Ecologisch onderzoek vm vliegbasis Soesterberg ... - Provincie Utrecht

Uilenkamp 22,
3972 XS Driebergen-Rijsenburg
tel./fax 0343 – 521021
e-mail h.j.v.vdbijtel@planet

Colofon
Tekst:
H.J.V. van den Bijtel
Veldonderzoek: C. Achterberg, H.J.V. van den Bijtel, C.J.G.G. Goudsmits, N. de Koning, H. van de Vendel,
I.W. van Woersem
Fotografie: C. Achterberg (CA), M. Achterberg-van der Horst (MAH), H.J.V. van den Bijtel (HB),
J. van der Greef (JG), H. van de Vendel (HV) , H. Vink (HVi), I.W. van Woersem (IW)
Cartografie en GIS: van den Bijtel Ecologisch Onderzoek
Opmaak: H.J.V. van den Bijtel
Tekstcorrectie: H. van de Vendel
Foto’s
Omslag achtergrond: zicht over de Lange baan vanaf de wal bij baankop-oost (HB)
Inzet links: konijn (HB)
Inzet midden: zandhagedis (HB)
Inzet rechts: paartje bruine kikkers (HB)
Pagina 3: vos (HB)
Pagina 49: zandhagedis subadult (IW)
Pagina 61: gewone padden te midden van eisnoeren (HB)
Beopublicatie 201111
Mei 2011
© van den Bijtel Ecologisch Onderzoek
Uilenkamp 22, 3972 XS Driebergen-Rijsenburg
tel/fax: 0343 – 521 021
e-mail: h.j.v.vdbijtel@planet.nl

Inhoudsopgave
Leeswijzer 1
1 Zoogdieren 3
1.1 Vastgestelde soorten 4
1.2 Soortbesprekingen 4
1.3 De soorten 5
1.3.1 Egel Erinaceus europaeus 5
1.3.2 Gewone bosspitsmuis Sorex araneus en
tweekleurige bosspitsmuis Sorex coronatus 6
1.3.3 Dwergspitsmuis Sorex minutus 7
1.3.4 Mol Talpa europaea 7
1.3.5 Gewone baardvleermuis Myotis mystacinus 8
1.3.6 Franjestaart Myotis nattereri 10
1.3.7 Watervleermuis Myotis daubentonii 12
1.3.8 Ruige dwergvleermuis Pipistrellus nathusii 14
1.3.9 Gewone dwergvleermuis Pipistrellus pipistrellus 16
1.3.10 Rosse vleermuis Nyctalus noctula 18
1.3.11 Laatvlieger Eptesicus serotinus 20
1.3.12 Gewone grootoorvleermuis Plecotus auritus 22
1.3.13 Verblijfplaatsen van vleermuizen 24
1.3.14 Haas Lepus europaeus 26
1.3.15 Konijn Oryctolagus cuniculus 28
1.3.16 Eekhoorn Sciurus vulgaris 30
1.3.17 Rosse woelmuis Clethrionomys glareolus 32
1.3.18 Veldmuis Microtus arvalis 32
1.3.19 Aardmuis Microtus agrestis 33
1.3.20 Bosmuis Apodemus sylvaticus 33
1.3.21 Vos Vulpes vulpes 34
1.3.22 Hermelijn Mustela erminea 36
1.3.23 Bunzing Mustela putorius 36
1.3.24 Boommarter Martes martes 37
1.3.25 Das Meles Meles 39
1.3.26 Ree Capreolus capreolus 41
1.3.27 Hert Dama dama of Cervus elepahus 45
1.4 Onderzoek met cameravallen 46
2 Reptielen 49
2.1 Vastgestelde soorten 50
2.2 Soortbesprekingen 50
2.3 De soorten 51
2.3.1 Hazelworm Anguis fragilis 51
2.3.2 Levendbarende hagedis Lacerta vivipara 54
2.3.3 Zandhagedis Lacerta agilis 56
2.3.4 Ringslang Natrix natrix 58
2.4 Plaatjesonderzoek 60
3 Amfibieën 63
3.1 Vastgestelde soorten 64
3.2 Soortbesprekingen 64
3.3 De soorten 66
3.3.1 Alpenwatersalamander Triturus alpestris 66
3.3.2 Kleine watersalamander Triturus vulgaris 68
3.3.3 Gewone pad Bufo bufo 70
3.3.4 Bruine kikker Rana temporaria 72
3.3.5 Bastaardkikker Rana klepton esculenta 74
4 Geraadpleegde literatuur 77
Bijlage

In dit rapport worden de resultaten van het onderzoek naar de
zoogdieren (hoofdstuk 1), reptielen (hoofdstuk 2) en amfibieën
(hoofdstuk 3) besproken.
Bij elke diergroep worden de soortbesprekingen voorafgegaan door
een algemene inleiding waarin een overzicht wordt gegeven van de
vastgestelde soorten en wordt ingegaan op eventuele bijzonderheden
ten aanzien van de soortgroep of van de wijze waarop het onderzoek
is uitgevoerd.
Voor een uitgebreid overzicht van de wijze waarop het onderzoek naar
de verschillende diergroepen is uitgevoerd, wordt verwezen naar
deel 1 van de rapportage van het onderzoek naar de natuurwaarden
van de voormalige Vliegbasis Soesterberg. In deel 1 is ook een
beschrijving van het gebied en de weersomstandigheden in de
maanden tijdens en voorafgaand aan de onderzoeksperioden
opgenomen.
1

1.1 Vastgestelde soorten
Op de vliegbasis zijn tijdens het onderzoek 26 soorten zoogdieren
waargenomen (tabel 1). Twaalf van de soorten zoogdieren die op de
vliegbasis voorkomen, zijn strikter beschermd (Tabellen 2 en 3 van de
AMvB art. 75). Vier soorten zijn opgenomen op de Rode Lijst en vier
soorten zijn opgenomen op de Oranje Lijst.
Nederlandse naam Wetenschappelijke naam Rode Lijst Oranje Lijst F&F
Egel Erinaceus europaeus 1
Gewone/tweekleurige bosspitsmuis Sorex araneus/ S. coronatus 1
Dwergspitsmuis Sorex minutus 1
Mol Talpa europaea 1
Gewone baardvleermuis Myotis mystacinus 3-IV
Franjestaart Myotis nattereri 4/P 3-IV
Watervleermuis Myotis daubentonii 3-IV
Ruige dwergvleermuis Pipistrellus nathusii 3-IV
Gewone dwergvleermuis Pipistrellus pipistrellus 3-IV
Rosse vleermuis Nyctalus noctula KW 4 3-IV
Laatvlieger Eptesicus serotinus KW 3-IV
Gewone grootoorvleermuis Plecotus auritus 3-IV
Haas Lepus europaeus 1
Konijn Oryctolagus cuniculus 1
Eekhoorn Sciurus vulgaris 2
Rosse woelmuis Clethrionomys glareolus 1
Veldmuis Microtus arvalis 1
Aardmuis Microtus agrestis 1
Bosmuis Apodemus sylvaticus 1
Vos Vulpes vulpes 1
Hermelijn Mustela erminea GE 1
Bunzing Mustela putorius 1
Boommarter Martes martes KW 4 3-I
Das Meles meles 3 3-I
Ree Capreolus capreolus 1
Hert spec. Dama spec./ Cervus spec. 2
Tabel 1.
Vastgestelde zoogdieren
De soorten waarbij in de kolom F&F een cijfer staat, zijn beschermd krachtens de
Flora- en Faunawet; het cijfer verwijst naar de tabel (toelichtende brochure;
LNV 2005) waarin ze zijn opgenomen en daarmee naar de striktheid van de
bescherming. Voor soorten die zijn opgenomen in Tabel 3 van de AMvB art. 75
geeft het Romeinse cijfer aan of de soort wel (IV) of niet (I) is opgenomen in
Bijlage IV van de Habitatrichtlijn.
De soorten waarbij in de kolom Rode Lijst de afkorting KW (kwetsbaar) of GE
(gevoelig) staat, zijn opgenomen in deze lijst. De aanduidingen Kwetsbaar en
Gevoelig verwijzen naar de mate van bedreiging. De soorten waarbij in de kolom
Oranje Lijst een 3, een 4 of P (prioritaire soort) staat, zijn opgenomen in deze lijst.
Categorie 3 in de Oranje Lijst staat gelijk aan de categorie Bedreigd uit de Rode
Lijst en categorie 4 (potentieel bedreigd) staat gelijk aan de categorie Kwetsbaar
uit de Rode Lijst.
Van de soorten die op de voormalige Vliegbasis Soesterberg
voorkomen, is er één – de franjestaart – die niet is waargenomen
tijdens de inventarisaties in 2009 en 2010. Deze soort is door
Vleermuiswerkgroep Defensieterreinen & Zoogdiervereniging VZZ
(2010) in twee winterverblijfplaatsen van vleermuizen op het
provincieterrein vastgesteld.
Er is tijdens de inventarisaties van de vliegbasis geen onderzoek met
behulp van inloopvallen gedaan naar het voorkomen van kleine
zoogdieren. Alle soorten kleine zoogdieren zijn vastgesteld aan de
hand van zichtwaarnemingen, vondsten en de analyse van enkele
braakballen. Als gevolg hiervan kunnen enkele soorten gemist zijn. Zo
zijn bij het onderzoek van het provincieterrein huisspitsmuis en
huismuis niet waargenomen. Deze beide soorten zijn in 2009 wel in
het Museumkwartier vastgesteld. Het is aannemelijk dat beide soorten
ook op het provincieterrein voorkomen.
In 2010 zijn op de vliegbasis gedurende enkele maanden op
verschillende plaatsen cameravallen opgesteld. Dit onderzoek had
vooral tot doel de aanwezigheid aan te tonen van soorten die zich
moeilijk laten waarnemen (boommarter). Bovendien is met behulp van
de beelden getracht inzicht te krijgen in het aantal individuen van
bepaalde soorten (ree) die van de gebieden rond de vallen
gebruikmaken. De resultaten van de cameravallen worden besproken
in paragraaf 1.4.
1.2 Soortbesprekingen
In de volgende paragrafen worden de vastgestelde soorten besproken.
Naar verschillende licht beschermde soorten (Tabel 1 van de AMvB
art. 75) als egel, de spitsmuizen, woelmuizen en ware muizen, is geen
gericht verspreidingsonderzoek uitgevoerd. Het voorkomen van deze
soorten wordt, met uitzondering van de veldmuis, in het kort
besproken en van deze soorten wordt geen verspreidingskaart
gepresenteerd. Van alle overige soorten, waaronder licht beschermde
soorten als haas, konijn, vos en ree, is wel onderzoek uitgevoerd naar
4

de verspreiding en is een uitgebreide bespreking opgesteld. Deze
soortbespreking bestaat uit de volgende onderdelen:
• Status
o Bescherming
o Rode Lijst
o Oranje Lijst
• Verspreiding en habitatkeuze op de Utrechtse Heuvelrug en/of de
provincie
• Verspreiding en habitatkeuze op de vliegbasis
• Omvang populatie op de vliegbasis
• Eventuele bijzonderheden
1.3 De soorten
1.3.1 Egel Erinaceus europaeus
Van deze soorten wordt tevens een verspreidingskaart gepresenteerd.
Een egel bezig aan de oversteek van een van de rolbanen in het Sheltergebied, mei
2010 (Annelies Wijnbeek)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
5

Voorkomen op de vliegbasis
Noch in 2009 noch in 2010 zijn egels waargenomen op de vliegbasis.
Dat de soort wel voorkomt, blijkt uit de vondsten van keutels. Voorts
werd door Annelies Wijnbeek eind mei een exemplaar gezien en
gefotografeerd dat een van de rolbanen in het Sheltergebied overstak.
Egels komen op de vliegbasis naar alle waarschijnlijkheid overal waar
opgaande beplanting aanwezig is voor. Zeer geschikte leefgebieden
voor egels zijn onder andere te vinden in het Munitiepark, in het
Sheltergebied en in de zuidelijke bosstrook. De uitgestrekte open
graslanden rondom de banen worden mogelijk gemeden.
Het geringe aantal waarnemingen van egels is een gevolg van het feit
dat deze dieren alleen in de schemer en de nacht actief zijn.
baankop-oost. In het Sheltergebied en op het patrouillepad ten oosten
van baankop-oost zijn dode exemplaren gevonden.
Bosspitsmuizen komen op de vliegbasis naar alle waarschijnlijkheid vrij
talrijk voor, vooral in de gebieden met bepaalde beplantingen, langs
bosranden en struwelen.
1.3.2 Gewone bosspitsmuis Sorex araneus en
tweekleurige bosspitsmuis S. coronatus
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen op de vliegbasis
De gewone en tweekleurige bosspitsmuis zijn in het veld lastig van
elkaar te onderscheiden en het geluid dat beide soorten produceren
lijkt sterk op elkaar. Determinatie op basis van schedelkenmerken is
het meest betrouwbaar. Omdat er tijdens het onderzoek geen
braakballen met schedelresten van bosspitsmuizen zijn gevonden, zijn
beide soorten samengenomen.
Bosspitsmuizen komen voor in allerlei biotopen met een begroeide
bodem. Op de vliegbasis zijn bosspitsmuizen vooral gehoord in
bosranden met een vrij dichte ondergroei, zoals in de bosranden van
de wegen door het Munitiepark, rondom de Shelters, in het zuidelijk
bosgebied, in de zuidelijke bosstrook en op de wal ten zuidoosten van
De gewone en de tweekleurige bosspitsmuis zijn zelfs in de hand niet van elkaar te
onderscheiden (MAH)
6

