Okt. nr 26 - Oud Bennekom

ilr
N r . 26
oktobe r I 9BB
6 6v
ê €
N t.\
Secretariaat en redactie:
M.A.de Vos, Margrietlaan !,
1,, + U L'JO U
^t1.,"',-
terbcinkske"
')
te
WuLuerín gem (rechts) Lt
grond aLs "de Kosters
elders i n dít nwnmer.
LfuxfuÍxtttn
6721 EK Bennekom, te1.15009
jffi
'.
t
' ,1. ',.;d,. ; l'*e;*-*'
ae ttRoepsteen't te
s t or "
;ahe cahf e t.-
Zíe het artíkel

B I J EENKOMST
DTNSDAG 8 t{OVTNAER 1988 komt de heer G.lpenburg uit Doorn
voor ons een lezing houden over het onderwerp "Ri-ituigen".
De bijeenkomst vindt plaats in de zaal I'De Brink", Brinkstraat
39 te Bennekom en vangt aan om 20.00 uur'
De toegang is vrij en introducées zijn toegestaan'
Gerard I penburg is wijd en zijd bekend als expert op het
geb i ed van de wagen- en r i j tu i gbouw. Geboren en getogen i n
een streek waar veel buitenplaatsen zijn gelegen en het
aangespannen paard al tijd in de belangstel I ing heeft gert"àn.
Hij is zelf altijd in dit mooie beroep werkzaam
geweest en stamt ui t een geslacht dat zich hiermede reeds
ánkele eeuwen heeft bezig gehouden. Geen wonder dat op
zijn kennis en ervaring veelvuldig een beroep wordt gedaan.
Bekend i s ook zi in i nteresse voor het aangespannen
rijden. Hij was van de aanvang nauw betrokken bij de veren
i g i ng ',de st i chtse Aanspann i ng" en de rrNeder l andse Bond
uun f,át Aangespannen Paard". Als juryl id was hij aanwezíg
bij vele evenementen op dit gebied'
Hïj spreekt niet al leen graag over zijn werk, maar nam ook
nei initiatief om zijn grote kennis en ervaring op schrift
vast te I eggen. l n i 985 verscheen het door hem aan het
wagen- en ii.; t, i gbouwersgesl acht I penburg opgedragen boek
',Rijtuigen op het spoor". Een standaardwerk dat een comp1eát
overzicht geeft over de rijtuigen en het rijtuigbouwen
in Nederland.
Het verhaal van de heer I penburg wordt toegel icht met een
diaserie. verder is er gelegenheid tot het stel len van
vragen.
CONTRIBUÏIE:
0vereenkomstig het besluit
gehouden op 28 januari van
het jaar 1989 vastgesteld op f
17,50 voor een echtPaar.
Voor de betaling hiervan wordt bij
van "de Kostersteenil een acceptgiro
genomen in de ledenvergadering
dit jaar is de contributie voor
12,50 per Persoon of f
het a.s. januarinummer
i nges I oten.

DE KOSTERSTEEN
verschijnt eenmaal per kwartaal en wordt aan de leden
gratis toegezonden. lnformatie ove:- het lidmaatschap bij
het secretariaat, adres z-ie voorzijde.
Postrekeningnr. 908980 t.n.v. Penningmeester Vereniging
Oud Bennekom te Bennekom.
OVER I GE AGENDA
Vereniging r'0ud Bennekom" in zaaI "de Brink":
- dinsdag 31 januari 1989, om 19.30 uur de jaarlijkse
Iedenvergadering. Daarna een presentatie van beelden ui t
ons dia- enlof fi lmarchief.
- dinsdag 7 maart 1989,20.00 uur, een lezing door
G.de Graaff over het dnderwerp "Landgoederen in
derse VaI lei".
Vereniging "0ud-\,/ageningen" in zaal "de \{ereld":
- woensdag 30 november'l 988,20.00 uur, een lezing
heer Pezarro over kasteel rrAmeronqenrr.
oe neer
de Geldoor
de
Archeologische f{erkgemeenschap Nederland, afd. Zuid Veluwe
etc. in zaal "Het nieuwe Klooster" te 0osterbeek:
- woensdag 9 november 1988, 19.10 uur, lezing door de hr.
G.van Alphen over "0pgravingen in 0ss-Ussen'r.
- woensdag 14 december 1988, 1!.10 uur, lezing door Drs.
P.W.v.d.Broeke over het onderwerp: "Van de zee naar
Zevenaar, Kunstaardewerk en zouthandel in de lJzertijd
en RomeÍnse ti id".
DE STEEN TEN D I ENSTE VAN DE KERKESPRAAK
De voor de oude kerk te Bennekom I iggende rrKostersteen" is
niet de enine nrlo rlveroebleven vvr yvv
qtêên die nehrrrikt is als
hulpmiddel bij de kerkespraak. Vooral in België, met name
in de provincie VJest Vlaanderen, blijken nog heel wat
"Roeps tenenil aanwez i g te zí jn.
"Kerkespraak" houdt in: "een afkondiging of openIijke
aflezing in of bij de kerk na de godsdÍenstoefening".
?

