord vooraf

In de afgelopen tien jaar is Nederland getroffen door verscheidene grote rampen, waaronder de

Bijlmerramp (1992), de vuurwerkramp in Enschede (2000) en de cafébrand in Volendam (2001).

De nasleep van de Bijlmerramp toonde de overheid en hulpverleners dat rampen niet te

onderschatten complexe gevolgen kunnen hebben.

Duidelijk werd dat niet alleen de directe chaos van een ramp vraagt om een adequate aanpak, maar

dat ook de psychische, lichamelijke en materiële schade op lange termijn intensieve aandacht nodig

heeft. De ministeries van VWS, Defensie en BZK besluiten daarom tot het instellen van een landelijk

kenniscentrum voor psychosociale zorg na rampen.

In september 2002 gaat dit kenniscentrum officieel van start onder de naam Impact.

Tot mijn voldoening constateren de verantwoordelijke ambtenaren van de subsidiërende

departementen op 1 juni 2004 tijdens het overleg dat wij periodiek met elkaar hebben, dat Impact er,

ondanks haar zeer korte bestaan in is geslaagd een positie te verwerven die van belang is voor de

verdere ontwikkeling van de psychosociale zorg na grootschalige ongevallen en rampen.

In juli 2004 dient Impact bij de Europese Commissie een projectvoorstel gericht op publiekscommunicatie,

leerkrachten en professionals op het terrein van de psychosociale zorg.

Ik ben er trots op te kunnen melden dat Impact op 1 december 2004 te horen kreeg dat de

subsidieaanvraag was toegewezen. Dit is niet alleen een erkenning voor Impact maar ook voor

Nederland. Met name het feit dat de Nederlandse overheid de verantwoordelijkheid op zich neemt

voor het kenniscentrum, ondervindt in het buitenland veel waardering en wordt gezien als een duidelijk

signaal dat de overheid het belangrijk vindt goede zorg te bieden aan getroffenen van grootschalige

crises en rampen.

Eind 2004 werden we geconfronteerd met de Tsunami ramp in Zuidoost Azië. Impact heeft de

hulpverleningsorganisaties voorzien van informatie en voorlichtingsmateriaal ter ondersteuning van de

repatriëring en eerste opvang van de getroffen Nederlanders in het gebied. Ook na de Tsunami heeft

Impact zijn toegevoegde waarde voor het veld kunnen laten zien.

Er is in 2004 veel gerealiseerd en de omgeving van Impact geeft hier veel blijk van waardering over af.

U begrijpt ongetwijfeld mijn trots op Impact en haar medewerkers.

Mevrouw drs. M.W. Rooze MBA

Directeur


Impact

1 Hoe ontstond Impact?

In opdracht van de ministeries van VWS, Defensie en BZK bereidt de Adviescommissie 'Psychosociale

Zorg Na Rampen', onder voorzitterschap van mevrouw J.M.G. Lanphen, de stichting van een

kenniscentrum voor.

Op 5 juli 2001 biedt de Adviescommissie haar rapport 'Contouren van een Landelijk Kenniscentrum

Psychosociale Zorg Na Rampen' aan aan de minister van VWS.

De minister van VWS verzoekt de Adviescommissie vervolgens de in het rapport geformuleerde

voorstellen uit te werken.

In november 2001 start de Adviescommissie de juridische en organisatorische vormgeving van het

kenniscentrum. Op 5 april 2002 wordt het kenniscentrum officieel opgericht en september 2002 gaat

Stichting Impact daadwerkelijk van start onder de naam Impact.

De Adviescommissie geeft de directeur, de leden van de Raad van Toezicht en de leden van de Raad

van Advies het oprichtingsdocument ‘Landelijk Kenniscentrum Psychosociale Zorg Na Rampen' mee

als handvat bij de verdere ontwikkeling en vormgeving van Impact.

De Adviescommissie is in januari 2002 opgeheven.

6


Impact

2 Algemene informatie

2.1 Doelstelling

Impact heeft tot doel het bevorderen van kwalitatief hoogwaardige en adequaat georganiseerde

psychosociale zorg na rampen. Tot het takenpakket van Impact horen het bundelen van ervaring en

wetenschappelijke kennis, het inzichtelijk maken en beschikbaar stellen hiervan voor uiteenlopende

doelgroepen en het bevorderen van samenwerking tussen betrokken partijen.

De activiteiten van Impact zijn erop gericht het rampenbewustzijn en de 'disaster preparedness' te

bevorderen.

2.2 Doelgroepen

Impact richt zich op hulpverleningsorganisaties, beleidsmakers, bestuurders en publiek. Daarnaast

raadpleegt Impact regelmatig getroffenen. De kennis en ervaringen van getroffenen zijn nodig om te

komen tot een passend zorgaanbod bij rampen.

2.3 Evaluatie

Voorwaarde voor de financiering van Impact is dat voor 1 mei 2005 een onafhankelijke evaluatie

plaatsvindt die de taken, functies, organisatorische vormgeving en gewenste positie in het veld van

Impact moet omvatten.

De verantwoordelijke ambtenaren van de subsidiërende departementen van VWS, BZK en Defensie

constateerden echter in hun periodiek overleg met de directie van Impact op 1 juni 2004 al dat Impact

er, ondanks haar zeer korte bestaan in is geslaagd een positie te verwerven die van belang genoemd

kan worden voor de verdere ontwikkeling van de psychosociale zorg na grootschalige ongevallen en

rampen.

Deze positieve geluiden en de bestudering van het inhoudelijk jaarverslag 2002 - 2003, de

jaarrekening 2003, de strategienotitie en de perspectievennota 2004 - 2005 rechtvaardigen naar het

oordeel van de betrokken ambtenaren op 1 juni 2004 al continuering van de werkzaamheden van

Impact, los van de externe evaluatie die nog moet plaatsvinden.

7


Impact

2.4 Wettelijk kader

De formele verantwoordelijkheidsverdeling van de psychosociale zorg is vastgelegd in de

onderstaande wetten:

‰ Wet Collectieve Preventie Volksgezondheid 1990 (artikel 2);

‰ Wet Geneeskundige Hulpverlening bij Rampen 1991 (artikel 2 en 5);

‰ Wet Rampen en Zware Ongevallen 1985 (Algemene bepalingen, artikel 2);

‰ Kwaliteitswet zorginstellingen 1996;

‰ Wet Kwaliteitsbevordering Rampenbestrijding 2004.

8


Impact

Raad van Toezicht

Raad van Advies

Directeur

Secretariaat

Projecten

Dienstverlening

Onderzoek & Ontwikkeling

Advies

Zorg

Cultuur & Psychosociale Zorg

na Rampen

Europees programma

Congressen, symposia &

werkconferenties

Waarnemingen

Inspelen op de actualiteit

Gedeelde projecten

3 Organisatie

3.1 Raad van Toezicht

Impact kent een Raad van Toezicht (RvT). De RvT houdt toezicht op het beleid van de directeur, op

het financiële beleid en op de algemene gang van zaken. De RvT staat de directeur met raad terzijde,

brengt ook op eigen initiatief advies uit aan de directeur en vervult een bemiddelende rol bij

vraagstukken die onderwerp zijn van bestuurlijke besluitvorming.

De RvT bestaat uit vijf onafhankelijke leden en kwam in 2004 driemaal bijeen.

Voor de samenstelling van de RvT zie bijlage I.

3.2 Directie

De directeur werkt onder verantwoordelijkheid van de Raad van Toezicht en heeft de dagelijkse

leiding van Impact.

9


Impact

3.3 Raad van Advies

Impact wordt bijgestaan door een Raad van Advies (RvA).

De RvA adviseert en ondersteunt de directie en geeft algemene richtlijnen omtrent het te voeren

beleid. De RvA bestaat in 2004 uit acht of negen leden, allen inhoudelijke deskundigen. De RvT

benoemt de voorzitter en leden van deze raad op voordracht van de directeur en na raadpleging van

de zittende leden van de RvA. De RvA kwam in 2004 driemaal bijeen.

De directeur woont de vergaderingen van de RvA bij.

Zie voor de samenstelling van de Raad van Advies bijlage II.

3.4 Gemeenschappelijke vergadering

Raad van Toezicht en Raad van Advies

In de statuten van Stichting Impact is vastgelegd dat er een gemeenschappelijke vergadering dient

plaats te vinden van RvT en RvA. Deze vergadering is bedoeld om RvA en RvT de gelegenheid te

geven kennis met elkaar te maken en elkaar te informeren en te bevragen over voor Impact

belangrijke onderwerpen.

Wat betreft de inhoud van de vergadering wordt gekozen voor een of meer onderwerpen die beide

Raden aangaan en zich op het snijvlak bevinden van beider taken en verantwoordelijkheden.

In de gezamenlijke bijeenkomst van 2004 stonden de volgende onderwerpen op de agenda:

‰ expertisedatabank;

‰ terrorisme;

‰ perspectievennota 2004 – 2005;

‰ monitor organisatie psychosociale zorg naar aanleiding van aviaire influenza;

‰ advies veteranenzorg;

‰ GGZ en GGD als doelgroep.

10


Impact

3.5 Samenwerkingsverbanden

3.5.1 Nederland

Impact is een zelfstandige en onafhankelijke organisatie. Zij werkt samen met:

‰ het Academisch Medisch Centrum - De Meren (AMC – De Meren);

‰ het Centrum voor Gezondheidsonderzoek bij Rampen (CGOR) ressorterend onder het

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne (RIVM);

‰ de Raad van Regionaal Geneeskundig Functionarissen (RGF’en);

‰ het Trimbos-instituut, het landelijk kennisinstituut voor geestelijke gezondheidszorg,

verslavingszorg en maatschappelijke zorg;

‰ de ministeries van VWS, BZK en Defensie;

‰ het Overleg Psychosociale Rampenopvang Nederland (OPRON).

Een mogelijke samenwerkingsrelatie met GGD Nederland en het Nederlands Instituut voor Onderzoek

van de Gezondheidszorg (NIVEL) wordt onderzocht.

Academisch Medisch Centrum

Impact en het AMC - De Meren hebben een formele samenwerkingsovereenkomst.

Hoofdpunten uit deze samenwerkingsovereenkomst zijn:

‰ de voorzitter van de Raad van Bestuur van De Meren participeert in de Raad van Toezicht van

Impact;

‰ een lid van de Raad van Bestuur van De Meren is voorzitter van de Raad van Advies van Impact;

Impact maakt kosteloos gebruik van de bibliotheek van het AMC;

‰ het AMC levert een bijdrage aan de verbetering van interventies en behandeling ten behoeve van

psychosociale zorg na rampen middels de koppeling aan het Topzorgprogramma Psychotrauma.

Centrum voor Gezondheidsonderzoek

Impact levert expertise aan het CGOR als het gaat om psychosociale aspecten van gezondheidsonderzoek

en het CGOR levert onderzoeksbevindingen aan Impact ten behoeve van de verbetering

van de psychosociale zorg. Impact en het CGOR werken samen aan project ‘OQ Disasters’.

Er is structureel overleg tussen de voorzitter van de Raad van Toezicht van Impact, de voorzitter van

de Raad van Advies van Impact, het hoofd van het Centrum voor Milieu-Gezondheid Onderzoek, de

directeur van de sector milieurisico’s en externe veiligheid en de directeuren van het CGOR en van

Impact.

De afstemming van de werkzaamheden en taken van beide instituten plus de externe evaluatie van

Impact wordt voorbereid.

11


Impact

Raad van Regionaal Geneeskundig Functionarissen

Impact is als adviserend orgaan betrokken bij de Raad van RGF’en. Daarnaast zit Impact in de

werkgroep psychosociale zorg. De Raad van RGF’en heeft zitting in de Raad van Advies van Impact.

