Natuurplan definitief concept - Stadsdeel Zuidoost - Gemeente ...

Natuurplan Zuidoost
Natuurwaarden verhogen; Hoe doe je dat?
D e f i n i e t i e f
C o n c e p t

Natuurplan
Amsterdam Zuidoost
oktober 2012

Inleiding
Stadsdeel Zuidoost is een van de groenste stadsdelen van
Amsterdam, met veel verschillende dier- en plantsoorten. Dat maakt
Amsterdam Zuidoost een bijzondere plek om te wonen, te werken
en te verblijven. We vinden het belangrijk om dat voor de toekomst
van onze bewoners, ondernemers en gasten te behouden. Natuurlijk
groen maakt de stad leefbaar voor mens en dier en biedt schone
lucht, ruimte voor ontspanning en natuurbeleving. Daarom hebben we
een plan geschreven, waarin we keuzes maken voor het verbeteren en
behouden van de kwaliteit van de leefomgeving van plant en dier in
de komende 20 jaar.
Aanleiding
In juni 2009 is het Programma Groen en Blauw door de raad
vastgesteld. Dit programma geeft richting aan de intensivering en
kwaliteitsverbetering van het groen in Zuidoost. Eén van de opgaven
die voortkomt uit het programma is de Ecologie Nota. Dit is het
beleidsdeel dat nodig is om de ecologische kwaliteit te verbeteren.
Deze ambities kent 3 opgaven:
1) Natuurwaarden verhogen in Bijlmerweide, oostrand Gaasperplas,
Gaasperzoom en Hoge dijk (conform ecologische verbinding
Ecologische Hoofdstructuur (EHS).
2) Specifieke natuurwaarden verbeteren in het woon-, werk- en
parkgroen van Zuidoost.
3) Aanleggen van natuurvriendelijke oevers
Tijdens de totstandkoming van dit plan hebben wij geconcludeerd dat
de naam Ecologie Nota niet de lading dekt van de inhoud. Ecologie
bestudeert de dynamiek van de wisselwerking tussen organismen,
populaties of levensgemeenschappen en wordt gerelateerd aan
een beter milieu. De opgaven uit het programma Groen & Blauw
concentreren zich op de natuur en haar waarden in Zuidoost. Daarom
is ervoor gekozen het rapport de naam Natuurplan te geven.
Doel
Het doel van dit rapport is om te komen tot zichtbaar onderscheid
tussen de verschillende typen natuur en binnen de verschillende
typen de specifieke natuurwaarden te verhogen. Hoofdzaak daarbij is,
groengebieden beter verbinden en meer variatie in groengebieden
aanbrengen, zodat milieus ontstaan waarin gewenste plant- en
diersoorten beter kunnen gedijen. Onderdeel van dit rapport beslaat
een plan met maatregelen om tot het gewenste doel te komen.
Belang van natuur
Zuidoost is rijkelijk bedeeld met grotere groengebieden, die deels
onderdeel uitmaken van de EHS. Het stadsdeel heeft een plicht om
de natuurwaarden in stand te houden en waar mogelijk te versterken.
Naast de zorgplicht voor flora en fauna is de natuur van grote waarde
voor Zuidoost. De waarde van natuur is terug te vinden op het gebied
van: gezondheid, leefbaarheid, stad en land, economie en milieu.
Natuur biedt ontspanning en verlaagt stress. Slim ingerichte, groene
wijken zorgen ervoor dat bewoners meer bewegen. Vooral kinderen
spelen vaker buiten als er groen in hun omgeving is; dat kan zorgen
voor 15% minder overgewicht en het is goed voor hun sociale en
creatieve ontwikkeling. Beplanting kan helpen fijn stof te filteren en
de luchtkwaliteit van de stedelijke omgeving te verbeteren, hetgeen
problemen aan de luchtwegen vermindert.
Parken en recreatiegebieden bieden ontmoetingsplekken voor
buurtbewoners, goed voor de sociale omgang. Ook het met
stadsbewoners werken aan openbaar groen in hun eigen omgeving
draagt bij aan onderling contact en de sociale cohesie in de buurt.
Daarnaast maakt natuur de leefomgeving mooier en prettiger om
in te verblijven en het biedt bovendien onderdak aan vogels en
andere dieren. Groen rondom huizen verbetert de kwaliteit van
de wijk en verhoogt de waarde van de woningen met circa 5%.
Het kan zorgen voor heldere structuren in en tussen de wijken,
waarmee verrommeling van het landschap kan worden tegengegaan.
Geconcludeerd kan worden dat groen zorgt voor een aantrekkelijk
vestigingsklimaat. Ten aanzien van het milieu dragen bomen en
planten hun steentje bij door de omzetting van het schadelijke CO2
(medeverantwoordelijk voor de klimaatverandering) in zuurstof. En op
Inventarisatie - Natuurplan 5

warme dagen dempt groen de temperatuur in de stad, waarmee het
stadsklimaat wordt verbeterd. Niet minder belangrijk is de aanzienlijke
waterbergingscapaciteit van groen, dit is van groot belang in tijden
van overvloedige regenval.
Samenvattend kan gesteld worden dat natuur een bijzonder
belangrijke bijdrage levert aan het welzijn van de mens.
Realiseren van de opgaven
Met het opstellen van dit plan zijn specifieke maatregelen en de
richting van natuurontwikkeling bepaald. Om de voorgestelde
maatregelen te kunnen realiseren is het van belang deze te
combineren met andere uitvoeringsprojecten. Belangrijke projecten
die een bijdrage kunnen leveren aan de verbetering van natuur in
Zuidoost zijn de verbreding van de A9 en de kaderrichtlijn water.
Om deze kansen te kunnen verzilveren zullen na vaststelling van
dit plan de financiën en fasering in een separaat op te stellen
1uitvoeringsprogramma Natuurplan worden uitgewerkt.
Leeswijzer
Dit rapport is een procesmatige weergave van de planvorming van
het Natuurplan Zuidoost. Een plan dat uitlegt hoe de natuurwaarden
van hoofdzakelijk het meest natuurrijke groen in Zuidoost verhoogd
kan worden. Bij de inventarisatie in hoofdstuk 1 wordt gekeken naar
wettelijke en bestuurlijke kaders, welke natuurwaarden reeds bekend
zijn en zaken als historie en bodem worden onder de loep genomen.
In het volgende hoofdstuk wordt een analyse gemaakt van de
gegevens uit de inventarisatie. Er wordt gekeken naar discrepanties
tussen de verschillende manieren van inventariseren onderling en ten
opzichte van het beheer buiten. Barrières worden in kaart gebracht
die een goede doorstroom van natuur verhinderen of bemoeilijken.
In hoofdstuk 3, het plan, wordt een beeld geschetst van de
toekomstige situatie in de vorm van een nieuwe biotopenindeling met
beeld, uitleg en geformuleerde opgaven die tot de realisatie van de
geformuleerde ambities leiden. In hoofdstuk 4 worden de te nemen
maatregelen belicht en weergegeven op een maatregelenkaart.
Inventarisatie - Natuurplan 7

Inhoud
Inleiding
Inventarisatie
Analyse
Plan
Maatregelen
Realisatie
Colofon
1 1
2 19
3 27
4 39
5 47
51
Bijlage:
o geraadpleegde literatuur
o geraadpleegde websites
53
Inventarisatie - Natuurplan 9

Inventarisatie
1
Inventarisatie - Natuurplan 1

Participatie
Het streven van het Stadsdeel is om een plan ter verhoging
van de natuurwaarden in het groen van Zuidoost te maken dat
aansluit bij de ideeën en wensen van de bewoners. Om te weten
te komen wat betrokken bewoners van de huidige status van
de natuur vinden, wat zij graag veranderd zouden zien en hoe
zij aankijken tegen de verschillende uitdagingen waarvoor het
Stadsdeel staat, is een participatietraject georganiseerd.
Dit traject bestaat uit 4 fasen:
1. Natuurschouwen
2. Brainstorm (ideeën verzamelen)
3. Klanksessie
4. Inspraak
Uit de bijeenkomsten van de eerste twee stappen van het
participatietraject is duidelijk naar voren gekomen dat de
meningen tussen bewoners over wat natuur is varieert.
De een zegt: “De boom voor mijn huis is natuur.” De ander is van
mening dat: “Alleen gebieden waar de mens geen inmenging in
heeft is natuur.””
1. Natuurschouwen
De natuurschouwen bestonden uit 5 wandelingen door en langs de
groengebieden van het stadsdeel. De wandelingen gingen door:
- De Hoge Dijk
- De Bijlmerweide
- Gaasperplas inclusief voormalig Floriadeterrein
- Centraalpark Gaasperdam
- De oude en nieuwe woonwijken
Na afloop van deze wandelingen werd met de bewoners geëvalueerd
wat zij de sterke en zwakke punten vinden van het bewandelde
gebied en wat zij als bedreigingen en kansen ervaren. Ook was er
voor iedereen een persoonlijk enquêteformulier met meer algemene
vragen over het groen in Zuidoost. Een voorbeeld hiervan treft men in
de bijlage.
De opkomst van de wandelingen lag tussen de 7 tot 10 personen
per wandeling. Om meer bewoners in de gelegenheid te stellen
hun mening te geven over het groen in Zuidoost, is de enquête ook
verspreidt onder de bezoekers tijdens de opening van het Bijlmerpark
op zondag 29 mei 2011. In totaal hebben 167 mensen de enquête
ingevuld in variërende leeftijdsgroepen.
2. De brainstorm
Op 30 mei 2011 is een brainstormavond in het informatiecentrum
van het stadsdeel georganiseerd. Aan de hand van kaarten en vragen
werden de bezoekers uitgedaagd tot creatieve oplossingen ter
verbetering van het groen in Zuidoost.
De uitkomst van de wandelingen, enquêtes en de brainstorm zijn
samengebracht in het rapport Natuurlijk mooi Zuidoost. Zie ook www.
natuurplanzuidoost.nl
3. Klanksessie
Tijdens de klanksessie op 10 april 2012 is het concept Natuurplan
aan de bewoners voorgelegd. Hiermee zijn zij in de gelegenheid
gesteld om te beoordelen of de opbrengst uit de voorgaande fase op
een juiste manier verwerkt is. Tijdens de klanksessie zijn 10 minuten
2 Natuurplan - Inventarisatie

gesprekken georganiseerd, waarbij de belangstellenden hun eigen
mening konden geven over het concept.
Een groot deel van de opmerkingen is verwerkt in deze definitieve
versie van het Natuurplan. Een overzicht van alle opmerkingen en wat
daarmee is gedaan, is terug te vinden in het participatieverslag.
4. Inspraak
De afsluiting van het participatietraject bestaat uit de formele
inspraakprocedure.
Ideeën van bewoners
De opbrengst van de wandelingen en brainstorm laat zien dat er
veel kennis en grote betrokkenheid is onder bewoners over het
groen in hun woonomgeving. Er zijn uitdagingen en oplossingen
geformuleerd die zo goed mogelijk zijn geïntegreerd in dit
natuurplan. Bruikbare ideeën van bewoners zijn meegenomen in
de planvorming en terug te vinden bij de maatregelen.
Uit de natuurschouw Bijlmerweide:
STERKE PUNTEN
diversiteit van planten / cultuur planten /
combinatie dorps- en stadsnatuur
combinatie water en groen /
betrokkenheid van bewoners en
bereikbaarheid bewoners / knotwilg
doorkijk
Uit de brainstormavond:
KUNSTZINNIGE OVERSTEEK VAN WEGEN
dieren helicopter / ontsluiting via groene
brug aan de bestaande brug hangen /
zwemmen en kruipdieren: kunsttunnel
/ onderdoorgang aangeven met aan
weerskanten een diermonument
/ mijnwerkers lampje uitdelen /
wildoversteekplaats met stoplichten
Inventarisatie - Natuurplan 3