Aldus de omschrijving in van Dale groot woordenboek der
Nederlandse taal. In de tijd dat de krant nog niet een
a I gemeen ge I ezen drukwerk was en bovend i en ve I en nog n i et
konden lezen, was de kerk de aangewezen plaats om zoveel
mogel ijk mensen tegel ijk te kunnen bereiken. Behalve het
kerkeiijk nieuws werden er dan ook andere berichten vanaf
de uu kansel NorrrL I v.)ornel^-^^ vvur
M^^-+-l
gL tcLYtt. I lEg) Lo | gEugut ^^h^"-A^ uE u Àir I L ^^ vP Verzoek of
aandranq van de overhe i d. Tot dat men vond dat het n i et
paste oÁ al lerlei werelds nieuws via de kansel bekend te
maken. Ook zal dit nieuws nÍet altijd ín de Iijn van de
t.^-t, ^^t^^^^ L^L
^sr
ugrsusrr ,,-aben.
^
I n de Zuiáel ijke Nederlanden werd reeds in 1570 door kardinaal
Granvel le bevolen dat wereldi ijke afkondigingen
n i et i n het kerkgebouw zel f mochten pl aats v i nden. 0p de
Bisschoppensynode van Mechelen in 1607 werd dit bevel nog
eens herhaa I d. E i nd 1 8e eeuw moest echter onder i nvloed
van vreemde heersers toch weer niet-kerkel ijk nieuws worden
voorgelezen. Zo was er in 1785 een bevel van Keizer
Jozef | | dat al zijn edicten en ordonnanties in al le kerken
van de 0ostenr i j kse Neder I anden moesten worden voorge-
Iezen. En op 17 juní 1795 moest in "aI le kerken der onderscheidene
gezindheden in Gelderland" voorlezing plaats
vinden betreffende "Het tractaat van vreede en al I iantie
tusschen de Fransche en de Nederlandsche Republ iek".
Het voor I ezen bu i ten de kerk was veel a I een taak voor de
koster/onderwijzer, de meest geletterde man van het dorp.
Een man die overigens al le mogel ijke bijbaantjes had. Vaak
was het ook de vertegenwoord i ger van het gezag, de Schout,
die de opdracht had om voor alle afkondigingen zorg le
dragen.Hij kon deze taak weer overdragen aan zijn ondergeschikten.
De afkondiging van de door het gezag gestelde
bepal ingen sLaat in verband meL het oude grondprincipe dat
een ieder wordt geacht de wet te kennen. Het gesproken
woord was, vooral op het platteland, lange tijd de enige
comrnunicaLiemogel ijkheid. Halverwege de l9e eeuw kwamen de
aanplakborden in gebrui k. Vaak stonden deze nabij de
piaats v/aar de afkondigingen plaats vonden. Wat Bennekom
betreft is dat te zien op de fotors 15 en 16 opgenomen in
het boekje "0ude prentbrief kaarten vertellen c.,ver Bennekom".
Het bord stond vele jaren bij het toegangshek naar
de kerk. In de jaren 1870/1871, Frans-Duitse oorlog, kwamen
de kranten al meer in de belanostellino. De eerste
4