Trimbos-instituut

De samenwerking tussen Impact en het Trimbos-instituut vindt plaats in overleg met de Geestelijke

gezondheidszorg Nederland (GGZ NL). Impact neemt deel aan het platform voor kenniscentra van het

Trimbos-instituut en is met de website gelinkt aan die van het Trimbos-instituut. Ook werken Impact en

het Trimbos-instituut aan het project ‘Richtlijn vroegtijdige interventies na rampen, terrorisme en

andere schokkende gebeurtenissen’ (zie 5.1.2).

Ministeries van VWS, BZK en Defensie

Er vindt jaarlijks een bestuurlijk (informerend) overleg plaats op ministerieel dan wel DG niveau met de

directie en de verschillende beleidsmedewerkers van Impact.

Op ambtelijk niveau is er eenmaal per kwartaal een werk- en afstemmingsoverleg, waarin nadere

afspraken worden gemaakt over prioriteitstelling van werkzaamheden en wensen ten aanzien van

door Impact te leveren producten.

Overleg Psychosociale Rampenopvang Nederland

Impact participeert in en faciliteert de vergadering van het OPRON.

De aanzet tot een gezamenlijk project ‘Handreiking psycho-educatie en psychosociale zorg na

rampen’ is gegeven.

Het OPRON is vertegenwoordigd in de Raad van Advies van Impact.

3.5.2 Europa

Binnen het Europese samenwerkingsverband heeft Impact een prominente positie als eerste

kenniscentrum psychosociale zorg na rampen. Zweden heeft inmiddels eveneens een kenniscentrum,

Noorwegen ontwikkelt een initiatief daartoe en in andere Europese landen is belangstelling voor de

opzet van een kenniscentrum als Impact. Met name het feit dat de Nederlandse overheid de

verantwoordelijkheid op zich neemt voor het kenniscentrum ondervindt veel buitenlandse waardering

en wordt gezien als een duidelijk signaal dat de overheid het belangrijk vindt goede zorg te bieden

voor getroffenen van grootschalige crises en rampen.

In juli 2004 dient Impact bij de Europese Commissie een projectvoorstel in, genaamd ‘Terrorism:

Citizens and Resilience. The balance between awareness and fear.’ Het betreft een project voor de

duur van twee jaar gericht op publiekscommunicatie, leerkrachten en professionals op het terrein van

de psychosociale zorg. Op 1 december 2004 hoort Impact dat de subsidieaanvraag is toegewezen.

Zie voor de beschrijving van dit project onder 5.5.6.

12


Impact

3.6 Personeel

3.6.1 Medewerkers

Op 31 december 2004 zijn zeven medewerkers in dienst bij Impact, allen vrouwen: een directeur

(100%), twee senior beleidsmedewerkers (83 en 60%), een beleidsmedewerker (66%), een

projectmedewerker (66%), een managementassistent (eerst halfjaar 55%, tweede half jaar 44%) en

een secretaresse (eerste halfjaar 77%, tweede halfjaar 66%).

Van deze medewerkers werken er zes in deeltijd en één fulltime (zie de percentages achter de

functies).

De leeftijd van medewerkers varieert van 26 tot 54 jaar.

Naast de genoemde medewerkers in dienst van Impact, heeft Impact voorts gebruik gemaakt van

‰ een secretariaatsbureau voor het aannemen van telefonische boodschappen (gedurende de

gehele periode) en administratieve ondersteuning;

‰ een vertaalbureau voor het leveren van vertaalwerk onder andere ten behoeve van het opzetten

van een internationale website en de kennisbank;

‰ een grafisch vormgever voor het ontwerpen van huisstijl, folders, brochures, briefpapier en

dergelijke (in opdracht gedurende de gehele periode);

‰ een gespecialiseerd bureau voor onderzoek en opbouw van de digitale kennisbank (derde en

vierde kwartaal 2004);

‰ twee bureaus voor internethosting, vormgeving en programmering van de website (op afroep

gedurende de gehele periode);

‰ een communicatieadviseur op freelance basis voor public relations en communicatie;

‰ een freelance tekstschrijver voor het schrijven van het jaarverslag.

3.6.2 Ziekteverzuim

Het totale percentage ziekteverzuim onder de medewerkers van Impact was bijzonder laag: 0,9%.

13


Impact

4 Prioriteitstelling van producten en diensten

In het oprichtingsdocument van de commissie Lanphen (maart 2002) zijn de doelstellingen voor wat

betreft de taken van Impact tot mei 2005 vastgelegd.

Na mei 2005 gaat een nieuwe periode in met de projecten zoals beschreven op pagina 17 en

volgende.

4.1 2002 – 2003 In vogelvlucht

Voor de periode 2002 – 2003 waren als quick wins geformuleerd:

‰ hulp en advies bij het omgaan met de media ten aanzien van rampen;

‰ lijst van deskundige hulpverleners (voor consultatie en verwijzing);

‰ 24-uurs consultatiedienst;

‰ selectie van relevante vakliteratuur;

‰ website;

‰ inventarisatie draaiboeken en protocollen;

‰ inventarisatie voorlichtingsmateriaal.

Alle quick wins zijn in deze eerste periode gerealiseerd behalve het eerste punt. Impact heeft ‘hulp en

advies in het omgaan met de media ten aanzien van rampen’ niet als prioriteit overgenomen omdat

Impact op het standpunt staat dat een bepaalde expertise en een zeker acceptatieniveau van het

kenniscentrum door het veld vereist is, alvorens adviezen in vruchtbare aarde zullen vallen zeker

gezien de toenemende media-aandacht voor rampen.

Naast de taken die de commissie voor 2002 - 2003 stelde, realiseerde Impact in die periode nog de

volgende producten en diensten:

‰ handreiking gezondheidsonderzoeken bij rampen;

‰ discussienota interventies bij rampen;

‰ project geestelijke verzorging;

‰ literatuurstudie brandwonden, depressie en suïcide;

‰ uitgave driemaandelijkse nieuwsbrief;

‰ symposium ‘lessen leren van rampen’;

‰ internationaal symposium ‘disaster preparedness: what mental healthcare can learn from

disasters’;

‰ draaiboek psychosociale opvang massavaccinatie pokken;

14


Impact

‰ presentaties voor GHOR-regio’s, ministeries, Vereniging Nederlandse Gemeenten en op diverse

congressen;

‰ advisering op aanvraag;

‰ literatuurstudie 9/11;

‰ portefeuille cultuur en psychosociale zorg na rampen;

‰ ondersteuning Stichting Kleurrijk Zanderij;

‰ ondersteuning Het Anker: centrum voor reïntegratie en nazorg in Volendam;

‰ incidentele adviezen.

Een uitgebreide beschrijving van deze producten en diensten vindt u in het jaarverslag 2002 – 2003.

U kunt het brede pakket aan kennisproducten zien als het resultaat van een succesvolle formule van

Impact. De verdeling van het kennisdomein in portefeuilles tussen de beleidsmedewerkers is succesvol

in de zin dat taken duidelijk onderscheiden zijn. Het toegewezen kennisdomein zorgt er eveneens voor

dat projecten onder de verantwoordelijkheid van één beleidsmedewerker vallen, met een duidelijke

afbakening in tijd voor het afronden van het project.

De keuze van Impact om naast de hoofdtaken die een ‘ongoing proces’ vormen ook vraaggestuurd te

werken, bepalen verder de diversiteit aan producten.

Ook na 2003 worden de hoofdlijnen gevolgd zoals door de commissie Lanphen uitgezet.

4.2 Taakstelling tweede jaar (2003 – 2004)

Vanuit het oprichtingsdocument liggen de prioriteiten voor 2004 als volgt:

‰ analyses en evaluatierapporten;

‰ protocollen en draaiboeken voor de organisatie en opzet van psychosociale zorg na rampen;

‰ lijst met beargumenteerde prioriteiten op het gebied van wetenschappelijk onderzoek;

‰ overzicht van relevante trainingsinstellingen en trainingen.

Analyses en evaluatierapporten

‰ Overzicht van resultaten en aanbevelingen van afgerond gezondheidsonderzoek in Nederland

(mei 2004);

‰ monitor organisatie psychosociale zorg na rampen n.a.v. aviaire influenza (maart 2004);

‰ analyse van recente wetenschappelijke literatuur op het aspect ‘cultuur en psychosociale zorg na

rampen’.

15


Impact

Protocollen en draaiboeken voor de organisatie en opzet van psychosociale zorg na rampen

‰ De protocollen en draaiboeken die geïnventariseerd zijn, zijn via de kennisbank beschikbaar

(maart 2004).

Lijst met beargumenteerde prioriteiten op het gebied van wetenschappelijk onderzoek

‰ Nog niet gerealiseerd, ook nog niet in de planning opgenomen, wel een belangrijk

aandachtspunt.

Overzicht van relevante trainingsinstellingen en trainingen

‰ Een globale inventarisatie is voorhanden.

Voorts werkt Impact de komende jaren aanvullend op het Civil Protection Programme een aantal

speerpunten uit (zie 5.4).

4.3 Taakstelling derde jaar (2004 – 2005)

‰ Overzicht van relevante documentatie en literatuur, mede toegankelijk via internet;

‰ screeningsinstrumenten;

‰ voorlichtingsmateriaal.

Overzicht van relevante documentatie en literatuur, mede toegankelijk via internet

‰ De digitale kennisbank is per maart 2004 on-line. De kennisbank bevat wetenschappelijke

literatuur en documentatie.

Screeningsinstrumenten

Impact ontwikkelt samen met het topzorgprogramma Psychotrauma een screeningssinstrument

voor groepen ‘at risk’ voor posttrauma psychopathologie.

Voorlichtingsmateriaal

‰ Via de digitale kennisbank is voorlichtingsmateriaal beschikbaar.

16


Impact

5 Projecten

De projecten zijn onderverdeeld in vijf portefeuilles:

‰ Onderzoek & Ontwikkeling;

‰ Zorg;

‰ Cultuur & Psychosociale Zorg na Rampen;

‰ Europees programma;

‰ Gedeelde projecten.

Bij ‘Onderzoek & Ontwikkeling’ gaat het om de projecten:

‰ Nationale Rampen;

‰ Richtlijn vroegtijdige interventies na rampen, terrorisme en andere schokkende gebeurtenissen;

‰ OQ Disasters (vervolg op Psychosociale Aspecten van Gezondheidsonderzoek);

‰ Screeningsinstrument;

‰ Militaire Geestelijke Gezondheidszorg;

‰ UNIFIL;

‰ Gevolgen van rampen voor de gezondheid op de (middel)lange termijn.

Over de projecten ‘Onderzoek & Ontwikkeling’ leest u meer onder 5.1.

Onder ‘Zorg’ vallen de volgende projecten:

‰ Expertisedatabank;

‰ Protocollen & Draaiboeken;

‰ Bereikbaarheid & Advisering;

‰ Implementatie levensbeschouwelijke aspecten in de zorg na rampen;

‰ Bommen en draken.

Over de projecten ‘Zorg’ leest u meer onder 5.2.

Onder ‘Cultuur & Psychosociale Zorg na Rampen’ vallen de projecten:

‰ Lessons Learned;

‰ Expertisedatabank diversiteit;

‰ Voorlichtingsmateriaal.

U leest meer over deze projecten onder 5.3.

17


Impact

Europees programma

Onder auspiciën van de Europese Commissie loopt (2000 - 2005) een meerjarenprogramma

‘Community Action Programme in de Field of Civil Protection’.

Dit programma kent verschillende onderdelen.

Impact nam tot nu toe aan drie programma’s deel:

‰ Workshop ‘Psychological aftercare to victims or the families of victims in case of major accidents’,

Carcassonne, Frankrijk, april 2003;

‰ ‘Working together to support individuals in an emergency or disaster, especially the role of NGO’s

volunteers in civil protection’, York, Engeland, januari 2004;

‰ ‘Pilot course: train the trainers for psychosocial support in situations of mass emergency’, Athene,

Griekenland, maart 2004.

U leest meer over deze programma’s onder 5.4

In de portefeuille gedeelde projecten vindt u die projecten die een gedeelde verantwoordelijkheid zijn

van de beleidsmedewerkers van Impact. In deze portefeuille zitten de volgende projecten:

‰ (Internationale) Kennisbank;

‰ Getroffenen;

‰ Terrorisme;

‰ Aviaire Influenza;

‰ Stagiaires;

‰ ‘Terrorism: Citizens en Resilience’.