Wetgeving en beleid
Ecologie is een ruim begrip en er wordt op alle bestuurslagen
over gesproken en nagedacht. Om de juiste beslissingen te
kunnen nemen ten aanzien van de natuur in ons stadsdeel is het
nodig om de huidige stand van zaken goed in beeld te brengen.
Pas daarna kan bekeken worden welke ingrepen nodig of
wenselijk zijn om de natuurwaarden te verbeteren.
Op Europees niveau zijn afspraken gemaakt ter bescherming van
onze flora en fauna. Voor de uitvoering van ruimtelijke projecten
zijn kaders en randvoorwaarden vastgelegd in wetgeving.
Twee wettelijke regelingen zijn van belang:
• de Natuurbeschermingswet 1998 (Nb-wet) voor de
gebiedsbescherming;
• de Flora- en faunawet (Ffw) voor de soortenbescherming.
Daarnaast zijn waardevolle gebieden beschermd op basis van
beleid, via de Nota Ruimte en het provinciale en het gemeentelijk
natuurbeleid.
In volgende paragrafen wordt een korte toelichting per wettelijk
kader en beleidskader gegeven en wat de relevantie met
Zuidoost is.
Wettelijke kaders voor natuurbeleid
Natuurbeschermingswet (1998) - Natura-2000 (gebiedsbescherming)
Gebiedsbescherming - Natuurbeschermingswet 1998: Natura 2000
Onder de Natuurbeschermingswet 1998 (Nb-wet) zijn gebieden
aangewezen die onderdeel uitmaken van de Europese ecologische
hoofdstructuur, de Natura 2000 gebieden genaamd. Indien een
ruimtelijke ontwikkeling plaatsvindt in of in de nabijheid van een
Natura 2000 gebied moet worden onderzocht of de ontwikkeling
de kwaliteit van het gebied kan verslechteren of verstoren. Indien
het bestemmingsplan de kwaliteit van een Natura 2000 gebied kan
verslechteren of verstoren dient er een vergunning op grond van de
Nb-wet te worden aangevraagd.
Natura 2000-gebieden in de omgeving van Stadsdeel Zuidoost zijn:
de Botshol bij Vinkeveen, het Naardermeer, de oostelijke Vechtplassen
(het plassengebied ten oosten van het Amsterdam-Rijnkanaal tussen
Nigtevegt en Maarssen en het Markermeer en IJmeer. Het Natura
2000-netwerk bestaat uit gebieden die zijn aangewezen onder de
Vogelrichtlijn en onder de Habitatrichtlijn. Het is niet waarschijnlijk dat
projecten in Zuidoost negatieve gevolgen zullen hebben voor deze
gebieden.
4 Natuurplan - Inventarisatie

Flora- en faunawet en gedragscode (soortbescherming)
In april 2002 is de Flora- en faunawet (Ffwet) van kracht geworden.
Op grond van deze wet zijn vrijwel alle in het wild en van nature
in Nederland voorkomende dieren, beschermd. De Ffwet bevat
verbodsbepalingen met betrekking tot het aantasten, verontrusten of
verstoren van beschermde dier- en plantensoorten, hun nesten, holen
en andere voortplantingsgebieden of vaste rust- en verblijfsplaatsen.
Sinds 2009 heeft Amsterdam een gedragscode Flora- en faunawet
voor het zorgvuldig handelen bij ruimtelijke ontwikkelingen en
bestendig beheer en onderhoud. De gedragscode is van toepassing
op alle plannen en projecten die in opdracht van of door de gemeente
Amsterdam worden voorbereid en uitgevoerd. Met deze gedragscode
is een ontheffingsaanvraag voor een aantal minder streng beschermde
soorten niet nodig. De Habitatrichtlijn, de Vogelrichtlijn en het CITESverdrag
maken onderdeel uit van de Flora- en faunawet.
Rode lijsten
Rode lijsten geven een overzicht van diersoorten die uit Nederland
zijn verdwenen of dreigen te verdwijnen. Plaatsing op een van de
lijsten betekent niet automatisch dat de diersoort is beschermd.
Daarvoor is opname in de Flora- en faunawet nodig. Rode lijsten
hebben een belangrijke signaleringsfunctie, ze geven aan hoe goed of
slecht het met een diersoort gaat.
Tabellen
Bij de Flora- en fauna wet horen 3 tabellen waarin soorten zijn
opgenomen. Voor alle soorten geldt een algemene zorgplicht, echter
voor een aantal soorten geldt tevens een beschermplicht. Deze
soorten zijn opgenomen in tabel 3.
Zoogdieren
Alle genoemde zoogdiersoorten, met uitzondering van de bruine rat,
zijn beschermd volgens de Flora- en faunawet.
Vogels
Alle inheemse vogelsoorten genieten bescherming onder de Floraen
faunawet. Verstoring van broedsels en broedende vogels is niet
toegestaan. Voor een aantal vogelsoorten geldt dat het nest ook
buiten het broedseizoen als vast verblijfplaats beschouwd wordt en
beschermd is. Voorbeelden hiervan zijn huismus, sperwer en havik (lijst
augustus 2009).
Amfibieën en reptielen
De watergangen in de plangebieden zijn geschikt als
voortplantingsgebied voor algemeen voorkomende amfibiesoorten
als de groene en bruine kikker, gewone pad en kleine
watersalamander. Alle amfibieën zijn beschermd volgens de Flora- en
faunawet.
Beschermde soorten kunnen een effect hebben op de plannen van
Zuidoost. Voorbeelden van streng beschermde soorten in Zuidoost
zijn de ringslang, de vleermuizen, de bittervoorn en de rugstreeppad.
Voor de minder zwaar beschermde soorten is de zorgplicht en de
gedragscode van de Gemeente Amsterdam van toepassing.
Luchtvaartindelingsbesluit (LIB)
Voor natuurontwikkeling van gebieden met een oppervlakte groter
dan 3 hectare die binnen een straal van 6 km van Schiphol vallen,
moet een verklaring van geen bezwaar worden aangevraagd.
Getoetst wordt op het risico op aanvliegen van vogels met het
luchtverkeer. Vooral toename van ganzenpopulaties worden als een
risico gezien. Stadsdeel Zuidoost ligt buiten de reikwijdte van het
LIB en hoeft met de ontwikkeling van natuurgebied vooralsnog geen
rekening te houden met de LIB , maar momenteel wordt gewerkt aan
een nieuwe LIB waarin
het volgende wordt
voorgesteld: vergroting
van de straal tot 13
km (10 en 15 km staan
als mogelijke optie),
bij natuurontwikkeling
van gebieden met een
oppervlakte van 0,5 ha,
ook voor bestaande
natuur moet een Faunaeffectstudie
worden
uitgevoerd. Het verloop
van de ontwikkelingen
worden door Amsterdam
gevolgd.
Bron: DRO, Amsterdam
Inventarisatie - Natuurplan 5

Beleidskaders voor natuurbeleid
Ecologische Hoofdstructuur
Heel Nederland is op Rijksniveau op een plankaart ingedeeld in
natuurgebieden met verbindingszones daartussen. Dit noemen we de
Ecologische Hoofdstructuur (EHS). De EHS is een belangrijk middel
om de hoofddoelstelling van het natuurbeleid te bereiken: natuur
en landschap behouden, versterken en ontwikkelen, als essentiële
bijdrage aan een leefbaar Nederland en een duurzame samenleving.
Recreatie maakt hier ook een belangrijk onderdeel vanuit. De EHS
moet er onder meer toe bijdragen dat afspraken over het behoud
en het herstel van biodiversiteit worden nagekomen. Na realisatie is
de structuur uiteindelijk grensoverschrijdend, zodat diersoorten zich
vrij kunnen bewegen en vermengen over Europa. Bij kwantitatieve of
kwalitatieve aantasting van de EHS dient gecompenseerd te worden
volgens de in de Nota Ruimte vastgelegde regels. Andere kaders
waarbinnen compensatie geldt voor aantasting van de EHS zijn de
Natuurbeschermingswet, de Flora- en faunawet, de Boswet en de
Waterwet. Zie voor nadere uitleg het natuurbeheerplan 2013.
Natuurboog
Natuurboog
De Natuurboog is een verdere uitwerking van de EHS binnen de
provinciale grenzen. In de Nota Ruimte staat dat de EHS versterkt
moet worden met Robuuste Verbindingen, die schetsmatig op een
kaart van Nederland zijn aangegeven. Voor de planning en uitvoering
van deze Robuuste Verbindingen zijn de provincies verantwoordelijk,
evenals voor de aanleg van de provinciale verbindingszones.
De Natuurboog is een vochtige tot natte ecologische verbindingszone
die de Diemer Vijfhoek in het IJmeer verbindt met de polder de
Rondehoep in Amstelland. De verbinding is vooral gericht op soorten
die veelal aan oevers gebonden zijn. Het deel van de Natuurboog dat
binnen stadsdeelgrenzen van Zuidoost valt noemen we Natuurzoom.
Sinds het besluit van gedeputeerde staten van Noord-Holland, dd 15
november 2011, maakt de Bijlmerweide onderdeel uit van de EHS.
Hoofdgroenstructuur (Structuurvisie instrumentarium)
Amsterdam heeft zichzelf in de structuurvisie onder meer voor de
opgave gesteld te verdichten en tegelijk het omliggende landschap
open te houden. Dat leidt tot belangrijke uitgangspunten: het groen
Ringslang biotoop
Bron: provincie Noord-Holland
6 Natuurplan - Inventarisatie

