Interview met Canadese hoogleraar gerontologie ... - Peeters, Bram

interview
bram peeters
bpeeters@psy.nl
beeld: Joost van de werf
‘Wij zijn zelf
onze
Als
pastoor zag William
Randall hoe sombere
ouderen opknapten als
ze hem hun verhaal
konden vertellen. Als
hoogleraar gerontologie
pleit de Canadees
hartstochtelijk voor het
gebruik van levensverhalen
in de zorg.
levensverhalen’
are you from?’ De eerste vraag
komt niet van de interviewer, maar
van de geïnterviewde. Het typeert
William Randall (55). De vriendelijke
Canadees weet als geen ander
hoe fijn mensen het vinden wanneer
er oprecht naar hen wordt
geïnformeerd.
Als jonge pastoor in het oosten van
Canada kwam hij aan huis bij eenzame
ouderen die zich niet meer in
de kerk lieten zien. Hij nam de tijd
voor hun verhalen en zag hoe
iemand binnen een paar uur zijn
somberheid kon verliezen en na
‘Where
verloop van tijd weer opdook in de
gemeenschap.
Geïntrigeerd door dit proces besloot Randall zich te richten op de
studie gerontologie, de wetenschap van het ouder worden. Zijn
scriptie met de titel The stories we are werd zijn eerste boek.
Inmiddels is Randall hoogleraar gerontologie aan de Canadese
St. Thomas University en is hij een van de grondleggers van de
zogeheten narratieve gerontologie.
Eind november nodigde het Trimbos-instituut hem uit als spreker
op een congres in Amersfoort over levensverhalen in de geestelijke
gezondheidszorg en het welzijnswerk. Voor een bomvolle zaal
benadrukte hij het belang van het levensverhaal voor de geestelijke
gezondheid van ouderen en eigenlijk iedereen.
Wat verstaat u onder levensverhalen?
‘Ik zie levensverhalen niet zozeer als iets wat we hebben, maar
wat we zijn. Wij zijn de verhalen waarmee we ons leven
begrijpen.’
Dat moet u even uitleggen.
‘Stel mijn relatie is net uitgegaan. Dan gaan er natuurlijk allerlei
gevoelens door me heen. Die gevoelens hebben betrekking op het
verhaal dat ik zelf over de relatie heb gecreëerd. Als dat een tragisch
verhaal is waarin ik mezelf een loser vind die geen relatie
kan hebben, dan zal ik mij logischerwijs verdrietig voelen. Dat wil
niet zeggen dat ik degene ben met een probleem of dat de ander
een probleem heeft. Het is het verhaal zoals ik het op dat moment
zie. Na een tijdje neem ik meer afstand en besef ik misschien dat
we nooit echt bij elkaar pasten en dat het vroeg of laat tot een crisis
was gekomen. Na verloop van tijd herschrijf ik de gebeurtenis
en verander ik mijn gevoelens.’
Hoe kun je een verhaal zijn, je hebt toch een verhaal?
‘Een deel van het verhaal maken we met de tijd over onszelf. Ik
heb het gevoel dat het leven en het verhaal moeilijk van elkaar te
scheiden zijn. We leven onze verhalen en we worden geleefd door
onze verhalen.’
Zijn dat verhalen? Ik noem het herinneringen.
‘Ik zie herinneringen als verhalen. Ik denk dat het voor een oudere
onmogelijk is om over zichzelf te praten zonder zijn verhaal te
vertellen. Dat geldt ook voor jongere mensen. Als ik aan jou
vraag: wie ben jij? Dan zul je niet zeggen: ik weeg zoveel, ben
zo lang en ik heb zwart haar. Je zult waarschijnlijk zeggen waar
je bent geboren, waar je naar school ging, waar je hebt gereisd,
waar je werkt en wat je misschien nog van plan bent. De manier
waarop je jezelf ziet, is onafscheidelijk van de verhaallijn waar je
aan werkt.’
‘Op latere leeftijd
willen we het nut
van ons leven
begrijpen’
Waarom is het voor ouderen zo belangrijk dat ze hun verhaal vertellen?
‘Op latere leeftijd willen we het nut van ons leven begrijpen en
dat lukt het beste als we ons hele verhaal vertellen aan iemand
die met oprechte interesse luistert.’ Lachend: ‘Als pastoor was dat
mijn belangrijkste strategie. Ik ging op bezoek bij iemand die een
beetje somber of depressief was en zei slechts: vertel eens over
jezelf. Meestal vroegen ze vol ongeloof: “Wil je echt mijn verhaal
horen? Ik weet niet waar ik moet beginnen”. Bijna altijd namen ze
drie uur later mijn hand en om me te bedanken. Ik zei dat ik niets
had gedaan, maar zij zeiden: “Jawel, je luisterde en je liet me praten
en het voelt alsof ik meer energie heb”.’