1.3.3 Dwergspitsmuis Sorex minutus
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
moordelijk bosgebied, vooral in de omgeving van wat rijkere bossen en
in de graslanden grenzend aan de bossen langs het oostelijke deel van
de Lange baan (Middle East, zuidelijke bosstrook). In de graslanden
direct langs de banen zijn betrekkelijk weinig sporen gevonden.
Mogelijk zijn deze graslanden voor mollen te droog en is de bodem
hier te zandig.
Voorkomen op de vliegbasis
De dwergspitsmuis heeft een voorkeur voor dichte, hoge vegetaties die
enigermate vochtig zijn, zoals ruigten.
Op de voormalige Vliegbasis Soesterberg is de soort eenmaal gezien
en wel onder een tapijttegel die is gebruikt voor het onderzoek naar
reptielen. Deze tegel ligt in een ruig stuk grasland met een pollerige
structuur (glanshaver) langs de noordelijke bosrand van de zuidelijke
bosstrook.
De dwergspitsmuis is op de vliegbasis vermoedelijk schaars, maar het
is aannemelijk dat de soort ook nog op enkele andere locaties
voorkomt. Plekken met potentieel geschikt habitat zijn te vinden
rondom baankop-noord en langs de zuidelijke bosstrook.
1.3.4 Mol Talpa europaea
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen op de vliegbasis
De mol komt in allerlei biotopen voor, zowel in graslanden als in
bossen en in heide. De soort heeft een voorkeur voor matig droge tot
vochtige terreinen met een goed ontwikkelde humuslaag.
Op de vliegbasis zijn bijna overal wel sporen van mollen (molshopen,
mollenritten) aangetroffen. Veel sporen zijn gevonden in de graslanden
in en rond het Sheltergebied, in de bermen van de wegen door het
Overal op de vliegbasis zijn molshopen en mollenritten te vinden, mei 2010 (HB)
7

1.3.5 Gewone baardvleermuis Myotis mystacinus
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 3, Habitatrichtlijn IV
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen in Utrecht
De gewone baardvleermuis is een schaarse soort en komt in de
provincie Utrecht vooral voor aan de randen van de Utrechtse
Heuvelrug. Voorts is de soort ook plaatselijk waargenomen in het
westelijk veenweidegebied. De gewone baardvleermuis jaagt vooral
langs open plekken en langs paden in bossen, vooral in loofbossen. De
soort lijkt een zekere voorkeur te hebben voor wat rijkere en vochtiger
bossen. De verblijfplaatsen van baardvleermuizen bevinden zich in
bomen (holten, spleten, achter loshangende bast) en in gebouwen. De
dieren overwinteren onder andere in forten, bunkers en ijskelders.
Omvang populatie
Het is niet aannemelijk dat op het provincieterrein een populatie
baardvleermuizen aanwezig is. Het jagende individu dat is
waargenomen, is naar alle waarschijnlijkheid afkomstig uit de
bosgebieden die grenzen aan de vliegbasis (De Paltz, De Stompert,
De Vlasakkers).
Bijzonderheden
De gewone baardvleermuis is op basis van batdetectorwaarnemingen
niet te onderscheiden van zijn tweelingsoort de Brandts vleermuis
Myotis brandtii. Omdat deze laatste soort zeer zeldzaam is en
grotendeels beperkt tot het zuiden van het land, is er van uitgegaan
dat de waarneming betrekking heeft op een gewone baardvleermuis.
Voorkomen op de vliegbasis
De soort is tijdens de inventarisaties op de vliegbasis slechts éénmaal
vastgesteld. Het ging hierbij om een jagend exemplaar aan de
zuidoostzijde van het Munitiepark, eind juli. Voorts is er een niet nader
gedetermineerd, langsvliegend exemplaar van het geslacht Myotis
waargenomen aan de oostkant van het Sheltergebied, waarbij het om
een mogelijke baardvleermuis ging.
In de zomerperiode zijn geen verblijfplaatsen van gewone baardvleermuizen
vastgesteld. Evenmin komen er op het provinciale deel
van de vliegbasis winterverblijven van deze soort voor. De enige
bekende winterverblijven liggen in de Far East, net buiten het
provincieterrein ten oosten van de Van Weerden Poelmanweg.
Figuur 1 (volgende pagina). Verspreiding gewone baardvleermuis
8

1.3.6 Franjestaart Myotis nattereri
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 3, Habitatrichtlijn IV
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: potentieel bedreigd (kwetsbaar)
Het aantal overwinteraars dat in de (potentiële) winterverblijven werd
vastgesteld, was 3, zowel in 2009 als in 2010 (Vleermuiswerkgroep
Defensieterreinen & Zoogdiervereniging VZZ 2009, 2010).
Voorkomen in Utrecht
De franjestaart is een schaarse soort, die verspreid door de gehele
provincie is waargenomen en die de laatste jaren in aantal lijkt toe te
nemen. Het zwaartepunt van de verspreiding ligt vermoedelijk op de
flanken van de Utrechtse Heuvelrug. De soort jaagt in allerlei biotopen,
zoals bomenlanen, open bossen, in hakhout en boven beschutte
waterpartijen. De zomerverblijfplaatsen van franjestaarten bevinden
zich meestal in holle bomen. Veelal zijn dit holten in zomereiken,
beuken of robinia’s. Af en toe verblijven de dieren in nestkasten. De
dieren overwinteren onder andere in forten, bunkers en ijskelders.
Voorkomen op de vliegbasis
De franjestaart is tijdens de inventarisaties op de vliegbasis niet
vastgesteld. Wel zijn driemaal jagende ongedetermineerde myoten
waargenomen waarbij het vermoedelijk ging om franjestaarten: twee
waarnemingen van jagende exemplaren boven blusvijver 5 aan de
noordoostkant van het Munitiepark in juni en een waarneming van een
jagend exemplaar langs de noordoostelijke ontsluitingsweg in juli.
In de zomerperiode zijn geen verblijfplaatsen van franjestaarten
vastgesteld. Dit wordt vermoedelijk veroorzaakt doordat er weinig
eiken, beuken en robinia’s met geschikte holten aanwezig zijn.
Er liggen op het provincieterrein twee objecten (kelders, schuilplaatsen)
waar (soms) franjestaarten overwinteren (figuur 2).
Omvang populatie
In de zomer wordt het provincieterrein naar alle waarschijnlijkheid
door slechts enkele franjestaarten als jachtgebied gebruikt. Deze
dieren zijn vermoedelijk afkomstig uit de omgeving.
De groepschuilplaats in het strubbenbos, één van de twee winterverblijven van
franjestaarten op het provincieterrein, april 2009 (HV)
Bijzonderheden
Ook buiten het provincieterrein zijn betrekkelijk weinig overwinterende
franjestaarten vastgesteld. Het totaal aantal overwinterende dieren
was 21 in 2009 en 11 in 2010 (Vleermuiswerkgroep Defensieterreinen
& Zoogdiervereniging VZZ 2009, 2010). De belangrijkste winterverblijven
liggen in de Far East, net buiten het provincieterrein ten
oosten van de Van Weerden Poelmanweg.
Figuur 2 (volgende pagina). Winterverblijven franjestaart
Bron: Vleermuiswerkgroep Defensieterreinen & Zoogdiervereniging (2009, 2010)
10

1.3.7 Watervleermuis Myotis daubentonii
bevinden zich meestal in holle bomen, maar soms ook in ruimten
onder bruggen, kasten, bunkers en in gebouwen. De dieren
overwinteren onder andere in forten, bunkers en ijskelders.
Voorkomen op de vliegbasis
De watervleermuis is tijdens de inventarisaties op de vliegbasis slechts
éénmaal vastgesteld. Het ging hierbij om een jagend exemplaar ten
zuidwesten van baankop-noord, in september. Dit dier werd
waargenomen vlak bij een van de bekende overwinteringsplaatsen.
In de zomerperiode zijn geen verblijfplaatsen van watervleermuizen
vastgesteld. Dit wordt vermoedelijk veroorzaakt door het feit dat er op
de vliegbasis weinig eiken en beuken met holten, de favoriete bomen
van de watervleermuis, aanwezig zijn.
Er is geen gericht onderzoek uitgevoerd naar paar- en zwermplaatsen.
Paren en zwermen doen watervleermuizen vooral in of in de nabijheid
van de winterverblijven en die waren al bekend. Op het
provincieterrein zijn vier objecten (kelders, schuilplaatsen) aanwezig
waar overwinterende watervleermuizen zijn vastgesteld (figuur 3).
Watervleermuizen in een van de winterverblijven op de vliegbasis, februari 2010 (IW)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 3, Habitatrichtlijn IV
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen in Utrecht
De watervleermuis is een vrij schaarse soort, die vooral voorkomt
langs de Utrechtse Heuvelrug, in het Kromme Rijngebied en langs de
Vecht. De soort jaagt vooral boven beschutte waterlichamen in een
besloten omgeving, zoals vijvers in landgoedbossen en smalle, door
bos omsloten vaarten. De zomerverblijfplaatsen van watervleermuizen
Omvang populatie
In de zomer komen er op het provincieterrein, mede door de schaarste
aan open water, naar alle waarschijnlijkheid slechts enkele watervleermuizen
voor, die vermoedelijk afkomstig zijn uit de omgeving.
Het aantal dieren dat overwintert in de (potentiële) winterverblijven
varieert van 31 (2009) tot 39 (2010) (Vleermuiswerkgroep Defensieterreinen
& Zoogdiervereniging VZZ 2009, 2010).
Bijzonderheden
In de Far East, net buiten het provincieterrein ten oosten van de
Van Weerden Poelmanweg, liggen twee winterverblijven waar zo’n
70 watervleermuizen overwinteren.
Figuur 3 (volgende pagina). Verspreiding watervleermuis
Bron winterverblijven: Vleermuiswerkgroep Defensieterreinen & Zoogdiervereniging
(2009, 2010)
12

1.3.8 Ruige dwergvleermuis Pipistrellus nathusii
De ruige dwergvleermuis is vooral waargenomen in de beboste delen van de
vliegbasis, september 2010 (IW)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 3, Habitatrichtlijn IV
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen in Utrecht
De ruige dwergvleermuis is een (vrij) algemene soort, die overal in de
provincie Utrecht kan worden waargenomen. Jagende ruige dwergvleermuizen
worden vaak aangetroffen in de nabijheid van opgaande
beplanting (bossen, lanen en houtwallen). In open gebieden worden
ze weinig gezien. De zomerverblijfplaatsen van deze soort worden
bijna uitsluitend door mannetjes bezet. Waarnemingen van vrouwtjes
in de zomer zijn in Nederland schaars. De verblijfplaatsen bevinden
zich in boomholten, achter stukken loshangende bast, in scheuren en
spleten, in ruimten onder pannendaken. De paarplaatsen, die vanaf
half augustus worden betrokken, bevinden zich vooral in bossen. De
dieren overwinteren onder andere in houtstapels, holle bomen en
gebouwen en soms in nestkasten.
Voorkomen op de vliegbasis
De ruige dwergvleermuis is op de vliegbasis bijna uitsluitend gezien in
de beboste delen (figuur 4). Het ging hierbij meestal om één of twee
jagende dieren. Baltsende dieren zijn vastgesteld in een rij robinia’s in
de Middle East, in een groep geringde dode Amerikaanse eiken met
loshangende bast in het zuidelijke bosgebied en in een paar oude
grove dennen ten oosten van het Munitiepark. Op drie plaatsen zijn op
zachte avonden begin oktober kleine groepjes dieren (maximaal 4)
gezien die gedurende minstens tien minuten op min of meer dezelfde
plek rondvlogen zonder dat er waarneembaar gejaagd werd. In figuur
4 zijn deze plekken aangegeven als zwermlocaties. Het gaat hier
mogelijk om dieren die ter plaatse overwinteren in de aanwezige
bomen met holten.
Omvang populatie
Het provincieterrein wordt gedurende het jaar door hooguit 20 ruige
dwergvleermuizen gebruikt om te jagen, te paren en te overwinteren.
Bijzonderheden
Ruige dwergvleermuizen trekken in het late voorjaar weg naar Noorden
Oost-Europa, waarbij ze afstanden tot 2000 kilometer afleggen. Een
deel van de mannetjes blijft in Nederland achter. Vanaf half augustus
keren de dieren die in het voorjaar zijn weggetrokken weer terug.
Figuur 4 (volgende pagina). Verspreiding ruige dwergvleermuis
14

1.3.9 Gewone dwergvleermuis Pipistrellus pipistrellus
De gewone dwergvleermuis had en heeft verblijfplaatsen in nagenoeg alle uit baksteen
opgetrokken gebouwen op de vliegbasis, februari 2008 (HB)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 3, Habitatrichtlijn IV
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen in Utrecht
De gewone dwergvleermuis is een (vrij) algemene soort, die overal in
de provincie Utrecht kan worden waargenomen. De dieren jagen in
bossen, parken, tuinen, in en langs houtwallen en rondom erfbeplanting.
De hoogste dichtheden worden aangetroffen in bebouwde
gebieden met veel groen. Gewone dwergvleermuizen verblijven het
gehele jaar door in gebouwen. In de zomer zitten ze behalve in
spouwen ook vaak achter houten gevelbetimmeringen, boeiboorden of
zelfs luiken.
Voorkomen op de vliegbasis
Net als de ruige dwergvleermuis is de gewone dwergvleermuis op de
vliegbasis bijna uitsluitend waargenomen in de beboste delen
(figuur 5). Het ging hierbij meestal om één tot drie jagende dieren. In
het open graslandgebied langs de banen zijn ze alleen langs de randen
waargenomen. Zomerverblijfplaatsen zijn vastgesteld in gebouw 120
en in de brandweerkazerne. Baltsende dieren zijn waargenomen in de
omgeving van de gebouwen 13 en 198, de BOSpomp, aan de zuidzijde
van het Sheltergebied, bij de brandweerkazerne en bij het bakstenen
elektriciteitshuisje (gebouw 51) in de Middle East. Zwermende dieren
zijn gezien bij gebouw 13 en bij de brandweerkazerne. In 2009 zijn
meer zomerverblijven, paar- en zwermplaatsen aangetroffen
(Arcadis 2009). Bovendien werd een kraamkolonie van 40-50 dieren
vastgesteld in gebouw 217. Al deze gebouwen, behoudens het
elektriciteitshuisje ten noorden van gebouw 198, zijn in het voorjaar of
het najaar van 2010 gesloopt.
Volgens Arcadis (2009) zouden langs de bosranden bij gebouw 39
(westzijde Sheltergebied) belangrijke vliegroutes van de gewone
dwergvleermuis aanwezig zijn. Dit kon tijdens het onderzoek in 2010
niet worden bevestigd. Er is alleen een onduidelijke vliegroute
vastgesteld langs het bos nabij de tennisbaan (zuidelijk bosgebied).
Omvang populatie
Het provincieterrein wordt gedurende het jaar door enkele tientallen
gewone dwergvleermuizen gebruikt om te jagen, te paren en te
overwinteren. Door de sloop van het gebouw met de kraamkolonie
planten zich in het gebied geen dieren meer voort.
Figuur 5 (volgende pagina). Verspreiding gewone dwergvleermuis
16