U leest meer over deze projecten onder 5.5.

18


Impact

5.1 Projecten Onderzoek & Ontwikkeling

5.1.1 Project Nationale Rampen

Doel

Dit project realiseert een van de peilers van Impact: een volledig overzicht van de (gezondheids)

onderzoeksactiviteiten die zijn uitgevoerd na nationale rampen en ernstige calamiteiten.

Werkwijze

Met behulp van de standaard format worden opzet, resultaten en aanbevelingen van de onderzoeken

en de 'lessons learned' systematisch beschreven.

Werkzaamheden

‰ In 2003 startte Impact met het verzamelen, beschrijven en analyseren van de

onderzoeksactiviteiten;

‰ vanaf 30 maart 2004 komen de gegevens on-line beschikbaar als onderdeel van de kennisbank.

‰ vanaf 2004 is dit project een ‘ongoing proces’;

‰ vanuit VWS is, naar aanleiding van het project ‘Nationale Rampen’ en in samenwerking met het

Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg (NIVEL) en het Centrum voor

Gezondheidsonderzoek bij Rampen (CGOR) een werkgroep gestart die de beleidsimplicaties die

voortvloeien uit dit project verwerkt.

5.1.2 Richtlijn vroegtijdige interventies na rampen, terrorisme en andere schokkende

gebeurtenissen

Beoogde effecten

Meer eenduidigheid, gebruik van effectieve interventies, bekendheid geven aan effectieve strategieën

en best practices en het bevorderen van relevant onderzoek.

Beoogd resultaat

Een evidence-based richtlijn die gedragen wordt door de BIG beroepsgroepen en door getroffenen

van rampen met een onderbouwd implementatietraject.

Werkwijze

Impact schrijft in 2004 het plan van aanpak voor het ontwikkelen van de richtlijn.

De vereiste subsidie is in december 2004 toegekend.

De uitvoering is uitbesteed aan de stuurgroep multidisciplinaire richtlijnontwikkeling ondersteund door

het Trimbos-instituut.

Impact ziet zichzelf als initiatiefnemer en zal mede invloed hebben op de vraagstellingen die in de

richtlijnen worden behandeld en op het voortgangsproces.

19


Impact

De implementatie van de richtlijn is vervolgens weer taak van Impact waarbij zij medewerking zal

krijgen van de werkgroep implementatie van de stuurgroep welke ondersteund en begeleid wordt door

het Trimbos-instituut.

Planning

De richtlijn is eind 2006 gereed.

De implementatie neemt daarna nog circa zes maanden in beslag.

5.1.3 Project OQ Disasters (vervolg op Psychosociale aspecten van gezondheidsonderzoek)

In het kader van ‘disaster-preparedness, het voorbereid zijn op rampen, voert Impact in samenwerking

met het Centrum voor Gezondheidsonderzoek bij Rampen (CGOR) een inventarisatie uit naar psychosociale

aspecten van gezondheidsonderzoek na rampen.

Doel

Direct en langere tijd na rampen vindt onderzoek plaats naar het functioneren en de gezondheid van

getroffenen. Gezondheidsonderzoek dat na toekomstige rampen vanuit de overheid wordt uitgevoerd

zal naar verwachting primair gericht moeten zijn op het ondersteunen/optimaliseren van de nazorg en

hulpverlening aan getroffenen. Om die reden is het belangrijk inzicht te krijgen in de informatiebehoefte

bij personen en instellingen die betrokken zullen worden bij die nazorg en hulpverlening.

Voorbeelden van dergelijke instellingen zijn de geestelijke gezondheidszorg, huisartsen, het

maatschappelijk werk, Arbo-diensten en overheden. Deze betrokken groepen hebben na een ramp

verschillende wensen en behoeften wat betreft informatie ter ondersteuning van de nazorg. De

informatie die zij nodig hebben, kan zowel de blootstelling, gezondheid als zorgbehoefte van de

getroffenen betreffen. Het doel van dit onderzoek is, inventariseren welke informatie voor welke

betrokken groep het meest relevant is of waaraan het meeste behoefte is.

De inventarisatie bestaat uit een overzicht van ‘expert opinions’ ten aanzien van inhoud en tijdstip van

onderzoek naar psychosociale aspecten van gezondheid na rampen, in het bijzonder vragenlijstenonderzoek

bij volwassenen.

20


Impact

Werkwijze

De experts is gevraagd:

‰ welke concepten gemeten moeten worden in onderzoek naar psycho-sociale aspecten van

gezondheid na rampen. Zowel risicofactoren voor het ontwikkelen van lange termijn

gezondheidsklachten als acute (psychosociale) gezondheidsgevolgen zijn hierbij betrokken;

‰ welke concepten en instrumenten deel moeten uitmaken van

a. een compacte basisset van instrumenten die zo snel mogelijk na een ramp kan worden

afgenomen en

b. een uitgebreidere set die in een later onderzoek kan worden gebruikt;

‰ naar het moment waarop onderzoek naar psychosociale aspecten van gezondheid na een ramp

idealiter moet plaatsvinden.

Uitkomsten van het onderzoek

‰ Ongeveer de helft van de gevraagde experts is van mening dat de volgende concepten zeker

gemeten moeten worden: angst, depressie, zorggebruik en zorgbehoefte en posttraumatische

stressstoornis (PTSS);

‰ eenderde van de gevraagde experts noemt de volgende concepten (en instrumenten) voor de

basisset: PTSS, algemene gezondheid, blootstelling aan psychotrauma, acute stress

stoornis/dissociatie/peritraumatische distress en depressie;

‰ voor een uitgebreide set noemt meer dan eenderde van de experts de volgende concepten (en

instrumenten): algemene gezondheid, angst, lichamelijke klachten, slaapkwaliteit, PTSSsymptomen,

sociale steun, zorgbehoefte en zorggebruik, depressie, blootstelling aan

psychotrauma en coping;

‰ wanneer uit medisch toxicologisch perspectief gezondheidsonderzoek op zeer korte termijn na

een ramp niet is geïndiceerd, zijn de experts van mening dat een eerste onderzoek naar

psychosociale aspecten van gezondheid na één tot acht weken moet plaatsvinden. Voor

uitgebreid onderzoek wordt een range van drie tot zes maanden aangegeven.

5.1.4 Projecten Screeningsinstrument

Er zijn twee projecten ‘screeningsinstrument’:

‰ Trauma Tips project;

‰ ontwikkeling van een screeningsinstrument voor de GG&GD in Amsterdam.

Trauma Tips project

Impact ontwikkelt samen met het topzorgprogramma Psychotrauma een screeningssinstrument voor

groepen ‘at risk’ voor posttrauma psychopathologie.

21


Impact

Doel

Het doel van dit project is het ontwikkelen van een instrument waarmee mensen met een verhoogd

risico op het ontwikkelen van gezondheidsklachten na rampen in een vroeg stadium kunnen worden

opgespoord.

Vraagstelling voor Impact

Wat is de incidentie van posttrauma psychopathologie bij patiënten van een Trauma Unit en door

welke psychologische en biologische variabelen kan deze ontwikkeling worden voorspeld?

Planning

Het project zal 4½ jaar duren.

Werkzaamheden

In 2004 is het meetinstrumentarium overleg gestart.

Ontwikkeling screeningsinstrument voor de GG&GD in Amsterdam

in het najaar van 2004 startte Impact samen met de onderzoeksgroep van dr. M. Olff van de

psychotraumagroep van het AMC – De Meren met de ontwikkeling van een screeningsinstrument voor

de GG&GD in Amsterdam. De beleidsmedewerker van Impact die actief participeert zowel in het

Trauma Tips project als in het project voor de GG&GD, heeft een koppeling tussen beide projecten

bewerkstelligd. Een van de gevolgen hiervan is, is dat de vragenlijsten voor het screeningsinstrument

voor de GG&GD academisch geborgd zijn.

5.1.5 Militaire Geestelijke Gezondheidszorg

In september 2004 verzoekt de staatssecretaris, de heer C. van der Knaap prof. dr. B.P.R. Gersons,

hoogleraar psychiatrie, onder andere lid van de Raad van Bestuur van De Meren en voorzitter van de

Raad van Advies van Impact, om in overleg met alle partijen te adviseren over een visie op en

blauwdruk voor de militaire Geestelijke Gezondheidszorg.

Voor het opstellen van het advies is een projectgroep samengesteld.

Deze bestaat naast de al genoemde voorzitter uit de volgende leden:

‰ kolonelarts drs. C. IJzerman (secretaris), Dienst Militaire Gezondheidszorg, Ministerie van

Defensie te Den Haag;

‰ dr. W.H.M. Gorissen, arts voor maatschappij en gezondheid en epidemioloog, manager

Zorgontwikkeling bij De Meren, organisatie voor regionale, forensische en academische GGZ te

Amsterdam;

‰ mw. dr. M. de Vries, gezondheidswetenschapper, seniorbeleidsmedewerker Onderzoek &

Ontwikkeling bij Impact te Amsterdam;

‰ mw. drs. D.A. Wiersma, sociaalwetenschapper, zelfstandig gevestigd adviseur te Utrecht.

22


Impact

De projectgroep is in november 2004 gestart.

De eerste stap van de projectgroep is een ‘voorstudie’, een inventarisatie en ordening om de

uitgangspunten voor de visie op een rij te zetten.

Het gaat hierbij om:

‰ de militaire GGZ in het algemeen;

‰ de GGZ-zorg rondom uitzendingen;

‰ het GGZ-vangnet voor veteranen.

Deze voorstudie dient tevens als achtergrondinformatie voor de eerste werkconferentie in februari

2005 waar de ontwikkeling van de conceptvisie en de eerste richting voor de blauwdruk wordt

besproken. In de zorgvisie gaat het niet alleen om inhoud, vorm, reikwijdte en kwaliteitsborging, maar

ook om de samenhang met de rest van de militaire organisatie en met de civiele GGZ.

Op de tweede werkconferentie in maart 2005 zal de organisatie centraal staan en wordt de blauwdruk

ontwikkeld.

In de blauwdruk gaat het om de wijze waarop de militaire GGZ in een samenhangende organisatie

wordt ingedeeld en hoe zij samenhangt met de overige onderdelen van de militaire (gezondheids)

organisatie.

De visie en de blauwdruk worden uiterlijk 1 juni 2005 aangeboden aan de staatssecretaris. Kort hierna

wordt de richting voor implementatie van visie en blauwdruk besproken in een slotconferentie.

5.1.6 UNIFIL

Een van de beleidsmedewerkers van Impact participeert in het UNIFIL deelproject ‘Gezondheid en

welzijn’ van het Veteraneninstituut. Dit deelproject betreft de verslaglegging van het onderzoek en de

beschrijving van de resultaten in de vorm van een aantal publicaties. De resultaten van het deelproject

worden beschreven in een boek met als voorlopige werktitel ‘Gezondheid en welzijn van UNIFIL

veteranen’. In november 2004 was het concept manuscript van het boek voltooid. Het boek verschijnt

in 2005.

Daarnaast wordt een populaire samenvatting gemaakt voor de respondenten die aan dit onderzoek

hebben meegewerkt en voor andere geïnteresseerden. Tenslotte kan op basis van de gegevens en

analyses uit dit deelproject een aantal artikelen worden geschreven. Het gaat daarbij om enerzijds

populair-(wetenschappelijk)e artikelen waarin dit project en de uitkomsten ervan worden samengevat

en anderzijds om wetenschappelijke artikelen, waarin deelvraagstellingen worden uitgewerkt met het

oog op publicatie in (inter)nationale vakbladen.

23


Impact

5.1.7 Commissie Gevolgen van rampen voor de gezondheid op de (middel)lange termijn

In november 2002 verzoekt de staatssecretaris van VWS de Gezondheidsraad om een overzicht van

de stand van de wetenschap met betrekking tot de (middel)lange-termijn-gevolgen van rampen op

geleide van de volgende twee vragen:

‰ wat is er bekend over het vóórkomen, de diagnostiek, het verloop en de prognose van

gezondheidsklachten na rampen?