Hoe werkt dat?
‘Ik kan het niet wetenschappelijk onderbouwen, maar door het
vertellen van hun verhaal worden mensen zich ervan bewust dat
ze interessant zijn en dat ze een rijk bestaan hebben gehad. Het
is een gevoel van: ik ben iemand. Ik ben uniek in deze wereld. Ik
heb misschien geen Nobelprijzen of de Olympische Spelen
gewonnen, maar ik heb dingen doorstaan en dat maakt mij een
nr 14 * psy * 2006 15

waardevol persoon. Dat geeft je meer kracht om de uitdagingen
van het ouder worden te weerstaan. Ouder worden is geen makkelijke
opgave. Je verliest je geliefden, je gezondheid. Om die
druk het hoofd te bieden hebben we, en misschien klinkt het
naïef, een sterk verhaal nodig net zoals we een sterk lichaam
nodig hebben.’
Heeft iedereen een sterk verhaal?
‘Ik geloof van wel. Ook als mensen zeggen: “Och ik heb nooit iets
gedaan”. Ik geloof dat niet. Ze hebben in hun leven een uniek pad
bewandeld, niemand heeft hun leven geleefd.’
Ben ik bezig met de levensverhalenmethode als ik mijn grootouders naar
hun verleden vraag?
‘Ik zou zeggen dat het één van de methodes is. Daarbij is vooral
de kunst van het luisteren van belang. Een goed toehoorder luistert
tussen de regels door, kijkt naar gezichtsuitdrukkingen en
lichaamstaal en stelt vragen op diplomatieke wijze.
Je kunt je verhaal ook op papier zetten in de vorm van een gedicht
of een klein fictief verhaal. Er zijn vele vormen, maar voor alle
variaties geldt dat het niet alleen om vertellen gaat.
Het gaat om het verkennen, het overpeinzen en het delen van
het verhaal.
Iedere zaterdagmiddag maak ik met mijn 88-jarige vader een autoritje.
Hij is gek op autorijden, al rijdt hij misschien een beetje langzaam.
Terwijl we over plattelandsweggetjes rijden, interview ik
hem. Het resultaat is prachtig. Zelfs hij is verbaasd over wat
hij zich nog allemaal herinnert. Zijn verhalen helpen mij weer
om mijn eigen leven te begrijpen. Het overbrugt de kloof tussen
generaties. Dat is nog een positief effect van levensverhalen. Naarmate
we ouder worden, willen we dat onze levens een verschil
hebben gemaakt in de wereld. Dat gevoel krijgen we door onze
ervaringen en wijsheid door te geven aan de jongere generaties.’
In hoeverre zijn die positieve effecten blijvend?
‘Dat je je verhaal één keer hebt kunnen vertellen, wil inderdaad
niet zeggen dat je dat fijne gevoel zal houden. Misschien blijft
echter de herinnering hoe fijn dat voelde wel bij je. En sta je vervolgens
meer open voor andere gelegenheden. Mogelijk praat je
eerder met andere verpleegkundigen of andere bewoners.’
Kunnen levensverhalen averechts uitpakken? Stel dat het vroeger allemaal
beter was?
‘Dan hangt het van de luisteraar af. Als oudere weet je van jongere
mensen dat ze zich bezighouden met allerlei dingen waarvan jij
nauwelijks iets snapt. Juist dan kan een jongere die naar jou luistert
en jouw wereld probeert te begrijpen, je minder verdwaald laten
voelen. Je kunt je al minder eenzaam voelen als iemand anders
snapt waar jij vandaan komt. En hoogstwaarschijnlijk zijn er enkele
zaken waarvan de luisteraar erkent dat die vroeger beter waren.’
En het risico dat je oude wonden opent?
‘Ik ben geen psycholoog of psychiater, dus ik vind het lastig om
daarover iets te zeggen, maar ik weet dat dit kan gebeuren. Je
moet daarom als luisteraar subtiel te werk te gaan en bijvoorbeeld
niet direct vragen wat iemand in de oorlog heeft gedaan. Je kunt
algemene vragen stellen zodat de persoon aanvoelt dat hij er zelf
voor kan kiezen om bepaalde dingen wel of niet te vertellen. Je
geeft hen de controle.’
Hoe belangrijk is de waarheid?