wereldoorlog, 1914/1918, veroorzaakte een stroomversnel-
I ing wat betreft de vraag naar nieuws.
Behalve de officiële berichten werd er op den duur ook
steeds meer ander nieuws bij de kerk voorgelezen. Zoals
aankond i g i ngen van hout- en grasverkop i ngen, erfhu i zen,
kermissen en ook de prijs van biggen, eieren en andere
produkten. VJi lde je bijbl ijven dan moest je wel ter kerke.
0m de voorlezer meer aanzien te verschaffen werd op veel
plaatsen een stenen of houten verhoging aangebracht. Soms
ook een klein bordes, al dan niet met een dakje er boven,
tegen de gevel van een kerk of ander openbaar gebouw. In
plaats van een gemetselde steen werd ook wel gebruik gemaakt
van b. v. een oude grafsteen. Derge l i j ke bouwse l s
kregen in de volksmond vaak een bepaalde naam, zoals uit
het navolgende bl ijkt.
Allereerst Bennekom. De naam rrKostersteent, is hier algemeen
bekend. Deze bij de oude kerk gelegen steen staêt
sinds 2J april 1985 op de Gemeentel ijke Monumentenl ijst.
Te Vorden bevindt zich bij de oude N.H. Kerk','t Meisterbànkske"
ook wel "Spreeksteent' genoemd. Vermeldenswaardig
hierbij is dat de 0udheidkundige vereniging [De Graafschap'r
ook haar veren i g i ngsorgaan de naam ','t Me i sterbànkske"
heeft gegeven.0ud Bennekom staat wat dat betreft
niet alleen met de naamgeving van haar periodiek, ,rDe
Kostersteenrr. In Hengelo-Geld. bevond zich eertijds ook
een 'rMeisterbënkske" bij de kerk. Een plaatse) ijke motorsportvereniging
maakte ter gelegenheid van het 40-jarig
bestaan een gebaar naar de gemeenschap en I iet een nieuw
"Me i s terbànkse" aanbrengen naa r oud mode l .
Te f{apserveen staat een kerk met daarnaast, a I s en i ge i n
geheel Drente, een houten klokkestoel. Bij dÍt kerkje I igt
een grote hoeki ge steen, bekend onder de naam rrKerkes
D ra a ks teenrr .
In Hel lendoorn bevindt zich aan de oude dorpskerk een zeer
oud spreekgestoel te, een bordes le met een afdak. D i t deed
ook dienst bij derrKarkesproak".
Bij twee oude Friese kerkjes I igt nog een grote zwerfkei,
waarvan men vermoedt dat deze ook a I s kerkespraakstenen
dienst hebben gedaan. Het betreft hier de plaatsjes Foudgum
en Sybrandahu i s.
In het bekende televis ieprogramma 'r0ntdek j. plekje,, werd

ecent gesproken over "Roephui sjes" te Leiden en Wi I lemstad.
ln Leiden zou een dergel ijk spreekgestoelte nog
speurbaar moeten zijn aan het stadhuis. VJat betreft [li l-
lemstad-NBr. werd verteld dat Prins Maurits indertijd
toestemming gaf voor godsdienstoefeningen in het raadhuis
( 1 587) , mi ts er aan het gebouw ook een roephu i sje voor
afkond i g i ngen zou worden aangebracht.
Bi i restauratie en vooral ook bij het ruimen van kerkhoven
en andere obstakel s rond de kerken, zul len er zeker veel
van deze stenen verdwenen zijn. Bouwkundig en uit een
oogpunt van kunst z i j n het ook geen opva I I ende objecten.
Niettemin getuigen ze toch van een bepaalde historische
ontwikkel ing en hebben ze ook te maken met de folklore.
Het zgn. straatmeubi lai r kreeg van de Rijksdienst voor de
Monumentenzorg reeds de nod i ge aandacht, echter het aspect
'rKerkespraakil is hierin niet naar voren gekomen. Een inventaris
van nog aanwezige stenen en andere bouwsels is
noc niet beschikbaar.
ln België is er ten aanzien van de nog aanwezige "Roepstenenil
reeds heel wat meer werk verricht. Dit bl ijkt uit
een van de laatste afleveringen van rrDe Leiegouw", het
tijdschrift van de vereniging voor Geschied-, Taal- en
Volkskundig onderzoek in het Kortrijkse. In een uitgebreid
arti kel schrijven P.De L/in en F.Moens over wat een roepsteen
i s en de rechtsh i stor i sche beteken i s daarvan. Bovendien
is een gedetailleerde inventaris opgenomen van 59
roepstenen in de Provincie Vlest Vlaanderen. Daartoe werden
al le kerkdorpen in deze provincie onderzocht. Roepstoelen
en bordessen zijn in deze inventaris buiten beschouwing
gebleven. Behalve dit plaatsel ijke onderzoek is er over
gesproken voor de radio en zijn er tentoonstel I ingen over
ingericht. Dit leidde onzerzijds tot een prettig contact
met de heer Et.Líevi-i ns te Kortrijk-Bellegem' waaraan wij
veel informatie te danken hebben.
In van Dale wordt eenrrRoepsteen'r gelijk gesteld met een
"Roepstoelrr en als volgt omschreven: "Verhevenheid, bordes
aan een stadhuis, gerecht of ander openbaar gebouw vanwaar
afkondigingen gedaan of waarop rechtshandel ingen verricht
worden". Met betrekking tot het ook wel in Zuid Nederland
gebrui kte "Kerksteenrr is vermeld: 'rStenen blok en vandaar
A