1.3.10 Rosse vleermuis Nyctalus noctula
provincie komt de soort weinig voor. Rosse vleermuizen verblijven in
bossen en jagen boven open water, moerassen en weilanden. In
bosgebieden jagen ze alleen boven akkers, graslanden of andere open
plekken. Op hun vluchten tussen de verblijven en de jachtgebieden
leggen de dieren soms afstanden van zo’n 20 kilometer af. Rosse
vleermuizen verblijven het gehele jaar door in bomen. Een enkele maal
worden dieren in houten nestkasten aangetroffen.
Voorkomen op de vliegbasis
Van de rosse vleermuis zijn verspreid over de vliegbasis alleen jagende
en overvliegende dieren waargenomen (figuur 6). Meestal betrof het
één dier, een enkele maal twee of drie. Alle jagende dieren zijn
waargenomen in de halfopen gebiedsdelen. Op de open graslanden
zijn alleen overvliegende dieren vastgesteld.
Er zijn geen zomer- of winterverblijfplaatsen vastgesteld. Mogelijk is
even ten oosten van de vliegbasis in de beukenlanen van het landgoed
De Paltz een verblijfplaats aanwezig. Op de grens met dit gebied zijn in
april (even na zonsopkomst) en in juni en oktober (voor zonsondergang)
overvliegende dieren waargenomen.
Van de rosse vleermuis zijn op de vliegbasis alleen jagende en overvliegende dieren
vastgesteld, april 2010 (IW)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 3, Habitatrichtlijn IV
Rode Lijst: kwetsbaar
Oranje Lijst: potentieel bedreigd (kwetsbaar)
Voorkomen in Utrecht
De rosse vleermuis is in Utrecht een vrij schaarse tot vrij algemene
soort, die vooral in een brede strook aan weerszijden van de Utrechtse
Heuvelrug en in delen van het westelijk veenweidegebied (omgeving
Woerden) wordt aangetroffen. In het noord- en zuidwesten van de
Omvang populatie
Het provincieterrein wordt in het zomerhalfjaar door maximaal zo’n
10-20 rosse vleermuizen gebruikt om te jagen.
Bijzonderheden
In de middag van 9 oktober werd op klaarlichte dag een jagende rosse
vleermuis waargenomen boven het ven in de noordelijke heide. In
september en oktober jagen rosse vleermuizen wel vaker overdag.
Figuur 6 (volgende pagina). Verspreiding rosse vleermuis
18

1.3.11 Laatvlieger Eptesicus serotinus
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 3, Habitatrichtlijn IV
Rode Lijst: kwetsbaar
Oranje Lijst: -
Voorkomen in Utrecht
De laatvlieger is in Utrecht een vrij algemene soort, die bijna overal in
de provincie kan worden waargenomen. Alleen in de omgeving van de
Lek lijkt de soort minder voor te komen. Laatvliegers jagen hoofdzakelijk
in open en halfopen landschappen. Hierbij hebben ze een
voorkeur voor vochtige graslandgebieden en moerassen. In aaneengesloten
bosgebieden komen ze weinig voor. Wel wordt er gejaagd
langs bosranden en op grotere open plekken in bossen.
De laatvlieger verblijft het gehele jaar door in gebouwen. Overwinteren
doen ze, anders dan veel andere vleermuizen, in vrij droge ruimten in
gebouwen.
Voorkomen op de vliegbasis
Van de laatvlieger zijn verspreid over de vliegbasis alleen jagende en
langsvliegende dieren waargenomen (figuur 7). Het ging hierbij bijna
altijd om één exemplaar. Alleen in mei zijn twee op kevers jagende
dieren waargenomen in de Middle East en in juli zijn twee jagende
laatvliegers gezien in de zuidelijke bosstrook. Alle jagende exemplaren
zijn vastgesteld op open plekken in de bossen of langs bosranden.
Boven het open grasland zijn alleen langsvliegende dieren gezien.
Opmerkelijk is dat de waarnemingen van laatvliegers op de vliegbasis
beperkt zijn tot het voorjaar en de zomer; in september (en oktober) is
geen enkele laatvlieger meer waargenomen.
Er zijn op de vliegbasis in zomer en winter geen verblijfplaatsen van
laatvliegers vastgesteld.
Omvang populatie
Het provincieterrein wordt in het zomerhalfjaar door hooguit
10 laatvliegers gebruikt om te jagen.
Bijzonderheden
Het aantal laatvliegers dat op de vliegbasis is waargenomen, bleef ver
achter bij de verwachtingen. Gelet op de ruime beschikbaarheid van
prooien (vlinders, grote kevers) gedurende een groot deel van het jaar
werd verwacht dat er op de vliegbasis grotere aantallen laatvliegers
zouden jagen.
Ondanks het ruime aanbod aan potentiële prooien, zoals junikevers, zijn er relatief
weinig laatvliegers waargenomen op de vliegbasis, juli 2010 (HB)
Figuur 7 (volgende pagina). Verspreiding laatvlieger
20

1.3.12 Gewone grootoorvleermuis Plecotus auritus
De zomerverblijfplaatsen van gewone grootoorvleermuizen bevinden
zich in kerken (zolders), holten en spleten in bomen, vleermuiskasten
en vogelnestkasten, en soms in schuurtjes. De soort overwintert onder
andere in bunkers, forten en (ijs)kelders.
Voorkomen op de vliegbasis
De gewone grootoorvleermuis is tijdens de inventarisaties slechts
driemaal waargenomen, eenmaal in augustus en tweemaal in
september (figuur 8). Bij alledrie waarnemingen ging het om één
jagend exemplaar. In het Sheltergebied werd een exemplaar gezien
dat aan het jagen en rondvliegen was bij een ventilatieopening in een
shelter. Het vermoeden bestaat dat dit exemplaar in het ventilatiegat
verbleef.
Er zijn geen verblijven in de zomer vastgesteld, hoewel een deel van
de groepsschuilplaatsen enkele keren is gecontroleerd. Ook zijn geen
grootoren waargenomen in de aanwezige nestkasten. Op het
provinciale deel van de vliegbasis zijn in vijf objecten overwinterende
dieren vastgesteld (figuur 8): één kelder en vier schuilplaatsen. Per
verblijf zijn nooit meer dan drie exemplaren geteld.
De gewone grootoorvleermuis is weinig waargenomen op de vliegbasis, oktober 2010
(HB)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 3, Habitatrichtlijn IV
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen in Utrecht
De gewone grootoorvleermuis is een schaarse soort, die grotendeels
beperkt is tot de oostelijke helft van de provincie Utrecht. Grootoren
jagen hoofdzakelijk in bosrijke gebieden: in bossen, boven bospaden,
in lanen en langs bosranden.
Omvang populatie
In de zomer maakt vermoedelijk niet meer dan een tiental dieren
gebruik van het provincieterrein. In de winter zijn in de winterverblijven
ten hoogste 8 exemplaren aangetroffen (Vleermuiswerkgroep
Defensieterreinen & Zoogdiervereniging VZZ 2009).
Bijzonderheden
De gewone grootoorvleermuis is met een batdetector niet te
onderscheiden van zijn tweelingsoort de grijze grootoorvleermuis
Plecotus austriacus. Omdat deze laatste soort zeer zeldzaam is en
grotendeels beperkt tot het zuiden van het land, is er van uitgegaan
dat de waarnemingen betrekking hebben op een gewone grootoor.
Figuur 8 (volgende pagina). Verspreiding gewone grootoorvleermuis
Bron winterverblijven: Vleermuiswerkgroep Defensieterreinen & Zoogdiervereniging
(2009, 2010)
22

1.3.13 Verblijfplaatsen van vleermuizen
Kraamverblijven Er zijn op de vliegbasis van geen van de aanwezige
soorten kraamverblijven vastgesteld. In 2009 was er een kraamverblijf
van 40-50 gewone dwergvleermuizen aanwezig in gebouw 217. Deze
kolonie is verdwenen, omdat het gebouw in het voorjaar van 2010 is
gesloopt.
Zomerverblijfplaatsen Alleen van de gewone dwergvleermuis zijn met
zekerheid zomerverblijfplaatsen vastgesteld: in gebouw 120 en in de
brandweerkazerne.
Paarverblijven Van de ruige dwergvleermuis zijn drie paarverblijven
vastgesteld en van de gewone dwergvleermuis zes. De waarnemingen
van baltsende gewone dwergvleermuizen betrof in de meeste gevallen
vliegende dieren. Het is aannemelijk dat de eigenlijke baltsverblijven
zich in de nabijgelegen gebouwen bevinden. Van deze gebouwen zijn
alleen de brandweerkazerne en het elektriciteitshuisje in de Middle
East nog aanwezig.
Zwermplaatsen Tijdens het onderzoek zijn alleen van de ruige
dwergvleermuis en de gewone dwergvleermuis zwermende dieren
gezien. Bij de ruige dwergvleermuis ging het om drie kleine groepjes
die rondom of in de onmiddellijke nabijheid van bomen met holten
vlogen. Bij de gewone dwergvleermuis om twee groepjes die rondom
gebouwen (gebouw 13 en de brandweerkazerne) vlogen. Voor beide
soorten geldt dat de dieren mogelijk overwinteren in de bomen of
gebouwen waar het zwermgedrag is waargenomen.
Vliegroutes Er zijn op de vliegbasis geen duidelijke vliegroutes
vastgesteld die door een groter aantal dieren worden gebruikt. Alleen
bij de bosrand nabij de tennisbaan (zuidelijk bosgebied) zijn enkele
gewone dwergvleermuizen waargenomen die via een min of meer
vaste route naar het noorden vlogen.
De bosranden langs de banen, vooral de bosrand langs de zuidelijke bosstrook, leken
zeer geschikte structuren om te fungeren als vliegroute voor vleermuizen, april 2010
(HB)
Op voorhand leek de bosrand van de zuidelijke bosstrook die doorloopt
in het zuidelijk bosgebied, een lijnvormig element dat zeer geschikt
was als vliegroute. Langs deze bosrand zijn echter weinig vleermuizen
waargenomen. Dit geldt ook voor de bosranden van het Sheltergebied.
Jachtgebieden Met uitzondering van de franjestaart zijn van alle
vastgestelde vleermuizen op de vliegbasis jagende dieren
waargenomen. Vaste jachtgebieden, waar grotere aantallen van een
soort regelmatig komen jagen, zijn evenwel niet vastgesteld.
24

Opmerkelijk is dat het overgrote deel van de jagende vleermuizen is
gezien in de meer beboste delen van de vliegbasis. Boven de graslanden
rondom de banen zijn maar weinig jagende vleermuizen
waargenomen. Dit is vooral opmerkelijk omdat hier een groot deel van
het jaar veel insecten aanwezig zijn. Wat de reden is dat de
graslanden kennelijk minder aantrekkelijk zijn als jachtgebied voor
vleermuizen, is onduidelijk.
Winterverblijfplaatsen Op het provinciale deel van de vliegbasis zijn
tien objecten (twee kelders en acht schuilplaatsen) aanwezig die in
potentie geschikt zijn als winterverblijf (figuur 9). Deze objecten
worden elke winter onderzocht door de Vleermuiswerkgroep
Defensieterreinen en de Zoogdiervereniging VZZ (tabel 2). In 2009
overwinterden er op het provinciale deel van de vliegbasis
46 vleermuizen, in 2010 waren dat er 51. In beide jaren zijn drie
soorten waargenomen en konden enkele dieren niet op soort worden
gebracht.
Nummer verblijfplaats 9 10 17 19 21 22 28 29 31 32
Type verblijfplaats kelder schuilpl. kelder schuilpl. schuilpl. schuilpl. schuilpl. schuilpl. schuilpl. schuilpl.
Soort
Jaar
baardvleermuis 2009
2010
franjestaart 2009 3
2010 2 1
watervleermuis 2009 27 5
2010 31 1 3 3
gewone grootoorvleermuis 2009 1 1 3 2 1 1
2010 2 1 1
niet te determineren 2009 2
2010 2 1 1
totaal 2009 31 1 3 2 8 1
2010 39 3 3 1 5
bezetting 2009-2010
Tabel 2.
Winterverblijfplaatsen van vleermuizen met aantallen
waargenomen overwinteraars
Bron: Vleermuiswerkgroep Defensieterreinen & Zoogdiervereniging VZZ (2009,
2010)
Figuur 9. Ligging en type winterverblijfplaatsen op het
provincieterrein
25

