Nov. nr 78 - Oud Bennekom

'€.:.a-
:itt -
:'ï:!
lltll;:
%
,111'
'tt
,*
lí."
"'íi.,.
1:
,ï
.:-':ti.il
..
i.-, ;-
.; '::lar..
'-::ililli:
,i:,1
t:.1
'ili tl: -- ''*'
iri ,i
ir' 4i
:i
...&
.,.*r**,,.,,,,tí
rii]l, "'':li::,,.i,',,:,',,:;
.ii
'1t'*"
il,!
r*
.,'
-:/
t,i
!,
.,:i,.:,.,
NIJ$J|MER 78
tu* november.200l
,,, ï
?1.:
'' t*::
l ,,
it

EERSTE LUSTRUM''OUD-BENNEKOM'"
Toespraak van ir M.M, van Hoffen ter gelegenheid van het eerste
lustrum van de Stichting Oud-Bennekom op 8 maart 1951.
In het archief van de Historische Vereniging Oud-Bennekom berusl de uitgetypte versie
van de rede die ir M.M. Max) van Hoffen - oprichter en eerste voorzitter von Oud-
Benne'kom - hield tijdens de ledenvergadering van de toenmalige Stichting Oud-Bennekoml
. Het is een interessant stuk dat ons inzicht verschaft over de manier waarop precies
vijftig jaar geleden tegen het 'behoud vqn het dorpsschoon' aangekeken werd. Soms is dat
verrassend modern en zelfs octueel(!), soms zeer tijdgebonden en voor ons nauwelijks
meer voorslelbaar. lVat we ons ook goed moeten realiseren is hoe klein Bennekom toen
nog was met zijn ruim 6000 inwoners.
Het leek bestuur en redactie een goed idee deze toespraak in exíenso te publiceren ter
gelegenheid van het elfde lustrum van Oud-Bennekom en hem, waar noclig en mogelijk,
van verklarende aantekeningen te voorzien, waarbij dankbaor gebruik is gemoakt von de
kennis vsn die leden van de Vereniging, die die periode nog zelf hebben meegemaakt.
Niet alleen is het vijfíig jaar geleden dat Van Ho/fen deze rede hield, het is bovendien
negentig jaor geleden dat hij geboren werd. Ook dctí kunnen we met deze publicatie
gedenken.
De getypte tekst is zo letterlijk mogelijk weergegeven. Een klein aantal met de hand
bijgeschreven passages wos niet meer te ontcijferen. Zij zijn met [...J aangegeven. Een
paor duidelilke type.fouten is gecorrigeerd, In verband met de fweekoloms lay-out van de
Kostersteen is voor de leesbaarheid een groÍer aantal alinea's met een witregel aongegeven.
Eerste Lustrum "Oud-Bennekom"
8 Maart 1951.
Nu "Oud-Bennekom" de aanvallige leeftijd van vgfjaar heeft bereikt en het geblckcn is dat
de jeugdige Stichting zich een vaste plaats in het gemeenschapsleven heeft veroverd. is het
zeker nict misplaatst dit eerste lustrum niet geheel onopgemerkt te laten voorbrygaan.
Al is er reden tewedente zljn over de resultaten van de bemoeiingen welke "Oud-Bennekom"
had met vele zaken liggende binnen de perken van haar doelstelling. toch moet juist
op deze dag beseft worden dat er nog vele ondennerpen zrln waarop de activiteit van onze
stichting een heilzame werking zou kunnen uitoefenen.
.r
'i
..t
ta
d g

Wrj leven in een trSd welke onder andere
wordt gekenmerkt door een groote vervlakking.
Waarden welke eens golden z4n
vervangen door anderen. De Veluwsche
dorpen, waarvan Bennekom er een is, zijn
aan die vervlakking niet ontkomen. Kunstmest
rn het begin van deze eeuw en verkeer
en radto welke een slopende werking
in de twintiger jaren begonnen, hebben de
gesloten dorpsgemeenschap doen verdwrlnen
en wat erger is, hebben het uiterlijk
van het dorp sterk aangetast. Indien men
een vooruitziende blik had gehad, gepaard
aan een gevoel voor schoonheid was dat
laatste niet noodig geweest. Wrj zullen
hier straks nader op terug komen.
Verheugend is het rn ieder geval dat thans
door het bestaan van onze Stichting sterk
geageerd wordt tegen verdere vemielingen
van ons dorp door al degenen die het
aangaan te wijzen op de historische ontwikkeling
van Bennekom en de landschappehlke
schoonheid van ons dorp. Ons streven
wordt wel zeer aangemoedigd door de moreele
steun welke wrj steeds mogcn ondervinden
van het Gemeentebestuur van Ede.
De aanmoedrging welke wij van dre zijde
ondervrnden. behoedt ons voor steriel en
uitsluitend conserveerend optreden.
Al is "Oud-Bennekom" nog zeer jeugdig,
toch zullen velen Uwer het prettig vinden
op deze dag iets uit de geschiedenis van
onze stichting te vememen.
Gedurende de oorlogsjaren was ik in de
gelegenheid met eenige Bennekomsche
families, waaronder de familie van Slooten,
nader kennis te maken. Zno rijpte in
1944 het idee om na de bewijding te komen
tot een vereeniging welke zich ten
doel zou stellen zich te verdrepen in de
geschiedenis van Bennekom en daarnaast
de leden in de gelegenheid zou stellen beter
kennis te nemen van de historische en
landschappelijke ontwikkehng en schoonheid
van het dorp. Ook br1 Mr.W.C. ten
Kate, gedurende den oorlog tudehJk hier
wonende, thans weer burgemeester van
Goes, vond dit idee een goed onthaal. Zoo
kon op 2 februari 1946 de eerste vergadering
van het voorloopig bestuur van de
stichting "Oud-Bennekom" plaats vinden
in de huiskamer van Adje van Slootenz,
hierbij waren behalve de heer van Slooten
en ikzelf aanwezig de heeren C. van den
Brink3, ten Kate, Kempeesa en van de Peppel5.
Op 8 Maart 1946 richtte notaris Fischer
te Ede op verzoek van de heer ten
Kate en spreker de Stichting "Oud-Bennekom"
op. Het Bestuur werd gevormd door
de heeren van Hoffen, voorzitter, ten Kate,
secretaris, van de Peppel, penningmeester,
C. van den Brink, van Rijsingeu en van
Slooten, leden. Het doel der Stichting werd
als volgt omschreven:
"het behoud van al hetgeen uit oudheidkundig
oogpunt'van belang kan worden
geacht, alsmede de handhavrng en herleving
van overgeleverd cultuurbezit, een en
ander voor zoover het betrekking heeft op
het dorp Bennekom en zrjn naaste omgeving.
Zij heeft mede ten doel de instandhouding
en bevordenng van natuur- en
landschapsschoon en het opwekken en
versterken van de belangstelhng voor de
schoonheid en de geschiedenis van Bennekom."
Het Bestuur van "Oud-Bennekom" heeft
in de afgeloopen vijf jaren getracht drt
doel, op zichzelf een doode letter, te bezie-
,)