in en rond de stad vraagt om stevige bescherming, terwijl andere
delen van de stad optimaal worden benut. Verdichting leidt ook
tot (geleidelijke) transformatie en toenemende menging. Dat vergt
veel van de bestaande infrastructuur en openbare ruimte. Respect
voor de rijkdom aan cultuurhistorische schatten van Amsterdam
is hierbij een belangrijke voorwaarde. Open houden van het
groen in en om de stad draagt in hoge mate bij aan de kwaliteit
van de Amsterdamse woon- en werkomgeving. Het is één van de
redenen waarom onze stad populair is als vestigingsplaats. De
benodigde hoeveelheid groen die Amsterdam minimaal wil borgen,
is vastgelegd in de Hoofdgroenstructuur (HGS). In overleg met de
stadsdelen is opnieuw bepaald welke gebieden onderdeel van de
HGS zijn en hoe deze getypeerd worden. Groen dat behoort tot de
hoofdgroenstructuur verwerft een zekere status. De ambitie is om in
de komende jaren extra in deze gebieden te investeren. Daar staat
tegenover dat het bouwen of verharden in de HGS aan strikte regels
is gebonden. Daarnaast is de Structuurvisie 2040 verder uitgewerkt
in een ecologische visie die in juli 2012 is vastgesteld door de
Gemeenteraad. Onderstaande kaart laat de ecologische structuur
zien zoals die door dieren wordt gebruikt. De structuur kent nog
enkele knelpunten, waarvoor de ambitie is deze voor de dieren weg
te nemen.
Biodiversiteit
en ecologische
verbindingen
(Structuurvisie
visiegedeelte)
In het
visiegedeelte van
de structuurvisie
is opgenomen
dat om
biodiversiteit
en ecologische
verbindingen
goed te laten
functioneren,
Bron: DRO, Amsterdam
barrières in de ecologische structuur, zoals kruisingen met wegen,
spoorlijnen en kanalen moeten worden overwonnen. Taluds van
spoorbanen en wegen kunnen daarvoor beter worden ingericht.
Het netwerk in de stad kan dan de Ecologische Hoofdstructuur
ondersteunen.
Doelsoorten Amsterdam
Eens per tien jaar worden er Rode lijsten opgesteld. Hierop staan
soorten die om verschillende redenen sterk achteruit gaan. Voor het
Ministerie van EL&I zijn de rode lijsten mede richtinggevend voor het
te voeren natuurbeleid. Het Ministerie stimuleert dat bij bescherming
en beheer van gebieden rekening wordt gehouden met de Rode-lijstsoorten,
en dat zo nodig en zo mogelijk aanvullende soortgerichte
maatregelen zullen worden genomen. Op de Nederlandse Rode
Lijsten staan alleen soorten die zich in Nederland voortplanten,
dus geen trekvissen (zoals zalm en paling), noch overwinterende
vogels. Plaatsing op de Rode Lijst betekent niet automatisch dat
de soort beschermd is. Daarvoor is opname van de soort in de
Flora- en faunawet nodig. De Rode Lijsten hebben daarvoor wel een
belangrijke signaalfunctie. Een vermelding op een Rode Lijst geeft
een indicatie over hoe het een soort vergaat.
Amsterdam heeft op basis van de landelijke rode lijst en voornamelijk
eigen waarnemingen tussen
1998 en 2008 een eigen
doelsoortenlijst opgesteld
voor zeldzame en kwetsbare
diersoorten binnen de
stadsgrenzen. Hierop komen
soorten voor die specifiek
voor Amsterdam zijn, maar
ook op de landelijke rode lijst
staan.
De kwetsbaarheid van
een soort speelt een rol
bij de beoordeling van
een ontheffingsaanvraag
Flora- en faunawet. Voor
een beschermde soort is de
Inventarisatie - Natuurplan 7

afweging diepgaander en afhankelijk van:
- gebiedsontwikkeling, hiervoor geldt een ontheffingsplicht;
- beheer, er moet gewerkt worden volgens de gedragscode. Er kan
ook sprake zijn van ontheffingsplicht indien in het gebied soorten van
tabel 3 aanwezig zijn.
Huismussen en ringslangen zijn voorbeelden van soorten in Zuidoost,
die op de Rode lijst staan.
Programma Groen en Blauw
Het Natuurplan richt zich in essentie op de ambitie en opgaven voor
de ecologische kwaliteit zoals verwoord in het Programma Groen en
Blauw. De ambities zijn:
Ontwikkelen van een samenhangende groentructuur met herkenbaar
groen (zie kaart) en het vergroten van de esthetische, ecologische en
de gebruikskwaliteit.
8 Natuurplan - Inventarisatie

Natuur binnen het stadsdeel
Theoretisch gezien zijn er de wettelijke en beleidsmatige stand
van zaken ten aanzien van de ecologie. Praktisch gezien bestaat
de stand van zaken, zoals die buiten te zien en te beleven is. In
deze paragraaf wordt de situatie buiten bekeken. De gemeente
Amsterdam heeft veel onderzoek verricht naar de flora en fauna
binnen de stadsgrenzen en in de regio. Relevante zaken ten
aanzien van stadsdeel Zuidoost zullen daarvan belicht worden,
zoals de bodem, historie, biotopen, natuurwaarden, doelsoorten
en dergelijke meer.
Historie
Stadsdeel Zuidoost bestaat uit verschillende woongebieden:
Bijlmermeer, Gaasperdam, buitengebied Driemond en kantoorgebied
Amstel 3. De Bijlmermeer is sinds 1627 meerdere malen
drooggemalen voor landbouwgebruik en weer ondergelopen. Sinds
1826 is deze definitief drooggelegd. Het stedelijk deel is begin jaren
zestig opgespoten met zand om geschikt te maken voor bebouwing.
De voormalige polderstructuur bepaalt nog deels de ecologische
mogelijkheden. Door de verschillende peilvakken zijn er barrières
voor water- en oevergebonden soorten. De waterkwaliteit van de
verschillende peilen varieert.
Op de kaart is te zien welke landschapstructuren sinds 1672 nog
behouden zijn gebleven. Voor Zuidoost ligt het grootste gedeelte
in de Gemeenschapspolder. Verder liggen aan de randen van de
stedelijke bebouwing ook nog enkele oude landschapselementen.
Hier treft men eveneens nog soorten die vroeger ook al in het gebied
zaten, zoals de ringslang bij de Bijlmerweide en de rugstreeppad bij
Driemond.
Inventarisatie - Natuurplan 9

Bodem
De opbouw van de bodem van Zuidoost bestond in 1965 voornamelijk
uit veengrond en klei op veen en aan de rand langs de Gaasp
plaatselijk diepe klei. In het midden daarvan lag de droogmakerij de
Bijlmer. Ten behoeve van de woningbouw in de jaren 60, 70 en 80 van
de vorige eeuw werden grote delen opgehoogd met zand.
Van de huidige natuurgebieden zijn niet opgehoogd:
Gemeenschapspolder, de Hoge Dijk, delen van de Bijlmerweide,
het gebied naast Langerlust, delen van centraal park Gaasperdam,
Driemond en de volkstuincomplexen Linnaeus en Frankendael.
De gebieden
Stadsdeel Zuidoost beschikt over veel groengebieden, die vaak naar
stadse maten van aanzienlijke omvang zijn. Het betreft groenstroken
van hoge natuurwaarden aan de oost- en zuidrand van het stadsdeel,
parken, natuurvriendelijke oevers of ecologische verbindingen,
natuurvriendelijke bermen en doelsoorten in de wijk. Op verschillende
plaatsen zijn beschermde soorten aangetroffen, zoals de huismus en
de ringslang.
De aan de rand van het stadsdeel gelegen grote groengebieden zijn:
Bijlmerweide, Oostoever Gaasperplas, Gaasperzoom, en De Hoge
Dijk. Gezamenlijk vormen zij een groene schil, die onderdeel uitmaakt
van de zogenoemde Natuurboog. Deze Natuurboog maakt onderdeel
uit van de Ecologische Hoofdstructuur en heeft landschappelijke,
natuurlijke en recreatieve waarden.
Het ommeland rond Stadsdeel Zuidoost bestaat uit aantrekkelijke
landschappen van regionale betekenis. Ten oosten ligt het Diemerbos,
wat voor Zuidoost het belangrijkste bosgebied is. Ten zuiden
ligt het open veenweidegebied met de karakteristieke parallelle
slotenverkaveling langs het Gein. Ten westen ligt de Amstelscheg, een
uitgespaard stuk landschap met agrarisch polderlandschap langs de
veenrivier de Amstel.
De kaart laat zien om welke gebieden het gaat.
10 Natuurplan - Inventarisatie

Biotopen
Een biotoop is een specifiek woon- of groeigebied van een dier of
plant. Het is een plaats waar dier of plant geheel in zijn omgeving
ingepast is. De soort heeft deze specifieke omgeving nodig om te
kunnen bestaan. Uiteraard zijn er ook soorten die kunnen bestaan in
meerdere biotopen.
Amsterdam onderscheidt een 7-tal biotopen binnen haar
stadsgrenzen, waarvan we er 5 terugvinden binnen de grenzen
van Zuidoost. Deze inventarisatie is een weergave van hoe de
Amsterdamse indeling geprojecteerd is op Zuidoost.
Biotoop bebouwing
In de naoorlogse stadsuitbreidingen, zoals we die ook in Zuidoost
vinden, is de bebouwing doorgaans te “netjes” afgewerkt. Het biedt,
zonder kunstmatige ingrepen, weinig vestigingsmogelijkheden voor
dieren en planten. Maar er is door de open stedenbouwkundige
opzet van deze delen van de stad wel meer ruimte voor conventionele
natuur. Ze vormen een geleidelijke overgang van de stedelijke
omgeving naar het buitengebied.
Biotoop infrastructuur
Het biotooptype “infrastructuur” wordt gekenmerkt door de taluds
van sporen, snelwegen, dreven, waterwegen en de bijbehorende
oksels en overhoekjes in knooppunten. Voor dieren hebben de taluds,
bermen en oevers een functie als corridor en verbinding tussen
groengebieden binnen en buiten de stad. Voor een aantal dieren
zijn de oksels zelfs geschikt broed- en leefgebied. De snelwegen,
spoorlijnen en kanalen vormen echter ook barrières die voor sommige
dieren moeilijk of niet te passeren zijn.
Planten kenmerken zich in hun voorkomen door de herkomst van
het gebruikte zand voor zandlichamen. De afwijkende grondsoort
op de taluds is ook de verklaring voor de afwijkende flora met de
omliggende gebieden. Verder heeft het gebruik van strooizout
invloed op de soorten die in de wegberm gevonden worden. De
al dan niet zongerichte taluds zijn doorgaans zeer droog, terwijl de
oksels nat kunnen zijn.
Biotoop beheerd Groen
Veel van het groen in de stad wordt intensief gebruikt en beheerd.
Inventarisatie - Natuurplan 11