‘Het maakt eigenlijk niet veel uit, tenzij iemand echt fundamentele
zaken weglaat. Als een vrouw me vertelt hoe lief haar man was
terwijl ik weet dat hij haar sloeg, dan zou ik als vrouwelijke luisteraar
misschien een opening creëren waardoor ze dat zou kunnen
vertellen.’
En als mannelijke luisteraar?
‘Ik weet het niet. Ik denk dat vrouwen die luisteren naar vrouwen
sowieso andere verhalen te horen krijgen dan mannen die luisteren
naar vrouwen.’
Vrouwen waren in de ruime meerderheid op het congres over levensverhalen.
Hebben vrouwen meer met deze methode?
‘Ik kan dit niet wetenschappelijk onderbouwen, maar vrouwen
zijn inderdaad eerder geïnteresseerd in de narratieve benadering.
Ze waarderen eerder dan mannen de narratieve complexiteit van
onze levens. Met het risico dat ik nu een heel stomme generalisering
maak, denk ik dat mannen het prettiger vinden om te praten
‘ wellicht zijn
vrouwen betere
luisteraars’
over carrière, sport en auto’s omdat dat in hun leven en sociale
omgeving belangrijke onderwerpen zijn. Praten over je gevoelens
is voor mannen ongemakkelijk. En misschien haal ik nu van alles
op mijn hals, maar wellicht zijn vrouwen ook betere luisteraars.’
Wie hebben naast ouderen nog meer baat bij het gebruik van levensverhalen
als methode?
‘We hebben in Canada een zangeres genaamd Amanda Marshall.
In één van haar hits zingt ze Everybody got a story that will break
your heart. Ik denk dat veel mensen op zoek zijn naar een gelegenheid
om hun verhaal te vertellen.’
U ook?
‘Ja, ook mensen van mijn leeftijd hebben die behoefte. Ik heb de
afgelopen jaren wat dingen over mezelf op papier gezet. Het gaf
me het besef dat ik meer inhoud heb dan ik dacht.’
Is het ook iets voor jongeren?
‘Zeker. Neem probleemjongeren in de Nederlandse steden. Het
klinkt heel erg naïef, maar misschien moet er eens goed naar ze
geluisterd worden. In Canada kom ik altijd in hetzelfde koffiehuis
van een grote keten. Het personeel wordt daar slecht betaald en
het zijn vaak vroege schoolverlaters. Ik ben daar haast iedere dag,
dus ik leer die jongeren en hun problemen kennen. Wanneer ze
mijn tafel schoonvegen vraag ik hun: vertel eens wat over jezelf,
‘Misschien moet je
de schoonmaker in
het behandelteam
zetten’
16 nr 14 * psy * 2006 nr 14 * psy * 2006 17

wat zijn je plannen? Dan vertellen ze vaak dat het nu niet zo goed
gaat, maar dat ze bijvoorbeeld wel heel graag dierenarts willen
worden. Dat is toch geweldig? Dan vraag ik daar naar door. Misschien
ben ik gek, maar ik heb de illusie dat ik een connectie
maak met deze kids. Ik ben niet hun ouder, noch hun leraar en
ken hun verleden niet. Ik ben hopelijk één van de mensen die hen
los ziet van hun verleden en die hen hopelijk kan ondersteunen in
het maken van een beter verhaal.’
Heeft u zelf kinderen?
‘Nee, ik ben wel een soort parttime pleegouder van een jongen via
de vriendendienst Big Brother Big Sister. Die jongen is als een
zoon voor mij en hij zegt dat ik als een vader voor hem ben. Ik
vraag hem regelmatig welke dingen een belangrijke rol spelen in
zijn leven en wat hij leuk vond aan de dingen die we samen hebben
gedaan. Ik wil graag dat hij een positief verhaal vormt in zijn
hoofd en dat hij de fijne dingen niet vergeet.’
Het congres in Amersfoort trok 400 bezoekers. Neemt de aandacht voor
levensverhalen in de zorg toe?
‘Ja, dat merk ik overal en ik hoor het ook van collega’s. Ik denk
dat het komt door de frustratie van mensen dat de wetenschappelijke
benadering als de enige manier wordt gezien om gezondheid
en welzijn te begrijpen. Misschien is dit een tijd waarin we blij
zijn met het medische model, we beseffen echter dat er meer is.
Bovendien hoor ik van veel artsen en verpleegkundigen dat ze de
patiënt als mens kwijtraken. De persoon is niet langer meneer
Jansen, maar de galblaas in kamer 13b. Er is minder tijd voor de
patiënt en dat zorgt voor druk en stress bij alle partijen.’
Levensverhalen zouden hierin verandering kunnen brengen?