plaats bij een kerk vanwaar bekendmakingen worden afgelezen;
ook kerk(e) stichel genoemd". I n België komt ook wel
voor de naam I'Bel lesteenrr, wel ke in verband staat met de
"Be l l eman", b i j ons de "Dorpsomroeper" of "Kl epperman".
Uit de gegeven inventaris bl ijkt dat meerdere stenen dezelfde
cvlindrische vorm hebben als de in BennekoÍr aanwezige
Kostersteen. Zoals b.v. te Klemskerke in West Vlaanderen,
waar deze ligt bij een woning tegenover de Sint
Clemenskerk. Het aanplakbord hangt er boven. Tot de jaren
vijftig heeft deze steen nog dienst gedaan bij het doorgeven
van ber i chten. Toen deze steen weer i n de be I angit.tting
werd gehaald ging men er in 1981 toe over om
jaarlijks in september het "Roepsteenfeestil te vieren. Elk
jaar wordt dan een nieuwe rrChampetterrr (veldwachter) gekozen.
Het dorpje Kooigem werd enige jaren geleden ingel ijfd bij
de stad Kortrijk. Naar aanleiding van deze fusie werd
Kooi gem symbol i sch begraven. Een doodski stje met daar i n
het gemeentezegel en de 1 ijst met namen der laatste stadsbestuurders
en gemeenteambtenaren werd i ngemetsel d onder
de plaatsel ijke roepsteen.
\Ni\.I:...,.
.rcepstee te SP [er.
Kooígem

Aardig is een ander gebruik o.m. te Elversele in Oost
Vlaanderen. Een roepstoel, daar genoemd Kerkpui, is voorzien
van een deurtje zodat dit kan worden afgesloten. Tot
in de 20e eeuw kwam het voor dat kippen, konijnen en biggen
in deze stoel werden gedeponeerd. Na afloop van de mis
werden deze bij opbod verkocht en de opbrengst was dan
voor de kerk.
De gewone steen komt, zoals uit het voorgaande bl ijkt, het
meest voor in de Belgische en Nederlandse dorpen. Naar
verluidt zijn er in Frankrijk, met name in Frans Vlaanderen
, ook hee I r.ra t s tenen bewaa rd geb I even .
Het bordes is meer waar genomen in de grotere steden, ook
in andere dan de qenoemde landen.
Roepsteen te Kanegem
RoLLegem
Wellicht zijn er lezers die b.v. uit elgen waarneming in
hun geboorteplaats of een vakantieadres over dit onderwerp
nadere informatie kunnen verschaffen. Hun reacties worden
met be lanoste I I inn te.cremoet crez ien.
M.A.de Vos
8