Niet alleen parken en plantsoenen maar ook volkstuinen en
sportparken leveren een belangrijk aandeel aan de groenbeleving
in de stad. Hoewel grote delen van deze gebieden bestaan uit
regelmatig gemaaid gazon, bieden de bosjes, sloten en struiken
net die variatie die de natuur nodig heeft. De bossen en bosparken
worden minder intensief beheerd en hebben door hun ligging en
omvang ook minder recreatiedruk dan de stadsparken.
De grondsoort van (bos-)parken (veen/klei/zand) en de
grondwaterstand hebben invloed op de vochttoestand en de
voedselrijkdom van de bodem en daarmee op het voorkomen van
plantensoorten.
Biotoop water en oevers
Amsterdam is een waterrijke stad. Door de talrijke dijkjes, dammen,
sluizen en polders in en rond Amsterdam bestaat het water in de
stad uit veel verschillende peilvakken. Dit maakt het voor vissen en
amfibieën moeilijk zich door de stad te verplaatsen. Ook is in veel
peilvakken ’s zomers en ’s winters een constant peil. Dit is ongunstig
voor de dynamiek langs de oevers. Door de bemaling van de polders,
wordt in de diepst gelegen gedeelten zoute kwel naar boven
gepompt. Hierdoor ontstaat in sommige sloten een licht brak milieu,
zoals in Amstel III. Daarbij bestaan veel van de oevers uit beschoeiing
en op een aantal plekken uit riet. Op sommige plaatsen zijn de oevers
glooiend, bestaande uit steen of groen wat in- en uittreden voor
diersoorten wel mogelijk maakt.
Biotoop agrarisch
Van oudsher is Amsterdam omgeven door weilanden. De
oorspronkelijke weidegebieden liggen op veengrond. Door de
ontwatering van het veengebied klinkt het veen in en komt het land
steeds lager te liggen, tot net boven het grondwaterniveau. Door
de drassigheid is het meeste weiland rond Amsterdam voornamelijk
nog geschikt voor melkveehouderij. Hierdoor zijn echter wel zeer
waardevolle vogelgebieden ontstaan. De agrarische gebieden
vormen een groot deel van het ‘groen’ in de scheggen en rondom
Amsterdam. Er is weinig betredings- en recreatiedruk en afhankelijk
van het seizoen ook weinig beheer of bedrijvigheid. Hoewel deze
gebieden door hun functie niet soortenrijk zijn (weidevogels
uitgezonderd) hebben ze een belangrijke functie in de verbinding van
tussen- en omliggende natuurlijkere gebieden.
12 Natuurplan - Inventarisatie

Natuurwaarden
Gemeente Amsterdam heeft de stad geïnventariseerd op
biodiversiteit, natuurlijkheid, vervangbaarheid en de bijdrage die het
gebied zou kunnen leveren aan de ecologische structuur. Deze zijn
samengevat in ‘De toestand van de natuur’ en worden bijgehouden
op de website.
De natuurwaarden zijn het grootst in de stadsrand en nemen af
stadinwaarts.
Gemeten naar totale natuurwaarden zijn toplocaties van stadsdeel
Zuidoost:
De stadsrand van Zuidoost en de Gemeenschapspolder. Waarbij de
noordelijke Bijlmerweide de maximaalscore van 5 behaald.
Hieronder worden de verschillende onderdelen die samen de
natuurwaarden vormen apart besproken en vergezeld van een kaart
die de situatie in stadsdeel Zuidoost weergeeft.
Bron: DRO, Amsterdam
Inventarisatie - Natuurplan 13

Biodiversiteit
Amsterdam heeft tussen 1998 en 2008 een eigen doelsoortenlijst
opgesteld voor zeldzame en kwetsbare diersoorten binnen de
stadsgrenzen. Uitgangspunten voor deze lijst zijn de nationale lijsten
voor beschermde en Rode lijstsoorten. Toegevoegd zijn de soorten
die afhankelijk zijn van een stedelijk milieu, zoals gierzwaluwen en
zwarte roodstaart.
Biodiversiteit zoals in deze paragraaf wordt besproken, wordt
gemeten naar het aantal waargenomen soorten van deze
Amsterdamse doelsoortenlijst. Duidelijk is te zien dat de meest
soortenrijke gebieden in de stadsrand liggen, met een afname
zowel naar binnen als naar buiten toe. Ook omvang en beheer
spelen een rol. Van de gebieden om de stad hebben uitgestrekte
open weide- en akkergebieden relatief lage soortenaantallen. De
delen van Amstelland en de Diemerscheg met een open, homogeen
landschap scoren bijvoorbeeld relatief laag. Gebieden die een
combinatie van landschapstypen vormen, zoals weidegebieden die
deels met bos beplant zijn, springen er qua soortenrijkdom gunstiger
uit. Voorbeelden hiervan in Zuidoost zijn De Hoge Dijk, rond de
Gaasperplas en delen van de Gemeenschapspolder.
In ‘De toestand van de natuur’ is geïnventariseerd op aantal soorten
(broedvogels, amfibieën en reptielen, dagvlinders, libellen en
waterjuffers, hogere planten en groentypen. Bovenstaand kaartje is
een weergave van de dieren.
Natuurlijkheid
Natuurlijkheid is hier gedefinieerd als de mate waarin een
gebied architectonisch dan wel natuurlijk is ingericht en daarmee
samenhangend de mate van beheerintensiteit. De kaart laat zien dat
de gebieden met de hoogste natuurlijkheidsgraad in de stadsrand
Bron: DRO, Amsterdam
14 Natuurplan - Inventarisatie
Bron: DRO, Amsterdam

en het ommeland liggen. Het gaat enerzijds om ‘toevallige’
ruigteterreinen, anderzijds om ‘beheerde’ natuur, zoals natuurparken
(heemtuinachtig, extensief beheerd) en natuurgebieden. Het meest
gecultiveerde groen wordt in Zuidoost gevormd door de sportparken.
Sinds het nieuwe Bijlmerpark zelfs met kunstgras.
Vervangbaarheid
De vervangbaarheid van een gebied is gedefinieerd als de
hoeveelheid tijd die nodig is voor het vervangen daarvan. De
vervangbaarheid hangt in de praktijk vooral samen met de
aanwezigheid van oude bomen en het voorkomen van oude,
uitgerijpte bodems.
Gebieden met een lage vervangbaarheid liggen zowel in als om
de stad. In de stad gaat het om gebieden met oude beplanting,
zoals historische parken en begraafplaatsen. Om de stad zijn het
vooral oude landschapselementen, zoals veenweidegebieden en
oeverlanden, alsmede gebieden met oudere beplanting die moeilijk
te vervangen zijn.
Bijdrage aan de ecologische structuur
Deze kaart toont het belang van groengebieden als onderdeel van
de ecologische structuur. Deze kaart dient daarom in het grotere
geheel van de hele stad en haar directe omgeving bezien te worden.
Voor Zuidoost valt uit het kaarbeeld te concluderen dat er geen
ecologische oost-west verbindingen zijn. Doelsoorten dienen zich te
verplaatsen van oost naar west en visa versa langs de zuidkant van het
stadsdeel. Om migratie te bevorderen is ingezet op het ontwikkelen
van de Natuurboog. Met uitzondering van een barrière tussen de
Bijlmerweide en de Diem en het knelpunt van de Abcouder-straatweg,
is deze Natuurboog gerealiseerd.
Bron: DRO, Amsterdam
Bron: DRO, Amsterdam
Inventarisatie - Natuurplan 15

Huidig beheer
Binnen het stadsdeel zijn verschillende typen beheer waar te nemen.
Op de kaart is te zien welk type groen op welke manier beheerd
wordt. In het tekstkader treft u een uitleg over het verschil van
intensief, extensief en ecologisch beheer.
Het beheer van het groenareaal is verdeeld over meerdere partijen.
Zo is het beheer van het wijkgroen uitbesteed aan een aannemer.
Het betreft hier intensief beheer met een hoge kwaliteitsnorm.
Parken en natuurvriendelijke oevers worden beheerd door de eigen
beheerafdeling van stadsdeel Zuidoost, waarbij onder toeziend oog
van het stadsdeel stukken van de parken worden beheerd door
natuurverenigingen, zoals De Ruige Hof. In de parken wordt een
combinatie toegepast van de typen beheer. Delen die intensief
gebruikt worden, worden ook intensief beheerd. Dit zijn met name
de speelweides. De Ruige Hof streeft ecologisch beheer na. Dit
geeft een grote variatie aan groenbeleving in de parken. De grotere
groengebieden, zoals gelegen in Gaasperdam, met uitzondering
van centraal park Gaasperdam, worden beheerd door Groengebied
Amstelland. Zij maken gebruik van een combinatie van extensief en
ecologisch beheer. De grootte van de parkdelen zorgen ervoor dat
men met dit type beheer ook echt een natuurbeleving kan ervaren.
Het deel van de Gemeenschapspolder dat grenst aan het Diemerbos
wordt door Staatsbosbeheer onderhouden. De doorgaande
watergangen worden beheerd door Waternet.
Grote delen worden om diverse redenen extensief beheerd. Dit biedt
vaak kansen voor de natuur. Zo hebben zeldzame planten als de
Orchis en de Zwanenbloem zich hierdoor weten te vestigen langs de
slootkanten. Extensief beheer kan echter ook bedreigend zijn voor de
ontwikkeling van de natuur als het maaibeleid neerkomt op klepelen.
De vegetatie wordt dan kapotgeslagen met kettingen in plaats
van gemaaid met messen. Hierbij blijft het maaisel liggen en kapot
geslagen kruiden sterven af. De bodem wordt verrijkt met stikstof,
wat uiteindelijk noch een hoge soortenrijkdom, noch een fraai beeld
oplevert, maar juist brandnetelgroei.
16 Natuurplan - Inventarisatie