len en het heeft met steun van de leden en
de overheid aan de nadere uitwerkins ervan
kunnen werken.
De leden van "Oud-Bennekom" vorïnen
meer dan een gereglementeerde eenheid, er
is een band gegroeid welke het vereenigingsleven
zeer ten goede komt Op de
jaarvergadering en op de lezingen ziet men
steeds weer de gezichten van oude bekenden
en mede dank zij onze contributieregeling
kan men padvinders en scholieren
zien die een bonte rry vormen met de oude
Bennekommers en de gepensioneerden dre
eens het landelryke Bennekom tot woonstee
kozen. "Oud-Bennekom" is danook
zeer zeker tot een gezellig onderonsje geworden,
ook al telt z{ bijna 200leden.
Maar om op de geschiedenis terug te komen,
Juni 1946 had de eerste voorlichtingsavond
plaats rn'aar Dr.C.van Rrjsinge
sprali over "Bennekom en zrln omgeving".
Het ledental kwam die avond van 12 op
30. Datzelfde jaar trof de stichting een
zware slag door het heengaan van de enthousiaste
oud-Bennekommer Adie van
Slooten.
Juli 1947 werd de eerste ledenvergadering
gehouden, de band tusschen Bestuur en
leden werd gelegd. In hetzelfde jaar hielden
de bestuursleden Job van de Peppel en
Kees van den Brink lezrngen respectievelijk
over De levende natuur rondom Bennekom
en Het leven der bijen en de brjenteelt
op de Neder-Veluwe. 1948 bracht een
lezing van den voorzitter met als onderwerp
De voorgeschiedenis van Bennekom,
toen werden de eerste wiendschapsbanden
met de nieuwe burgemeester van Ede
aangeknoopt?. Het volgende jaar bracht
alweer een lezing van de voorzitter, nu
over het onderwerp Bodemonderzoek met
behulp van de wrchelroede. Oud-Bennekom
smaaLte het genoegen dat deze lezing
aanleiding was tot een eindelooze polemiek
in de plaatselijke pers.
AÍb.1 Opening van de tentoonstelling
'Oud Bennekom' op 30 juli 1949 in de
Openbare Lagere School. Links in deuropening:
Max van Hoffin. Op de rug gezien:
T. Folmer, burgemeester Boot en
zijn vrouw. In die tijd trok men bij dergelijke
plechtige gelegenheden nog eenjacquet
aanl Foto Collectie ()ud-Bennekom,
1949 zou verder nog het groote succes
brengen, waaraan vele Bennekommers
nog steeds met genoegen terug denken, de
tentoonstelling "Oud-Bennekom" ln de
Openbare Lagere School (aÍb. l). Niet
minder dan 1400 bezoekers grngen deze

expositie bekrlken, hieronder bevonden
zich de Commissaris der Koningins en het
College van B. en W. van Ede. Onvergetehjk
was de intocht op een boerenwagen
van den heer en mevïouw Boot op de
30ste Juli in Bennekom, voorafgegaan
door het geheel Bennekom zoo drerbare
O.B.K. Bestuur en tentoonstellingscommissie
van Oud-Bennekom brachten zoo
de burgemeester en mevïouw Boot naar de
tentoonstellrrg waar de burgemeester de
openngsplechtigheid venichtte Wr1 bewaren
aan deze tentoonstelling vele goede
herinnerurgen, ik u.rl U er één noemen, het
gedicht van onze plaatsgenoot Ben Oniee:
Stichting "Oud-Bennekom"
Oud-Bennekom herleeft ln d'openbare
school.
Wry moeten dit m wijde kring bekryken.
Nog schoner is ons dorp, nu 'k in 't r,erleden
dool,
De liefde voor ons dorp moet br.1 ons allen
blSken.
Hier liep eens Jonker Sloet op 't oude Boekelo,
Dat wordt herbouwd in middeleeuwse
luisterlo:
U zret van Gelre weer op 't hechte Harselol1,
Hier is brleengebracht wat voor U lag in 't
duister.
Hier leert U Bennekom zien op Srnt-Geerten
dagr2
En voor U staat de martelaar Alexanderr3
En d'oude tovenaars - over u.re 'k niet
spreken mag! -
Zr1 steken hier nog steeds de koppen brlelkander.
Komt allen naar de school voor Bennekums
behoud
En steunt "Oud Bennekom" in doel en
streven.
Niets mag hier zijn, wat scheidt, bry jong
en oud,
De schoonheid van ons dorp moet eeuwen
bhjven leven.
Vergeet de teerpot niet en geeft met milde
hand,
Wij moeten het bestuur steeds steunen met
onz'gave,
Het huis op d'Hullenbergra moet straks,
naar oude trant.
De oudheidkamer zijn met eeuwenoude
have.
De tentoonstelling bracht ons vele nieuwe
leden. Tallooze BennekoÍnmers keken hun
zolder nog eens na en kwamen aangedragen
met voorwerpen die in de verzamehng
van onze Stichting werden opgenomen.
Brl het organiseeren van de tentoonstellurg
werd veel hulp onden'onden van de tentoonstellurgscommrssie
bestaande uit de
heeren H. van Amerongenrs, R. van Steenbergenr6
en T. Stormr-,
Z-eer geanimeerd was de praatavond welke
in November 1949 werd georganiseerd.
Kostehjk wiuen de verhalen die we daar te
hooren kegen van veldwachter Wienl8 en
de toen 97 jau oude van Reemstle. [....]
Na de jaarvergadering op 26 Januari 1950
trad voor ons op de bekende Veluwsche
bard Jan van Riemsdijk, Het ledental dat
voor de vergaderrng 107 bedroeg maakte
door dien avond een groote sprong vooruit.
In de zomer van 1950 werden een
tweetal excursies gehouden, één naar de
Craats met zijn oude boerenhuizen en zijn
prachtige natuur en éen langs de grafheuvels
naar de Panoramahoeve. Het succes
van deze beide uitstapjes was zoo groot
l

d ,,,,.
'
,,;,:ilí,:.
^ "' '"1
í,"rY**1A
-ï
ffi
AÍb. 2 De twee boerderytjes aan de Hullenberglaan, waarvan Max van Ho/fen het rechter
- nr 3 - op het oog had als onderkomen voor het museum. De zware schaduw op de
voorgrond geeft aan dat de Hullenberglaon nog zryn dubbele rij bomen had. De foto stamt
vermoedelijk uit de jaren '30 van de vorige eeuw. Foto Collectie Oud-Bennekom.
dat wrj ze dit jaar zullen herhalen.
Wederom organiseerde de stichting een
tentoonstelling. In Juli opende burgemeester
Boot met welgekozen bewoordrngen de
expositie van de Bennekomsche kunstenaars.
De heer en mewouw Wittenberg,
Jan Haak en Emmeke Veen2o waren de
exposanten. Dank zg de medewerkrng van
het gemeentebestuur welke ons weer de
openbare school ter beschikking stelde
kon deze tentoonstelhng een succes worden
genoemd, niet in het minst voor de
kunstenaars. Kunstcritici uitten zich zner
enthousiast over het gebodene. Een zin
als: "Het is verheugend dat deze tentoonstelling
een overzichtelijker en rustiger
indruk maakt als soortgehlke plaatselryke
manifestaties, waar een te groote verscheidenheid
gewoonh.yk een rommelige indruk
maakt" van de hand van gen ervaren
kunstcriticus2r, streelde de rjdelheid van
het Bestuur.
Dit seizoen organiseerden wrj een lezing,
in samenwerking met de wiendenkring
Drente te Wagenrrgen. Anne de Vries22
sprak over het Drentsche Volkskarakter.
Op 22 Januari j.l. sprak voor ons, na afloop
van de ledenvergadering Dr.P.Glazema23,
directeur van de Rijksdrenst voor het
Oudheidkundrg Bodemonderzoek te