‰ wat is er bekend over de effectiviteit (doeltreffendheid en doelmatigheid) van de professionele

opvang en begeleiding na rampen?

Als gevolg van deze vraag wordt de Commissie ‘Gevolgen van rampen voor de gezondheid op de

(middel)lange termijn in het leven geroepen’.

Achtergrond van de vraag van de staatssecretaris

De laatste tien jaar heeft zich in Nederland een aantal rampen voorgedaan die voor getroffenen

ingrijpende consequenties hebben gehad en nog steeds hebben. Gebleken is dat sommige

getroffenen jaren na de ramp nog steeds met een slechte lichamelijke en/of geestelijke gezondheid

kampen. Een belangrijke vraag is, wat kan er worden geleerd van ervaringen die inmiddels – in

Nederland en wereldwijd – met opvang en begeleiding na rampen zijn opgedaan, zodat

gezondheidsklachten na eventuele rampen zoveel mogelijk kunnen worden vóórkomen of beperkt?

Werkzaamheden

De staatssecretaris van VWS heeft de commissie gevraagd een overzicht van de stand van de

wetenschap te geven met betrekking tot de (middel)lange termijn gevolgen van rampen, op geleide

van de volgende twee vragen.

1. Wat is er bekend over het voorkomen, de diagnostiek, het verloop en de prognose van

gezondheidsklachten na rampen?

2. Wat is er bekend over de effectiviteit (doeltreffendheid en doelmatigheid) van de professionele

opvang en begeleiding na rampen?

24


Impact

5.2 Projecten Zorg

5.2.1 Project Expertisedatabank

Doel

Dit project levert de sociale kaart van Nederland op ten behoeve van de psychosociale zorg na

rampen en calamiteiten. De gegevens die in de sociale kaart zijn opgenomen verschillen per groep.

Uitgangspunt hierbij is welke gegevens voor de gebruiker van belang zijn.

Werkzaamheden

‰ In 2003 startte Impact met het verzamelen van gegevens;

‰ vanaf 30 maart 2004 komen de gegevens on-line beschikbaar als onderdeel van de kennisbank.

‰ na deze datum is dit project een ‘ongoing proces’.

Indeling

Deze sociale kaart is onderdeel van de kennisbank (zie 5.5.1) en is onderverdeeld in vijf categorieën:

‰ maatschappelijke opvang en dienstverlening;

‰ instellingen voor Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ) en vrijgevestigde psychotherapeuten;

‰ geestelijke verzorging;

‰ kennis- en expertisecentra;

‰ overige.

5.2.2 Project Protocollen & Draaiboeken

Doel

Dit project heeft tot doel het op aanvraag beschikbaar hebben van protocollen en draaiboeken voor

psychosociale zorg aan getroffenen. De protocollen hebben met name betrekking op interventies na

rampen, behandeling van de posttraumatische stress stoornis (PTSS) en lichamelijk onverklaarde

klachten (LOK).

De voortgang van het project Protocollen & Draaiboeken houdt gelijke tred met het project

Expertisedatabank: mensen aan wie gevraagd wordt of hun gegevens opgenomen mogen worden in

de databank, wordt ook gevraagd welk materiaal zij gebruiken en hoe dat door Impact gebruikt kan

worden.

Werkzaamheden

‰ In 2003 startte Impact met het verzamelen van gegevens;

‰ vanaf 30 maart 2004 komen de gegevens on-line beschikbaar als onderdeel van de kennisbank;

‰ na deze datum is dit project een ‘ongoing proces’.

25


Impact

5.2.3 Project Bereikbaarheid & Advisering

Doel

Ook het project ‘Bereikbaarheid & Advisering’ is een belangrijke peiler van Impact. Het behelst de

bereikbaarheid en de organisatie van de advisering op het gebied van psychosociale zorg in het geval

van een ramp, zowel in de acute fase als op langere termijn.

Inmiddels tekent zich een differentiatie af in de adviesaanvragen die variëren in benodigde

specialisatie om de adviezen op te kunnen stellen. De ervaring leert dat Impact een deel van de

adviezen zelf kan geven. Voor een ander deel moet Impact een beroep doen op de experts die zitting

hebben in de RvA en op experts ‘van buiten’.

In 2003 heeft een kleine commissie van leden van de Raad van Advies zich gebogen over dit project.

Men achtte het van belang dat er in Nederland een wat grotere groep van adviseurs beschikbaar zou

komen die ten tijde van een ramp ook daadwerkelijk beschikbaar zou zijn voor advies en daarvoor hun

reguliere werkzaamheden (deels) zou kunnen opschorten. Impact onderzoekt de mogelijkheden

daartoe, evenals de mogelijkheden voor een vorm van bijscholing, bijvoorbeeld in de vorm van

internationale werkbezoeken.

Werkzaamheden

Om het project ‘Bereikbaarheid & Advisering’ in goede banen te leiden heeft Impact de constructie

voor interne 24-uurs bereikbaarheid nauwkeuriger geregeld.

Ook in de dagen na de Tsunami heeft deze constructie goed gefunctioneerd.

Het aanstellen en opleiden van adviseurs vraagt een grote inspanning, zowel praktisch als financieel.

Impact heeft hiermee gewacht totdat zij definitieve duidelijkheid had over de continuïteit van haar

werkzaamheden. In de 2005 krijgt dit zijn beslag.

5.2.4 Implementatie levensbeschouwelijke aspecten in zorg na rampen

Vanaf de start was Impact op verzoek van het ministerie van BZK actief op het gebied van ‘de rol van

de kerk bij een ramp’. Met veel ‘stakeholders’, zowel nationaal als internationaal, heeft Impact contact

gelegd en een netwerk rond dit thema gecreëerd.

26


Impact

Concrete activiteiten waren onder meer

‰ het verzamelen en beschikbaar maken van wetenschappelijke kennis, ‘lessons learned’,

protocollen en draaiboeken;

‰ het afleggen van (internationale) werkbezoeken;

‰ het inventariseren van de experts op dit gebied;

‰ overleg met koepelorganisaties zoals de Raad van Kerken, Slagen voor Veiligheid en de VNG

‰ het spreken op congressen en studiemiddagen.

Ook is Impact in de persoon van haar beleidsmedewerker ‘cultuursensitieve aspecten van psychosociale

zorg na rampen’ als adviseur verbonden aan het project ‘Religie- en cultuurspecifieke

geestelijke verzorging bij grootschalige ongevallen en rampen in de regio Rotterdam-Rijnmond’ dat in

2005 zijn beslag krijgt.

Deze activiteiten hebben onder meer geresulteerd in de notitie ‘Gemeenten, rampen en geestelijke

verzorging’.

In december 2004 kent het ministerie van BZK Impact een subsidie toe voor het project ‘Implementatie

levensbeschouwelijke aspecten in de zorg na rampen’.

Doel

Korte, concrete handleiding voor gemeenten, met behulp van checklists en ‘do en don’ts’, en het

implementeren hiervan in de gemeentelijke rampenplannen.

In 2004 verricht Impact al veel voorbereidend werk voor dit project. Leerpunt hieruit is dat rond dit

onderwerp niet alles verwacht kan worden van een papieren handreiking die aan burgerlijke en

kerkelijke gemeenten en organisaties voor levensbeschouwelijke aspecten wordt aangeleverd.

Het creëren van een netwerk rond dit onderwerp is dan ook een belangrijk nevendoel.

Werkwijze

In de afgelopen twee jaar is duidelijk geworden dat het opnemen van de geestelijke verzorging in de

rampenplannen velen na aan het hart ligt. Energie wordt vooral gestoken in het bij elkaar brengen van

de verschillende belanghebbenden (BZK, VNG, Raad van Kerken, andere geloofsgemeenschappen)

en het bouwen van bruggen tussen de verschillende culturen van kerkelijke en levensbeschouwelijke

organisaties enerzijds en openbaar bestuur anderzijds.

Impact kiest de methode ‘Verbindend Vernieuwen’, waarbij implementatie niet als sluitstuk van een

project wordt gezien, maar waarbij vanaf het begin de strategie inhoudelijk gestalte wordt gegeven en

de implementatie wordt voorbereid met belanghebbenden. Dit vindt plaats in vijf netwerkbijeenkomsten

over een periode van vijf maanden en één grotere afsluitende werkconferentie.

27


Impact

5.2.5 Project ‘Bommen en draken’: preventie en voorlichting aan basisonderwijs

Doel

Het ondersteunen van leerkrachten in het basisonderwijs bij het omgaan met emoties van kinderen

rondom issues als terrorisme en rampen en de dreiging die daarvan uitgaat.

De notie zoals prof. dr. B.P.R. Gersons die verwoordt dat psychologie onvoldoende als kennisbron

wordt meegenomen in de klas, is hierbij achtergrondgedachte. Impact ziet ook de media als belangrijke

invloedbron op kinderen, waarmee nog te weinig gebeurt vanuit psychologisch/pedagogisch

perspectief.

Het project is ontwikkeld in 2004 in het kader van de ZonMw stimuleringsprijs. De daadwerkelijke

uitvoering van dit project vindt plaats in 2005 als onderdeel van het project voor de Europese

Commissie.

28


Impact

5.3. Projecten Cultuur & Psychosociale Zorg na Rampen

5.3.1 Lessons learned

Doel

Impact identificeert in dit project na analyse knelpunten en formuleert aanbevelingen met betrekking

tot de geboden psychosociale zorg aan diverse culturele groepen en vluchtelingen bij de Bijlmerramp

en de vuurwerkramp in Enschede.

Met andere woorden: wat ging goed en minder goed bij de aangeboden psychosociale nazorg aan

deze groepen getroffenen en welke aandachtspunten komen hieruit naar voren ter voorbereiding op

toekomstige rampen.

Impact rubriceert de aandachtspunten als volgt.

‰ Preparatiefase/preventie;

‰ voorlichting en communicatie (in brede zin) na de ramp;

‰ opvangcentrum / IAC / acute fase;

‰ toegeleiding naar zorg;

‰ interventies / behandeling / sociale wederopbouw;

‰ herdenken / rituelen / cultuur;

‰ risicogroepen onder allochtonen;

‰ illegalen;

‰ samenwerking;

‰ jeugd / jongeren;

‰ ‘positieve’ effecten van een ramp.

5.3.2 Expertisedatabank diversiteit

Doel

Impact stelt een sociale kaart samen met betrekking tot de grootste etnische bevolkingsgroepen in

Nederland waaronder Nederlanders van Turkse, Marokkaanse en Surinaamse afkomst. Ook is er

aandacht voor vluchtelingen en asielzoekers.

Werkzaamheden

‰ In 2004 start Impact met het per GHOR regio in kaart brengen van multiculturele instellingen,

zelforganisaties en sleutelfiguren binnen minderheidsgroepen in Nederland.

Experts met interculturele ervaring in traumaopvang en psychosociale nazorg bij rampen en

geestelijk verzorgers uit de diverse etnische gemeenschappen worden via de expertisedatabank

aangeboden;

Impact verzamelt, actualiseert en vult bestaande sociale kaarten aan. Samenwerking met de bij

een ramp betrokken partijen wordt hierdoor vergemakkelijkt niet alleen in de preparatiefase, maar

ook in de acute fase en de (lange) nasleep van een ramp.

29


Impact

Een professionele instantie kan met behulp van deze sociale kaart contact opnemen met relevante

(multiculturele) organisaties of sleutelfiguren indien ze bijvoorbeeld wil achterhalen of, en zo ja welke

behoefte er bestaat aan psychosociale zorg na een ramp. En (multiculturele) organisaties en

sleutelfiguren kunnen zo in de preparatiefase al bij de voorbereidingen van cultuursensitieve

psychosociale zorg na rampen worden betrokken.