Landschapsbouw
De landschapsbouw kaart geeft een indruk van de verdeling van
de verschillende typen groen en de daarmee samenhangende
ruimtelijke opbouw. Wat opvalt is dat de bossige parken eveneens
nog doorspekt zijn van open stukken. Dit kunnen (speel)weides zijn of
waterpartijen.
Maaien met een vingerbalk
Extensief en intensief beheer
Bij extensief beheer is kostenbesparing de belangrijkste drijfveer.
Extensief beheer staat tegenover intensief beheer. Hierbij is intensief
beheer vooral bedoeld om een net beeld van de openbare ruimte te
verkrijgen. Extensief beheer levert een natuurlijker beeld op. Toegepast
in bosplantsoen en op oevers kan het hoge natuurwaarden opleveren
tegen lagere kosten. Extensieve beweiding met lage begrazingsdruk
kan ook gerealiseerd worden door Schotse Hooglanders,
Konikspaarden, Heckrunderen en dergelijke in natuurgebieden rond te
laten lopen. Door de begrazingsdruk blijft het landschap open en komt
er variatie in de vegetatie.
Als extensief maaibeheer neerkomt op 1 of 2x per jaar klepelen,
dan levert dat noch hoge natuurwaarden noch een fraai beeld op. Bij
klepelen worden de grassen en kruiden kapot-geslagen, waardoor het
maaisel ongeschikt is als diervoer. De voedingsstoffen vloeien terug de
bodem in. Dit zorgt voor bodemverrijking en dus brandnetelgroei.
Bijlmerweide noord
Bron: www.ceesberkhof.nl
Ecologisch of natuurvriendelijk beheer
Met ecologisch beheer wordt bedoeld dat de ontwikkeling gestuurd
wordt. Afhankelijk van de kansen wordt op een bepaalde plek
een bepaald beheer toegepast om soorten een kans te geven op
voortplanting en beschutting tegen roofdieren. Verschralen door
maaien (maaien met de vingerbalk en niet klepelen) en afvoeren is
een methode. Soms kan ecologisch beheer samengaan met extensief
beheer, maar vaak, zoals in het maaivoorbeeld, is ecologisch beheer
arbeidsintensief.
Een zandlichaam met kwel aan de onderzijde biedt goede ecologische
kansen. In potentie is dit een goede groeiplaats voor orchideeën, mits
een aantal specifieke beheer-maatregelen worden toegepast. Gebieden
met afwisseling van droge/schrale en natte plekken zijn bij uitstek
geschikt voor een grote variatie in vegetatie. Met deze variatie aan
vegetatie biedt het voor veel diersoorten een geschikte habitat.
Een andere doelstelling kan zijn om de biodiversiteit te laten toenemen.
Dit kan door gefaseerd te beheren. Niet alles in één keer maaien,
inclusief het leeghalen van sloten, maar delen laten staan en pas bij
een volgende maaibeurt meenemen. Hier profiteren amfibieën, vissen,
libellen en insecten, zoals bijen en vlinders van. De insecten dienen
weer als voedsel voor vleermuizen en vogels.
Inventarisatie - Natuurplan 17

Analyse
2
Inventarisatie - Natuurplan 19

Analyse
Zoals in het vorige hoofdstuk duidelijk is geworden is al veel
in kaart gebracht over de groengebieden van Zuidoost.
In verschillende visies, wetgeving en beleidstukken is op
verschillende manieren naar het groen en de (recreatie)
mogelijkheden gekeken.
In het programma groen en blauw is een indeling gemaakt
van het groenareaal in de vorm van verschillende typologieën.
Het varieert van het behouden van cultuurhistorische
veenweidelandschappen en het benadrukken van natte natuur,
tot het vergroten van de seizoensbeleving met gevarieerde
beplanting. Bij de hoofdgroenstructuur is de indeling meer
gebaseerd op de functies per gebied. Dit levert een wat
meer versnipperd kaartbeeld op. In de biotopenindeling
van Amsterdam wordt nagenoeg al het groen getypeerd als
beheerd groen. Er wordt geen onderscheid gemaakt tussen de
stadsparken en de groene schil aan de rand van Zuidoost. De
kaart van de provincie Noord-Holland met de Natuurboog en de
EHS gebieden erop gaat er vanuit dat de Natuurboog door een
gebied van natte natuur loopt.
In deze analyse worden de
inventarisatiekaarten over elkaar heen
gelegd om de verschillen per gebied
in beeld te krijgen. Hieruit ontstaat een
kaart met gebieden waar verschillen van
inzicht over zijn of die anders beheerd
worden dan uit de visies geconcludeerd
mag worden. Per gebied worden de
verschillen belicht en aan het einde
van het hoofdstuk wordt daarover een
conclusie gegeven.
Historie en bodem
De historie en de bodemgesteldheid zijn vaste gegevens. De analyse
uit de verschillende type indelingen, de wettelijke en bestuurlijke
kaders en de ambities zullen echter bepalen in hoeverre de nog
overgebleven zichtbare delen in tact zullen blijven. Onderstaande
kaart geeft weer waar de historie nog beleefd kan worden.
Groenindelingen; analyse van de kaarten
Wat opvalt als de kaarten over elkaar heen gelegd worden is dat
voor veel van de gebieden het huidige beheer niet overeenkomt met
één of meer van de andere kaarten, dat de visiekaarten onderling op
punten met elkaar verschillen en dat de indeling op de kaarten soms
niet overeenkomen met het belang van de Natuurboog.
De natuurwaardenkaart moet goed geïnterpreteerd worden omdat
hoge tot zeer hoge natuurwaarde niet per definitie betekent dat
het gebied hoge ecologische waarden heeft of een belangrijke
bijdrage levert aan de ecologische structuur. Cultuurhistorie speelt
20 Natuurplan - Analyse

eveneens een belangrijke rol in deze waardering. Over het algemeen
kan gesteld worden dat natuurlijk uitziend groen verkregen wordt
door ecologisch en/of extensief beheer. Over het algemeen kan ook
gesteld worden dat toename van de recreatiedruk de ontwikkeling
van de natuur vermindert. Op basis van deze uitgangspunten is de
kaart met conflicterende gebieden tot stand gekomen.
Hoge Dijk
De Hoge Dijk heeft een gemiddelde natuurwaarde, wordt gezien
als natuurgroen, als sportpark en als biotoop beheerd groen. De
Natuurboog is ingetekend langs het zuidelijk deel. Dit zou dus een
natte ecologische zone moeten zijn, ten gunste van de ringslang.
Het beheer is er intensief. Uit deze analyse blijkt de natuurlijke,
ecologische behoefte enerzijds en de behoefte aan recreatie met
intensief beheer anderzijds.
Analyse - Natuurplan 21

AMC
Het AMC gebied wordt hoog gewaardeerd met betrekking tot
natuurwaarden. Aangezien het eigen terrein is, heeft het stadsdeel
hier geen zeggenschap over. Het valt daarmee buiten de reikwijdte
van dit plan.
Centraal park Gaasperdam
De visiekaarten zijn het wel met elkaar eens; stadspark, parkgroen,
beheerd groen en een gemiddelde natuurwaarde. Alleen het beheer
sluit hierbij niet (geheel) aan. Grote delen worden extensief beheerd,
het deel van de Ruige Hof wordt beheerd met een combinatie van
extensief en ecologisch beheer. Dit levert daardoor een heel natuurlijk
beeld op, wat past bij struinnatuur. Dit is een type groen wat we graag
aan de rand van de stad willen zien.
Eco verbinding Gaasperplas – Gein
Deze natte ecologische verbinding is in nog geen van de kaarten
opgenomen. De verbindingszone is ca 10 jaar geleden aangelegd met
als doel het ontwikkelen van een ecologische verbindingszone tussen
de Gaasperplas en het Geingebied, zodat diersoorten zich kunnen
huisvesten of via de zone kunnen migreren. Een eerste evaluatie
van de natuurontwikkeling heeft goede resultaten opgeleverd en
het ligt nu in de bedoeling om het gebied op te laten nemen in de
natuurwaardenkaart. Hiermee wordt het belang onderstreept dat de
zuidoever van de Gaasperplas een rol speelt bij de mogelijke migratie
van soorten.
Gaasperplas zuid en Gaasperplaspark
De natuurwaarden worden hoog beoordeeld voor dit zuidelijke en
noordelijke deel van de Gaasperplas en zitten hem voornamelijk
in de natuurlijkheid van het gebied en de bijdrage dat het levert
aan de ecologische structuur. Op de visiekaarten wordt dit gebied
aangemerkt als stadspark of parkgroen en bij de biotopenindeling
valt dit gebied ook onder beheerd groen. Het gebied wordt beheerd
met een combinatie van extensief en ecologisch beheer. Indien
in het gebied, conform de visies, recreatievoorzieningen worden
toegevoegd, waarmee de recreatie en het beheer geïntensiveerd
worden, moet uitermate goed gekeken worden wat daarvan de
consequenties zijn voor de huidige natuurwaarden.
Gaasperplas oost en Veenweide
Deze gebieden worden volgens de natuurwaardenkaart eveneens
hoog gewaardeerd. Deze waardering komt grotendeels voort uit
de cultuurhistorische waarde van het oude veenweide landschap.
Op de kaart van de Natuurboog is te zien dat de natte ecologische
verbinding hier doorheen loopt. Het gebied is deels agrarisch
ingericht en het beheer is er intensief. Hier ligt tevens één van de
knelpunten in de ecologische verbindingszone die opgelost moet
worden. Functies, wensen en belangen komen hier op een zeer smalle
strook samen.
Gemeenschapspolder
Ook dit gebied wordt hoog gewaardeerd op de natuurwaardenkaart.
Dit heeft eveneens te maken met de cultuur historische waarde
van het gebied. De polder ontstond in 1707 na samenvoeging
van 8 kleine polders. De verkavelingstructuur dateert nog van ver
daarvoor. Volgens de structuurvisie ligt het in de bedoeling hier
een ruigte gebied/struinnatuur van te maken. Als deze omvorming
betekent dat het gebied bebost wordt, waarmee de historische
verkavelingstructuur niet meer zichtbaar is, kan dit gebied op
22 Natuurplan - Analyse

termijn een lagere natuurwaardering krijgen. Behoud van historische
verkavelingstructuur wordt als bijzonder belangrijk beschouwd.
Bijlmerweide tussen Kantershof en Geerdinkhof
Een gebied met gemiddelde natuurwaarde, volgens de visiekaarten
woongroen ofwel stadspark. Het huidige beheer is er echter extensief
en deels ecologisch. Het beeld buiten geeft je niet het gevoel in een
stadspark te zijn.
Landschapsopbouw
Om tot een eenduidige indeling te komen van het landschap is het
belangrijk om te weten welke elementen zich op dit moment buiten
bevinden. Hiertoe is de landschapsbouwkaart gemaakt. Op de kaart
is te zien dat het groen aan de rand van Zuidoost veelvuldig een
combinatie is van bomen, weides en water, waarbij de weides over het
algemeen intensief beheerd worden en het overige groen extensief.
Ook is goed te zien waar het natuurlijke groen aan de rand niet
doorloopt. Op deze punten is de EHS verbinding, de natuurboog niet
optimaal of bevinden zich nog barrières.
Knelpunten ten aanzien van Natuurontwikkeling
De natuurboog is een natte verbinding die door Amsterdam Zuidoost
loopt en is opgenomen in de Ecologische Hoofdstructuur (EHS). De
natuurboog is grotendeels gereed. Er zijn echter nog een aantal
aandachtspunten. Tussen de Diem en de Bijlmerweide zit een flink
verschil in waterpeil. Het water stroomt vanuit de Weespertrekvaart
via een inlaat en een buis de Bijlmerring in. Het verval vormt een
barrière voor vissen en amfibieën. De route over land vormt eveneens
een barrière. De oevers van de Weespertrekvaart en Gaasp, zijn niet
natuurvriendelijk. De zogeheten faunauittreedplaatsen die vorig jaar
zijn aangelegd door Waternet zijn niet geschikt voor amfibiën. Naast
de vaart ligt de drukke provinciale weg. Trage soorten zoals amfibieën
zijn vaak niet in staat de overkant ongeschonden te bereiken. Ivm de
uitwisseling van groepen bedreigde diersoorten, zoals de ringslang, is
het van belang dat hier de barrières worden opgelost.
Knelpuntenkaart
Analyse - Natuurplan 23