1.3.14 Haas Lepus europaeus
Voorkomen in Utrecht
Hazen komen voornamelijk voor in het open tot halfopen cultuurland,
maar ook in bosgebieden en op grotere heidevelden van de Utrechtse
Heuvelrug komen kleine populaties voor. De haas is de afgelopen
decennia in veel gebieden meer of minder sterk in aantal achteruitgegaan
en in sommige streken is de soort nu bepaald schaars. Het
aantal hazen in de bosgebieden en heidevelden op de Utrechtse
Heuvelrug is vermoedelijk altijd al relatief klein geweest.
Voorkomen op de vliegbasis
Ondanks de aanzienlijke oppervlakte grasland is de haas op de
vliegbasis uitgesproken schaars. Er zijn slechts drie waarnemingen
verricht, twee zichtwaarnemingen en een vondst van een dood dier
(figuur 10). De dieren zijn gezien in het noordelijk bosgebied en langs
de zuidrand van de Middle East. In de uitgestrekte graslanden langs de
banen zijn geen hazen gezien.
Omvang populatie
Het aantal hazen op de vliegbasis is klein. Mogelijk komen er niet meer
dan tien dieren voor.
Haas te midden van zandstruisgras, juli 2007 (HB)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Figuur 10 (volgende pagina). Verspreiding haas
26

1.3.15 Konijn Oryctolagus cuniculus
In de jaren negentig van de vorige eeuw en het begin van deze eeuw
is de konijnenstand in veel gebieden sterk achteruitgegaan door de
intrede van het VHS-virus, dat veel konijnen fataal werd. Plaatselijk is
de soort zelfs geheel verdwenen. De laatste jaren is echter sprake van
een krachtig herstel.
Voorkomen op de vliegbasis
Konijnen komen bijna overal op de vliegbasis voor. De soort of sporen
daarvan zijn waargenomen in 440 van de 477 hectareblokjes die het
totale onderzoeksgebied omvat (figuur 11). Alleen in de directe
omgeving van de banen zijn geen konijnen waargenomen, waarschijnlijk
omdat hier geen dekking aanwezig is. De meeste konijnen worden
gezien langs bosranden en in de nabijheid van met struweel of ruigte
begroeide wallen. Hier zijn ook de meeste holen te vinden (figuur 11).
Op diverse plekken liggen clusters van holen, zoals in de wal rondom
de atletiekbaan, in de wal in de zuidelijke bosstrook en in de zuidelijke
bosrand van het Sheltergebied.
Konijnen spelen een belangrijke rol bij de instandhouding van de schrale graslandvegetaties
op de vliegbasis, augustus 2010 (HB)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen in Utrecht
Het konijn komt met uitzondering van delen van het westelijk veenweidegebied
in de gehele provincie voor. Ze zijn vooral aan te treffen
in gebieden met voldoende dekking en een bodem die geschikt is om
te graven. Ze ontbreken in natte gebieden waar de holen vollopen met
water.
Omvang populatie
Als de populaties op hun top zijn, leven er op de vliegbasis vele
honderden konijnen. Op sommige avonden grazen er in de schemer op
de graslanden langs de zuidelijke rolbaan vele tientallen konijnen. De
konijnenstand vertoont tussen jaren, maar ook binnen één jaar sterke
fluctuaties. De hoogste aantallen zijn meestal aanwezig tussen eind
mei en eind juni. In 2010 stortte de stand na de zomer onder invloed
van ziekten (myxomatose) geheel in. Aan het begin van de winter
waren er vermoedelijk niet meer dan enkele tientallen konijnen.
Bijzonderheden Konijnen leveren met hun graas- en graafwerk een
belangrijke bijdrage aan de instandhouding van de schrale
graslandvegetaties. Op de open plekjes zand die ontstaan door hun
graafwerk kunnen zich pioniersoorten vestigen en er zijn ook nogal
eens nestjes van zandbijen te vinden.
Figuur 11 (volgende pagina). Verspreiding konijn
28

1.3.16 Eekhoorn Sciurus vulgaris
dichtheden worden aangetroffen in opgaand naaldbos van vooral
grove den en in oud gemengd bos met een hoog aandeel naaldhout.
Ook komen er wel eekhoorns voor in pure loofbossen, al zijn de
dichtheden hier doorgaans lager. In vergelijking met de jaren tachtig is
het aantal eekhoorns op de Heuvelrug tegenwoordig beduidend lager.
In sommige gebieden is de soort zelfs verdwenen.
Voorkomen op de vliegbasis
Op de vliegbasis komt de soort voor in het noordelijk bosgebied, met
concentraties ten noorden van het Museumkwartier en in het bos
rondom de hondensectie, aan de westzijde van het Sheltergebied en in
het zuidelijke bosgebied (figuur 12). De aanwezigheid van de soort is
vooral vastgesteld aan de hand van sporen, in het bijzonder nesten. In
2009 en 2010 zijn er slechts drie zichtwaarnemingen verricht, waaronder
één van een volwassen dier dat met drie jongen aan het spelen
was in de grove dennen ten westen van de verkeerstoren. Opmerkelijk
is het geheel ontbreken van eekhoorns in de Middle East waar enkele
zeer geschikte bospercelen voor eekhoorns aanwezig zijn.
Op de vliegbasis komen eekhoorns vooral voor in gemengde bossen met een relatief
groot aandeel oudere grove dennen, september 2010 (HB)
Omvang populatie
Het aantal eekhoorns op de vliegbasis is laag. Op basis van de
waarnemingen in 2009 en 2010 wordt het aantal volwassen dieren
geschat op 20 tot 30.
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 2
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen in Utrecht
De eekhoorn is in Utrecht grotendeels beperkt tot de Utrechtse
Heuvelrug en omgeving en de Gelderse Vallei. Ook komt de soort voor
in enkele landgoedbossen in het Kromme Rijngebied. De hoogste
Figuur 12 (volgende pagina). Verspreiding eekhoorn
30

1.3.17 Rosse woelmuis Clethrionomys glareolus
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen op de vliegbasis
De rosse woelmuis heeft een voorkeur voor matig droge tot vochtige
bossen met een rijke ondergroei.
Op de voormalige Vliegbasis Soesterberg is de soort op verschillende
plaatsen gezien, onder andere in het strubbenbos, in het Munitiepark,
in het Sheltergebied en in de zuidelijke bosstrook. De soort lijkt een
voorkeur te hebben voor enigszins verstoorde en verruigde bosranden.
De rosse woelmuis is op de vliegbasis vermoedelijk algemeen, maar
grotendeels beperkt tot beboste gebiedsdelen.
1.3.18 Veldmuis Microtus arvalis
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen op de vliegbasis
Veldmuizen komen vooral voor in matig droge tot matig vochtige
graslanden met een kruidenrijke begroeiing. Ze worden tegenwoordig
vooral aangetroffen in wegbermen, taluds van wegen en spoorwegen
en slootkanten.
Op de vliegbasis waren in 2010 op vijf plaatsen veel veldmuizen
aanwezig: ten westen van baankop-noord, in de ruige strook tussen
het zweefvliegterrein en het Sheltergebied, in het grasland ten zuidoosten
van het Sheltergebied, ten noorden van de zuidelijke bosstrook
en vooral in het noordwestelijke deel van de Queens (figuur 13). In dit
Figuur 13. Globale ligging van gebiedsdelen met veel sporen van
veldmuizen in 2010
laatste gebied was tussen de vegetatie een wirwar van looppaadjes
van veldmuizen aanwezig.
In sommige gebiedsdelen kan de veldmuis op de vliegbasis dus zeer
talrijk zijn. Dit zijn vooral gebieden waar de graslandvegetatie het
karakter heeft van een glanshaverhooiland en waar de begroeiing wat
dichter en ruiger is.
Bijzonderheden Het grote aantal veldmuizen in het noordwestelijke
deel van de Queens is niet onopgemerkt gebleven. In augustus was
hier regelmatig een paartje torenvalk met vijf jongen aanwezig en op
13 augustus verbleven hier zelfs 11 op veldmuizen jagende
torenvalken.
32

Op de vliegbasis is de soort slechts eenmaal waargenomen: een dood
exemplaar dat werd gevonden langs de rand van een plek met
duinriet.
Tegenwoordig is de aardmuis op de vliegbasis vermoedelijk (vrij)
schaars, maar het is aannemelijk dat de soort op meer plekken
voorkomt dan alleen rond baankop-noord.
Bijzonderheden In het verleden was de aardmuis plaatselijk talrijk op
de vliegbasis en richtte de soort ernstige schade aan in jonge
bosaanplant.
1.3.20 Bosmuis Apodemus sylvaticus
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Veldmuis scharrelend langs de rand van een rolbaan, augustus 2010 (HB)
1.3.19 Aardmuis Microtus agrestis
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen op de vliegbasis
Aardmuizen komen onder andere voor in ruigten, langs bosranden, op
open plekken in bossen, in moerassen en op vochtige heidevelden. Ze
hebben een voorkeur voor vochtige tot natte terreinen.
Voorkomen op de vliegbasis
De bosmuis is een algemene soort die leeft in allerlei biotopen, zoals
bossen, houtsingels, heggen en struwelen, maar ook in weilanden,
akkers en gebouwen.
Op de vliegbasis is de soort in de bosgebieden herhaaldelijk waargenomen.
Voorst zijn er enkele vondsten van dode exemplaren
gedaan. Behalve langs bosranden zijn er nooit bosmuizen in de
graslanden gezien.
De bosmuis is op de vliegbasis vermoedelijk een talrijke soort die in
alle gebiedsdelen met enige opgaande beplanting voorkomt. Een
goede beoordeling van de verspreiding is lastig te maken, omdat 2010
een matig muizenjaar was. Daardoor kwamen bosmuizen waarschijnlijk
niet op alle plaatsen voor, waar ze in betere muizenjaren wel
voorkomen.
33

1.3.21 Vos Vulpes vulpes
landschappen met veel variatie en een bodem waarin ze een hol
kunnen uitgraven.
In de afgelopen decennia is de vos geleidelijk in aantal toegenomen en
is hij geleidelijk naar het westen opgeschoven.
Voorkomen op de vliegbasis
Vossen komen bijna overal op de vliegbasis voor. De soort, of sporen
daarvan, is waargenomen in 414 van de 477 hectareblokjes die het
totale onderzoeksgebied omvat (figuur 14). De meeste zichtwaarnemingen
van vossen zijn verricht in of langs de randen van
beboste gebieden. In de graslanden komen ze wel voor, maar zijn ze
weinig gezien. Vermoedelijk jagen de dieren hier ’s nachts. In totaal
zijn er op de vliegbasis 22 holen gevonden die gedurende kortere of
langere tijd door vossen bezet zijn. Vooral in het noordelijk bosgebied
en in het Sheltergebied zijn veel holen gevonden.
Omvang populatie
Het aantal vossen dat op de vliegbasis leeft, is onduidelijk. Op grond
van maximale dichtheden die in de literatuur worden genoemd,
zouden er in het gebied zo’n tien vossen kunnen leven. De indruk
bestaat echter dat het aantal vossen groter is (ca. 10-15).
De aanwezigheid van vossen in grote delen van de vliegbasis blijkt onder andere uit de
talrijke keutels die overal liggen, maart 2010 (IW)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen in Utrecht
Vossen komen tegenwoordig in een groot deel van de provincie voor,
zelfs in dorpen en steden. Alleen in delen van het westelijk veenweidegebied
ontbreekt de soort. Vossen leven in besloten en halfopen
Bijzonderheden In het verleden werden vossen op de vliegbasis
bejaagd. Met de overdracht van het terrein is aan deze jacht een einde
gekomen. Onduidelijk is of het aantal vossen op de vliegbasis hierdoor
is toegenomen. Evenzeer onduidelijk is of de vossen door predatie een
negatieve invloed hebben op de aantallen en de broedresultaten van
grondbroedende vogels. Dit laatste zal in de komende jaren
onderzocht worden.
Figuur 14 (volgende pagina). Verspreiding vos
34

1.3.22 Hermelijn Mustela erminea
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: gevoelig
Oranje Lijst: -
Voorkomen op de vliegbasis
De hermelijn komt voor in allerlei biotopen, van bossen tot open
poldergebieden en zelfs in tuinen. Voorwaarde is dat er voldoende
voedsel en dekking aanwezig is. De soort is in de afgelopen decennia
in veel gebieden in aantal achteruitgegaan.
Op de vliegbasis is in 2010 in de graslanden ten noorden van het
zuidelijk bosgebied alleen een verse keutel gevonden. In 2009 is op
het Museumkwartier een hermelijn gezien.
De hermelijn is een moeilijk te onderzoeken soort, die vaak slechts bij
toeval wordt waargenomen. Het is daarom aannemelijk dat de soort
op de vliegbasis meer voorkomt dan de waarnemingen doen
vermoeden. De hermelijn is op de vliegbasis echter zeker niet
algemeen.
Op de vliegbasis zijn in 2010 alleen sporen van bunzingen gezien: een
keutel bij de ingang van een konijnhol en een prenten. In 2009 is op
het Museumkwartier een bunzing waargenomen.
De bunzing is eveneens een moeilijk te onderzoeken soort, die slechts
bij toeval wordt waargenomen. Ook voor deze soort geldt dat het
aannemelijk is dat hij op de vliegbasis meer voorkomt dan de
waarnemingen suggereren. Maar ook de bunzing is schaars.
1.3.23 Bunzing Mustela putorius
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen op de vliegbasis
De bunzing komt voor in kleinschalige landschappen, waar hij in allerlei
biotopen te vinden is, mits er voldoende dekking en voedsel is. Net als
de hermelijn is de bunzing in veel gebieden sterk in aantal achteruitgegaan.
Van de bunzing zijn in 2010 alleen sporen aangetroffen, augustus 2007 (HB)
36