Tevens zijn op deze wijze interculturele hulpverleners maar ook geestelijk verzorgers per regio

gemakkelijk bereikbaar voor consultatie, advies of supervisie.

5.3.3 Voorlichtingsmateriaal

Doel

Impact biedt in fysieke en digitale vorm voorlichtingsmateriaal, brochures en opleidingsmateriaal aan

ten behoeve van de psychosociale nazorg aan allochtonen en vluchtelingen.

Werkzaamheden

‰ In 2004 start Impact met het verzamelen van voorlichtings- en opleidingsmateriaal;

‰ vanaf 30 maart 2004 komt dit materiaal on-line beschikbaar via de kennisbank.

30


Impact

5.4 Europees programma

Onder auspiciën van de Europese Commissie loopt (van 2000 tot 2005) een meerjarenprogramma

‘Community Action Programme in de Field of Civil Protection’. Dit programma kent verschillende

onderdelen.

Impact nam tot nu toe aan drie programma’s deel:

‰ Workshop ‘Psychological aftercare to victims or the families of victims in case of major accidents’,

Carcassonne, Frankrijk, april 2003;

‰ ‘Working together to support individuals in an emergency or disaster, especially the role of NGO’s

volunteers in civil protection’, York, Engeland, januari 2004;

‰ ‘Pilot course: train the trainers for psychosocial support in situations of mass emergency’, Athene,

Griekenland, maart 2004.

5.4.1 Workshop ‘Psychological aftercare to victims or the families of victims in case of major

accidents’, Carcassonne, Frankrijk, april 2003

Zie jaarverslag 2002 – 2003.

5.4.2 Workshop ‘Working together to support individuals in an emergency or disaster, especially

the role of NGO’s volunteers in civil protection’, York, Engeland, januari 2004

Workshop van het Rode Kruis in het kader van de Europese Commissie. Per land zijn twee

vertegenwoordigers uitgenodigd; in het totaal zijn er 75 deelnemers. Er is een plenaire zitting en

daarnaast een aantal (veelal praktische) workshops. De belangrijke conclusies uit elke workshop zijn

op papier gezet en aan het einde gepresenteerd (final report). Dit rapport is aan de Europese

Commissie aangeboden en aan de hand van dit rapport wordt komend beleid bepaald. Impact zet op

de agenda dat er in elk Europees land een kenniscentrum psychosociale zorg na rampen moet komen

en benadrukt de effecten op de lange termijn. Er is veel aandacht voor de culturele context.

5.4.3 Pilot course ‘Train the trainers for psychosocial support in situations of mass emergency’,

Athene Griekenland, maart 2004

Dit project wordt gefinancierd door de Europese Commissie, DG Environment Civil Protection Unit.

Het Ministerie van Gezondheidszorg in België levert de projectleider.

Doel

Het tot stand brengen van een interactie tussen de Europese kerngroep die zich bezighoudt met de

psychosociale zorg en de drie landen Griekenland, Spanje en Portugal, gebaseerd op het

uitgangspunt van samenwerking en leren van elkaar. Het is een dynamisch proces van het delen van

elkaars ervaringen rondom de psychosociale aanpak bij rampen en grootschalige incidenten.

31


Impact

De doelstelling is om te komen tot een analyse van de behoeften aan training en opleiding.

Dit zal voor de verschillende landen en/of regio's op maat gesneden moeten worden.

Impact zal in 2005 na Griekenland ook haar inbreng hebben in de workshops in Portugal en Spanje.

Impact fungeert in dit Europees netwerk als voortrekker voor Nederland en haakt hierin aan bij

relevante personen en organisaties op het gebied van de psychosociale zorg aan getroffenen van

rampen. Het belang van een groter netwerk dan alleen Nederland is evident: de schaal van Nederland

is te klein om kennis en ervaring met betrekking tot rampen up-to-date te houden. Een regelmatige

uitwisseling van ervaringen op het niveau van Europa is essentieel in de ‘disaster preparedness’.

Impact vindt het belangrijk om aanvullend op het Civil Protection Programme de komende jaren een

aantal speerpunten uit te werken. Dit betreft:

‰ psychosociale zorg na rampen op langere termijn

- het European Policy Paper bestrijkt met name het terrein van de preventie, de preparatiefase

en de repressie;

- lange termijn gevolgen en verloop van de klachten als gevolg van rampen zijn nog

onvoldoende in kaart gebracht;

- de benodigde zorg, opvang of behandeling op de lange termijn is nog onvoldoende bekend;

‰ integratie van psychosociale respons bij rampen in internationaal perspectief

- als personen uit andere landen bij de ramp betrokken zijn;

- follow-up en coördinatie op internationaal niveau.

Het betreft hier niet alleen grootschalige incidenten of rampen dicht bij de of net over de grens.

Aangezien veel mensen over de hele wereld reizen, zijn crises al snel internationaal.

32


Impact

5.5 Gedeelde projecten

In de portefeuille gedeelde projecten vindt u die projecten die een gedeelde verantwoordelijkheid zijn

van de beleidsmedewerkers van Impact. In deze portefeuille zitten de volgende projecten:

5.5.1 (Internationale) kennisbank

Doel

Wetenschappelijke kennis over de psychosociale gevolgen van rampen via de kennisbank on-line

beschikbaar maken.

Werkzaamheden

‰ In 2003 startte Impact met het inventariseren, selecteren en beoordelen van relevante literatuur;

‰ vanaf 30 maart 2004 komt de literatuur via de kennisbank on-line beschikbaar;

‰ vanaf 1 december 2004 is middels een aanvullende subsidie door het ministerie van BZK de

website en de kennisbank van Impact ook in het Engels;

‰ na deze datum is dit project een ‘ongoing proces’.

De visie van Impact is dat in Nederland te weinig rampen gebeuren om de kennis en ervaring up to

date te houden. Daarvoor is een internationaal platform nodig.

Ter ondersteuning van de uitwisseling van kennis en ervaring op Europees en internationaal niveau

biedt Impact de internationale kennisbank als platform en interactief forum voor uitwisseling aan.

De bedoeling is dat ook internationale experts kennisdocumenten gaan aanleveren voor de

kennisbank.

Categorieën

De kennisbank kent acht categorieën.

‰ Documentatie rampen: een overzicht van de (gezondheids)onderzoeksactiviteiten uitgevoerd na

nationale rampen en ernstige calamiteiten. Daarnaast is algemene informatie opgenomen over

bepaalde rampen (zie 5.1.1);

‰ expertise: een overzicht naar GHOR-regio van hulpverleners, deskundigen en organisaties met

expertise op het gebied van psychosociale zorg na rampen (zie 5.2.1);

‰ protocollen: deze beschrijven de inhoud van de hulpverlening. Ze hebben vooral betrekking op

verwerking van schokkende gebeurtenissen (zie 5.2.2);

‰ draaiboeken: documenten die de organisatie van de psychosociale zorg beschrijven. Het betreft

zowel de psychosociale zorg na rampen als de psychosociale zorg bij kleinschalige incidenten (zie

5.2.2);

33


Impact

‰ wetenschappelijke artikelen: een overzicht van (inter)nationale artikelen over psychosociale zorg

na rampen en ernstige calamiteiten;

‰ voorlichtingsmateriaal: folders en brochures die gebruikt worden als onderdeel van de psychoeducatie

voor getroffenen (zie 5.3.3);

‰ overige informatie: algemene informatie over psychosociale zorg na rampen;

‰ opleidingen: een overzicht van opleidingen op het gebied van psychosociale zorg na rampen.

5.5.2 Project Nationaal Platform Getroffenen

Het is belangrijk te luisteren naar getroffenen; naar hun ervaringen en naar hun aanbevelingen.

Om die reden heeft Impact op 14 april 2004 een bijeenkomst voor getroffenen georganiseerd.

Aanwezig waren getroffenen van de rampen Tenerife (1977), Zanderij (1989), Bijlmer (1992), Faro

(1992), Hercules (1996), Legionella (Veteranenziekte) (1999), Enschede (2000) en Volendam (2001).

Naar voorbeeld van Frankrijk en Engeland stelt Impact voor een Nationaal Platform op te richten

waarbij alle belangenverenigingen zich kunnen aansluiten. Het Platform kan zich bezighouden met

bundelen en delen van kennis, erkenning, lotgenotencontact en het fungeren als klankbord.

De getroffenen reageren positief op dit voorstel. Zij zien hun ervaringen graag uitgewerkt in

beleidsplannen.

Het Platform kan zich ook het vereenvoudigen van het taalgebruik in rapporten tot taak stellen, zodat

het voor getroffenen begrijpelijk wordt. Ook het terugbrengen van de papieren rompslomp waar

slachtoffers van een ramp mee te maken krijgen zou een schone zaak kunnen zijn aangezien het

verwerkingsproces van slachtoffers soms vertraagd wordt door de te grote hoeveelheid te verwerken

formulieren en andere administratieve zaken.

Om precies in kaart te krijgen welke doelstellingen de verschillende belangenverengingen hebben,

gaat Impact een survey doen. In deze survey wordt onder andere gekeken naar de behoefte aan

ondersteuning. U kunt daarbij denken aan het bundelen van kennis over het opzetten van een

belangenvereniging in een draaiboek dat via het platform beschikbaar komt. Op basis van de

verkregen antwoorden zal Impact subsidie aanvragen bij verschillende fondsen.

5.5.3 Voorbereiding op terrorisme

Doel

Gezien de recente ontwikkelingen in de wereld is het terrorisme hoog op de agenda van beleidsmakers

en bestuurders komen te staan. Het veld heeft er behoefte aan zo goed mogelijk voorbereid te

zijn. Impact heeft zich tot doel gesteld het veld zo goed mogelijk voor te bereiden.

34


Impact

Producten

Impact ontwikkelde voor de voorbereiding op terrorisme de volgende producten (voor website en

brochures):

‰ vier factsheets voor het publiek:

- veel gestelde vragen

- wat te doen na een aanslag

- zorgen voor u zelf

- kinderen en aanslagen;

‰ vier factsheets voor professionals:

- werken met getroffenen

- de eerste weken

- etnische minderheden en aanslagen (zorgverleners)

- etnische minderheden en aanslagen (beleidsmakers);

‰ achtergrond artikelen;

‰ literatuursearch;

‰ kernboodschappen.

Werkzaamheden

‰ Relevante onderzoeksliteratuur in kaart brengen en op de website publiceren;

‰ deelname aan het internationale EU-seminar over Chemisch, Biologisch, Radiologisch en

Nucleair (CBRN) terrorisme. Den Haag, 6, 7 en 8 juli 2004;

‰ projectvoorstel ZonMw: ‘Bommen en draken’;

‰ projectvoorstel EU: ‘Citizens and Resilience: The balance between awareness and fear’;

‰ studiedagen organiseren voor GHOR, GGD en GGZ.

5.5.4 Monitor organisatie psychosociale zorg n.a.v. Aviaire Influenza onder pluimvee

Op 28 februari 2003 brak in de Gelderse Vallei Aviaire Influenza (AI) onder pluimvee uit. Deze

dierziekte spreidde zich uit over het midden en zuiden van Nederland. Naar aanleiding van deze

grootschalige crisis als gevolg van een dierziekte voert Impact op verzoek van het ministerie van VWS

een monitor uit naar de organisatie van de psychosociale zorg die is ingezet als gevolg van deze

uitbraak.

Doel

‰Inzicht te verkrijgen in effectiviteit en efficiency van de organisatie van psychosociale zorg;

‰inzicht te verkrijgen in de wijze van samenwerking tussen de betrokken partijen;

‰vanuit deze inzichten lessen te trekken voor de toekomstige organisatie van psychosociale zorg

naar aanleiding van de uitbraak van dierziekten.