Fauna uittreedplaats (FUP)
Bij een FUP is de beschoeide oever zodanig aangepast dat dieren
makkelijk in en uit het water kunnen komen. De dieren zullen
de fauna- uittreedplaatsen herkennen, doordat deze plaatsen
afwijkend zijn ten opzichte van de rest van de oever. Niet alléén
reeën en zwijnen profiteren van de uittreedplaatsen, ook andere
dieren kunnen er gebruik van maken, mits de opstap tussen water
en land laag of geleidelijk is. FUP’s zijn er in vele uitvoeringen.
diameter te compenseren, is het aanbrengen van roosters een
optie. Nadelen hierbij zijn de verstoring door overrijdende auto’s,
de inspoeling van oliën, rubberresten, pekel en het onderhoud.
Omdat lichtinval van bovenaf het gebruik van een passage
fors verhoogd, heeft Arcadis een diervriendelijke en duurzame
passage ontwikkeld waarbij gebruik gemaakt wordt van
lichtdoorlatend beton en warmte afgevende wanden. Nadelen
zoals bij gebruik van een rooster zijn dan niet meer aan de orde,
evenals het probleem van een ongunstig klimaat in de tunnel.
Faunapassage
Met de groeiende infrastructuur en de groeiende
verkeersbewegingen hebben reptielen en amfibieën er
steeds meer problemen mee om ongeschonden hun weg te
vervolgen. Met vrijwilligers de dieren aan de overkant zetten
is een oplossing. Een meer constantere en duurzame is een
faunapassage onder de weg door. Een van de belangrijkste
factoren echter voor het gebruik en daarmee het functioneren van
zo’n passage, is de hoeveelheid lichtinval. Amfibieën en reptielen
zullen eerder gebruik maken van een tunnel waar aan het uiteinde
licht te zien is of waar door middel van extra voorzieningen,
voldoende lichtinval gerealiseerd is. Tunnels zonder licht(inval),
worden over het algemeen gemeden. De hoeveelheid lichtinval
hangt nauw samen met de verhouding (lengte, breedte) van de
tunnel. Bij tunnels met een lengte van 20 meter dient de breedte
minimaal 100 cm en de hoogte 75 cm te zijn. Wanneer er bij de
aanleg van lange tunnels geen ruimte is om in de breedte of
Vistrap
Stuwen, dijken en gemalen zijn obstakels in de Nederlandse
wateren die de migratie en uitwisseling van vis belemmeren.
Vaak overleven ze de val stroomafwaarts wel, maar er is geen
weg terug. De meeste gemalen zijn visonvriendelijk, zodat
geen enkele vis deze opwaartse gang overleeft. Om de
hoogteverschillen tussen de verschillende wateren passeerbaar
te maken voor vissen, kan
gebruik gemaakt worden van
vistrappen. Met een vistrap
wordt een gelijkmatige overgang
geboden. De hoogteverschillen
zijn gering en er is steeds een
klein bassin waar de vissen
kunnen uitrusten van hun
zwembeweging stroomopwaarts.
24 Natuurplan - Analyse

Conclusie
Natuurwaarden verhogen is een belangrijke ambitie voor dit
natuurplan. Amsterdam heeft 4 natuurwaarden geformuleerde, wij
voegen daar beheer aan toe:
- vervangbaarheid
- biodiversiteit
- bijdrage aan de ecologische structuur
- natuurlijkheid
- beheer
Bij de verschillende kaarten is geconcludeerd dat de gebieden
verschillen weergeven in belangen, wensen, beleving en het beeld
buiten. Belangrijk hierbij is dat een gecombineerde oplossing wordt
gevonden, waarin nagenoeg alles een plekje vindt, zonder elkaar in de
weg te zitten. Aandachtspunten bij het vinden van een oplossing zijn
de vier natuurwaarden.
In de analyse hebben we gezien dat voor bodem en historie geldt
dat het kunnen beleven van de cultuurhistorische waarde ervan een
belangrijk aspect is dat raakt aan de natuurwaarde ‘vervangbaarheid‘.
Door bij toekomstige natuurontwikkeling dit aspect voor ogen te
houden kan deze natuurwaarde behouden blijven.
Bij de biotopen is als belangrijk punt naar voren gekomen dat de
biodiversiteit groter is bij gevarieerd landschap. Biodiversiteit is een
van de geformuleerde natuurwaarden. Verhogen van de biodiversiteit
resulteert dus gelijk in het behalen van een doelstelling van dit plan.
De in kaart gebrachte knelpunten onderbreken de ecologische
structuur in de natuurzoom. Door de knelpunten op te lossen kan de
hele natuurzoom een hogere natuurwaarde krijgen. De natuurwaarden
‘bijdrage aan de ecologische structuur en biodiversiteit’ kunnen
hierdoor stijgen. Immers, door gebieden met elkaar te verbinden
vindt een betere uitwisseling van plant en diersoorten plaats.
Uit de analyse kan ook geconcludeerd worden dat extensief en
ecologisch beheer bijdraagt aan de natuurlijke uitstraling van
groengebieden. Hieruit volgt direct dat beheer een belangrijke rol
speelt in de verwezenlijking van de visies en beleving. Een heldere
opzet en indeling in gebieden kan ertoe bijdragen een nieuwe
indeling van groen te verwezenlijken en leefomstandigheden voor
genoemde doelsoorten te verbeteren. Deze manier van indelen raakt
alle natuurwaarden.
Analyse - Natuurplan 25

Plan
3
Inventarisatie - Natuurplan 27

Concept ‘Leesbaar landschap’
Concept ‘Leesbaar landschap’
Van parklandschap, via de natuurlijke/ecologische
verbindingszone Natuurboog naar het cultuur historische
landschap van de Gaasp en Weespertrekvaart.
De voorgaande inventarisatie en analyse hebben veel inzicht
gegeven in de wensen en mogelijkheden van de groengebieden
in Zuidoost. Met alle verzamelde informatie is het mogelijk om
tot een conceptindeling te komen voor de landschapsbouw van
Zuidoost. Op bijgaande kaart is een indeling te zien die aansluit
bij de ambities voor dit plan. De indeling houdt rekening met
de ecologische verbindingszone Natuurboog en een lint van
resterende cultuur historische landschappelijke elementen;
historische bebouwingslinten en verkavelingen aan beide zijden
van de Weespertrekvaart en de Gaasp. Door
met name in de natuurlijke zone maatregelen
op te nemen die knelpunten oplossen kan de
natuurwaarde stijgen.
Buiten zal men ervaren dat het landschap steeds
veranderd. Van intensief gebruikt en beheerd
parklandschap naar een meer natuurlijke
ecologische zone om vervolgens uit te komen bij
het historische cultuurlandschap. Soms zijn de
overgangen abrupt, vaak geleidelijk.
28 Natuurplan - Plan

Nieuwe biotopenindeling
Een biotoop is een specifiek woon- of groeigebied van een dier of
plant. Het is een plaats waar dier of plant geheel in zijn omgeving
ingepast is. De soort heeft deze specifieke omgeving nodig om te
kunnen bestaan. Een biotoop is uitdrukkelijk geen bestemming. Het
wordt ingezet als instrument om te komen tot een geschikt leefgebied
voor onze doelsoorten en zodat beheerders weten hoe het gebied
beheerd moet worden.
Op basis van de analyse en het concept is een biotopenindeling
ontstaan waarbinnen het mogelijk is om vrijwel alle wensen en eisen
ten aanzien van de gebieden te realiseren. Het groen in zuidoost is
grotendeels benoemd tot biotoop oevers en water. Deze biotoop sluit
goed aan bij de ambities van de natuurboog (een natte ecologische
verbinding) en de doelsoort ringslang. Om de verkavelingstructuur
zichtbaar en beleefbaar te houden zal in de Gemeenschapspolder
het maken van natuur gebeuren in de vorm van veenlandjes. Met de
nieuwe biotopenindeling wordt natte natuur benadrukt. Natte natuur
is gebiedseigen en daardoor bijzonder geschikt voor het westelijk
veenlandschap van deze regio.
Door gebruik te maken van een ecologische landschapsopbouw van
‘zoom – mantel – bos’ direct aangrenzend aan de oevers en het water,
is het mogelijk dit groen meer ecologisch te beheren.
Het groen naast de oevers en het water, in de gebieden van natuurlijk
groen, zullen meer ecologisch beheerd worden eveneens met een
ecologische opbouw van het ‘zoom – mantel – bos’. Het groen naast
de oevers in de parkdelen wordt dan intensiever beheerd, waardoor
dit een optimale omgeving blijft voor velerlei activiteiten. Bij de
biotoop agrarisch zal over grote delen geen verandering plaatsvinden.
Ingrepen zullen gericht zijn op het landschap meer open houden of
maken en het meer als cultuur historisch herkenbaar maken.
In deze uitwerking van het plan wordt een beeld geschetst van het
wenselijk te behalen beeld en de natuurwaarde. Met de nieuwe
biotopenindeling kunnen we hierop dieper inzoomen per gebied en
daarbij de mogelijkheden belichten per doelsoorten, het gewenste
beheer, de functies, de wensen en de aandachtspunten benoemen
die uiteindelijk kunnen leiden tot verhoging van de natuurwaarden.
In het hoofdstuk Maatregelen worden de aandachtspunten verder
doorvertaald naar te nemen maatregelen.
Zoom – mantel – bos is een ecologische landschapopbouw.
De zoom vertegenwoordigt een kruidenzone, de mantel een
struweelzone met lage beplanting zoals heesters en dan bos.
De meest ideale (ecologische) situatie is als deze opbouw direct
grenst aan een natuurvriendelijke oever. De oeverbeplanting
loopt dan over in een
kruidenzone.
Opbouw zoom - mantel - bos
zoom mantel bos
Plan - Natuurplan 29