1.3.24 Boommarter Martes martes
de Vechtstreek. De omvang van de Utrechtse populatie wordt geschat
op 75-100 dieren.
Het aantal waarnemingen van de soort is in de afgelopen decennia
toegenomen. Dit wordt ongetwijfeld voor een deel veroorzaakt door de
veel grotere onderzoeksinspanning, maar er is ook sprake van een
reële toename, met name in de gebieden buiten de Heuvelrug.
Voorkomen op de vliegbasis
De waarnemingen op de vliegbasis concentreren zich op het
noordoosten, in het bijzonder op de omgeving van het boogpad-zuid
(figuur 15). In dit gebiedsdeel zijn ook in 2009 keutels van boommarters
gevonden.
Hoewel het onderzoek met cameravallen twee waarnemingen van
respectievelijk één en twee jonge boommarters opleverde, is
onduidelijk of de soort zich op de vliegbasis heeft voortgeplant of in
het aangrenzende landgoed De Paltz. In het gebied met de concentratie
van waarnemingen zijn enkele potentieel geschikte boomholten
aanwezig en hangen ook boommarterkasten. De boommarter kan zich
dus op de vliegbasis hebben voortgeplant.
Boommarters of sporen daarvan zijn alleen waargenomen in het noordoosten, mei
2007 (JG)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 3
Rode Lijst: kwetsbaar
Oranje Lijst: potentieel bedreigd (kwetsbaar)
Voorkomen in Utrecht
De boommarter is een soort van oude bossen met voldoende bomen
met grote holten, bij voorkeur holen van groene en zwarte spechten,
die als nestboom dienst kunnen doen. In Utrecht komt de soort voor
op de Heuvelrug, in de Gelderse Vallei, in het Kromme Rijngebied en in
Omvang populatie
Op de vliegbasis komen vermoedelijk slechts één mannetje en één
vrouwtje met hun jongen voor. Op grond van de oppervlakte is er nog
wel enige ruimte voor groei, maar het aantal geschikte bomen met
grote holten is vermoedelijk een beperkende factor.
Figuur 15 (volgende pagina). Verspreiding boommarter
37

1.3.25 Das Meles meles
Op vier plekken op de vliegbasis zijn concentraties van sporen van dassen
waargenomen (HVi)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 3
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: bedreigd
Voorkomen in Utrecht
Dassen komen voor in kleinschalige landschappen en graven hun
burchten vaak in bossen en houtwallen op hogergelegen gronden in de
nabijheid van lagergelegen foerageergebieden. Ze foerageren vooral
op graslanden, maar ook in maisakkers, bosjes en houtwallen.
Na het dieptepunt in de jaren tachtig van de vorige eeuw heeft de das
in Utrecht zich langzaam weer hersteld en dit herstel is nog steeds
gaande. Inmiddels zijn er in Utrecht ten minste weer zo’n dertig
regelmatig bezette burchten. De grootste toename heeft zich
voorgedaan aan de westzijde van de Heuvelrug waar de dassen zijn
opgerukt tot aan de noordgrens van de stad Utrecht en de westkant
van Zeist. Sinds de jaren negentig komen er ook weer dassen voor in
het zuidoosten van de provincie, in de omgeving van Leersum en
Maarsbergen.
Voorkomen op de vliegbasis
Op de vliegbasis zijn tijdens het onderzoek geen dassen aangetroffen,
maar alleen sporen. Deze concentreren zich in vier deelgebieden: de
omgeving van het strubbenbos, aan weerszijden van de noordoostelijke
ontsluitingsweg, in het Sheltergebied en ten zuiden van baankopoost
(figuur 16). Ten westen van het strubbenbos is een (bij)burcht
met twee pijpen in de steile rand van een bomkrater. De hoofdburcht
van deze das ligt vermoedelijk op het landgoed De Paltz. De dassensporen
langs de ontsluitingsweg zijn mogelijk van een das die
afkomstig is van De Zoom of de Ewijckshoeve. Even ten zuiden van de
ontsluitingsweg is een forse concentratie mestputjes gevonden.
Dergelijke mestputtenveldjes worden veelal aangetroffen op de grens
van twee territoria. De das waarvan in het zuidoosten sporen zijn
waargenomen, is mogelijk afkomstig van De Vlasakkers. Waar de das
uit het Sheltergebied vandaan komt, is onduidelijk.
Omvang populatie
Op de vliegbasis komen naar alle waarschijnlijkheid ten minste drie
dassen of territoria voor. Mogelijk zijn de sporen in het Sheltergebied
van een vierde das of territorium, maar deze sporen kunnen ook zijn
achtergelaten door een van de dieren uit het noorden van de
vliegbasis.
Figuur 16 (volgende pagina). Verspreiding das
39

1.3.26 Ree Capreolus capreolus
Reeën grazen vooral in de vroege ochtend en de avond op de open graslanden langs
de banen. Overdag houden ze zich meestal op in de dekking van bossen en struwelen
(IW)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen in Utrecht
Reeën komen voor in kleinschalige landschappen waar ze zich bij
voorkeur ophouden op de overgang van bos naar open terrein. Ze
leven echter ook wel in gesloten bossen en in open gebieden.
In de provincie Utrecht komen reeën bijna overal voor. Alleen in de
zeer open graslandgebieden in het westen van de provincie zijn ze
schaars en ontbreken ze lokaal. Op de Utrechtse Heuvelrug is de ree
een algemene soort. De hoogste dichtheden worden aangetroffen in
de halfopen gebieden langs de flanken van de Heuvelrug. In de bossen
varieert de dichtheid afhankelijk van de aard van het bos. In de
voedselrijkere bossen op de kam en aan de voet van de Heuvelrug kan
de dichtheid oplopen tot zo’n 30 reeën per 100 ha of meer. In voedselarme
bossen leven soms niet meer dan 5 tot 10 reeën per 100 ha.
Voorkomen op de vliegbasis
Hoewel de productie van de meeste graslanden niet erg hoog is, vormt
de vliegbasis met zijn vele door bos omsloten graslanden een zeer
geschikt leefgebied voor reeën. De soort komt overal op de vliegbasis
voor, zowel in de bossen als op de graslanden. Het terreingebruik
vertoont echter wel een zekere dagritmiek. Overdag houden de reeën
zich vooral op in de bossen en struwelen. Vanaf de namiddag, maar
vooral in de avondschemer trekt een deel van de reeën de open
graslanden op om te foerageren. Hier zijn ze ook in de vroege ochtend
nog aan te treffen. Later op de ochtend trekken ze zich weer terug in
de bossen en struwelen. Een deel van de reeën verblijft de gehele dag
in de bossen en foerageert in de bossen zelf, in de bermen van wegen
en paden en op open plekken.
Omvang populatie
Op basis van de zichtwaarnemingen is een schatting gemaakt van het
aantal reeën dat op de vliegbasis leeft. Volwassen reebokken bezetten
een territorium dat ze verdedigen tegen rivalen. Op grond van de
waarnemingen tijdens het veldonderzoek is een beoordeling gemaakt
van het aantal en de ligging van de territoria (figuur 17). Geschat
wordt dat er op de vliegbasis ten minste veertien territoria van
reebokken aanwezig zijn.
Figuur 17 (volgende pagina). Verspreiding reebokken
41

Individuele herkenning van de bokken op basis van de beelden die zijn
gemaakt met de cameravallen suggereert dat dit aantal te laag is. Zo
zijn alleen al bij de cameraval ten westen van boogpad-zuid (zie figuur
19), vier volwassen bokken waargenomen en bij de cameravallen in en
ten westen van het strubbenbos twee. Ten dele zullen deze waarnemingen
betrekking hebben op ondergeschikte dieren die zich door
aanpassingen van hun gedrag (‘low profile’) proberen te onttrekken
aan het territoriale systeem, ten dele op territoriumhoudende bokken
die in de beoordeling van de gegevens niet als zodanig zijn herkend.
Als voor deze ondertelling wordt gecorrigeerd, lijkt een schatting van
twintig reebokken voor het gehele gebied reëel.
aanzienlijke overlap op en is het aantal geiten moeilijk te bepalen. Op
grond van de waarnemingen wordt het aantal geiten geschat op
23 dieren (figuur 18). Wordt ook hier een correctie voor ondertelling
toegepast, dan lijkt een schatting van dertig reegeiten voor het gehele
gebied reëel.
Eind mei, begin juni werpen de geiten hun kalfjes. Op de vliegbasis
zijn ten minste zeven geiten met kalveren gezien. Deze blijven ruim
een jaar bij de moeder. Het totaal aantal kalveren en jonge nietgeslachtsrijpe
dieren wordt geschat op vijftien.
Op de vliegbasis zijn zeven geiten met kalveren gezien, augustus 2007 (MAH)
Individuele herkenning van de reebokken op de beelden van de cameravallen heeft
vooral plaatsgevonden op basis van kenmerken van het gewei, maart 2009 (MAH)
Reegeiten hebben ook een min of meer vast leefgebied dat ze echter
niet verdedigen tegen andere geiten. Hierdoor treedt soms een
Op basis van de bovenstaande cijfers wordt het totale aantal reeën dat
op de vliegbasis leeft, geschat op 65 tot 70 dieren.
Figuur 18 (volgende pagina). Verspreiding reegeiten, kalveren en dieren
waarvan leeftijd en/of geslacht niet kon worden bepaald
43

1.3.27 Hert Dama dama of Cervus elaphus
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 2
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen in Utrecht
Damherten en edelherten komen in de provincie Utrecht niet in het
wild voor. Damherten willen nog weleens ontsnappen uit hertenkampen
en kinderboerderijen. Deze ontsnapte dieren zwerven vrij rond
in de natuur en sluiten zich soms aan bij andere groepen grote
grazers, zoals koniks en galloways. Bij edelherten komt ontsnapping
veel minder vaak voor, omdat ze minder vaak worden gehouden. Toch
verschijnt er op de Heuvelrug nu en dan weleens een edelhert dat dan
vrijwel meteen wordt afgeschoten. Zowel damherten als edelherten
zijn van nature bosdieren. Damherten komen voor in lichte loofbossen,
vooral in oudere bossen met een weelderige ondergroei. Edelherten
hebben zich sterk aangepast en komen behalve in bossen ook voor op
heidevelden en in moerassen.
Voorkomen op de vliegbasis
Vanaf begin juni werden in het noordelijk bosgebied ten westen van
het boogpad-zuid talrijke sporen gevonden van een hert. Het ging
hierbij zowel om prenten als om keutels die duidelijk groter waren dan
de prenten en keutels van reeën. Vanaf augustus zijn ook regelmatig
sporen gevonden in het bosgebied nabij de rondweg en op 6 augustus
zijn prenten gevonden ten zuiden van de baankruising. Afgaande op
de vorm en de afmetingen van de prenten en de keutels gaat het
mogelijk om een damhert, al kan een hinde van het edelhert niet
helemaal worden uitgesloten.
Ondanks gericht zoeken en het uitleggen van appels bij enkele
cameravallen is het dier nooit waargenomen en blijft het enigszins
speculeren over de soort. Datzelfde geldt voor het antwoord op de
vraag waar het dier vandaan is gekomen. De meest waarschijnlijke
oplossing is dat het dier via het fietspad over de vliegbasis dat eind
mei werd geopend, is binnengekomen. Voor een hert is het geen enkel
probleem om over het hek langs dit fietspad te springen. Dat zou ook
verklaren waarom niet eerder in het seizoen iets van de aanwezigheid
van het hert gemerkt is. Immers, in maart, april en mei is het gebied
intensief bezocht voor het broedvogelonderzoek.
Hoe het ook zij, vanaf half september zijn nergens op de vliegbasis
nog verse sporen van een hert gevonden. Het is daarom aannemelijk
dat het dier het gebied uit eigener beweging weer heeft verlaten.
Het hert dat in de zomer op de vliegbasis heeft rondgelopen, was mogelijk een
damhert, januari 2009 (MAH)
45

1.4 Onderzoek met cameravallen
Het onderzoek met cameravallen had vooral ten doel de aanwezigheid
vast te stellen van soorten die zich moeilijk laten waarnemen, zoals
boommarter. Daarnaast zijn de gemaakte opnamen gebruikt om dieren
individueel te herkennen, zodat een indruk kon worden verkregen van
de aantallen aanwezige dieren. Van begin juni tot begin december zijn
op in totaal acht verschillende locaties, waarvan zes in het noordelijk
bosgebied en twee in het Sheltergebied, vier cameravallen opgesteld
(figuur 19).
In totaal zijn er met de cameravallen 238 (stilstaande en bewegende)
opnamen gemaakt. Het aantal opnamen verschilde aanzienlijk per
cameraval. Ondanks het aanbrengen van lokstof (pindakaas, visolie en
honing) lag het gemiddeld aantal opnamen per dag bij alle vallen
onder de 1 (tabel 3). De drukst belopen vallen (2 en 5) lagen beide bij
water (blusvijvers). De minst belopen val was nummer 8 bij de
antenne in het strubbenbos.
Cameravalnr Aantal dagen Aantal waarnemingen Waarnemingen/dag
1 52 25 0,48
2 52 46 0,88
3 52 5 0,10
4 94 58 0,62
5 39 33 0,85
6 134 55 0,41
7 87 14 0,16
8 47 2 0,04
Tabel 3.
Aantal opnamedagen en waarnemingen per cameraval
Het belangrijkste resultaat van het onderzoek met cameravallen is de
waarneming van twee jonge boommarters in het bos ten westen van
boogpad-zuid. Deze waarneming bewijst dat boommarters zich op of in
de onmiddellijke omgeving van de vliegbasis hebben voortgeplant.
Daarnaast heeft het onderzoek informatie opgeleverd over het aantal
reeën dat in het gebied verblijft. Op de beelden zijn ten minste twintig
verschillende reeën, waarvan twaalf bokken, vastgelegd. In tabel 4 is
een overzicht gegeven van de resultaten per val. De vallen 3 en 8 en 4
en 6 zijn samengenomen omdat de opnamen voor een belangrijk deel
betrekking hadden op dezelfde dieren.
Opname van een reegeit met cameraval 2 (CA)
Figuur 19 (volgende pagina). Locaties waar cameravallen zijn geplaatst
46

locatie valnummer soort leeftijd geslacht minimumaantal
Shelter 618 1 vos juveniel 1
vos adult 1
ree adult v 1
ree adult m 3
konijn
adult
Blusvijver Munitiepark 2 vos adult 2
ree adult v 1
blauwe reiger
witgatje
roodborst
buizerd
havik
bosuil
Strubbenbos 3/8 ree juveniel 1
ree adult v 1
ree adult m 2
Bos boogpad-zuid 4/6 boommarter juveniel 2
vos adult 1
vos juveniel 1
ree juveniel 2
ree adult v 1
ree adult m 4
konijn
adult
gaai
pimpelmees
Blusvijver Sheltergebied 5 ree adult m 1
konijn
adult
bosuil
havik
Ven 7 ree adult v 1
ree adult m 2
Tabel 4.
Overzicht van de resultaten per cameraval
48