35


Impact

Werkwijze

‰ In de monitor zijn kwalitatieve onderzoeksmethoden toegepast:

a. literatuuronderzoek/deskresearch (hand- en draaiboeken), protocollen, gespreksverslagen,

onderzoeksrapporten, wet- en regelgeving);

b. oriënterende interviews ter voorbereiding op diepte interviews;

c. semi-gestructureerde diepte interviews met partijen die betrokken zijn bij de (organisatie van)

psychosociale zorg naar aanleiding van AI;

d. het verkrijgen van inzicht in de organisatie van psychosociale zorg bij dierziekten (taken,

verantwoordelijkheden, bevoegdheden);

e. het verzamelen van ideeën en het inventariseren van mogelijkheden tot verbetering;

‰ aan de hand van ‘data display’ zijn de uitkomsten van de deskresearch en veldinterviews

geordend om een beeld te krijgen van de formele en feitelijke organisatie van psychosociale zorg

naar aanleiding van dierziekten;

‰ na de ‘data display’, zowel voor de formele als de feitelijke situatie te hebben toegepast, zijn

conclusies getrokken aangaande de gewenste situatie waarbij de toetsingselementen efficiency,

effectiviteit en samenwerkingsproces leidend zijn geweest;

‰ deze kwalitatieve analyse heeft geleid tot aanbevelingen voor aanpassingen in de keten die

aansluiten bij bestudeerde draaiboeken en protocollen.

Conclusies

‰ De monodisciplinaire handboeken sluiten onvoldoende aan op het multidisciplinaire karakter van

dierziekten;

‰ de visies van LNV en VWS lopen uiteen inzake de organisatie van psychosociale zorg voor

boeren;

‰ tijdens AI heeft LNV naast de ‘technische organisatie’ aandacht geschonken aan de sociaal

emotionele begeleiding via het Regionaal Informatiecentrum (RIC) en het maatschappelijk

middenveld. Over de effectiviteit van het RIC lopen de meningen uiteen;

‰ betrokkenheid van het GHOR-netwerk had het samenwerkingsproces tussen alle betrokken

partijen beter kunnen doen verlopen;

‰ voor een groot deel van de ruimers heeft de reguliere bedrijfsopvang gefunctioneerd. Echter de

ruiming van hobbypluimveehouders is een grote emotionele belasting, waarbij een goede

ondersteunende structuur ontbreekt;

‰ bij het organiseren van psychosociale zorg is geen aandacht geschonken aan de hobbypluimveehouders.

36


Impact

Aanbevelingen

‰ Hanteer een community-based benadering en realiseer aansluiting met de reguliere zorg;

‰ maak LNV verantwoordelijk voor het in gang zetten van de keten van psychosociale zorg naar

aanleiding van een uitbraak van dierziekte;

‰ maak afspraken over het bijeenroepen van het Interdepartementaal Beleidsteam (IBT) bij het

uitbreken van een dierziekte;

‰ toets de ‘gewenste hulpverleningsorganisatie’ inzake psychosociale zorgverlening naar

aanleiding van een uitbraak van een dierziekte.

5.5.5 Stagiaires

Op verzoek van het Ministerie van BZK liepen twee jonge Italiaanse communicatiewetenschappers in

het kader van een Italiaans project op het gebied van ‘Civil Protection’ vijf weken stage bij Impact.

BZK koos voor Impact vanwege de contacten die Impact in Europa onderhoudt op het gebied van

‘Civil Protection’.

Na de vijf weken bij Impact vervolgen de Italianen hun stage in Nederland bij de reddingsbrigade in

Scheveningen, het Rode Kruis in Den Haag en het Ministerie van BZK.

De stagiaires presenteren hun bevindingen in oktober 2004 en januari 2005 op een bijeenkomst van

de verzamelde Europese Directeuren-Generaal Rampenbestrijding en de Europese Commissie.

De stagiaires hebben zich verdiept in het concept van kenniscentra en hebben voor Impact contact

gezocht met vergelijkbare initiatieven in andere Europese landen. Zweden heeft een kenniscentrum

en in Noorwegen is men bezig tot een kenniscentrum te komen. In andere landen zijn geen

vergelijkbare initiatieven maar de stagiaires legden voor Impact contact met experts of expertgroepen

in Griekenland, Italië en Spanje. Impact zal deze contacten in de toekomst intensiveren bijvoorbeeld in

het kader van de internationale kennisbank.

Aan de hand van het European Policy Paper ‘Psycho-Social Support on Situations of Mass

Emergency 1 ’ hebben de Italiaanse stagiaires zich verdiept in de inhoud en organisatie van de

psychosociale zorg.

1 Een methodologische leidraad en een coherent model voor psychische en sociale steun tijdens rampen. Dit

document is het resultaat van de uitwisseling van ideeën en discussies tussen Europese professionals met

uiteenlopende achtergronden en is de weerslag van de huidige wetenschappelijke consensus over dit onderwerp.

37


Impact

Voorts legden zij, samen met een Impact medewerker vier werkbezoeken af:

‰ zij waren bij de herdenking van de vliegramp Zanderij;

‰ in Enschede spraken zij over de communicatie na een ramp en de relatie tot de psychosociale

zorg;

‰ zij bezochten het monument in de Bijlmer en spraken met een bestuurslid van de Lotgenoten

Bijlmer Vliegramp;

‰ zij werden in Volendam bij Het Anker ontvangen en geïnformeerd over de cafébrand en de

nazorg.

De stagiaires hebben voor Impact een presentatie gehouden over de wijze waarop in Italië de burgers

geïnformeerd worden over risico’s. Opvallend in de Italiaanse methodiek is de combinatie van

voorlichting (door posters, informatiebijeenkomsten e.d.) op lokaal niveau en activiteiten waarbij

nadrukkelijk de jeugd betrokken wordt. In alle activiteiten wordt gebruik gemaakt van de

gemeenschapszin onder de bevolking en wordt op een vanzelfsprekende manier geappelleerd aan de

verantwoordelijkheid die burgers hebben om een bijdrage te leveren aan hun eigen veiligheid.

38


Impact

5.5.6 Project ‘Terrorism: Citizens and Resilience. The balance between awareness and fear’

Dit is een tweejarig project gericht op publiekscommunicatie, op leerkrachten en professionals op het

terrein van de psychosociale zorg. Impact krijgt hiervoor subsidie van de Europese Commissie en wel

van het directoraat Justice and Home Affairs.

Probleemstelling

Terrorisme heeft verstrekkende gevolgen. Het wetenschappelijk onderzoek na onder andere 9/11 laat

dit duidelijk zien. Veel van deze gevolgen centreren zich rond angst. Niet alleen na een aanslag maar

ook als gevolg van dreiging. De resultaten van de Eurobarometer laten hoge percentages zien van

angst voor terroristische aanslagen onder de Europese bevolking: 62% van de Oostenrijkse bevolking

en 92% van de bevolking in Italië is bang voor terrorisme. Angst leidt tot verschillende fysieke en

psychische problemen die op termijn ook een sterke sociale en economische impact hebben.

In geval van terrorisme is het van groot belang dat psychosociale aspecten van meet af aan onderdeel

zijn van het beleid. Het publiek is in de voorbereiding op terrorisme een zeer belangrijke partner om

zowel de gevolgen van de dreiging beperkt te houden als om zich samen met de overheid sterk te

maken tegen terrorisme. Momenteel gaat veel aandacht uit naar de technische aspecten van de

bestrijding van terrorisme, naar politiezaken en juridische en veiligheidsmaatregelen.

Daarmee lopen we de kans dat we zaken als psychische veerkracht en geestelijke gezondheid

verwaarlozen. Angstmanagement, veerkracht en gezondheid moeten een sleutelpositie innemen bij

de voorbereiding op terrorisme. Veiligheid is niet alleen een gevolg van het werk van veiligheids- en

inlichtingendiensten. Veiligheid kan onderdeel zijn van gezinnen en gemeenschappen. Dit besef moet

verder ontwikkeld worden. Terrorismebestrijders, beleidsmakers en het publiek moeten samenwerken.

Een bevolking die goed voorbereid is, zal minder te lijden hebben onder angst en verwarring.

Voorlichting kan de effecten van terroristische dreiging (angst, gezondheidsklachten, het maken van

onverstandige keuzes, etc.) beperken en de ontwrichtende gevolgen van terrorisme in de samenleving

tegengaan.

Vraagstelling

‰ Hoe dient de publieksinformatie en publiekscommunicatie te verlopen, zowel voorafgaand aan als

na een aanslag?

‰ Hoe kunnen kinderen hierin betrokken worden?

‰ Welke ‘community-based’ interventies kunnen gebruikt worden door professionals?

39


Impact

Werkwijze

Impact werkt voor dit project op de wijze die op nationaal niveau al haar succes bewezen heeft:

wetenschappelijke kennis en best practices verzamelen en beschikbaar maken voor de doelgroepen

waardoor de samenwerking tussen deze groepen wordt bevorderd.

Voor Europa betekent dit dat de al bestaande netwerken op het gebied van Civil Protection, Health en

Terrorisme met elkaar in contact worden gebracht.

Vanuit de wetenschappelijke wereld is de European Society for Traumatic Stress Studies (ESTSS)

een belangrijke partner. Hierdoor ontstaat een nieuw expertise netwerk op het gebied van

psychosociale aspecten van terrorisme, zonder dat er dubbel werk gedaan wordt. Best-practices

worden uitgewisseld, ondersteund door wetenschappelijke kennis.

De opgedane kennis wordt verspreid in een slotconferentie, met verschillende thematisch ingerichte

werkgroepen en een actieve leerstijl.

Hiervoor worden per lidstaat vijf experts uitgenodigd: één wetenschappelijke expert, één expert op het

gebied van civil protection, één terrorisme expert, één expert op het terrein van publiekscommunicatie

en één overheidsvertegenwoordiger. Daarnaast gebruiken we onze internationale digitale kennisbank

(gereed november 2004) om de kennis voor iedereen beschikbaar te maken. Zowel het Europese

netwerk als de internationale kennisbank zullen blijven functioneren na de einddatum van het project,

zodat de resultaten ook in de toekomst beschikbaar blijven en verder ontwikkeld kunnen worden.

Concrete producten

‰ Een format voor een publiekscampagne die in alle EU lidstaten gebruikt kan worden, na

eventuele aanpassingen op grond van culturele diversiteit;

‰ een lespakket voor leerkrachten van basisschoolleerlingen, ter ondersteuning van de emoties van

kinderen in geval van dreigingen en aanslagen;

‰ strategieën voor community-based psychosociale interventies voor professionals.

40


Impact

6 Dienstverlening

De dienstverlening behelst:

‰advies;

‰congressen, symposia & werkconferenties

‰inspelen op de actualiteit.

6.1 Advies

Impact beschouwt het als een kerntaak om beschikbaar te zijn voor advisering op het gebied van

inhoud en organisatie van psychosociale zorg na rampen.

Impact kan deze adviezen incidenteel geven als reactie op bijvoorbeeld een telefonische vraag of via

de ‘stel een vraag functie’ van de website.

Andere adviezen hebben een meer uitgebreid karakter en worden in een traject met de adviesvrager

besproken, resulterend in een schriftelijk advies.

In 2004 bracht Impact onder andere advies uit aan:

‰diverse GGD’en over gezondheidsonderzoeken, over griep en Aviaire Influenza;

‰de Essenburgh over antropologische aspecten van nazorg;

‰de RIAGG Rijnmond inzake het pilotproject ‘religie- en cultuurspecifieke geestelijke verzorging bij

rampen’;

‰Het Anker over ‘werkwijze Het Anker in crisissituaties’;

‰Kerk in actie: beleidsmatig advies ten aanzien van de rol van de kerk bij een ramp;

‰diverse studenten over psychosociale zorg na rampen voor scripties en werkstukken;

‰diverse GHOR-bureaus over inhoudelijke thema’s op het gebied van de psychosociale zorg;

‰GHOR-bureau Zuid-Oost Brabant over de organisatie en inhoud van de jaarlijkse themamiddag

over ‘wat doet een ramp met de hulpverlener’;

‰GHOR-bureau Twente over de psychosociale aspecten van een grieppandemie;

‰GGZ NL inzake het project ‘Implementatie Handreiking Interculturele Zorgprogrammering’;

‰de organisatie Leen Pakvis over ‘vroegtijdige interventies na rampen’;

‰de begeleidingscommissie Medisch Onderzoek Vliegramp Bijlmermeer (MOVB);

‰de Geestgronden over ‘vroegtijdige interventies na rampen’;

‰het Koninklijk Instituut voor de Marine over defensie gerelateerd wetenschappelijk onderzoek

‰het RIVM over gezondheidsonderzoek;

41


Impact

Via de ‘stel een vraag’ mogelijkheid van de website komt een grote diversiteit aan vragen binnen die

binnen een aantal dagen door de beleidsmedewerkers van Impact worden beantwoord.