Amersfoort over Oudheidt-undig bodemonderzoek
van kerken in Gelderland. Nu
Oud-Bennekom vijf jaar bestaat hebben
we het aangedurfd om voor deze avond
een professor uit te noodigen om voor ons
een lezing te houden:4.
Behalve met het voorbereiden en aanhooren
van lezingen bemoeide het Bestuur zich
met vele andere zaken. Een uitgebreid foto
archiof werd onder leidrng van den heer
van de Peppel aangelegd, de inventaris
voor een oudheidkamer werd verzameld.
Het is buitengewoon jammer dat het Gemeentebestuur
niet in staat is het huisje op
de Hullenberg (afb. 2) rrrt te geven voor
het rnrichten van een museumpje2s. Behalvo
voor de Bennekommers zou het zeer
aantrekkelijk zijn voor de zeer vele weemdehngen
welke ons dorp 's zomers herbergt.
Moge ons Gemeentebestuur in staat
zijn spoedrg een oplossrng te vrnden voor
onze dringende wensch,
Een begin werd gemaakl met het bijeenbrengen
van een bibliotheek welke vooral
betrekking heeft op Veluwsche onderwerpen.
Eenige kostbare en zeldzame boekwerken
werden door de leden aangeboden.
Een groot aantal Bennekomsche archaeologica
werd in bezit verworven door aankoop
van een gedeelte van de collectie van
wrllen Dr W.A.J.Oosting26 van de Stichting
voor Bodemkarteenng te Bennekom.
Op l8 Maart 1949 had een bespreking
plaats met Burgemeester en Wethouders
van Ede, waarbrj onder meer het uitbreidrngsplan
van Bennekom ter sprake
kwam. Het gemeentebestuur vond het een
goed plan ons eens van gedachten te laten
rvisselen met de architect Lammers2t aan
wien de voorbereiding van dat plan is op-
gedragen. Het Bestuur had daarop een
besprekrng met genoemd heer, hierbij hadden
wij ons lid Prof.Bijhouwefs uitgenoodigd
die er rn slaagde de gedachten van
het Bestuur over de uitbreiding van Bennekom
in urbanisknjargon aan den heer
Lammers duideh.lk te maken. De Heer
Lammers was zoo in luur geraakt voor de
overvloed van goede ideeën van het Bestuur
dat hij prompt beloofde na uitwerking
van al de plannen nog eens bij ons
terug te komen. Hoe geweldig de indrukken
waren die hg bij ons opdeed moge wel
bhlken uit het feit dat wrj hem tot nu toe
niet terug zagen, ofschoon de eerste besprekrng
reeds meer dan een jaar geleden
plaats vond. Wij nemen dus maar aan dat
de heer Lammers nog steeds bezig is de
wijze raad die wij hem gaven, nader uit te
werken. Laten wrj van harte hopen dat drt
geen scherts is.
Van geheel andere aard was ons bezoek
aan de Koninklijke Nederlandsche Stoomboot
Maatschapprl te Amsterdam waar het
Bestuur 8 Augustus 1950 door de Directie
van die maatschappij werd ontvangen op
het S.S.Bennekom2e. Wij boden daar namens
"Oud-Bennekom" een reproductie
aan van de kaart van Bennekom voorkomende
in het kaartboek van het St.Catharinagasthuis,
dateerende uit 1634. Deze
geste werd bijzonder op pnjs gesteld, dit
bleek niet alleen uit de ontvangst welke
ons ten deel viel, maar ook uit het geschenk
dat de drecteur van de K.N.S.M.
ons aanbood, efli exemplaar van de Maatschapprlvlag.
Onlangs schreef de kapitern
van de Bennekom ons nog dat de kaart dre
op een eereplaats is opgehangen, veel aandacht
in het buitenland trok.
6

*l
$ffi
AÍb. 3 I)e tabaksschuur aan de Grintweg te ll'ageningen die bg de nog bestaande
Willemshoeve stond. Op de voctrgrond de goederentrein die op weg is van Bennekom
noarVí/ageningen. Opnome uit januari l970.Naar een dia uit de Collectie ()ud-Bennekom.
Ook aan details werd aandacht besteed,
het vonge jaar boden wij den eigenaar van
de tabalisschuuï aan de Bovenweg (afb 3)
een nieuwe wrndvaan aan voor dat gebouw.
die windu.ij zer tn de voÍïn van een
hand is n.l. een zeldzame verschijning3o,
de oude rvas totaal versleten.
Ook op het gebied van de natuurbescherming
zr.1n wrj actief geweest. Tot onze
doelstelling behoort immers ook de instandhouding
en bevordenng van het
natuur- en landschapsschoon. Toen het
vorige jaar de boomen van de Hullenberg
(aÍb. 2) bedreigd werden, zochten w4 een
weg dit onheil te voorkomen. Daar voor de
overname van die boomen veel geld noodig
rvas, gingen onze gedachten uit naar
gemeenschappelryke aankoop van drt bezit
door alle Bennekommers. Daar ook niet
leden van Oud-Bennekom in de gelegenheid
gesteld zouden mo€ten worden deze
actie te steunen, besloot Oud-Bennekom
een afzonderlryke Stichting in het leven te
roepen welke zich bezig zou houden met
de aankoop van goederen welke van belang
zijn voor ons natuuÍ- en landschapsschoon.
18 November 1950 nchtten de
voorzitter en secretaris van Oud-Bennekom
voor notaris Westhoff de "Stichting
Natuurschoon Bennekom" op, met als doel
de urstandhouding en bevordenng van het
natuur- en landschapsschoon in Bennekom
en omgeving3r.

;lt ::i!,i
,,:: .
]
:$iÈi,-r-q,gl
l-_.,q
1
'1
..,,tt.\.
w
?a
.,{'
rr
tl
.Ë
r;h*
\'
WF
i
,r:'
i ,
edi
AÍb, 4 De Soetendaalseweg. Boven; Nu Halderwegvanaf de Brinkstraat tot waar nu de
Soetendaalseweg begint. Een waarlijk landeliik weggetjel Opname omstreeks 1960,
Onder: gezien vanaf de Molenstraat en al minder idyllisch. Opname omstreeks 1965.
Naar dio's uit de Collectie Oud-Bennekom
8

Met genoegen vervulde Oud-Bennekom
haar maatschappekjke plichten, Het Comité
voor het behoud van de Doesburgermolen32
lieten wij een kleine gift toekomen
voor de restauratie van die molen. Bijzonder
stelden wrj het op prijs uitgenoodrgd te
worden medewerking te verleenen aan een
bazaar ten bate van O.B.K. in November
1950. Het is altijd prettig dit onbaatzuchtig
kunstbarende gezelschap van dienst te
kunnen zrjn.
Dames en Heeren. zeer in het kort heb ik
U een overzicht gegeven van de activiteit
op velerlei gebied van "Oud-Bennekom"
in de vervlogen vijf jaren. Ofschoon onze
Stichting er rond voor uit komt te conservatief
te zíjn om met vrj{aren plannen33 te
werken, hebben wij natuurlijk een aantal
wenschen voor de toekomst. desiderata
welke op het eerste gezicht misschien conservatief
zullen worden genoemd maar, en
daar zljn wrj van overtuigd, op den duur
zeer vooruitsfrevend zullen bhlken te zljn.
Wij zullen echter hopen dat men ons niet
achteraf in het gehlk zal stellen, maar dat
men reeds nu onze wenschen met de noodige
ernst zal aanhooren.
Is onze samenwerking zooals ik reeds herhaalde
malen opmerkte met het College
van B. en W. van Ede buitengewoon prettig,
helaas kan dat niet gezegd worden
t.a.v. de raadsleden welke in Bennekom
wonen. Slechts één van die drie raadsleden
is lid van Oud-Bennekom3a, de andere
twee zijn geen lid en daar we niet aan mogen
nemen dat één gulden conffibutie per
jaar voor hun een beletsel zou kunnen zrjn
moeten wij wel concludeeren dat het doel
en streven van "Oud-Bennekom" hun
maar matig interesseert.
Dit betreuren wij tenzeerste. Moge deze
avond hun van rnzicht doen veranderen.
Het zal in de toekomst namelijk noodig
zijn dat Bennekom eendrachtig optreedt
tegen iedere aanranding van het landeh.lk
schoon dat ons nog rest. Dit kan niet zonder
meer door protest aan te teekenen tegen
iedere verbreeding van een weg of het
bouwklaar maken van een stuk grond. Er
zal in gratn lijnen begrip moeten bestaan
voor de schoonheid van het milieu waarin
wij leven, ook brt de Bennekommers die
het voorrecht hebben de bevolking in de
gemeenteraad van Ede te vertegenwoordrgen.
Over smaak valt veel te twisten!
Het landelijke karaLler van Bennekom
heeft het Gemeentebestuur van Ede bU het
voorbereiden van het uitbreidrngsplan.
doen besluiten Bennekom te bestemmen
als lreemdelurgenplaats. Als men nu met
groote spoed alle wegen van eeuwenoude
beplanting gaat ontdoen, alle landelijke
weggedes (aÍb. a) van trottoirbanden gaat
voorzien en daarenboven de wegen gaat
verharden met asphalt, dan is het niet ondenkbaar
dat de weemdelingen met hun
auto's op dergelijke wegen niet meer tot
stilstand zullen kunnen komen en het dorp
voorbij zrjn eer zlj n de gaten hebben rn
het landelijke Bennekom te zljn. Aanzie de
ravage die men op de Heelsumsche weg
tot nu toe heeft aangericht (afb. 5), waartoe
dient, zoo waag tk mrt af dit oogenschijnlijk
zinloos geplunder van boomen?
Het verkeer. zalhet antwoord luiden. Maar
heeft dan niemand bedacht dat men het
verkeer ook kan omleiden? B.v. zooals dat
geschiedt in Ede en Wageningen? De
charme van de Heelsumsche weg, de toegangspoort
tot de Hullenberg is nu grootendeels
verdwenen. Straks zal het land-