‘Dat is wat ik denk. Als je een patiënt vraagt naar het belangrijkste
deel van zijn verblijf in het ziekenhuis, heb je grote kans dat hij de
gesprekken met de schoonmaakster het meest waardeerde. Want
zij vroeg hem naar de gewone dingen of naar zijn kleinkinderen.
Als je als hulpverlener bij de opnameprocedure gewoon vijf minuten
luistert en de patiënt vraagt om iets over zichzelf te vertellen,
dan kom je in een korte tijd veel over hem te weten. Misschien
krijg je wel meer informatie dan wanneer je uitsluitend vraagt
naar zijn medicatie en het vorige doktersbezoek.’
Dat klinkt mooi, maar managers zullen waarschijnlijk bezwaar maken
tegen de extra tijd die praten kost.
‘Ongetwijfeld, maar wat is het uiteindelijke doel van medische
zorg? Iemand beter maken toch? Lichamelijk én geestelijk, zou ik
zeggen. Daarom heb je dus zoveel mogelijk informatie nodig van
die patiënt. Misschien moet je de schoonmaker in het behandelteam
zetten. Of voeg in het mapje waarin de patiëntenstatus zit,
toe waar iemand vandaan komt. Dat kan weer een aanknopingspunt
voor een gesprek zijn. Ik geloof er heilig in dat er veel
momenten zijn waarop je even zou kunnen luisteren naar
iemand.’
‘ we hoeven alleen
maar te vragen:
vertel iets over
jezelf’
Meer aandacht voor de mens. Komt het daar op neer?
‘Voor een groot deel wel. Menselijke problemen hoeven niet altijd
zo ingewikkeld te zijn als we ze maken. Hoewel de narratieve
benadering wel degelijk een complexe zaak is. Het gaat over de
ingewikkelde manier waarop mensen worden gevormd in en door
verhalen. Ik hou van narratieve gerontologie omdat het tegelijkertijd
zo simpel is. Want wanneer we echt iets voor elkaar willen
betekenen, hoeven we alleen maar te vragen: vertel eens wat
over jezelf.’
Levensverhalen helpen tegen depressie
Levensverhaalmethoden, ook wel reminiscentie
genoemd, worden in Nederland vooral toegepast in
Nederlandse verzorgings- en verpleeghuizen. Sinds
enkele jaren heeft ook de geestelijke gezondheidszorg
grote aandacht voor de preventieve werking van
levensverhalen.
Het Trimbos-instituut ontwikkelde de afgelopen jaren
twee methoden voor ouderen met depressieve
klachten. Op zoek naar zin, de eerste methode uit
2003, wordt in tweederde van de ggz-instellingen
toegepast. Deze cursus bestaat uit twaalf bijeenkomsten
van twee uur in groepen van ongeveer tien
personen. Tijdens elke bijeenkomst wordt er met name
veel gelezen en geschreven. Later wordt erover
gesproken. Uit de evaluatie van het Trimbos-instituut,
in samenwerking met de Radboud Universiteit, bleek
dat bijna tachtig procent van de deelnemers meer
inzicht in hun levensloop had gekregen. Bijna vijftig
procent had minder last van sombere of depressieve
gevoelens. De helft vond echter dat er niet genoeg
werd gesproken in de cursus.
Het gesprek vormt de basis in de nieuwe cursus De
verhalen die we leven, die gebaseerd is op de visie
van William Randall. In zeven bijeenkomsten staan
ouderen met lichte tot matige depressieve klachten
binnen een gespreksgroep stil bij verschillende
perioden in hun leven en wisselen ze ervaringen uit.
Uit onderzoek naar deze cursus onder 110 ouderen
bij zes instellingen bleek begin dit jaar dat de kans
op een depressie bij 35 procent van de deelnemers
gedaald was in vergelijking met mensen die nog op
de wachtlijst stonden.
Meer informatie: www.opzoeknaarzin.nl
Nieuwe publicatie
Vorige maand werd op het congres over levensverhalen
in Amersfoort het nieuwe boek De Betekenis van
levensverhalen gepresenteerd. Het boek is het resultaat
van het project om het nut van levensverhaalmethoden
voor de geestelijke gezondheid in beeld te brengen.
Verschillende auteurs, waaronder William Randall, gaan
in het boek in op de theorie van de levensverhalen.
Daarnaast is er aandacht voor toepassingen van het
werken met levensverhalen in de klinische praktijk.
De betekenis van levensverhalen. E. Bohlmeijer,
L. Mies, G. Westerhof. Uitgeverij Bohn Stafleu van
Loghum. ISBN 978 90 313 4874 9. ¤ 39,50.
18 nr 14 * psy * 2006