6.2 Congressen, symposia & werkconferenties

De directeur en de beleidsmedewerkers van Impact bezoeken en participeren in congressen,

symposia & werkconferenties. Zie voor een overzicht bijlage III.

6.3 Waarnemingen

De directeur of de beleidsmedewerkers van Impact zijn regelmatig als waarnemer aanwezig bij

rampenoefeningen in het land. Zie voor een overzicht bijlage VII.

6.4 Inspelen op de actualiteit

6.4.1 Marokko, Madrid en Beslan

Zowel bij de aardbeving in Marokko, de bomaanslagen in Madrid als het gijzelingsdrama in Beslan is

Impact actief nagegaan of in Nederland aanwezige etnische groepen hierbij betrokken waren en of

extra nazorg nodig was. Bij het Beslan drama is een nieuwsflits uitgegaan met onder meer specifiek

aandacht voor kinderen en mediaexposure en verwijsadressen.

6.4.2 Tsunami

Op tweede kerstdag treft een Tsunami van ongekende omvang Zuidoost Azië:. Al snel is duidelijk dat

er heel veel slachtoffers zijn, waaronder ook Nederlanders.

Impact neemt de dag na kerst contact op met het ministerie van VWS om te kijken wat Impact kan

betekenen.

VWS had inmiddels al contact opgenomen met het ministerie van Buitenlandse Zaken.

BuZa is verantwoordelijk voor de repatriëring van Nederlanders.

De ANWB alarmcentrale draagt de daadwerkelijke zorg voor de repatriëring en het Instituut voor

Psychotrauma ondersteunt de ANWB hierbij.

42


Impact

Impact stelt in overleg met de betrokken organisaties informatie en voorlichtingsmateriaal samen ter

ondersteuning van de hulpverlening en biedt deze informatie digitaal aan.

GGZ Nederland, de Maatschappelijke Ondernemersgroep, de Landelijke Huisartsenvereniging en het

Rode Kruis (koepelorganisaties) zorgen ervoor dat deze informatie bij de aangesloten lidinstellingen

komt.

Deze informatie

‰geeft inzicht in de reacties die men kan verwachten van mensen die een ramp meemaken;

‰geeft tips voor hulpverleners hoe om te gaan met getroffenen;

‰bevat specifieke voorlichting over de gevolgen voor kinderen;

‰geeft inzicht in de risico’s op langdurige gezondheidsklachten.

Ook na de Tsunami heeft Impact zijn toegevoegde waarde voor het veld kunnen laten zien.

43


Impact

7 Communicatie

7.1 Doelgroepen

De communicatiedoelgroepen van Impact zijn te verdelen in drie hoofdgroepen: besluitvormers,

leveranciers van kennis en afnemers van kennis.

Deze hoofdgroepen laten zich verder specificeren in:

‰ professionele hulpverlener (politie, brandweer, ambulance, etc.);

‰ professionele zorgverlener (huisarts, psycholoog, psychiater, maatschappelijk werker, etc.);

‰ vrijwillige hulp- of zorgverlener;

‰ geestelijk verzorger;

‰ onderzoeker (medewerker van een wetenschappelijk instituut, universiteit, HBO e.d.);

‰ bestuurder/manager/beleidsmaker, actief in de voorbereiding van of opvang na ernstige

calamiteiten;

‰ getroffene;

‰ publiek.

7.2 Strategische keuzes

Voor de wijze van communiceren van en door Impact gelden onderstaande uitgangspunten.

‰ Voor elke vorm van communicatie geldt dat de verschillende doelgroepen Impact als een

relevante gesprekspartner zien;

‰ communicatie vindt plaats van binnen naar buiten; dat wil zeggen dat bij iedere boodschap eerst

de direct betrokkenen worden geïnformeerd alvorens naar buiten te treden. Interne communicatie

gaat dus voor externe communicatie;

Impact gebruikt voor de communicatie zoveel mogelijk geldende communicatielijnen

(overlegorganen, besluitvormingstrajecten);

‰ basis voor de communicatie vormt de communicatiestructuur. Dit houdt in dat naast officiële

communicatiekanalen de communicatieverantwoordelijkheid richting bepaalde doelgroepen is

verdeeld over de medewerkers van Impact.

44


Impact

7.3 Vormen van communicatie

Impact maakt zowel gebruik van interne als van externe communicatie.

7.3.1 Interne communicatie

Hiermee wordt naast de communicatie tussen de medewerkers van Impact zelf ook de communicatie

bedoeld tussen Impact en de Raad van Advies en de Raad van Toezicht.

Daarvoor geldt de volgende communicatiestructuur:

‰ werkoverleg (medewerkers);

‰ kennisuitwisseling (medewerkers);

‰ vergadering Raad van Toezicht (directeur, leden Raad van Toezicht);

‰ inhoudelijk overleg Raad van Advies (leden Raad van Advies en medewerkers);

‰ gemeenschappelijke vergadering (directeur, Raad van Toezicht en Raad van Advies).

Voor in geval van een ramp of ernstige calamiteit zijn separaat werkafspraken gemaakt over de

optimale interne communicatie.

7.3.2 Externe communicatie

Voor het waarmaken van haar doelstellingen zet Impact de volgende communicatiedisciplines in:

‰ projectcommunicatie: dit zijn alle activiteiten die te maken hebben met het geven van bekendheid

aan de (resultaten van de) projecten die Impact zich ten doel heeft gesteld;

‰ corporate communicatie: dit zijn alle activiteiten die te maken hebben met het promoten van de

algemene doelstellingen van Impact als geheel. ‘Free publicity’ is hiervan een onderdeel (dit zijn

alle activiteiten die te maken hebben met het bekendmaken van de doelstellingen van Impact in

de landelijke en regionale media).

45


Impact

7.4 Communicatiemiddelen

Impact heeft de beschikking over de volgende communicatiemiddelen:

‰ een herkenbare huisstijl;

‰ een corporate brochure;

‰ een website (Nederlands- en Engelstalig) inclusief een uitgebreide digitale kennisbank;

‰ een digitale Nieuwsbrief (verschijnt eenmaal per kwartaal);

‰ een digitale Nieuwsflits (verschijnt als actueel nieuws snel moet worden verspreid);

‰ persberichten;

‰ symposia;

‰ een jaarverslag;

‰ een persbestand;

‰ netwerkbijeenkomsten.

Nieuwsflitsen verschenen o.a. na de gebeurtenissen in Beslan en de zeebeving in Azië.

7.4.1 Media

Om de psychosociale zorg na rampen zo veel mogelijk onder de aandacht te brengen, grijpt Impact

iedere gelegenheid aan. Voor een overzicht van ‘Impact in de media’ zie bijlage VIII.

7.4.2 Stille homepage

Doel

De stille homepage is een homepage die klaarligt en zichtbaar gemaakt wordt in plaats van de huidige

homepage voor het geval zich een calamiteit voordoet. De stille homepage hoeft op dat moment

alleen nog op actualiteit bewerkt te worden.

Kenmerken

De homepage

‰ is bedoeld als attendering;

‰ sluit aan bij reguliere processen;

‰ brengt snel op de hoogte;

‰ bevat links naar relevante sites;

‰ geeft goed aan waar Impact in de acute fase voor is;

‰ informeert en ondersteunt in de overgangsfase naar de (middel)lange termijn.

De plannen voor de stille homepage zijn ontwikkeld in 2004. De uitvoering van deze plannen vindt

plaats in 2005.

46


Impact

8 Accountantsverklaring

47


Impact

Bijlagen

48


Impact

Bijlage I

Samenstelling Raad van Toezicht

Voorzitter

De heer mr. W. Blanken, voormalig burgemeester.

Leden

Mevrouw drs. L.V. Jonkers, partner bij een organisatie- en adviesbureau, adviseur in de openbare

gezondheidszorg, voormalig RGF, voormalig directeur GGD Zuid-Holland Noord en voormalig

bestuurslid GGD Nederland.

De heer A.J. Heerma van Voss, journalist, hoofdredacteur VPRO radio en ex-eindredacteur

Maandblad Geestelijke Volksgezondheid (MGV).

Mevrouw M. Bot, voorzitter van de Raad van Bestuur van De Meren, lid van de Raad van Toezicht van

het Trimbos-instituut en commissaris bij Centrada.

Er bestaat een vacature binnen de Raad van Toezicht.

49


Impact

Bijlage II

Samenstelling Raad van Advies

Voorzitter

De heer prof. dr. B.P.R. Gersons, op voordracht van De Meren en het AMC.

Hoogleraar psychiatrie AMC, adviseur van het ministerie van VWS voor zorg na rampen, lid van de

Raad van Bestuur AMC - De Meren. Als psychiater intensief betrokken bij de nazorg van de rampen in

de Bijlmermeer, in Enschede en Volendam.

Vice-voorzitter

De heer prof. dr. R.J. Kleber, op voordracht van het Instituut voor Psychotrauma.

Hoogleraar psychotraumatologie verbonden aan het Utrecht Universitair Medisch Centrum (UMC),

aan de Katholieke Universiteit Brabant (KUB), het Instituut voor Psychotrauma en de Universiteit van

Utrecht.

Leden

Mevrouw drs. A. van der Wurff, op voordracht van het Overleg Psychosociale RampenOpvang

Nederland. Een van de voortrekkers van de psychosociale rampenorganisatie in Nederland,

coördinator Psychosociale Hulpverlening bij Ongevallen Rampen en staffunctionaris Dienstverlening

RIAGG in Zwolle.

De heer drs. J.G.A. Derks, op voordracht van GGD Nederland.

Directeur van de GGD Twente en Regionaal Geneeskundig Functionaris van de GHOR-regio Twente.

De heer A. Hamers, op voordracht van de Raad van RGF’en.

Arts bij de GGD Amsterdam en plaatsvervangend Regionaal Geneeskundig Functionaris van de

GHOR-regio Amsterdam. Eerste vergadering van de heer Hamers: 26 mei 2004.

De heer J.M. Havenaar. Bij zijn aantreden: A-opleider psychiatrie en psychiater bij de GGZ instelling

Altrecht in Utrecht. Sinds 1 oktober 2004 circuitmanager GGZ Buiten Amstel en opleider

Valeriuskliniek te Amsterdam. Eerste vergadering van de heer Havenaar: 17 maart 2004.

Mevrouw drs. C.J.A.M. de Roos, psycholoog/psychotherapeut werkzaam bij Kinder en Jeugd GGZ

van de Rijngeest groep in Leiden.

Mevrouw mr. J.A.C. Peters-La Brijn, directeur Informatie- en Adviescentrum Enschede en coördinator

Psychosociale Nazorg Vuurwerkramp Enschede.

De heer drs. W.J. Martens, hoofd Individuele Hulpverlening Koninklijke Landmacht.

De heer M. de Ruiter, directeur Crisis Control.

50


Impact

Bijlage III

Congressen, symposia & werkconferenties

Drs. M.W. Rooze MBA en dr. M. de Vries, Netwerkconferentie CGOR. Rotterdam, 5 februari 2004.

Dr. M. de Vries,openingssymposium kenniscentrum chronische vermoeidheid. Nijmegen, 6 februari

2004.

Drs. J.C.M. Netten, Culturen zonder muren, jaarlijks congres Mikado Pharos, e.d. Heiloo, 11 maart

2004.

Dr. M. de Vries, Pinpoint Symposium ‘Partners in de rampenbestrijding’. 13 mei 2004.