AJb. 5 De Heelsumseweg in de jaren '30 van de vorige eeuw. Naar een prentbrie/kaart uit
de (. o lle cti e Oud-Be nneko m.
goed Zuidereng van een groot deel van
zijn eeuw'enoude beuken worden ontdaan,
om het de bussen mogehlk te maken met
80 km. vaaÍ de berg af te gieren. De
Alexanderweg bijna uitsluitend gebruikt
als laatste route voor de BennekoÍrrmers
heeft men zonder eenige piëteit eveneens
onder handen genomen, \,Teest men hier
soms tegenliggers?
Laten wrj eens even in gedachten in het
dorp zelf vertoeven. Hoe troosteloos ziet
onze geasphalteerde dorpskom er uit, hoe
stglvol was drezelfde plaats nog voor 1934
toen de plaats van de sprieqes die er tegenwoordrg
langs de trottorbanden staan, nog
was ingenomen door de prachtige goote
linden (aÍb 6). Waarom ook hier weer
deze "restlose" vernietigrng van al wat het
oog bekoord? Er zit nog meer in het vet
voor Bennekom. Laatst vermeldde de
krant een berichtle waarin werd aangekondigd
dat de Edescheu,eg in p953?l een
meter zal worden verbreed. De reden zal
ongetwijfeld wel weer het verkeer zijn.
Met deze verbreeding die aan de Westkant
zal plaalsvrnden zal deze weg welke zoo'n
tachtig of negentig jaar oud is en waarvan
de beplanting brlzonder fraai kan worden
genoemd, het karakler van een rijksweg
lrrlgen. Vele afschuwel4ke gevels, nu gemaskeerd
door beuken, linden en wiendelijke
heggen zullen aan de weg komen te
liggen. Bennekommer noch weemdeling
of weggebrurker ziet de noodzakehlkheid
van deze één meter verbreeding in, temeer
daar de weg op zichzelf breed genoeg is.
Er zal toch wel niemand zr.1n die vertrouwen
heeft in de toekomst, en gelooft dat
over twintig jaar het voorwereldlijke monster,
dat tweemaal per dag een echte trern
fluitend, gillend en rochelend moeizaam
l0

door de dorpskom zeult, nog zal bestaan35
(afb.3). Aan hen dre dat wel geloven breng
ik in herinnenng dat de Brontosaurus uiteindeldk
ook is uitgestorven.
Om kort te gaan, waarom wordt er niet
aan gedacht de trern op te heffen en de
weg de weg te laten? Als men van Wageningen
naar Bennekom rijdt dan treft men
even voor hotel de Keijzer een weg naar
het westen aan. Deze weg kan het doorgaand
verkeer in Bennekom zaeÍ ontlasten36.
Nieuwsgierig waaÍom die weg niet
wordt gebruikt, ben ik hem de vorige week
eens afgereden. De weg loopt inderdaad
naar Ede, hij is gedeeltehjk zeer goed bestraat,
maar eindrgt rn een aardappelveld.
Zou het niet mogehlk zrln dre weg eens
aan te sluiten op een andere weg, de uitwerking
eens te bekijken alvorens men de
toegangsweg tot Bennekom gaat verminken?
Dan is er nog een andere lcrvestie waarvoor
Oud-Bennekom zich uitermate interesseert
dat is de naamgeving van onze straten en
wegen.
Nog niet zoo heel lang geleden, misschien
ook een tachtig of negentig jaar kwamen
naambordjes in de mode. De wijknummers
die tot nu toe dienst deden als plaatsaanduidrng
van de huizen werden vervangen
door straatnaam en huisnummet'T. Daar de
straatnamen voordien niet offrcieel waren
vastgelegd dacht niemand er aan dre namen
van trld tot tijd eens te veranderen.
AÍb, 6 De Dorpsstraot in de.iaren '20 von de vorige eeuw. Foto Collectie Oud-Bennekom
ll

Had een verandering plaats dan duurde het
jaren voordat de nieuwe naam ingeburgerd
was. Dat kan men b.v. zien aan de Edescherveg.
die altrld zoo officieel heeft geheeten.
maar tot op den huidige dag nog
wel Crrrndweg rvordt genoemd, de naam
die ha br1 de aanleg van de bevolkrng
lcreeg. Door hun historische onturkkeling
zrln de namen gelvorden tot cultuurmonumenten
van eerste orde. Zij hebben dezelfde
waarde als antieke schilderijen en archiefstuklien,
met dat verschil dat zr.; geen
handeisrvaarde hebben. Wie denkt eÍ aan
de directeur van het Rrlksmuseum verlof
te vragen de middeleeuwsche schilder4en
egns te mogen moderniseeren of de naakle
engeltjcs vzur Rubens eens door een huisschilder
tc mogcn laten aankleeden'l Dit
nu zou iets voor ecn geli zrjn. Is het dan
nie{ ultermate dn'aas dat de vaak Middelceu\\:sg
cultuurmonumenten rvellie n'rj in
onze namen van \\'egen en straten bezitten,
zonder meer d.x',2. zonder eenige deskundigherd
op verzoek van een geborneerde
pensionhouder of wie dan ook veranderd
kunnen rvorden'/ Ik denk b.v. aan de
naamsvsrandering van Groenesteeg in
Groenestraat38. De stegennamen zrln in
ieder geval laat Middeleeuwsch, zij zljn
zeer kenmerkend voor de Geldersche Vallei.
Is het niet meer dan jammer dat een
dergelryke naÍun, tegen de wil van de bevolking
officieel verloren moest gaan. Gelukkig
is het wel zoo dat geen Bennekommer
rept van het afschuwehjke Groenestraat.
Zoo was ook het lot van de Strooyweg,
die voor het elootste deel nu verdoopt
is in Prins Bemhardlaan. Wil men
zrln liefde uiten t.a.v. het Oranjehuis laat
men dat dan doen rn nieuwe wrjken en dat
nalaten br1 wegen die een eeuwenoude
zinvolle naarn hebben. En dan is daar nos
het voorbeeld van de Broekakherweg. Deze
weg die naar een der oudste akkers van
Bennekom leidt werd eenige jaren geleden
verdoopt in het nietszeggende Lindenlaan3e,
omdat een van de bewoners van
een kind eens te hooren had gehad dat h4
dan toch maar op de Broekliakkenveg
woonde. Dit feit rvas voldoende om een
zeker reeds honderden jaren bestaand hebbende
naam te wijzigen. Moge de trld niet
ver meer zrjn dat men. evenals dat in België
het geval is, de toponlmen gaat beschgrmen,
zoodat ondeskundigen. overigens
in al hun eigengereide onschuld, hun
handen aflaten van dczc cultuurmonumenten.
Overigens hecft Oud-Bennekom in dit
opz.rcht nret i'eel te idagen Op dc rceds
eerder gcnocmde bespreking net B, en W.
van Ede op 18 Maart 1949 rverd ook dez.e
questle besproken. Op 9 juni r,an dat laar
ontving het bestuur van "Oud-Bennekom"
een bnef van B. en W. waann de volgende
zinsnede voorkomt: "Aan de Directeur van
Gemeentewerken is opdracht gegeven zich
voortaan met U te verstaan alvorens ons
een voorstel "tot het geven van nÍImen aan
straten in de kadastrale gemeente Bennckom
te doen"ao.
Or.er een dergehlke samenrverking mogen
wij toch wel uitermate teweden zrln!
Hoe het nu komt dat op de heide btl de
Laar, waarschrlnhlk een zeor oude woonplek
dateerende uit de lJzert4d het vorige
jaar een Lrlsterbeslaan is ontstaan is in
verband met het bovenstaande een groot
raadsel. Mogen we gespaard bhlven voor
de Klapbeslaan, de Roode- en de Blauwebeslaan.
Er zijn werkelijk wel andere namen
te bedenken of zelfs aanwezig, zoodat
het niet noodig zal zijn een totaal gebrek
t2