2.1 Vastgestelde soorten
Op de vliegbasis zijn tijdens het onderzoek 4 soorten reptielen waargenomen
(tabel 5). Alle vier deze soorten zijn strikter beschermd
(Tabellen 2 en 3 van de AMvB art. 75). Drie soorten zijn opgenomen
op de Rode Lijst en vier soorten zijn opgenomen op de Oranje Lijst.
Nederlandse naam Wetenschappelijke naam Rode Lijst Oranje Lijst F&F
Hazelworm Anguis fragilis 4/P 3-I
Levendbarende hagedis Lacerta vivipara GE 4 2
Zandhagedis Lacerta agilis KW 2 3-IV
Ringslang Natrix natrix KW 4/P 3-I
Deze bespreking bestaat uit de volgende onderdelen:
• Status
• Verspreiding en habitatkeuze op de Utrechtse Heuvelrug en/of de
provincie
• Verspreiding en habitatkeuze op de vliegbasis
• Omvang populatie op de vliegbasis
• Eventuele bijzonderheden
Tabel 5.
Vastgestelde reptielen
De soorten waarbij in de kolom F&F een cijfer staat, zijn beschermd krachtens de
Flora- en Faunawet; het cijfer verwijst naar de tabel (toelichtende brochure;
LNV 2005) waarin ze zijn opgenomen en daarmee naar de striktheid van de
bescherming. Voor soorten die zijn opgenomen in Tabel 3 van de AMvB art. 75
geeft het Romeinse cijfer aan of de soort wel (IV) of niet (I) is opgenomen in
Bijlage IV van de Habitatrichtlijn.
De soorten waarbij in de kolom Rode Lijst de afkorting KW (kwetsbaar) of GE
(gevoelig) staat, zijn opgenomen in deze lijst. De aanduidingen Kwetsbaar en
Gevoelig verwijzen naar de mate van bedreiging. De soorten waarbij in de kolom
Oranje Lijst een 2, een 4 of P (prioritaire soort) staat, zijn opgenomen in deze lijst.
Categorie 2 in de Oranje Lijst staat gelijk aan de categorie Ernstig bedreigd uit de
Rode Lijst en categorie 4 (potentieel bedreigd) staat gelijk aan de categorie
Kwetsbaar uit de Rode Lijst.
Het onderzoek naar reptielen is op twee manieren uitgevoerd. Het
voorkomen en de verspreiding van soorten uit deze groep is
onderzocht tijdens de veldronden in het kader van de reguliere
monitoring, waarbij gedurende de ronden in augustus en september
extra aandacht is besteed aan reptielen. Daarnaast is een plaatjesonderzoek
uitgevoerd met behulp van dakpannen en tapijttegels voor
soorten met een geringe trefkans (hazelworm, ringslang). De
uitkomsten van dit onderzoek worden besproken in paragraaf 2.4.
2.2 Soortbesprekingen
In de volgende paragrafen worden de vastgestelde soorten besproken.
Omdat alle reptielen een striktere bescherming genieten (Tabel 2 en 3
van de AMvB art. 75) is van alle soorten een uitgebreide bespreking
opgesteld en een verspreidingskaart gepresenteerd.
In augustus is onder een van de uitgelegde tapijttegels een ringslang gevonden (IW)
(volgende pagina) Gevarieerde heide waarin grote pollen struikheide afwisselen met
grazige delen, met mossen en korstmossen begroeide plekken en stukken open zand,
vormen een zeer geschikt habitat voor reptielen, augustus 2010 (HV)
50

2.3 De soorten
2.3.1 Hazelworm Anguis fragilis
met een rijke ondergroei van onder andere bosbes en/of een dikke
strooisellaag, langs bosranden en aan de randen van heidevelden. Ook
worden veel hazelwormen gezien op en langs verharde en onverharde
paden en wegen in bosgebieden. De (bermen van) wegen en paden
gebruiken ze om te zonnen en op te warmen. Het gebeurt regelmatig
dat hazelwormen die op een pad of een weg liggen op te warmen,
worden doodgetrapt of doodgereden.
Voorkomen op de vliegbasis
Hazelwormen komen verspreid over de gehele vliegbasis voor. Ze zijn
aangetroffen langs de randen van graslanden, in bermen van wegen
en paden, in bossen en op heidevelden. De graslanden waar
hazelwormen zijn gezien, betroffen graslanden met een wat ruig
pollerige structuur (ten zuiden van baankop-oost) of graslanden met
een vrij dikke vervilte zode van schapengras (Sheltergebied). In alle
gevallen waarin hazelwormen in graslanden of in grazige milieus zijn
gezien, werden de waarnemingen verricht op plaatsen die minder dan
vijftig meter van bos, struweel of oude heide liggen.
Er is tijdens de inventarisaties één dood exemplaar gevonden. Het
betrof hier een doodgereden dier op het nieuwe fietspad over de
vliegbasis, dat werd gevonden drie dagen na de ingebruikname.
Hazelwormen komen met uitzondering van de uitgestrekte graslanden rond de banen
verspreid over de gehele vliegbasis voor, september 2008 (HB)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 3
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: kwetsbaar (potentieel bedreigd)
Voorkomen in Utrecht
De hazelworm is in de provincie Utrecht beperkt tot de Heuvelrug, de
bosgebieden langs de flanken daarvan en de Gelderse Vallei. De
hoogste dichtheden worden aangetroffen in droge tot vochtige bossen
Omvang populatie
Inclusief de dieren die bij het plaatjesonderzoek zijn vastgesteld, zijn
er in totaal 24 hazelwormen waargenomen. Een deel van de
waarnemingen zal betrekking hebben op dezelfde dieren. In 2009 zijn
er op een deel van de vliegbasis 5 hazelwormen gezien, deels op
geheel andere locaties dan in 2010. Op basis van deze verzamelde
gegevens is niet veel te zeggen over de populatieomvang. Wel kan
worden geconcludeerd dat de dichtheid van hazelwormen op de
vliegbasis naar alle waarschijnlijkheid laag is. De dichtheden die naar
wordt verondersteld in optimale gebieden kunnen worden gehaald –
enkele tientallen hazelwormen per hectare – worden niet eens bij
benadering gehaald.
Figuur 20 (volgende pagina). Verspreiding hazelworm
52

2.3.2 Levendbarende hagedis Zootoca vivipara
Op de vliegbasis komen nauwelijks vochtige biotopen voor: de mogelijke oorzaak van
de relatieve schaarste van de levendbarende hagedis, april 2009 (HB)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 2
Rode Lijst: gevoelig
Oranje Lijst: kwetsbaar (potentieel bedreigd)
Voorkomen in Utrecht
De levendbarend hagedis komt in de provincie Utrecht voor op de
Utrechtse Heuvelrug en in de Gelderse Vallei. De soort leeft daar op
droge tot vochtige heidevelden, in met heide begroeide bermen van
wegen en paden, langs de oevers van vennen en in bossen. De soort
heeft een duidelijke voorkeur voor vochtige tot natte terreinen. Een
grote populatie is bijvoorbeeld aanwezig in de vochtige heide van het
Breeveen ten noorden van Leersum. In bossen komen ze behalve
langs paden ook voor op met heide en opslag begroeide kapvlakten en
in open bospercelen met een ondergroei van pijpenstrootje. In de
Gelderse Vallei is de soort beperkt tot enkele vochtige heideterreinen
en een enkele schrale wegberm begroeid met vochtige heide.
De levendbarende hagedis gaat in Nederland in aantal achteruit. Ook
uit Utrecht zijn verschillende plaatsen bekend waar de soort meer of
minder sterk achteruitgaat of is verdwenen.
Voorkomen op de vliegbasis
Op de vliegbasis is de levendbarende hagedis betrekkelijk schaars, wat
gezien de voorkeur voor vochtiger terreinen niet zo verbazend is. De
waarnemingen concentreren zich op zes deelgebieden: de bosstrook
langs de spoorlijn aan de noordzijde van de noordelijke heide, de
zuidzijde van de noordelijke heide, de heidestrook ten zuiden van het
vroegere gebouw 257, de heide aan de noordkant van de Middle East
en de heidestroken langs baankop-oost (figuur 21). Overeenkomstige
kenmerken van de genoemde gebiedsdelen zijn dat de begroeiing wat
vochtiger is (vooral in de Middle East) en dat pijpenstrootje een zeker
aandeel in de vegetatie heeft.
Omvang populatie
In 2010 zijn in totaal 67 levendbarende hagedissen gezien en in 2009
32. Ruim een derde van de dieren die in 2010 zijn waargenomen, was
juveniel. Van elk hectarehok wordt bij de monitoring ongeveer
20 procent onderzocht (zie deel 1: Gebied, weer, methode). Omdat
aan hagedissen extra aandacht is besteed, ligt dit percentage
ongeveer op 40. Er worden echter ook dieren gemist doordat ze niet
opvallen of wegvluchten. Hiermee rekening houdend wordt de omvang
van de populatie van de levendbarende hagedis op de vliegbasis
geschat op ten minste 350 dieren.
Figuur 21 (volgende pagina). Verspreiding levendbarende hagedis
54

2.3.3 Zandhagedis Lacerta agilis
zonnige heidebermen langs (spoor)wegen en paden. In lage
dichtheden wordt de zandhagedis ook aangetroffen in open bossen
met een ondergroei van grassen en heide. In Utrecht komen grote
populaties onder andere voor op de Leusderheide, op en in de
omgeving van de Remmerdense Heide en in de bermen van rijksweg
A28 ten westen van Leusden.
De zandhagedis is de afgelopen jaren in aantal toegenomen. Op
diverse terreinen waar de soort was verdwenen, heeft hij zich opnieuw
gevestigd.
Voorkomen op de vliegbasis
De verspreiding op de vliegbasis heeft vier duidelijke kernen: de
noordelijke heide, de omgeving van de BOSpomp, het zuidwestelijke
deel van het Sheltergebied en de heideveldjes bij baankop-west, en de
heideterreinen rond het cargoplatform, bij baankop-oost en in de
Middle East (figuur 22). De belangrijkste kernen zijn de noordelijke
heide en de wijdere omgeving van baankop-oost. In sommige delen op
de vliegbasis komt de zandhagedis samen met de levendbarende
hagedis voor.
De zandhagedis komt in de droge heideterreinen op de vliegbasis vrij algemeen voor;
baltsende zandhagedissen, april 2009 (HB)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 3, Habitatrichtlijn IV
Rode Lijst: kwetsbaar
Oranje Lijst: ernstig bedreigd (sterk bedreigd)
Voorkomen in Utrecht
De zandhagedis komt in de provincie Utrecht alleen voor op de
Utrechtse Heuvelrug. Het is een kenmerkende soort van droge,
structuurrijke heideterreinen met een afwisseling van jonge en oude
heide, plekken met kaal zand, grassen, mosvegetaties en enig struweel
of enkele bomen. Daarnaast komt de soort plaatselijk veel voor in
Omvang populatie
In 2010 zijn in totaal 354 zandhagedissen gezien en in 2009 waren dat
er 97. Ongeveer 25 procent van de waargenomen dieren was juveniel
en ongeveer 5 procent subadult. Op grond van dezelfde berekening als
voor de levendbarende hagedis wordt de omvang van de populatie
zandhagedissen van de vliegbasis geschat op minstens 1250 dieren.
Figuur 22 (volgende pagina). Verspreiding zandhagedis
56

2.3.4 Ringslang Natrix natrix
Van de ringslang is een kleine (deel)populatie aanwezig in het noordelijk bosgebied,
mei 2007 (JG)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 3
Rode Lijst: kwetsbaar
Oranje Lijst: kwetsbaar (potentieel bedreigd)
Voorkomen in Utrecht
De provincie Utrecht vormt tezamen met een deel van het aangrenzende
Noord-Holland een van de drie bolwerken van de ringslang in
Nederland. Grotere deelpopulaties komen onder andere voor in de
kwelgebieden aan de zuidwest- en westzijde van de Heuvelrug, in het
Vechtplassengebied en in de omgeving van Soest. Kleinere deelpopulaties
zijn te vinden in de omgeving van Rhenen, ten noorden van
Leersum en in het gebied ten westen van Leusden.
De ringslang leeft in allerlei verschillende habitats, zowel op zand als in
laagveen. Ze kunnen worden aangetroffen in vochtige bossen, in
moerassen, in graslanden, op vochtige heide en in spoorwegbermen.
Een belangrijke voorwaarde is de aanwezigheid van open water,
omdat hier de belangrijkste prooidieren van ringslangen – amfibieën –
leven. Als aan deze voorwaarde is voldaan, komen ze soms ook in
drogere habitats voor.
Voorkomen op de vliegbasis
Op de vliegbasis is de ringslang in twee gebiedsdelen waargenomen:
in het noordelijk bosgebied en in het Sheltergebied. Drie individuen
zijn gezien in of bij water (ven, blusvijvers). Twee dieren zijn
waargenomen in oude heide met grote pollen struikheide op minder
dan driehonderd meter afstand van water. Een jong dier is gezien aan
de rand van een matig droog graslandperceel op zo’n vierhonderd
meter van water.
De dieren die op de vliegbasis zijn waargenomen, maken vermoedelijk
deel uit van een zuidelijke uitloper van de ringslangenpopulatie in het
gebied ten noorden van en langs de spoorlijn Utrecht-Soest.
Omvang populatie
In 2010 zijn er vijf ringslangen waargenomen en in 2009 twee. In
2009 werd op de noordelijke heide ook nog een doodgereden
exemplaar gemeld door de wacht. Omdat ringslangen betrekkelijk
lastig te inventariseren zijn, is het moeilijk een goed beeld te krijgen
van het aantal dieren dat in een gebied voorkomt. Uit het geringe
aantal waargenomen dieren, het feit dat er bij het plaatjesonderzoek
slechts één dier is aangetroffen en het ontbreken van waarnemingen
uit het verleden, kan worden afgeleid dat de ringslang op de vliegbasis
schaars is. Naar verwachting leven er niet meer dan enkele tientallen
dieren.
Figuur 23 (volgende pagina). Verspreiding ringslang
58