Drs. M.W. Rooze MBA en drs. A.M. de Ruyter, CBRN seminar ‘Cooperation between services on the

civil preparedness for possible attacks against the civilian population with Chemical, Biological,

Radiological or Nuclear agents’. Den Haag, 7 - 8 juli 2004.

Drs. J.C.M. Netten, Actieplan Interculturalisatie, GGZ NL. Amsterdam, 10 - 11 oktober 2004.

Drs. A.M. de Ruyter, werkconferentie PSHOR in het kader van de Nationale Dag voor de Geestelijke

Volksgezondheid. Soesterberg, 11 oktober 2004.

Dr. M. de Vries, symposium AMC – De Meren naar aanleiding van de Nationale Dag voor de

Geestelijke Volksgezondheid. Amsterdam, 11 oktober 2004.

Drs. M.W. Rooze MBA, Symposium Verslavingszorg en psychiatrie Universiteit van Amsterdam,

13 oktober 2004.

Drs. M.W.Rooze MBA, drs. J.C.M. Netten, dr. M. de Vries, drs. A.M. de Ruijter en drs. M.B. Bronner,

World Association of Disaster and Emergency Medicin (WADEM) werkcongres.

Brussel, 28, 29, 30 oktober 2004.

Drs. J.C.M. Netten, Landelijk Stichting Rouwbegeleiding. Amersfoort, 5 november 2004.

Drs. J.C.M. Netten, ‘Hoezo allemaal gelijk’, Mediant. Enschede, 23 november 2004.

Drs. M.W. Rooze MBA en drs. A.M. de Ruyter, COT congres ‘Zelfredzaamheid van burgers’. 26

november 2004.

51


Impact

Dr. M. de Vries, Maritime security Expo and Conference. Rotterdam, 2004.

Dr. M. de Vries, Nederlands Gesprek Centrum Expertmeeting risicosamenleving ‘Wie is

verantwoordelijk voor veiligheid?’ Leusden, 3 december 2004.

52


Impact

Bijlage IV

Bijscholing

Drs. M.W. Rooze MBA, Cursus Urgentiegeneeskunde Prof. Dr J. Bierens Vrije Universiteit

Amsterdam, 20 februari 2004.

Drs. M.W. Rooze MBA en drs. A.M.de Ruyter, workshop ‘Meet the expert session’, ‘s-Hertogenbosch,

27 mei 2004.

Drs.M.W. Rooze MBA, Workshop Dilemma’s ‘de waarheid en niets dan de waarheid’. Bex van der

Schans Amsterdam, 4 oktober 2004.

Dr. M. de Vries, Workshop ondernemende overheid, Prof. dr. Henry Robben, Universiteit Nyenrode,

8 oktober 2004.

Drs. M.W. Rooze MBA, Masterclass Netwerkend ondernemen Prof. dr. A. Roobeek. Amersfoort,

2 november 2004.

53


Impact

Bijlage V

Publicaties

Dr. M. de Vries en drs. J.C.M. Netten, ‘Gebrek aan consensus rond rampinterventies’. Financieel

Dagblad 2004; 25 augustus 2004.

Dr. M. de Vries, ‘Richtlijn voor vroegtijdige interventies na rampen nodig’. Staatscourant 2004; 172 (8

september 2004): 7.

Drs. J.C.M. Netten, ‘Cultuur en psychosociale zorg na rampen’. Cultuur, migratie, gezondheid; 2004,

jrg 1 (2) 53-54.

Dr. M. de Vries, dr. N. van Loey en drs. M. Janssen, ‘Herstellen na de brand. Adolescenten met

ernstige brandwonden: psychosociale aanpassing en psychopathologie’. Kind en adolescent praktijk

2004; 4: 33-38.

Intern basisdocument

Drs. J.C.M. Netten, Cultuur en Psychosociale Zorg na Rampen, mei 2004.

54


Impact

Bijlage VI

Presentaties

Drs. M.W. Rooze MBA, GHOR Mensenwerk. De kwaliteit van de menselijke factor in de

Geneeskundige Hulp bij Ongevallen en Rampen, ons een zorg?! ‘Preparatie en nazorg, ook bij

sluipende rampen’. De Essenburgh Hierden, 22 januari 2004.

Drs. M.W. Rooze MBA & drs. A.M.de Ruyter, ‘Working together to support individuals in an emergency

or disaster’. Facilitator. York Verenigd Koninkrijk, 30 januari – 1 februari 2004.

Dr. M. de Vries, lezingencyclus Psychiatrie AMC – De Meren ‘Klachten na uitzending, rampen en

calamiteiten’. Amsterdam, 2 februari 2004.

Dr. M. de Vries, presentatie bij workshop Netwerkconferentie CGOR. Rotterdam, 5 februari 2004.

Drs. A.M. de Ruyter, United Jewish Association ‘Dutch disasters: Lessons learned’. New York,

11 februari 2004.

Drs. A.M. de Ruyter, Stichting Veteranenziekte, 5 jaar na de legionella-uitbraak. Lezing voor

getroffenen: ‘Gedenken, herdenken en vooruitkijken’. Amsterdam, 20 februari 2004.

Drs. M.W. Rooze MBA, Masterclass Crisismanagement van Pinpoint over (bio)terrorisme

‘Psychosociale nazorg bij crises vaak nog onderschat’. Warnsveld, 12 maart 2004.

Drs. A.M. de Ruyter, presentatie met betrekking tot het uitkomen van procesplan 24 bij de GHOR

Hollands Midden ‘Rampen en psychosociale zorg: lessons learned’. Leiden, 15 maart 2004.

Drs. M.W. Rooze MBA, ‘European Workshop on psycho-social response in mass emergencies: The

café fire in Volendam, The Netherlands, New Year’s Eve: Community psycho-social intervention’.

Athene, 19-21 maart 2004.

Drs. A.M. de Ruyter, presentatie ‘Psychosociale nazorg begint met een goede voorbereiding’ op de

VNG-dag ‘Slagen voor veiligheid’. Apeldoorn, 6 april 2004.

Drs. A.M. de Ruyter, presentatie ‘Psychosociale zorg na rampen’ op het Bureau Jeugdzorg.

Amsterdam, 22 april 2004.

Drs. M.W. Rooze MBA & drs. A.M. de Ruyter, presentatie voor de gezondheidsraad ‘Organisatie

psychosociale zorg Aviaire Influenza’, 25 mei 2004.

55


Impact

Drs. J.C.M. Netten, drs. A.M. de Ruyter & Dr. M. de Vries, portefeuillepresentatie voor VWS

(dhr. D. van Deursen en mw. N. Fontein) en dhr W. Blanken, voorzitter Raad van Toezicht Stichting

Impact. Amsterdam, 22 september 2004.

Drs. M.W. Rooze MBA; Afscheidsbijeenkomst Platform Nazorg Vuurwerkramp Enschede.

Dagvoorzitter. Enschede, 7 oktober 2004.

Drs. J.C.M. Netten, cursus voor het Landelijk Dienstencentrum van de Protestantse Kerk in Nederland

‘Culturele variaties in rouwrituelen’. Utrecht, 19 oktober 2004.

Dr. M. de Vries, deelname aan het debat over terrorisme georganiseerd door de Jonge Socialisten.

Utrecht, 22 november 2004.

Drs. J.C.M. Netten, twee workshops ‘Allochtonen in de acute opvangfase’ voor de GHOR-bureaus

Midden en West Brabant. Breda, 2 december 2004.

Dr. M. de Vries, GHOR Rotterdam ‘Psychosociale aspecten van terrorisme’. Rotterdam, 13 december

2004.

Dr. M. de Vries, Symposium Griep; oorzaak en gevolgen. ‘Psychosociale aspecten van influenza

pandemie’. Middelburg, 21 december 2004.

56


Impact

Bijlage VII

Waarnemingen

Drs. A.M.de Ruyter, oefening IJsselmeerziekenhuis, Lelystad, 27 september 2004.

Drs. M.W.Rooze MBA & drs. A.M.de Ruyter, rampenoefening Rode Kruis en gemeente Amsterdam, 9

oktober 2004.

Drs. A.M.de Ruyter, oefening PSHOR en gemeentelijk proces Nazorg in Anna Palowna, 6 november

2004.

57


Impact

Bijlage VIII

Impact in de media

Voordracht drs. A.M. de Ruijter bij herdenking Stichting Veteranenziekte, Nieuwsbrief voorjaar 2004.

Interview met drs. M.W. Rooze MBA, ‘Een ramp traumatiseert een hele gemeenschap’, Alert , 4 april

2004.

Interview met dr. M. de Vries, 'Vraagbaak bij opvang na rampen', Trouw, 7 april 2004.

Interview met drs. M.W. Rooze MBA, 'Impact geeft adviezen in verband met terroristische dreiging',

ANP, 16 april 2004.

Interview met drs. M.W. Rooze MBA, 'Een ramp traumatiseert een hele gemeenschap', Alert,21 april

2004.

Ingezonden artikel van dr. M. de Vries & drs. J.C.M. Netten, 'Impact reageert op eerder geplaatst

artikel i.v.m. het gebrek aan consensus rond rampinterventies', Het Financieele Dagblad, augustus

2004.

Dr. M. de Vries, artikel 'Richtlijn vroegtijdige interventies na rampen zeer wenselijk', Staatscourant,

8 september 2004.

Drs. J.C.M. Netten, artikel 'Cultuur en psychosociale zorg na rampen', Tijdschrift Cultuur, Migratie,

Gezondheid, september 2004.

Interview met drs. M.W. Rooze MBA, 'Psychiatrie niet voorbereid op terrorisme', Psy, Tijdschrift over

Geestelijke Gezondheidszorg, jaargang 8, nummer 9, 10 september 2004.

Interview met drs. M.W. Rooze MBA, 'Geestelijke zorg niet op terreuraanslag voorbereid', Trouw, 15

september 2004.

Interview met drs. M.W. Rooze MBA rond het uitkomen van de factsheets, Planet Internet, september

2004.

Interview met drs. M.W. Rooze MBA 'Hulp na terreur in voorbereiding', Trouw, 16 september 2004.

Drs. J.C.M. Netten, artikel in samenwerking met mw. Y. Schatorje ‘Rouw en feestdagen’, Faro

Nieuwsbrief 25 december 2004 (bewerkte vertaling factsheet van Mayoclinic).

58


Impact

Bijlage IX

Gebruikte afkortingen

AMC

BZK

CBRN

CGOR

GGD

GGZ

GHOR

IAC

IBT

IvP

KUB

LOK

LNV

MGZ

MOVB

NIVEL

OPRON

OQ

PTSS

RGF

RIC

RIAGG

RIVM

RvA

RvT

UMC

VNG

VWS

WADEM

Academisch Medisch Centrum

(Ministerie van) Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Chemisch, Biologisch, Radiologisch en Nucleair (terrorisme)

Centrum voor Gezondheidsonderzoek bij Rampen

(hier algemeen) Gemeenschappelijke Gezondheidsdienst

Geestelijke Gezondheidszorg

Geneeskundige Hulpverlening bij Ongevallen en Rampen

Informatie- en Adviescentrum

Interdepartementaal Beleidsteam

Instituut voor Psychotrauma

Katholieke Universiteit Brabant

Lichamelijk Onverklaarde Klachten

(Ministerie van) Landbouw, Natuurbeheer & Voedselkwaliteit

Maandblad Geestelijke Volksgezondheid

Medisch Onderzoek Vliegramp Bijlmermeer

Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg

Overleg Psychosociale Rampenopvang Nederland

Operational Questionnaires

Posttraumatische Stress Stoornis

Regionaal Geneeskundig Functionaris

Regionaal Informatiecentrum

Regionale Instelling voor Ambulante Geestelijke Gezondheidszorg

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne

Raad van Advies

Raad van Toezicht

Utrecht Universitair Medisch Centrum

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

(Ministerie van) Volksgezondheid, Welzijn en Sport

World Association of Disaster and Emergency Medicine

59

More magazines by this user
Similar magazines