aan deskundigheid op dit gebied te demonstreeren.
Misschien klinkt hetgeen ik over natuurschoon
en namen gezegd heb de een of
ander rvat hard en onvriendeh.lk in de ooren.
Laat dat niet het geval z4n. het is
goed maar emstig bedoeld. Men mag toch
van ccn Jonge organisatie venvachten dat
zi1 nog niet rn gezapige rust haar dagen
slt";t. Wil "Oud-Bennekom" u,erkehjk nat
voor ons dorp beteekenen dan zal zij
strrldvaardig moeten z.ijn en haar u,erkel4-
ke orertuiging moeten kunncn urtcn.
terrvrll ons aller vriend Bram de Grootoo
binnenkort uit logeeren moet omdat hr1
vryf minuten te \Toeg voor ons begon te
bakken (afb. 7). Dit zryn zaken che diep
teleur stellen.
Ook z-ullen u'rj ontvankeirlk rnoeten zqn
voor het vele goede dat in het dorp tot
stand konrt Il: dcnk b r aan de bcbou-
*-ing lan het Bart r an Hlstplantscn;n lioc
crg had die kunnen zrln indren men daar
Veluu'sche kastlcs had ncergezeto' lVrl
moeten zeer zekcr ter-reden z4n dat Bennekom
tegenu.oordig ecn architect hecft
dre met goediioope middelen goedc cfl'ccten
\\eeL tc schcppcn'r
Een andere goede zaali rvaar Bennekom
zeer mee is ingenomen is de nieune klok
in de toren Ede heeft ons een buitengervoon
fraaie klok geschonken naarvoor
rvij niet dankbaar genoeg kunnen zijna3.
Wg denken verder aan onze verbeterde
straatverlichtrng, dat men nooit moge
overgaan tot te veel rSver op drt punt Een
neonverlichting zou afschuu'eh1k zryn.
Tenslotte zouden wrj gaarne zien dat onze
politiemacht zich n'at meer met dievenvangen
en het onbevoegd kappen van
boomen bezighield dan tot nu toe. Het is
droevig dat er veel boomen zonder kapvergunning
door particulieren u,orden gekapt
-,';..":',.
AJh 7 ()asten van kamphttis lle Zonnehloem
(Bovenweg jl) brengen in 1942
een bezoek aan de winkel van bakkerij
Ilram de Groot. Foto G. Kleitne Collectie
()ud-IJennekom.
Zie,híer eenige overwegingen op deze
feestdag.
Rest mry nog woorden van danli te spreken
tot diegenen die ons in de eerste v4flaren
van diensl zrln gcweest. Bestuur en Leden
van Oud-Bennekom wil ik in drt huldebetoog
niet betrekken. Het spreekt vanzelf
dat de een meer de ander mrnder zijn
krachten gaf voor onze gemeenschappelijke
zaak Znoals ik reeds eerder betoogde,
het is prettig dat door Oud-Bennekom
1a l-)

vriendschapsbanden tot stand kwamen
vaak tusschen menschen uit geheel verschillend
mrlieu.
Dan danken wij * de eerste plaats het
College van B. en W. van Ede voor het
begnp dat zlj voor onze zaak toont. Wg
brengen dank aan O.B,K. voor haar zeer
sympathieke medewerking op muzikaal
terrein. Znnder O.B.K. zouden wij zijn als
een schilderij zonder lrtst. Wtt brengen
dank aan lr.Lammersas architect van de
gemeente Ede voor de wijze waarop hij
begrip toonde voor onze wenschen en gevoelens.
Dank aan aldegenen die voor ons
lezurgen hielden op onze bryeenkomsten en
dank aan de enthousiaste Bennekommers
die ons nog steeds venijken met voorwerpen
voor onze Oudheidkamer.
Als bewijs voor onze dank aan de plaatselijke
organisaties bieden wij een prozaïsch
maar nuttig geschenk aan, dat in al zijn
nuchterheid onze samenwerking moet demonstreren,
n.l. een kastje waarin alle
Bennekomsche organisaties de data van
hun feestavonden, vergaderingen, enz.>
enz. kunnen vermelden, zoodat in de toekomst
wordt voorkomen dat trvee organisaties
op dezelfde dag brleenkomsten beleggen.
Dit kasde zal opgehangen worden
aan de zrlmuur van boekhandel van Sloo-
ten46. De sleutel zalbii de boekhandel berusten.
Wat zou Oud-Bennekom zijn urdien niemand
wist wat het deed? Over publiciteit
hebben wij nooit te klagen gehad. Ik mag
de heer Jac.Gazenbeekar hier wel zeer hartelrjk
dank zeggen voor al zijn liefde waarmede
hij onze Stichtrng steeds omringd
heeft. Hrj was de man dre zoowel in de
plaatselijke pers als in de groote pers voor
een snelle berichtgeving over het doen en
laten van Oud-Bennekom zorg droeg.
Vaak werd hij daarin bijgestaan door de
welversneden pen van meester Pena8.
Een heel bijzondere plaats br1 de berichtgeving
over Oud-Bennekom bekleedt onzen
wiend Gaart Derk, dre hier ook vanavond
wesr aanwezig is. Gaart Derkae en
Trui wij wenschen U beiden een gelukkrg
leven en een goede gezondheid in ons drerbare
Bennekom, wij z5n blry dat ge niet
gaat emrgree.ren, beter Uw hart aan ons
verpand dan aan Australië.
Moge ik besluiten met den rvensch dat wij
met onze vrienden die hier vanavond in
ons midden zr.1n een goede en rustige toekomst
tegemoet gaan tot heil van ons geliefd
Bennekom
Noten (door T.J. Hoekstra)
r Gegevens over leven en werken van ir
Machienus Marrus (Max) van Hoffen
(191l-1955) zqn te vrnden rn r,erschiliende
hoofdstukken van Een veluws dorp.
Een herínneringswerk voor Ir. M.M. van
Hof/ën, Bennekom z.j. Speciaal over Oud-
Bennekom en Van Hoffen, zie: A.W. Deketh,
De Stichting "Oud-Bennekom" op p.
44-48 n het aangehaalde werk.
: A. r,an Slooten (1880 - 1946). boekhandelaar
rn het pand waar nu BRUNA is
gevestigd. Het Van Slootenplern in onder
andere naar hem genoemd. H. Grlsbertsen.
'De straat waarin wij wonen YI', De Kostersteen
73,2000.13
3 Bestuur Oud-Bennekom, 'C. v.d. Brink
18 mei 1906 - 15 mei 1974', Mededelingen
Oud-Bennekom 15,1974, l-2
t J.C.J. Kempees was generaal-majoor b,d.
t4