2.4 Plaatjesonderzoek
Om inzicht te krijgen in het voorkomen en de verspreiding van
reptielen, met name de soorten die lastig te inventariseren zijn
(hazelworm en ringslang), zijn in het gebied op 40 locaties een dakpan
en een tapijttegel uitgelegd (figuur 24).
Figuur 24. Locaties waar dakpannen en tapijttegels zijn uitgelegd
Op veertig locaties op de vliegbasis zijn voor het onderzoek naar reptielen een dakpan
en een tapijttegel uitgelegd (HV)
Aanvullend zijn in september op de Kippenfarm nog op vier locaties
dakpannen neergelegd. Hazelwormen en ringslangen gebruiken de
dakpannen en tapijttegels om onder te schuilen en eventueel op te
warmen.
Onder zestien tapijttegels en/of dakpannen (tabel 6) zijn tijdens het
onderzoek reptielen aangetroffen. Dat wil zeggen dat bij ruim een
derde van de uitgelegde plaatjes er sprake was van een positief
resultaat. In totaal zijn onder de dakpannen en tapijttegels
vierentwintig keer reptielen aangetroffen. De tapijttegels bleken hierbij
meer in trek dan de dakpannen. Negentien maal werd een reptiel
aangetroffen onder een tapijttegel en slechts vijf keer onder een
dakpan (tabel 6).
60

Plaatnummer
1 2 5
14
17 18 20
Nederlandse naam t d t d t d t d t d t d t d
Hazelworm (1) 2 1 1 1 (1)
Levendbarende hagedis (1)
Zandhagedis 1 1
Ringslang 1
Plaatnummer 22 25 28
31
37 38 41 42 43
Nederlandse naam t d t d t d t d t d t d d d d
Hazelworm 1 (1) 1 1 1 (1) 1 2
Levendbarende hagedis (1)
Zandhagedis 1 3
Ringslang
Tabel 6.
Locaties waar onder een dakpan of tapijttegel reptielen
zijn waargenomen
t = tapijttegel; d = dakpan; de getallen tussen haakjes hebben
betrekking op waarnemingen buiten de reguliere controles
De hazelworm werd zestien keer onder een dakpan of een tapijttegel
gevonden. Het was daarmee in het plaatjesonderzoek veruit de
talrijkste soort. Zandhagedis was met zes vondsten een goede tweede.
Levendbarende hagedis en ringslang werden twee respectievelijk één
maal onder de plaatjes gevonden.
De hazelworm is het vaakst onder de tapijttegels en dakpannen aangetroffen (IW)
61

3.1 Vastgestelde soorten
Op de vliegbasis zijn tijdens het onderzoek 5 soorten amfibieën waargenomen
(tabel 7). Van de vastgestelde soorten geniet alleen de
Alpenwatersalamander een striktere bescherming (Tabellen 2 van de
AMvB art. 75). Geen van de soorten is opgenomen op de Rode of
Oranje Lijst.
Nederlandse naam Wetenschappelijke naam Rode Lijst Oranje Lijst F&F
Alpenwatersalamander Triturus alpestris 2
Kleine watersalamander Triturus vulgaris 1
Gewone pad Bufo bufo 1
Bruine kikker Rana temporaria 1
Bastaardkikker Rana klepton esculenta 1
Tabel 7.
Vastgestelde reptielen
De soorten waarbij in de kolom F&F een cijfer staat, zijn beschermd krachtens de
Flora- en Faunawet; het cijfer verwijst naar de tabel (toelichtende brochure;
LNV 2005) waarin ze zijn opgenomen en daarmee naar de striktheid van de
bescherming. Voor soorten die zijn opgenomen in Tabel 3 van de AMvB art. 75
geeft het Romeinse cijfer aan of de soort wel (IV) of niet (I) is opgenomen in
Bijlage IV van de Habitatrichtlijn.
In de kolommen Rode en Oranje Lijst ontbreken aanduidingen voor de mate van
bedreiging, omdat geen van de soorten is opgenomen in een van beide lijsten.
Ook het onderzoek naar amfibieën is op twee manieren uitgevoerd.
Het voorkomen en de verspreiding van soorten uit deze groep is
onderzocht tijdens de veldronden in het kader van de reguliere
monitoring, waarbij ook de waterlichamen zijn bezocht. Daarnaast zijn
de waterlichamen in het gebied (ven, vijvers en blusvijvers) gericht
onderzocht op de aanwezigheid van amfibieën, waarbij deze ten
minste eenmaal bemonsterd zijn met een groot net.
3.2 Soortbesprekingen
In de volgende paragrafen worden de vastgestelde soorten besproken.
Omdat alle reptielen een striktere bescherming genieten (Tabel 2 en 3
van de AMvB art. 75) is van alle soorten een uitgebreide bespreking
opgesteld en een verspreidingskaart gepresenteerd.
Het bemonsteren van de waterlichamen was door de aanwezigheid van gaas langs de
oevers of door dikke lagen bladafval in het water niet altijd even makkelijk, bosvijver
ten zuiden van de hondensectie, juni 2010 (IW)
De soortbespreking bestaat uit de volgende onderdelen:
• Status
• Verspreiding en habitatkeuze op de Utrechtse Heuvelrug en/of de
provincie
• Verspreiding en habitatkeuze op de vliegbasis
• Omvang populatie op de vliegbasis
• Eventuele bijzonderheden
(volgende pagina) Blusvijver 5 aan de noordzijde van het Munitiepark is een van
soortenrijkste wateren op de vliegbasis, mei 2010 (HV)
64

3.3 De soorten
3.3.1 Alpenwatersalamander Triturus alpestris
in 1946 bij Doorn. Ruim dertig jaar later werd de soort tussen Doorn
en Driebergen waargenomen door de auteur dezes. Uitgezet of niet,
de Alpenwatersalamander komt tegenwoordig op en langs de randen
van de centrale en noordwestelijke Heuvelrug plaatselijk algemeen
voor. Het waterhabitat bestaat uit kwelsloten, poelen, vijvers, vennen
en soms zelfs in tuinvijvers. Vaak is er in de wateren waar de soort
voorkomt bijna geen plantengroei en is de bodem bedekt met een
dikke laag bladafval. Als landhabitat genieten bossen (loofbossen en
gemengde bossen) en houtwallen de voorkeur. Een deel van de dieren
overwintert in het water, maar de meerderheid overwintert op het
land, onder anderen in holen, onder houtstapels en stenen en in
kelders.
Voorkomen op de vliegbasis
De Alpenwatersalamander is in 2010 alleen vastgesteld in het
bosvijvertje ten zuiden van de hondensectie. Deze vijver ligt midden in
een perceel gemengd bos. Waterplanten zijn zo goed als afwezig en de
bodem is bedekt met een dikke laag blad.
Omvang populatie
In de vijver ten zuiden van de hondensectie zijn tien dieren gevangen.
Op grond hiervan wordt de totale omvang van de populatie geschat op
enkele tientallen dieren.
In juni zijn in het bosvijvertje ten zuiden van de hondensectie verschillende
Alpenwatersalamanders gevangen, juni 2010 (IW)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 2
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen in Utrecht
De algemene (maar niet per definitie juiste) opvatting is dat uitgezette
dieren aan de basis hebben gestaan van Utrechtse populaties van de
Alpenwatersalamander. De soort werd in Utrecht voor het eerst gezien
Bijzonderheden
In 2011 is de Alpenwatersalamander ook vastgesteld in de blusvijvers
4 en 5 in het Munitiepark.
Figuur 25 (volgende pagina). Verspreiding Alpenwatersalamander
66

3.3.2 Kleine watersalamander Triturus vulgaris
watersalamanders vaak afwezig. Het landhabitat van bestaat uit
bossen, struwelen en ruigten. De dieren overwinteren onder andere
onder houtstapels en bladhopen, onder stenen en in schuren, kruipruimten
en kelders.
Voorkomen op de vliegbasis
De kleine watersalamander is in alle wateren op de vliegbasis
vastgesteld (figuur 26). Veruit de meeste dieren zijn waargenomen in
blusvijver 1 in het Sheltergebied. De watervegetatie van deze vijver is
goed ontwikkeld en bestaat uit drijvend en tenger fonteinkruid. Langs
de oever komt een dichte begroeiing van onder andere gewone
waterbies, veldrus en wolfspoot voor.
Omvang populatie
De populatie van de vliegbasis wordt op basis van de waarnemingen in
2010 geschat op enkele honderden dieren.
De kleine watersalamander komt in alle wateren op de vliegbasis voor. Op de foto een
mannetje, juni 2010 (IW)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen in Utrecht
De kleine watersalamanders is in Utrecht een algemene soort die
allerlei wateren in open tot besloten landschappen kan worden
aangetroffen. Het waterhabitat bestaat uit (kwel)sloten, poelen,
vijvers, vennen, tuinvijvers en zelfs drinkbakken. De voortplantingswateren
zijn weinig beschaduwd en hebben rijke begroeiing van
water- en oeverplanten. In zure wateren (pH < 5) zijn kleine
Figuur 26 (volgende pagina). Verspreiding kleine watersalamander
68

3.3.3 Gewone pad Bufo bufo
waterhabitat bestaat uit sloten, poelen, vijvers, vennen, tuinvijvers en
weteringen. Het landhabitat van bestaat uit bossen, plantsoenen,
parken, struwelen, heidevelden, moerassen en ruigten, mits deze een
afwisselende structuur hebben en er voldoende plekken zijn waar de
dieren zich kunnen verschuilen. Gewone padden overwinteren in de
grond, vaak in droge bossen, maar in het open land ook wel in dijken,
op erven en in kelders.
Voorkomen op de vliegbasis
De gewone pad is met uitzondering van de bosvijver ten zuiden van de
hondensectie in of nabij alle wateren op de vliegbasis waargenomen
(figuur 27). In vijf wateren is ook voortplanting vastgesteld. Opvallend
is dat er bijna geen gewone padden zijn gezien in hun landhabitat, dus
buiten de directe omgeving van water.
Buiten de directe omgeving van wateren zijn op de vliegbasis bijna geen padden
gezien, juni 2007 (HB)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen in Utrecht
De gewone pad is in Utrecht een algemene soort die allerlei wateren
kan worden aangetroffen. De soort heeft een voorkeur voor
afwisselende, kleinschalige landschappen, maar komt ook voor in het
stedelijk gebied, vooral in de dorpen langs de Heuvelrug. Het
Omvang populatie
De populatie van de vliegbasis wordt op basis van de waarnemingen in
2010 geschat op enkele honderden dieren. In de tijd dat er larven zijn,
zijn de aantallen echter veel groter. Zo is een schatting gemaakt van
het aantal larven van bruine kikker en gewone pad in blusvijver 5. Het
geschatte aantal, gebaseerd op steekproefsgewijze tellingen van
enkele delen van de vijver die zijn geëxtrapoleerd naar de totale
oppervlakte, bedroeg 24.000 dieren (gewone pad en bruine kikker
samen).
Bijzonderheden
Op de vliegbasis komen verschillende putten voor, onder andere bij de
verkeerstoren en bij blusvijver 4, die voor padden als dodelijke vallen
werken. De dieren komen er op de een of andere manier in terecht,
maar kunnen er nooit meer uitkomen.
Figuur 27 (volgende pagina). Verspreiding gewone pad
70

3.3.4 Bruine kikker Rana temporaria
komen ze veelvuldig voor in het stedelijk gebied, vooral in dorpen,
waar ze zich voortplanten in tuinvijvers. Op het land hebben ze een
voorkeur voor bossen, struwelen en tuinen. Bruine kikkers kunnen
zowel in het water als op het land (onder blad- en takkenhopen, onder
stenen, in kelders en kruipruimten) overwinteren.
Voorkomen op de vliegbasis
De gewone pad is met uitzondering van de bosvijver ten zuiden van de
hondensectie en van blusvijver 4 in of nabij alle wateren op de
vliegbasis waargenomen (figuur 28). In vijf wateren is ook voortplanting
vastgesteld.
Omvang populatie
De populatie van de vliegbasis wordt op basis van de waarnemingen in
2010 geschat op enkele tientallen dieren. In de tijd dat er larven zijn,
zijn de aantallen echter veel groter. Zo is een schatting gemaakt van
het aantal larven van bruine kikker en gewone pad in blusvijver 5. Het
geschatte aantal, gebaseerd op steekproefsgewijze tellingen van
enkele delen van de vijver die zijn geëxtrapoleerd naar de totale
oppervlakte, bedroeg 24.000 dieren (gewone pad en bruine kikker
samen).
Ook bruine kikkers zijn maar weinig buiten de directe omgeving van de vijvers gezien.
Misschien houden de dieren zich gezien het droge karakter van het gebied het gehele
jaar in de nabijheid van het water op. Paartje bruine kikkers, maart 2007 (HB)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen in Utrecht
De bruine kikker is in de provincie Utrecht een algemene soort die
bijna overal kan worden aangetroffen. De soort heeft een voorkeur
voor kleinere wateren zoals poelen, vijvers, vennen (mits niet te zuur)
en sloten. In groot open water worden ze weinig waargenomen. Wel
Bijzonderheden
Op de vliegbasis komen verschillende putten voor, onder andere bij de
verkeerstoren en bij blusvijver 4, die voor bruine kikkers als dodelijke
vallen werken. De dieren komen er op de een of andere manier in
terecht, maar kunnen er nooit meer uitkomen.
Figuur 28 (volgende pagina). Verspreiding bruine kikker
72