L i teratuur:
De Leiegouw, Kortrijk, Jrg. XXX, afl.l, juli 1988, P.de
Win en F.i"loens, De roepstenen in de provincie West
Vlaanderen en de orale bekendmakingen in de'l 9e en 20e
CCUW.
Langs kerkpaden door Drente, G. Ku i pers, 1987 , I SBN 90
239 2823 7
Spiegel van een eeuw 0ost-Gelders leven, H.Harmsen en
J. Stegeman, 1979
De oude dorpskerken boven de grote rivieren, G.Verheul,
1982, lsBN g0 228 3670 3
Geschiedenis der Neder Veluwe, deel ll, T.Pluim en H.van
Gortei
Geschiedenis oude kerk van Hellendoorn, 1968, St. "0ald
He I dern".
"BERNT DE P0EPrr, Een kiepenkerl of Hannekemaaier???
IIHANNEKEMAAIERSII
Het verschijnsel gastarbeiders is nÍet nieuw. Het komt in
Nederland al heel lang voor. Rond 1600 kwamen de eerste
Hannekemaaiers al near ons land.
"Hannekemaaier" is namel ijk de naam voor een Duitse arbeider,
die vroeger in de maanden mei/juni naar Groningen,
Friesland en naar de weidegebieden van Noord- en Zuid-
Hol land trok om zich daar voor enige weken te verhuren als
hulp bij het grasmaaien en het binnen halen van de hooioogst.
De hannekemaaiers stonden bekend als zeer harde werkers.
Maar vanwege hun I ompe man i eren en hun "kromme" taa I (g"-
brekkig Nederlands) werden ze door het vol k bespot en
tal loos zijn ook de verhalen over hun domheid. Wij zeggen
nu nog wel eens 'rHannes" tegen iemand die een domme streek
heeft uitgehaald.
"Een Hannekemaaier die op de kade in Lemmer een dubbel tje
verloor, zag t:il aankomst in Amsterdam op straat een dubbelt
je I iggen en riep verbaasd uit: 'rWat is dat mooi , dat
jij me achterna gereisd bent".
Dikwij ls werden de hannekemaaiers ook wel Poepen of Ve-
I ings genoemd, omdat ze meestal afkomstig waren uit West-
9

falen. (Westfàlingers = Velings). In tegenstelling tot de
arbeiders (de ha.lrreLemaaiers) werden de textielkoopl ieden
in Groningen Hozevel ing of Lapkepoep en in Friesland Fijndoe
ks poe p ge noemd .
Het woord "Poep't is waarschijnl ijk een verbastering van
het Duitse woord rrBUBErr. 0ok is het mogelijk dat het afkomt
van de Dui tse koopl ieden die met poppen TTPUPPEN'
ventten en er mee op kermi ssen stonden.
I k I iep laatst langs een poepenkraam
En zag daar zeven poePen staan.
I k ze i : VJat doen d ie PoePen h ier?
D i e poepen dr i nken poePenb i er,
Die poepen drinken PoePenwijn,
Die poepen wi I len vrol ijk zijn.
Die poepen eten PoePenbrood
Die poepen steken PoePen dood!
Deze koop I i eden werden "Kl EPENKERL" genoemd . Zi i I i epen
met een grote gevlochten mand (ae fiep) op de rug. Hierin
vervoerde n zi j hun koopwaar. "Hannekemaa i er" komt van
Hanneke of Hans, een verkleinwoordje van Johannes en
maaier van grasmaaier. Maar ook al le anderen die hier als
seizoenarbeider kwamen werken werden zo genoemd. Ook al
hadden ze n i ets met grasmaa i en te doen. De turfstekers i n
de venen, de kleigravers voor de steenfabrieken en de
jongens die meegingen op de walvisvaart, ze werden allen
Hannekemaa i er genoemd.
Ze kwamen met duizenden tegel ijk de grens over om in het
welvarende Hol land te werken. Ze hadden een zeis over de
schouder, een kromme pijp in de mond en op hun rug droegen
ze een I innen zak. Deze hadden soms een gewicht van 25 tot
40 ki lo en ze waren gevuld met kledingstukken, proviand en
gereedschap. , De prov i and bestond doorgaans u i t worst '
ipek of rauwe ham, roggebrood en niet te vergeten een bui I
met tabak. Als gereedschap hadden de meesten een haarspit
met haarhamer en een streeksel om de zeis te scherpen bij
zi ch.
Al s ze zich bij een boer verhuurd hadcien werd er de hele
dag doorgewerkt. 's Avonds konden ze dan wat bijkomen van
de vermoeienissen van de dag. Maar ze konden pas echt gaan
rusten a I s ze hun maa i gereedschap weer kl aar gemaakt hadden
voor de volgende dag. Zo kon je in de sti lte van de
10