s Jb. van de Peppel legde de basis voor de
fotocollectie van Oud-Bennekom
6 Dr C. van fujsinge woonde op Wageningen
Hoog en was een bekend radiospreker
over populair (natuur)wetenschappel4ke
onderwerpen
I J.J.G. Boot (12-12-1902)- burgemeester
van Ede van 1946 tot l95l Erelid van de
Historische Vereniging Oud-Bennekom
8 Commissaris van de Koningin u'as Jhr
C.G.C Quarles van Ufford
'Ben Onie. pseudoniem van E, Krcykamp.
die een boekhandel in de Baklierstraat had
r0 F.E. Wilmer. Van F{offen en het behoud
van rnonumenten, Een veluws dorp. ?,en
herinneringswerk voor Ir. M.M. van Hoffe
n, Bennekom z.j. 49 -5 4
rr Harslorveg 3. Het poortgebouw'van het
voormalige kasteel Harselo is een l Tdeeeuws
pand, dat in de l9de eeuvi'tot boerderrl
is ingericht. Het kasteel zelf is in
l8l4 afgebroken. Ronald Stenvert e.a.,
Monumenten in Nederland. Gelderland^
Znist/Zwolle 2000. 113
12
Sint-Geerten dag valt op l7 maart
t' Over Sint Alexander zie H. Gqsbertsen,
'De moederkercke van Sint Alexander.
martelaer ende slne broederen', De Kostersteen
33, 1990, 6-9 en 35, 1991, l0-15.
la Hullenbergweg 3 was de beoogde plaats
voor de Bennekomse Oudheidkamer.
15
H. van Amerongen, brandstoffenhandelaw
aan de Bakkersffaat te Bennekom.
16
Bestuur Oud-Bennekom,'R. van Steenbergenf
', Mededelingen Oud-Bennekom
5.1972.3
r?
T. Storm, aannemer aan de Edeseweg te
Bennekom.
18
L. Wien, onbezoldigd rijksveldwachter.
1e
J. van Reemst
20
Zij woonden allen op Wageningen-
Hoog.
2r Het is mry niet geluk:t de herkomst van
dit citaat te traceren.
?2
Anne de Vries, bekend Drents schrrlver
onder andere van Barrle
23
Dr P. Glazema (1899-19S3). directeur
ROB van 1950 tot 1964). Het oudheidkundig
onderzoek in de kerken hield verband
met de geweldige schade die veel
Gelderse kerken in de oorlog gelcden hadden.
2' Prof dr B.H. Slicher van Bath (19i0)"
historicus. in die trld burtengervoon hoogleraar
aan te toenmalige LH te Wageningen.
25
zre noot 14
26
Dr ir W.A.i. Oosting (1898 - 1942).
bodemkundige bry de Stichting Bodemliartering
(STIBOKA). Naar hem is de Oostrnglaan
op Wageningen-Hoog genoemd.
Hry u,as de leermeester van Van Hoffen.
2i Mogelijk IrH. Lammers uit Arnhcm.
( vr. med. E.H. Somer, Ede) . H|1 zal
dus wel door de gemeente ingehuurd zryn.
28
Prof. dr ir J.T.P. Bryhouwer. hoogleraar
aan de LH te Wageningen.
2e
H. Grlsbertsen, 'Het turbrnestoomschip
'Bennekom", Mededelingen ()ud-Bennekom
23, 1976, 3-6; H. Ggsbertsen, De
ondergang van het stoomschip Bennekom,
De Kostersteen 24, 1988, 12-15.
30
Hier breidt Van Hoffen het Bennekomse
gebied tot in Wagenrngen uit. De tabaksschuur
stond aan de Grintweg, dus formeel
op Wagenings gebied. De bewoners
waren echter sterk op Bennekom geonenteerd
(vr, med. H. Gijsbertsen). Voor de
symboliek zie'. Jac. Gazenbeek, 'Bennekom
en zrjn folklore'.ln'. Een veluws dorp.
Een herinneringswerk voor Ir. M.M. van
Hoffen, Bennekom 2.j.,267-275, met een
aÍbeelding van de windwr.yzer op p.270.
31
G.M. Hoogkamer - Welman,'Langs het
l5

tuinpad van mrjn vader ...', De Kostersteen
71,2000.7-9
32
D.J.G. Buurman, 'Van Hoffen als verenigrngsman.
In Een veluws dorp. Een
herinneringswerk voor Ir, M.M. van Hoffen,
Bewrekom 2.j., 3 6-44, vooral p. 40.
33
Vijfiarenplannen werden in de toenmalige
Sovjet Unie gemaakt om de economie
te structureren. Hun doelstellingen werden
- ondanks beweringen van het tegendeel -
nooit gehaald.
3s Bennekomse raadsleden in l95l waren
Jac. van Steenbergen, H.A.M. Frooland en
R.R. Soetendal . Van Steenbergen was lid
van Oud-Bennekom. De huidige situatie is
iets beter: twee van de vier Bennekomse
raadsleden, die bovendien wethouder zijn,
zijn lid van Oud-Bennekom.
3s
F.G, van Oort, 'In de kaart gekeken 7',
De Kostersteen 45, 1993,6-2I.
36
Nu de Mansholtlaan/Dr W. Dreeslaan
3?
H. Grlsbertsen, 'De straat waarrn wij
wonen l', De Kostersteen 66, 1998, 3-10,
vooral p.3-7.
38
Het veranderen van 'stegen' in 'straten'
was een tijdsverschqnsel en vond in veel
dorpen en steden plaats.
3e
H. Grlsbertssn, 'De straat waarin wg
wonen lY', De Kostersteen 70, 1999,9
a0
De Historische Vereniging Oud-Bennekom
is nog altijd vertegen\À'oordigd in de
straatnamencommrssie in de persoon van
de heer H. Gijsbertsen.
ar
Wat ziin Veluwse kastres?
a2
Is deze architect A. Verwaal?
a3
Na de oorlog is van de door de Duitsers
weggesleepte klok een replica gegoten,
waarschijnlijk op kosten van de gemeente
Ede als eigenaar van de toren en zijn klokken.
De andere klok is op een schuit te
Tiel teruggevonden (vr. med. H. Grlsbertsen).
aa
Bakker Bram de Groot had zrln bedrijf
op de plaats waar nu de ABN/AMRO
staat. De passage over het illegaal kappen
van bomen is nog steeds actueel!
as
Zienoot27
a6
Nu BRUNA. Het kastje heeft overigens
niet het beoogde resultaat gehad (Vr. med.
H. Gijsbertsen)
a1
lac. Gazenbeek, journalist te Lunteren
en schnjver over talloze Veluwse onderwerpen.
a8 Meester Hendrik Pen, onderwijz.er aan
de Gereformeerde School, was een amateur
historicus, die veel in de lokale pers
publiceerde.
ae GaarL Derk was het pseudoniem van H.
van den Bnnk. Voor zijn Bennekumse
Krabbels zie Mededelingen Oud-Bennekom
26, 1976, 2-4; 28, 1977, 7-8; 29,
1977, 7-8; 30, 1977, 6; 34, 1978', 37,
1979,6 (met naschrift van M. Post-Bakker);
H, Grlsbertsen, 'Gaart Derk', De
Kostersteen 9, 1984, 5-8, waarin de identiteit
van Gaart Derk uit de doeken eedaan
wordt.
l6