30 Natuurplan - Plan

Biotoop bebouwing
Woon- en werkgebied
De bebouwing in Zuidoost vertegenwoordigt een grote diversiteit. De
woningbouw varieert van oude hoogbouw omzoomd door weides met
bomen, tuindorpachtige bebouwing in o.a. Gaasperdam, nieuwbouw
met omsloten tuinen en aanzienlijk minder openbaar groen en
een centrum met vooral kijkgroen. Het beheer van het openbaar
groen is hoofdzakelijk gericht op de menselijke gebruiker ervan,
wat inhoudt dat er overwegend intensief beheerd wordt. Toch is er
ruimte voor natuur. Diverse oevers van sloten en oude knotwilgrijen
bieden broedgelegenheden voor gangbare soorten, maar ook voor
beschermde soorten zoals een aantal vleermuissoorten. In de oudere
laagbouw waar nog relatief veel en dichter groen is en de huizen
nestmogelijkheden bevatten, vindt de doelsoort huismus nog leef- en
broedgelegenheid.
Het gebied met kantoren en bedrijvigheid biedt geen geschikte plaats
aan de eerder genoemde doelsoorten. De hoeveelheid groen is er
uitermate beperkt. Het gebied blijkt wel geschikt te zijn voor diverse
dakbroeders, die gebruikmaken van de platte daken om te nestelen.
Het beheer is ook hier intensief. De bermen worden gemaaid als
gazon.
Aandachtspunten:
In beide bebouwde gebieden zijn mogelijkheden om de natuurwaarde
te verhogen. Voor de woongebieden wordt dan de aandacht vooral
gericht op het verbeteren van leefmilieu voor de doelsoorten (huismus
en vleermuis). In het werkgebied kan de aandacht meer liggen op
het bloemrijk maken van de schrale bermen waar vlinders en andere
insecten op afkomen. Bij nieuwbouw en renovatie van bebouwing
moet meer aandacht zijn voor nest- en verblijfgelegenheden voor
vleermuizen en huismussen omdat hun broedplaatsen onder druk
staan. Er bestaan voldoende eenvoudige en betaalbaar oplossingen
die ingebouwd kunnen worden.
Om te kunnen foerageren hebben vleermuizen natuurvriendelijke
oevers in lange stroken zijn nodig. Dichte beplanting, bestaand en
Plan - Natuurplan 31

nieuw, inheems en eventueel wintergroen zijn van belang voor de
beschutting van huismussen en andere kleine vogelsoorten. Ook kan
de natuurwaarde verhoogd worden door vaker een gevarieerd aanbod
van inheemse, vruchtdragende beplanting toe te passen en bomen de
kans te geven uit te groeien tot hun volledige wasdom.
Bewoners kunnen zelf hun steentje bijdragen aan het versterken en
behouden van de natuurwaarde en biodiversiteit in hun buurt. De
gemeente kan bijdragen aan de bewustwording bij de bewoners van
de noodzaak van het behoud van soorten. De tuinen in de laagbouw
kunnen bijdragen aan het beschikbare leefgebied voor soorten.
Bewoners kunnen nestgelegenheid bieden en vaker kiezen voor
inheemse beplanting, al dan niet besdragend en de tuin toegankelijk
maken vanaf de openbare ruimte. Zo kan de tuin meedoen in het
aanbod ecologisch areaal.
Voor de dakbroeders kan samenwerking gezocht worden met de
bedrijven. Zij kunnen de platte daken geschikt maken om te nestelen
door gebruikmaking van grind, kiezel of schelp.
De randen van de eigen terreinen zouden zij natuurvriendelijk
kunnen inrichten met doorlopende hagen of anderzijds en daarmee
aansluiten op verbindingsstroken. Zo kan een netwerk van ecologische
verbindingen ontstaan. Bermen en watergangen kunnen, indien
ze natuurvriendelijk beheerd worden, ook meedoen in deze
verbindingen. De bermen die nu gazons zijn, worden dan omgevormd
tot bloemrijke bermen. Bij de watergangen betekent dit dat steeds
de helft van de oevervegetatie blijft staan. Ook het plaatsen van fauna
uittreedplaatsen (FUP) kan de uitwisseling van soorten stimuleren.
Biotopen oevers en water en rietlanden
Grote delen van het groen in Zuidoost worden gedomineerd door
oevers en water. In de biotopen oevers
en water en rietlanden wordt een grote
variatie aangetroffen van overwegend
inheemse vegetatie. Het landschap is er
afwisselend open en dicht, toegankelijk en
ontoegankelijk en het biedt plaats aan de
meer bijzondere diersoorten.
De nadruk ligt op natuurvriendelijke oevers
32 Natuurplan - Plan

en kwalitatief schoon water, geschikt voor vele gebiedseigen soorten
en een grote soortenrijkdom. Natuurvriendelijke oevers met oever- en
waterplanten dragen bij aan een schoon watermilieu.
Qua doelsoorten ligt de nadruk op de ringslang en de rugstreeppad,
maar ook vrije doorgang voor bittervoorn, kleine modderkruiper en
andere vissoorten en amfibieën wordt nagestreefd. Amsterdam kent
veel verschillende peilvakken. De barrières die ontstaan door deze
peilverschillen zullen daarom overbrugd moeten worden. Binnen de
Natuurboog is het de bedoeling om alle resterende onoverbrugbare
barrières voor de ringslang, rugstreeppad en andere oevergebonden
diersoorten op te lossen.
Het beheer binnen deze doelgroepen is overwegend ecologisch en
extensief, gericht op soortenrijkdom en een goed leefmilieu voor de
doelsoorten. Uiteraard is het daarnaast belangrijk dat de recreant kan
genieten van dit interessante natuurtype, door te beschikken over
uitnodigende, goed onderhouden routes en faciliteiten en diverse
mogelijkheden van waterrecreatie op de plas.
Aandachtspunten:
Binnen deze biotopen past ook de opgave van waterberging
waarvoor het stadsdeel staat met de inpassing van de overkluizing
Gaasperdammerweg. Door de waterberging te realiseren met de
aanleg van meer natte natuur, in de vorm van meer natuurvriendelijke
oevers en rietlanden, ontstaat een optimale situatie voor beide
belangen.
Om de Natuurboog volledig te kunnen laten functioneren zoals
bedoeld in de EHS is het nodig om alle nog bestaande barrières
en knelpunten op te lossen. De Weespertrekvaart en de daarnaast
gelegen provinciale weg vormen de grootste barrière in de verbinding
van de De Diem naar de ringdijk in de Bijlmerweide. Het is voor
doelsoort de ringslang nagenoeg ondoenlijk deze barrières te
overbruggen. Dit overbruggen is echter wel essentieel voor het
voortbestaan van de populatie in de Bijlmerweide. Op de luchtfoto
zijn locaties aangegeven die geschikt zijn voor faunapassages*. Een
vergelijkbare barrière is de Abcouderstraatweg. Dit is eveneens een
drukke weg, waarvan het gebruik in de toekomst mogelijk wordt
geïntensiveerd. Een brede strook struweel in combinatie met water
en natuurvriendelijke oevers bieden uitkomst tot aan de weg. Om de
Plan - Natuurplan 33

weg veilig over te kunnen steken biedt een faunapassage ook hier
uitkomst.
De Natuurboog is ter plaatse van de oostoever van de Gaasperplas
het smalst, terwijl hier veel verschillende functies en belangen een
plek vragen. In de strook van ca. 30m moet ruimte gezocht worden
voor de Natuurboog in de vorm van natuurvriendelijke oevers en
een rustige zone, recreatie, zowel paden (wandel, ruiter en fiets) als
evenementen en dagrecreatie en voor de Bypass. De Bypass is een
singel waarin stedelijk belast water direct wordt afgevoerd naar de
maalkom bij het gemaal. Verenigen van al deze belangen vergt een
goede balans bij herinrichting.
Een hoge ecologische en een hoge natuurwaarde vraagt om
een gevarieerd aanbod van inheemse vegetatie, zoals kruiden,
heesters en bomen in de hele Natuurzoom. Op grote delen gaat
dit al goed, maar met name in de Bijlmerweide kan meer variatie
worden aangebracht. Een gelijkmatige overgang in de vorm van
natuurvriendelijke oevers, zoom van kruiden, mantel van heesters
en bos en de aanplant van een gevarieerd aanbod van inheemse
beplanting zal hieraan bijdragen. Langs de provinciale weg is het
mogelijk gebruik te maken van abiotische** omstandigheden.
Onderaan het zandige talud kan een kwelzone gecreëerd worden.
Een zogeheten paddenpoel die tevens een groeiplaats biedt aan
bijzondere soorten, zoals de rietorchis.
In de hele zone van oevers en water is het van belang het maaibeleid
af te stemmen op de natuur. Dit houdt in niet klepelen maar maaien
en afvoeren, 1 of 2 keer per jaar.
Ook moet er aandacht zijn voor een goede verdeling van functie
en natuur en daarover moeten afspraken gemaakt worden met
belanghebbenden, zodat voldoende ruimte voor zowel de
recreant als de natuur ontstaat. Dit kan bijvoorbeeld
door in een beperkt aantal natte gebieden
knuppelpaden aan te leggen of door
het aanleggen van eilanden,
rietkragen en natte
gedeelten in de
vorm van in
* zie tekstveld p. 24 ** abiotisch = niet levende natuur, zoals zand.
34 Natuurplan - Plan

eedte variërende natuurvriendelijke oevers. Knuppelpaden leveren
een mooie toevoeging op het aanbod van wandelroutes op en het
biedt meer rust voor soorten die dat nodig hebben om te kunnen
broeden en foerageren. Daarbij is het belangrijk dat de paden goed
onderhouden worden. Achterstallig onderhoud op paden en bruggen
verdient de aandacht.
Bron: STOWA
Biotoop beheerd Groen
In de biotoop beheerd groen ligt de nadruk vooral op visueel
aantrekkelijk, educatief gebruiksgroen. Het is een plek om je
doorheen te verplaatsen van A naar B en het is aangenaam om er
te verblijven, een uitstekende plaats om mensen te ontmoeten,
iets te leren over plant- of diersoorten, te sporten of gewoon te
chillen. Er is ruimte voor een grote variatie in beplanting van alle
soorten. Cultuurlijk, natuurlijk, open en toegankelijk. Er zijn veel
goed gefaciliteerde recreatiemogelijkheden. Qua doelsoorten biedt
het plaats aan gedomesticeerde soorten en aaibare soorten zoals:
eekhoorn, aardmuis, bittervoorn, kleine modderkruiper, rietorchis,
zwanenbloem, grote bonte specht, ransuil, nachtegaal, kuifeend,
blauwe reiger, oeverzwaluw en de ijsvogel. Het beheer van het groen
is er grotendeels intensief. Dit kan zijn, gazons die geregeld gemaaid
worden, ecologisch beheer gericht op een zo groot mogelijke
biodiversiteit of het intensief onderhouden van bruggen en paden,
gericht op de toegankelijkheid voor mensen.
Aandachtspunten:
De gebieden met de biotoop beheerd groen worden gekenmerkt
door intensief gebruik en beheer. Een voldoende ruim en gevarieerd
aanbod van groen is goed voor de gezondheid van de mens die
daarvan gebruik kan maken. De flora werkt pas goed als de fauna
mee doet, dus is het van groot belang dat binnen de biotoop beheerd
groen een balans gevonden wordt tussen de functies en behoeften
voor de mens en de behoeften van doelsoorten. Op grotere schaal
moet bewaakt worden dat ecologische zones niet noemenswaardig
onderbroken worden. Daartussenin kan een mozaïek ontstaan van
functies voor mensen.
Dus stadsparken met meer park en minder ruigte. Het beeld en de
beleving van de stadsparken beter op elkaar laten aansluiten, zodat
herkenning ontstaat. Aanleg of handhaven van lintbeplanting in de
vorm van heesters bijv. een meidoorn- of mispelhaag, eventueel
aangevuld met een enkele boom die tot volledige wasdom kan
uitgroeien. Veel soorten zijn gebaat bij deze gevarieerde en
doorgaande strook beplanting. Grondgebonden soorten kunnen zich
erlangs verschuilen en verplaatsen. Ook hier geldt dat een grotere
variatie van inheemse beplanting de natuurwaarde kan verhogen. Bij
renovatie en inrichtingsprojecten dient hiermee rekening gehouden
te worden. Waar mogelijk natuurvriendelijke oevers of anders fauna
uittreedplaatsen realiseren.
Plan - Natuurplan 35