3.3.5 Bastaardkikker Rana klepton esculenta
goed ontwikkelde watervegetatie. Bastaardkikkers komen het hele jaar
door in de buurt van water voor. Op grotere afstand van water worden
ze weinig waargenomen. Een (groot) deel van de dieren overwintert
ook in het water.
Voorkomen op de vliegbasis
De bastaardkikker is op de vliegbasis alleen waargenomen in het ven
in de noordelijke heide en in blusvijver 3 (figuur 29). In het ven zijn
enkele tientallen dieren waargenomen, in blusvijver 3 slechts vier. In
geen van deze beide wateren is voortplanting vastgesteld, maar
voortplanting in het ven is aannemelijk.
Omvang populatie
De populatie van de vliegbasis wordt op basis van de waarnemingen in
2010 geschat op enkele tientallen dieren.
Bijzonderheden
Er zijn in 2010 geen poelkikkers op de vliegbasis waargenomen, maar
het ven vormt voor deze soort in potentie een geschikt habitat.
De bastaardkikker is op de vliegbasis schaars en slechts bij twee wateren vastgesteld.
Kwakende bastaardkikker, mei, 2007 (JG)
Status
Flora- en Faunawet: Tabel 1
Rode Lijst: -
Oranje Lijst: -
Voorkomen in Utrecht
De bastaardkikker is in de provincie Utrecht een algemene soort die in
veel gebieden wordt aangetroffen. Alleen in sommige delen van het
westen, zuidwesten en noordoosten komt deze kikker niet voor. De
bastaardkikker komt in uiteenlopende habitats voor: in moerassen,
vennen, poelen, sloten en in het stedelijk gebied ook in tuinvijvers. De
soort heeft een voorkeur voor open gebieden en voor wateren met een
Figuur 29 (volgende pagina). Verspreiding bastaardkikker
74

Bakker C. 2010. Inrichtings- en beheerplan voormalige Vliegbasis
Soesterberg (concept). Maatregelen voor natuur, cultuurhistorie en
recreatie. Het Utrechts Landschap, De Bilt.
Bijtel. H.J.V. & I.W. van Woersem 2010. Ecologisch onderzoek, inclusief
natuurtoets, Museumkwartier, voormalige Vliegbasis Soesterberg,
gemeente Soest. Basisrapport. Van den Bijtel Ecologisch Onderzoek,
Driebergen-Rijsenburg.
Alterra 2001. Handboek Robuuste Verbindingen. Ecologische
randvoorwaarden. Rapport, Wageningen.
Alterra 2007. Website Bodemdata.nl. (http://www.bodemdata.nl/).
Arcadis 2009. Ruimtelijk plan Vliegbasis Soesterberg. Toetsing aan de
Saldobenadering EHS. Programmabureau Hart van de Heuvelrug,
Utrecht.
Backes, Ch.W., P.J.J. van Buuren & A.A. Freriks 2004. Hoofdlijnen
natuurbeschermingsrecht. Sdu Uitgevers bv., Den Haag.
Bal, D., H.M. Beije, Y.R. Hoogeveen, S.R.J. Jansen & P.J. van der Reest
1995. Handboek natuurdoeltypen in Nederland. Rapport IKC-
Natuurbeheer nr. 11. IKC, Wageningen.
Bal, D., H.M. Beije, M. Fellinger, R. Haveman, A.J.F.M. van Opstal &
F.J. van Zadelhoff 2001. Handboek Natuurdoeltypen, Rapport
Expertisecentrum LNV nr. 2001/020, Wageningen.
Beenen, R. (red.) 1998. Werkdocument Soortenbeleid, onderdeel fauna.
Provincie Utrecht, Utrecht.
Beenen, R., E. van den Dool & W. Timmers 2002. Werkdocument
Soortenbeleid, onderdeel flora. Provincie Utrecht, Utrecht.
Bergmans, W. & A. Zuiderwijk 1986. Atlas van de Nederlandse Amfibieën
en Reptielen en hun Bedreiging. KNNV/Nederlandse Vereniging voor
herpetologie en Terrariumkunde “Lacerta”, Hoogwoud.
Beusekom, R. van, et al. (red.) 2005. Rode Lijst van de Nederlandse
Broedvogels. Tirion Uitgevers B.V. Baarn.
Bosschap e.a. 2004. Gedragscode Zorgvuldig Bosbeheer. Het Bosschap,
Zeist.
Broekhuizen, S., B. Hoekstra, V. van Laar, C. Smeenk & J.B.M. Thissen
(red.) 1992. Atlas van de Nederlandse zoogdieren. St. Uitgeverij van
de Koninklijke Natuurhistorische Vereniging, Utrecht.
Creemers, R.C.M & J.J.C.W. van Delft (red.) 2009. De amfibieën en
reptielen van Nederland. Nederlandse Fauna 9. Nationaal
Natuurhistorisch Museum Naturalis, European Invertebrate Survey –
Nederland, Leiden.
Delft, J. van & Creemers, R. 2000. Zandhagedissen in de provincie Utrecht.
Inrichting en beheer. Brochure. Provincie Utrecht/RAVON,
Utrecht/Nijmegen.
DGW&T 1995. Inventarisatie en monitoring van natuurwaarden op
Defensieterreinen. Rapport, Leiden.
Dienst Regelingen van het ministerie van LNV 2009. Wijziging beoordeling
ontheffing Flora- en faunawet bij ruimtelijke ingrepen. Brief,
Den Haag.
Dienst Vastgoed Defensie 2009. Inrichtingskaart Museumkwartier.
Diepenbroek, A. van 1999. Veldgids diersporen. Stichting Uitgeverij KNNV,
Utrecht.
Dijk, A.J. van 1996. Broedvogels inventariseren in proefvlakken
(handleiding Broedvogel Monitoring Project). SOVON, Beek-Ubbergen.
Eggels G. 1998. Het Amsterdam-Rijnkanaal en de verdroging. TU Delft.
Gegevensautoriteit Natuur, Netwerk Groene Bureaus & Zoogdiervereniging
2010. Het protocol voor vleermuisinventarisaties (www.natuurnet.nl).
Hom, C.C., P.H.C. Lina, G. van Ommering, R.C.M. Creemers & H.J.R.
Lenders 1996. Bedreigde en kwetsbare reptielen en amfibieën in
Nederland. Toelichting op de Rode Lijst. Rapport IKC Natuurbeheer
nr. 25. IKC, Wageningen.
Lange, R., P. Twisk, A. van Winden & A. van Diepenbeek 1994. Zoogdieren
van West-Europa. KNNV Uitgeverij/Vereniging voor Zoogdierkunde en
Zoogdierbescherming, Utrecht.
Lenders, H.J.R., C.C.H. Marijnissen & R.P.W.H. Felix 1993. Waarnemen en
herkennen van amfibieën en reptielen in het veld. Stichting RAVON,
Nijmegen.
Limpens, H., K. Mostert & W. Bongers (red.) 1997. Atlas van de
Nederlandse vleermuizen. Onderzoek naar verspreiding en ecologie.
KNNV-Uitgeverij, Utrecht.
Lina, P.H.C. en G. van Ommering 1996. Bedreigde en kwetsbare vogels in
Nederland. Toelichting op de Rode Lijst. Rapport IKC-Natuurbeheer
nr. 21. IKC, Wageningen.
78

Meijden, R. van der, B. Odé, C.L.G. Groen, J.P.M. Witte & D. Bal 2000.
Bedreigde en kwetsbare vaatplanten in Nederland. Basisrapport met
voorstel voor de Rode Lijst. Gorteria 26(4):85-208.
Ministerie van LNV 2000. Bescherming van planten en dieren. Over de
Flora- en Faunawet. Brochure nr. 03. Ministerie van LNV,
’s Gravenhage.
Ministerie van LNV 2002a. Ter bescherming van onvervangbare flora en
fauna. Algemene toelichting op de Flora- en Faunawet. Ministerie van
LNV, ’s Gravenhage.
Ministerie van LNV 2002b. Soortbescherming bij ruimtelijke ingrepen en
dergelijke. Over de Flora- en Faunawet in Nederland. Ministerie van
LNV, ’s Gravenhage.
Ministerie van LNV 2005. Buiten aan het werk? Houd tijdig rekening met
beschermde planten en dieren. De Flora- en Faunawet in de praktijk;
informatie over vrijstellingen, ontheffingen en gedragscodes. Ministerie
van LNV, ’s Gravenhage.
Ministerie van LNV 2009. Besluit van de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit van 28 augustus 2009, 25344, houdende vaststelling
van geactualiseerde Rode lijsten flora en fauna. Ministerie van LNV,
’s Gravenhage.
Ministeries van LNV en VROM & Provincies 2007. Spelregels EHS.
Brochure. ’s-Gravenhage.
Mostert, K., K. Spoelstra & J.P. Bekker 2005. Het voorkomen van de
gewone baardvleermuis (Myotis Mystacinus) en Brandts vleermuis
(Myotis brandtii) in Nederland. Lutra 48 (1): 57-64.
Ommering, G. van, I. van Halder, C.A.M. van Zwaay & I. Wynhoff 1995.
Bedreigde en kwetsbare dagvlinders in Nederland. Toelichting op de
Rode Lijst. Rapport IKC-Natuurbeheer nr. 18, IKC, Wageningen.
Programmabureau Hart van de Heuvelrug 2009. Hart van de Heuvelrug,
Ruimtelijk plan Vliegbasis Soesterberg. Rapport, Utrecht.
Provincie Utrecht 1992. Beleidsplan Natuur en Landschap Provincie Utrecht
(BNLU). Rapport, Utrecht.
Provincie Utrecht 1993. Werkdocument Ecologische Verbindingszones.
Rapport, Utrecht.
Provincie Utrecht 2002a. Utrechtse Natuurdoeltypen. Rapport, Utrecht.
Provincie Utrecht 2002b. Natuurgebiedsplan Utrechtse Heuvelrug. Rapport,
Utrecht.
Provincie Utrecht 2004. Streekplan 2005-2015. Rapport, Utrecht.
Provincie Utrecht 2005a. Handleiding bestemmingsplannen 2005
(concept). Rapport, Utrecht.
Provincie Utrecht 2005b. Inhoud onderzoek door initiatiefnemer naar
significante aantasting van wezenlijke kenmerken of waarden van de
EHS (concept). Notitie, Utrecht.
Provincie Utrecht 2005c. Herziening Natuurgebiedsplannen Provincie
Utrecht 2005. Rapport, Utrecht.
Provincie Utrecht 2007. Uitwerking ruimtelijk beleid verblijfsrecreatie
binnen de EHS (Heuvelrug). B-stuk. Notitie, Utrecht.
Provincie Utrecht 2008. Structuurvisie Provincie Utrecht. Rapport, Utrecht.
Schaminée, J.H.J., A.H.F. Stortelder & V. Westhoff 1995. De vegetatie van
Nederland. Deel 1. Inleiding tot de plantensociologie – grondslagen,
methoden en toepassingen. Opulus Press, Uppsala/Leiden.
Schaminée, J.H.J., A.H.F. Stortelder & E.J. Weeda 1995. De vegetatie van
Nederland. Deel 2. Plantengemeenschappen van wateren, moerassen
en natte heiden. Opulus Press, Uppsala/Leiden.
Schaminée, J.H.J., A.H.F. Stortelder & E.J. Weeda 1996. De vegetatie van
Nederland. Deel 3. Plantengemeenschappen van graslanden, zomen
en droge heiden. Opulus Press, Uppsala/Leiden.
Schaminée, J.H.J., E.J. Weeda & V. Westhoff 1998. De vegetatie van
Nederland. Deel 4. Plantengemeenschappen van de kust en van
binnenlandse pioniermilieus. Opulus Press, Uppsala/Leiden.
Smit, G.F.J., Th. de Jong, R, van Eekelen & J. van der Winden 2003.
Soortbeschermingsplan voor de ringslang. Provincie Utrecht, Utrecht.
Stichting voor Bodemkartering (Stiboka) 1966. Bodemkaart van Nederland.
Wageningen.
Stichting voor Bodemkartering (Stiboka) 1982. Geomorfologische kaart van
Nederland. Wageningen.
Stortelder, A.H.F., J.H.J. Schaminée & P.W.F.M. Hommel 1999. De
vegetatie van Nederland. Deel 5. Plantengemeenschappen van
ruigten, struwelen en bossen. Opulus Press, Uppsala/Leiden.
Strijbosch, H. 2008. Aantallen schatten bij hagedissen. RAVON 28 10(1):
1-11.
Stumpel, T. & H. Strijbosch 2007. Veldgids Amfibieën en reptielen. KNNV
Uitgeverij, Zeist.
79

Vleermuiswerkgroep Defensieterreinen & Zoogdiervereniging VZZ 2009.
Vleermuistelling Vliegbasis Soesterberg 2009.
Vleermuiswerkgroep Defensieterreinen & Zoogdiervereniging VZZ 2010.
Vleermuistelling Vliegbasis Soesterberg 2010.
H. Weijs & H. van den Bijtel 2009. Handleiding Onderzoek Flora Fauna bij
het Utrechts Landschap. Rapport, De Bilt.
Werf, S. van der 1991. Natuurbeheer in Nederland, deel 5. Bosgemeenschappen.
Pudoc, Wageningen.
80