BOEKBESPREKING
K.B.A. Bodlaender & B. Hulst (red.), Kasteel en landgoed Hoekelum. Een veelzijdige
geschiedenis, Bennekom 2001.96 p. 59 afb. Pnls / 24,5A.ISBN 90-9014725-X
Een kasteel is meer dan een door een familie bervoond, opzichzelfstaand gebourv. Het is of
rvas het centrum van een landgoed, van een agrarisch be&r1f en vaak ook van bestuur en
rechtspraak. Zijnligglng wordt veelal bepaald door militar-strategische overwegingen en de
mogehlkheden en onmogelSkheden van het landschap. Kortom, een kasteel is een veelzrldig
fenomeen. Terecht hebben de samenstellers van Kasteel en londgoed Hoekelum hun boekje
de ondertitel Een veelzijdige geschiedenis meegegeven en die veelzrydrgheid bovendien
goed gestalte gegeven,
Na een korte inleidrng van B. Hulst doet
J.K. Schendelaar in drie hoofdstukken de -
(bouw)geschiedenis en de naamgevrng van
Hoekelurn helder uit de doeken. Natuurhjk
zljn er altijd onderdelen van een dergehlk
verhaal waarbij men zo zijn twijfels kan
hebben. De veronderstelling dat de familie
De Jeger (Van Hoekelum) al in de K-arolingische
Trld het jagermeesterambt op de
Veluwe bekleedden is nogal gewaagd. De
naamsafleidrng Huis op de Heuvel levert -
gezien de situerrng van het huidige Hoekelum
- wat problemen op Om ook maar
eens een speculatieve duit in het zakje te
doen: heeft het oudste Hoekelum wel op
de huidige plaats gelegen? De woontoren,
dre nog altijd de kern van het huis vormt,
dateert pas uit het begin van de veertiende
eeuw. Of aan die toren gebourven vooraf
gegaffi z4n, hoe dre eruit zagen en \\aa-r
die eventueel gelegen hebben, is volstreLt
onbekend. Het is natuurhlk mogehlk dat -
ook al uit veiligheidsovenvegingen - dat
hlpothetische Hoekelum hoger gelegen
heeft. Intrigerend is dat de De Jegers ook
een Hoekelum in het Reichswald hadden,
rvaar zrj eveneens jagermeester waren. Ze
zullen die naam toch niet vandaar meesenomen
hebben?r
Het idee dat een rondreizende gtoep metselaars
uit Noord-Duitsland tussen 1250
en 1350 verantwoordelijk is voor de bouw
van bakstenen woontorens in Nederland
mo€t naar het rijk der fabelen worden verwezen:
men kopieerde er rn die tryd lustig
op los. Het werd niet als plagiaat, maar
juist als een eer beschouwd als je huis als
voorbeeld voor dat van een ander eediend
had.
Een ander hardnekkig misverstand betreft
de lengte van de middeleeuwse mens. Dre
was behoorhjk sociaal-economisch bepaald.
Juist de hogere standen, waartoe dc
Van Hoekelums zeker behoorden, konden
wij lang worden: z4 kregen voldoende te
eten en hoefden zich ook niet al te erg afte
beulen.
Kees Heiturk behandelt vervolgens de verschillende
families die op Hoekelum gervoond
hebben en - voor de wat latere penode
- hun verhoudrng met het dorp Bennekom.
Opvallend is hoe weurig Hoekelum
gedurende zijn bryna 700-1arig bestaan
t1

verkocht is'. 1542,1635, 1695 en uiteindel1k
1988. Vooral n zljn eerste en laatste
periode is er langdurig sprake van erfopvolgrng.
Raadselachtig is het dat bg de bespreking
door Schendelaar van de famrliewapens
van Van Hoekelum en Van Balveren
(éenkleurige) zegels opgevoerd worden
om heraldrsche kleuren te bepalen. De gegevens
over die kleuren zullen toch wel uit
een andere bron aÍkomslig ziln.
E.M.J. Blok bespreekt de ontwrkkehng
van het landgoed Hoekelum en plaatst die
terecht in een breder kader van de geschiedenrs
van de Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur.
Op een kasteelterrein staat meestal meer
gebourven dan alleen het huis zelf. K.B.A.
Bodlaender geeft een overzicht van allerhande
'opstallen', zoals het koetshuis, de
'kaasboerderij', het huisje aan de overzrjde
van de Edeseweg en de villa Noordereng.
Dat dat huis een trydlang een bedrr3f in
schoolbehoeften heeft geherbergd, is niet
zo verw'onderlSk als men weet dat de laatste
baronesse Van Wassenaer met Joh.
Iddrnk getrouwd was dre ... een bednlf rn
schoolbehoeften bezat. Voor de rlskelder -
toch een van de meet zeldzame verschrlnselen
op het landgoed - moet men de wandeling
aan het eind van het boek raadple-
8en.
beurtenissen. zoals het fameuze Nationale
Concours Hippique op Hemelvaartsdag
passeren de revue.
Het boek wordt afgesloten met twee b4-
dragen van K.B.A. Bodlaender, eerst over
de flora en fauna van het landgoed en dan
- buitengewoon waardevol - een becommentarieerde
wandehng over het hele terrein,
compleet met los bijgevoegde kaart.
Door de aanleg van de 412 is Hoekelum
ruimtehjk nogal afgescheiden geraakt van
Bennekom. Dit prachtig uitgevoerde boek
met vaak schitterende illustraties maaLl
duideh.lk dat kasteel en landgoed vanouds
bry ons dorp horen. De brede benadering
van het ondenverp maakt het voor een
groot publick zeer interessant. Het ma.g in
geen enkele boekenkast van leden van de
Historische Vereniging Oud-Bennekom
ontbrekenl
T.J. Hoekstra
Noot
t Zie voor deze discussie vooral J.K.
Schendelaar, 'De Jagermeesters van Hoekelum',
De Kostersteen 53,1995, 3-14. Ik
heb de neiging mrj bU de opvatting aan te
sluiten dat de Van Hoekelums uit het
Kleefse afkomstig zijn en hun naam aan
de het huis hebben gegeven en niet andersom.
Het feit dat de naam pas omstreeks
1350 voor het ee.rst rn deze streken
voorkomt, terwijl hrj als -heem naam een
Frankische oorsprong zal hebben, maakl
dat m.i. waarschrlnhjk. Het gaat echter te
ver dezr problemen rn een boekbespreking
verder uit te diepen.
G.J. Hamers en B. Hulst vertellen het verhaal
over het Luthers Buitencentrum dat
sinds 1946 het kasteel huurt en exploiteert
en dat ook doet na overdracht van het gehele
landgoed aan het Geldersch Landschap.
Ook regelmatig wederkerende gel8

DE BE\ryONINGSGESCHIEDENIS VAN BENNEKOM VAN-
UIT EEN GEOGRAFISCHE INVALSHOEK
Voor veel mensen is geschiedenis iets dat gaat over koningen en keizers, of over oorlogen en
godsdiensttwisten. Maar, zoals de leden van de Historische Verenigtng Oud-Bennekom als
geen ander weten, kan ook over het eigen dorp en over de eigen buurt een geschiedverhaal
worden verteld.
In het verhaal dat ik op 13 november a.s.
wil vertellen staan Bennekom en de buurschappen
van Bennekom cenFaal. Hoewel
enkele specifieke bouwwerken als de NH
Kerk en het kasteel Hoekelum zeker zullen
worden vermeld, is het niet mijn bedoehng
mijn verhaal expliciet toe te spitsen op de
bebouwing. Het gaat mij, als geograaf, in
de eerste plaats om iets anders, namelryk
om de ruimtelljke opbouw van Bennekom
historisch te ontleden. Daarbtl wil ik me
overigens niet alleen bezig houden met het
dorp en de buurschappen, maaÍ ook met
alles wat daar tussen ligt: de akkers, de
weilanden, de bossen en de heidevelden. Ik
wil proberen te verklaren waarom deze
onderdelen van het landschap liggen op de
plaatsen waar zlj zich bevinden en waaÍom
zij in de percelen zijn onderverdeeld,
zoals wij die nu kennen of kenden. Kortom,
ik wil proberen te verklaren hoe het
landschap van Bennekom is ontstaan en
wat daarvan nu nog - rijdend met de auto
of de fiets of wandelend - zichtbaar is.
Deze benaderrng van de geschiedenis behoort
tot het werkterrern van de historisch
geograaf . Voor de duidelijkheid zal ik mijn
lezíng (met sheets en dra's) beginnen met
een (zeor korte) uitleg over de me&odiek
van het historisch-geografisch onderzoek:
hoe wordt het verricht. welke bronnen zlin
er beschikbaar om tot bepaalde uitspraken
te komen. Daaruit zal bhlken dat een interdisciplinaire
aanpak vereist is, De ruimtelijke
structuur van nederzettingen en van
de daarbrj behorende landschapsonderdelen
wordt bepaald door geheel uiteenlopende
factoren: geologie, geomorfologie,
archeologie, bodemkunde, agrarische geschiedenis,
plaatsnaamkunde, vegetatiekunde,
hydrologie, etc., etc. Om tot goede
resultaten te komen dient de historisch
geograaf - als een schaap met vijf poten -
van al deze disciplines op de hoogte te
zijn. Dat is zowel zljnlhau kracht als
zljnhaar zwakte.
Omdat historische geografie een vak is dat
ook geschikt is om door lokale onderzookers
te worden bedreven, is het nuttig deze
inleiding te houden, maar hij dient ook om
het daarna volgende verhaal (het leeuwendeel
van mijn voordracht) beter te lunnen
plaatsen. Daarin wil ik, zoals gezegd,
vooral stil staan br1 wat u nu nog in het
landschap kunt waamemen, hoewel het zo
nu en dan nodig zal zijn aandacht te besteden
aan drngen die allang verloren zijn
gegaan'
J.A.J, vervloet
Voor verdere gegevens zie p. 2l.
t9