avond overal het haren van de
De meesten sl iepen bij de boer
berg, maar ook werd de nacht
^a-rrlz+a +^^+,'^- n^ hat hani
9Eilrdo Lc Lcil LJ C) uP I rL L r rvv I
^
^^^-+ uug> L
r-^1,1,^^
L I u^NEr uc -l^ '.^^-+ rrss) r crr wsEl
..KIEPENKERLN''
zeis horen.
in de schuur of in de hooiwel
doorgebracht in eigen
I and. Na af I oop van de hoo i -
terucr naar Drritsland.
De Kiepenkerel s (*ij zouden nu Marskramers zeggen) kwamen
het hele jaar door naar Nederland. De ínhoud van de kiep
bestond ui t de rneest ui teenlopende zaken. Zo werd er gevent
met: haarkammen, luizekammen, garen, band, elastiek,
veters, sp€lden, kachelpoets, kamferbal len, Duitse pijpen,
In MLlnster, de hoofdstad van V/estfalen, staat op een plein
een groot standbeeld van een Kiepenkerl.
Sommige van hen waren gespecial iseerd in I innen stoffen.
Vandaar de naam Lapkepoepen en Fijndoekspoepen. Zi j droegen
hun koopwaar in een groot pak, omwikkeld met zei ldoek.
In verschi I lende dorpen hadden zij vaste logeeradressen.
Van hier uit ventten ze hun waren bij de boerderijen.
Doorda t ze zo ook een vaste kl antenkr i ng opbouwden, huurden
somm i gen ops I ag ru i mte waa r ze een g rote re voor raad
konden aanleggen. Nu hoefden ze niet zo vaak terug naar
Du i ts land.
Zo ziln in Nederland de grote textielconcerns ontstaan.
Clemens en August Brenninkmeijer bijvoorbeeld begonnen in
1841 in Sneek een textielwinkeltje. Hoeveel CsA winkels
zouden er nu zijn? Benedictus Lampe was hen in 1834 al
voor gegaan. Ook hij is in Sneek begonnen met een klein
zaakje.
Maar ook Wi I I em Vroom en Anton Dreesmann waren Du i tsers.
En wat denkt u van Peek t Cloppenburg, Voss, Kreijmborg en
Sinkel, om er nog maar een paar te noemen. (Sinkel begon
in Amsterdam een winkel in al lerlei artikelen.)
In de winkel van Sinkel is alles te koop
Daar kan men krijgen mandjes met vijgen
Doosjes pommade en flesjes orgeade
Hoeden en petten en dames corsetten
Drop om te snoepen en pi I len om te p.....
(N. S. 0rgeade i s amande I me I k)
lt

I n de Dui tse plaats STADTL0HN (pal
over de grens bij \{interswijk) wordt
nog i eder jaar een fol kl or i st i sche
week gehouden met Ki epenker I n. V/i I t u
uit Stadtlohn een souvenir meenemen
dan koopt u een uit hout gesneden
beeld van een Kiepenkerl. Stadtlohn is
het middelpunt van de Kiepenkerlfeesten
voor het hele Mi.insterland.
ln een TV-uitzending op 15 juni j.l.
op Dld.l werd in een interview onder
andere oezeqd: F--^L^ |
orrucr 9 g94sgu. rldllLllc \olllEll ^*^- -: lllE ^ zuriick
= l'4en igeen kwam noo i t terug.
"BERNT DE POEP''
En zo kom ik dan eindel ijk tot de kern van mijn verhaal.
Enige jaren geleden heb ik eens wat aantekeningen gemaakt
uit een boek van de Diaconie van de Hervormde Kerk.
Hierin komen o.a. de volgende posten voor.
Betaald in 1710 aan Bernt de Poep 1 gulden.
Tussen 1 jul y 1J12 en 10 juny 1714 betaald aan Bernt de
Poep 6 gu l den en 8 stu i vers en: "nog voor twe dootki sten
voor Bernt de Poep en het kint van Cnel is van den VJis 10
gulden 10 stuivers."
Geschiedenis is erg mooi maar ze roept ook heel vaal< vragen
op. Zo vroeg ik mij ook van al les af toen ik dit las.
V/ie zou die Bernt de Poep geweest ziin? Zou hij ook een
Hannekemaaier of een Kiepenkerl geweest zijn, die hier is
bl ijven hangen? Menigeen kwam immers nooit terug. V/as hij
jong of oud? Zou hij in Dui tsland nog ouders achter gelaten
hebben? 0f misschien zelfs wel vrouw en kinderen? En
zouden die dan ooit van zijn overlijden op de hoogte gebracht
ziln? Waarom moest hij door de Diaconie onderhouden
en begraven worden?
Jammer genoeg geven de boeken op al deze vragen geen antv.roord.
Misschien ben ik ook wel helemaal mis en was hij
geen Duitser. Misschien was het al leen maar zijn scheldnaam.
V/e zu I len het noo i t weten.
En Bernt moest eens weten, dat hij 274 jaar na zijn dood
voor mij nog aanleiding uras voor dit artikel.
H.Gijsbertsen
12