WERKGROBP BBHOUD BEGRAAFPLAATS BENNEKOM
De toekenning op 8 september jl. - Open
Monumentendag - van de Edese Monumenrenpnjs
2001 aan de Werkgroep Behoud
Begraafplaats Bennekom zal aan
weinigen ontgaan zr1n. De prgs, een bronzen
beeldle van de Edese kunstenares Biep
Kurn, is een blijk van erkenning voor het
werk van onze gro€p, die dit jaar zljn
tweede lustrum beleeft en dre in die tijd
een stevige plaats op de Edese'monumentenkaart'
verwon en heefl.
Waardering bleek ook uit een gulle gift
van / 5.000,-, die de heer Leo Westermeijer,
eigenaar en toekomstig bervoner van
het gemeentehlk monument 'De Hooge
Paaschberg' ons na de uitrerkrng van de
prrls deed toekomen.
Intussen is de werkgroep bezig het totale
project financieel door te lichten. Nu een
aantal graven is opgeknapt, is het mogehlk
een overzicht van het nos resterende werk
te maken en van de onderhoudskosten, die
overigens in principe voor rekening van de
gemeente komen. De Johanniter Orde Nederland,
en meer in het bijzonder de Stichting
Oud-Vossenhol Bennekom, speelt
daarbij ook ern rol. Verder zijn er mogehjkheden
om gebrurk te maken van subsidieregehngen
voor monumenten.
Enige weken geleden is het graf van de
kunstschilder Dick Ket (1902-1940) en
zrln ouders opgeknapt. Dit rverk is door de
gemeente Ede betaald op grond van ecn
br;zondere bepaling in de begraafverordenrng.
Het graf staat namelryk niet op de
Itlst van beschermde monumenten. Het is
een mooi moment voor de heer J. van Dodeweerd,
lid van de Historische Vereniging
Oud-Bennekom, die ons enkele laren
erop attendeerde dat Dick Ket op de Bennekomse
begraafplaats begraven ligt.
Kee s Hei tink. voorzi t te r
MBDEDELII{GEN VAN HBT
Nieuwe leden
Het bestuur heet de volgende personen
van harte welkom als nieuwe leden van de
Histonsche Vereniging Oud-Bennekom.
Familie J.G. Bolder te Bennekom
Mewouw W. Bonen te Ede
Familie J.J. van den Bos te Bennekom
De heer P. Bouw te Bennekom
De heer P. Burgsteijn te Bennekom
De heer G.P. de Noorj te Bennekom
BESTUUR
De heer en mevrouw I. Reitsma - Vink te
Bennekom
Mewouw G. Roseboom - Schut te Ede
De heer E.J. Toonen te Bennekom
Mutaties
Mutaties verzoeken wj u wiendelryk
schriftelijk te willen doorgeven aan de ledenadmrnistratie:
mewouw E. Mantel -
van Staaveren, Hogeweg 4, 6721 VE
Bennekom.
20

De Historische Vereniging in aktie
Heelsumseweg 39, De Berk
Tot onze grote vreugde kunnen wrj u melden
dat het College van B&W van Ede op
2 oktober jl. besloten heeft het pand Heelsumsgweg
39, De Berk, op verzoek van
uw bestuur op de gemeentehlke monumentenlijst
te plaatsen. Naar verluidt is er
een scriptie over dit belangwekkende huis
rn voorbereidmg De redactie van De Kosterstgen
zal proberen hiervan een exemplaar
te verkn;gen, zodat er tzt een samenvatting
van dat werkstuk in ons blad gepubliceerd
kan worden.
Open Monumentendog
Op 8 september jl was het Open Monumentendag.
De drie historische verenigingen
in de gemeente Ede speelden daarrn
onder leiding van ambtenaren van de
gemeente en op verzoek van rvethouder
me\rouw drs A.A.Y. Jonker een belangrrlke
rol In Bennekom \\aren tien monumenten
- waaronder het oudste deel van de
Begraafplaats - voor het publiek opengesteld.
Naar schatting een kleine 1000
mensen hebben van de gelegenheid gebrurk
gemaakt de opengestelde gebourven
te bezoeken. Velen deden dit aan de hand
van de specraal voor die dag ontworpen
fietstocht, dre ook langs andere interessante
punten in het dorp voerde, De dag werd
- in aanwezigheid van wethouder Jonker -
afgesloten in het Oude Postkantoor met
een gezellig samenzrjn van velen die bry de
openstelling betrokhen waren en met leden
van de Verenigrng van Edese Monumenteneigenaren.
Deze laatsten hadden nog een
brlzonder aardige verrassing rn petto: het
uitreiken van de Edese Monumentenprijs
aan de voorzitter van de Werkgroep Behoud
Oudste Deel Begraafplaats, Kees
Heitink. Volkomen terecht werd het baanbrekende
werk van deze werkgroep van
onze Vereniging in het zonnetje gezet (zie
over de Werkgroep Behoud Begraafplaats
en de Edese MonumentenprSs ook elders
in dez.e Kostersteen).
lVe rkgro ep Voorou de ron de rzoe k
Deze groep is inmiddels zo ver met zr;n
werk gevorderd, dat er gesproken wordt
over de publicatie van de bereikte resultaten.
Wrl houden u op de hoogte.
Lezingprof. drs "I.A.J.
Vervloet
Op dinsdag 13 november a.s. zal prof. drs
i.A.J. Vervloet een lezrng houden over De
bewoningsgeschiedenis van Bennekom
vanuit een geografische invalshoek. Op
p 19 van deze Kostersteen kunt u lezen
hoe u meer historisch inzicht kunt knjgen
in uu'dorp en zrln omgeving. Na afloop
van de lezingzult u die omgcving met gcheel
andere ogen bekrjken.
De lezing wordt gehouden in De Brink,
Brinkstraat 39. Aanvang 20.00 uur.
Agenda van de Historische Vereniging
Oud-Bennekom
drnsdag 13 november 2001: lezrng door
prof. drs J.A.J. Vervloet (zie elders in deze
Kostersteen)
dinsdag 5 maart 2002'. jaarvergadering.
2l

Bestuur van de Historische Vereniging Oud-Bennekom
Voorzitter:
A.J. Lever, Prinsenlaan 2,6721EC Bennekom
Vice-Voorzitter:
T.J. Hoekstra, Van Hoffenlaan 44,6721XE Bennekom
Secretaris:
Mewouw G.M. Hoogkamer - werjman, Emmalaan 33,6721ET, Bennekom, tel. 416180
Pennrngmeester:
A. van de Weerdhof, Molenstraat 122,6721WP Bennekom
Leden:
A. Dirksen, Commandeursweg 136, 6721ZP Bennekom
Mewouw E. Mantel - van Staaveren, Hogewe g 4,672I VE Bennekom
Mewouw M.S. de Vos, Dikkenbergweg 8, 6721 AC Bennekom
Ledenadministratie
Mewouw E. Mantel - van Staaveren, Hogewe g 4, 6721VE Bennekom
Conservator Collectie Oud-Bennekom
G. van den Born, Selterskampweg21,6T2l ARBennekom
Beheer foto en diacollectie
H. Grjsbertsen Gasthuisbouwing 9a, 6721 XH Bennekom
Redactie Kostersteen
T.J. Hoekstra, Van Hoffenlaan 44,6721XE Bennekom, eindredacteur
A. van den Bent, Dorpsstraat 14A,6721JK Bennekom
C.A. Heitink, Brinkerpad 29,6721WJ Bennekom
H.J. van den Oever, Edeseweg 117,6721JT Bennekom
22