Biotoop Agrarisch
De biotoop agrarisch draagt in Zuidoost een hoge cultuurhistorische
waarde. Met de nieuwe biotopenindeling wordt het visuele karakter
versterkt door de combinatie vaart, lintbebouwing en achterliggende
weides te versterken. In de Gemeenschapspolder wordt extra
natuur gemaakt in de vorm van veenlandjes. Hierbij wordt de
verkavelingstructuur in acht gehouden. Aan de andere zijde van de
vaart, in de Bijlmerweide, zal waar mogelijk de historische karakter
teruggebracht worden. In elk geval wordt ingezet op meer openheid
in het cultuur historische deel met het karakter van kleinschalige
agrarische activiteiten. De nadruk komt ook te liggen op een variatie
aan beplanting die hoort bij kleinschalige agrarisch activiteiten.
Daarnaast is de indeling, zoals die met de nieuwe biotopenindeling
wordt voorgesteld, ook interessant voor de doelsoort vleermuis. De
lange watergang en geleiding van opgaand groen aan weerszijden
zijn voor verschillende soorten vleermuizen zeer geschikt terrein om
te foerageren, zeker als langs het water een strook kruiden kan blijven
staan.
Onder deze biotoop valt ook de molenbiotoop. De Gaaspermolen
die in Driemond langs de Gaasp
staat, is nog in functie. Om goed
te kunnen draaien heeft een
molen rondom een voldoende
open gebied nodig. Dit sluit de
ontwikkeling van hoog opgaande
beplanting uit.
36 Natuurplan - Plan

Aandachtspunten:
In de Gemeenschapspolder zal natuurontwikkeling inhouden het
terugbrengen van petgaten en veenlandjes, waarbij het van bijzonder
belang is dat de historische verkavelingstructuur overeind blijft.
Waar mogelijk terugbrengen van openheid en historische
verkavelingstructuur in de Bijlmerweide.
Biotoop Infrastructuur
In Zuidoost wordt deze biotoop goed vertegenwoordigd. Door de
hoge dreven, de snelwegen en de spoorbanen zijn er veel taluds
met zandige ondergrond. Het is een milieu op zichzelf, totaal anders
dan de overige biotopen. Het is een schraal milieu met beplanting
afkomstig van de gebieden waar het zand vandaan komt. In het kader
van biodiversiteit en natuurwaarden verhogen, kan dit een belangrijke
toevoeging zijn. Vele van de taluds zijn reeds bloemrijk en bieden
daarmee leefgebied voor o.a. vlinders en insecten. Binnen het project
ecostructuren van Amsterdam wordt gewerkt aan het versterken
van deze verbindingen. Daarom is in dit plan ervoor gekozen geen
maatregelen te formuleren voor verdere ontwikkeling van deze
biotoop.
Plan - Natuurplan 37

Maatregelen
Inventarisatie
14
Inventarisatie - Natuurplan 39

Maatregelenmatrix
Om uiteindelijk te komen
tot uitvoering van de in het
vorige hoofdstuk genoemde
aandachtspunten, zijn
deze omgevormd tot
concrete maatregelen.
In dit hoofdstuk zijn de
aandachtspunten vertaald
naar te nemen maatregelen
per biotoop.
40 Natuurplan - Maatregelen

Bebouwing
Oevers en water en rietlanden
Bebouwing:
1. struiknatuur in lange stroken (hagen, wintergroen) tgv huismus
2. bloemrijke weides in doorgaande stroken
3. nestgelegenheden voor dakbroeders stimuleren
Algemeen bebouwing
4. nestgelegenheden voor mussen en vleermuizen inbouwen
5. mussenvides stimuleren
6. waar mogelijk de oevers natuurvriendelijk maken cq. maaien
Oevers en water
7. aanleg natuurvriendelijke oevers (icm wateropgave A9)
8. opheffen barrières, dmv aanleg faunapassages en overbruggen
waterpeilverschillen
9. vergroten van biodiversiteit dmv zoom-mantel-bos opbouw
10. aanleg paddenpoelen
11. aanleg broedhopen
12. aanleg knuppelpaden, door natte delen
13. laten ontstaan van verruigde natuur
14. knotwilgen langs waterkant (grienden)
Algemeen oevers en water
15. ecologisch beheren
16. deponeren dood hout
Maatregelen - Natuurplan 41

Beheerd groen
Agrarisch
17. goed onderhoud voor paden en bruggen
18. behouden/versterken historische landschapsstructuren
19. schoon water dmv waterplanten en andere maatregelen conform
Waterplan
Algemeen beheerd groen
20. aanleg natuurvriendelijke oevers waar mogelijk
21. vruchtdragende beplanting
22. lintbeplanting van dichte heesters met een enkele boom
23. goed onderhoud voor paden en bruggen
24. gevarieerd aanbod van beplanting nastreven
Agrarisch
25. optimaliseren ecologische verbinding onder A9
26. aanleg paddenpoelen
27. oude dijk en polder beter zichtbaar maken (historische
landschapstructuur)
28. opheffen barrière
Algemeen agrarisch
29. goede verdeling functie/natuur en daarover afspraken maken met
belanghebbenden
30. strook weidegebied behouden achter de lintbebouwing langs de
vaart
31. fauna uittreedplaatsen aanpassen zodat deze ook voor amfibieën
geschikt zijn
42 Natuurplan - Maatregelen

Bewoners
Maatregelen en klanksessie
In de klanksessie met bewoners en andere betrokkenen op 10
april 2012, zijn deze maatregelen door de betrokkenen verdeeld
over heel Zuidoost.
Bijgaande kaart is daar het resultaat van.
Ook werden er aanvullende opmerkingen gemaakt die zijn
weergegeven.
32. strook kruiden langs het water om en om laten staan.
Algemeen bewoners
33. bewoners bewust maken van het belang van de natuur en wat ze
zelf kunnen doen
34. organisatie van natuurwandelingen, informatieavonden, workshops
stimuleren
35. website met tips voor bewoners
36. beschikbaar stellen van nestkasten
Opmerkingen van bewoners bij maatregelenkaart
1. Groen tussen nieuwbouw oogt saai, alleen gras.
Bewoners klagen over honden uitlaatplaats vlak achter
de tuin. Gras vervangen door struiken!
2. Verbreding van de weg aan de grens met Diemen, tgv
een busbaan geschied op grondgebied Zuidoost. Dit
schept kansen voor de ecologie
3. Natuur Bijlmerweide beschermen tegen busbaan.
Corridor of iets dergelijks aanleggen
4. In Bijlmerweide een schutting om vogels te bekijken
5. Niet nr. 30
6. Agrarisch beheer lijkt me moeilijk inpasbaar
7. Geen evenementen in Gaasperpark; alleen ‘gepaste
evenementen’.
8. Kaderrichtlijn water maatregel; bypass benoemen en
ook de extra natuurwaarden die hieruit voort komen
benoemen.
Maatregelen - Natuurplan 43

Realisatie
5
Inventarisatie - Natuurplan 45

Van plan naar realisatie
In het voorgaande hoofdstuk zijn de maatregelen per biotoop
benoemd. Deze maatregelen zullen de natuurwaarde in zuidoost
verhogen. Om deze verschillende maatregelen te kunnen
realiseren worden ze hieronder samengevat in de 6 opgaven
van het natuurplan. De opgaven kunnen via 3 sporen worden
gerealiseerd. Dit wordt uitgewerkt onder strategie. Tenslotte
worden de mogelijkheden tot financiering belicht.
De 6 opgaven natuurplan
Leesbaar maken landschap en ontwikkeling biotopen.
Met dit natuurplan wordt het concept leesbaar landschap
geïntroduceerd met een nieuwe biotopenindeling. De
landschapsopbouw houdt rekening met de aanwezige
cultuurhistorische landschappelijke elementen en de ecologische
verbinding de Natuurboog. De nieuwe biotopenindeling geeft richting
aan de verdere ontwikkeling van de natuur in Zuidoost.
Ontwikkelen biotoop water en oevers door aanleg natuurvriendelijke
oevers.
Het belangrijkste deel van de natuur in Zuidoost is benoemd tot de
biotoop oevers en water. De nadruk ligt hierbij op de ontwikkeling
van natuurvriendelijke oevers, riet en open water. Water en
natuurvriendelijk oevers zullen worden gerealiseerd in het Diemerbos,
Bijlmerweide en aan de Gaasperplas.
Opheffen knelpunten en barrières, natuurgebieden met elkaar
verbinden.
De knelpunten die in de Natuurboog liggen hebben prioriteit. Zoals
bij de biotoop oevers en water ook genoemd, betreft dit de oversteek
van de provinciale weg op diverse plaatsen en een oversteek van de
Abcouderstraatweg. Een knelpunt binnen de natuurboog die ook
aandacht vraagt is de oostoever van de Gaasperplas. Verschillende
functies en belangen vragen een plek in de smalle strook.
Leefgebieden en broedgelegenheden voor doelsoorten verbeteren,
verstevigen.
De specifieke doelsoorten stellen ieder hun eigen eisen ten aanzien
van hun leefgebied. Door specifieke ingrepen te doen per doelsoort
kan het leefgebied of de broedgelegenheid worden verbeterd en
verstevigd.
Ecologisch beheren.
Stadsdeel Zuidoost voert het beheer zo duurzaam mogelijk
46 Natuurplan - Realisatie

uit. Een aspect van duurzaam beheer is het stimuleren van de
natuurontwikkeling binnen het stadsdeel. De natuurzoom in de rand
van Zuidoost draagt bij aan de aantrekkelijkheid van het gebied
en is van grote ecologische waarde. Dergelijke gebieden moeten
ecologisch beheerd worden om hun waarde voor het stadsdeel, haar
bewoners en bezoekers te behouden. Daarom zet het stadsdeel in op
ecologisch beheer van de natuurgebieden in en rondom het stadsdeel
(zie kaartje).
Natuureducatie faciliteren.
Stadsdeel Zuidoost laat kinderen kennis maken met de natuur en leert
ze respectvol om te gaan met het milieu door een uitgebreid aanbod
van natuur- en milieueducatie. De programma’s en lespakketten
hiervoor worden gecoördineerd vanuit de schooltuinen. Ook andere
organisaties in het stadsdeel, zoals natuurverenigingen bieden
educatieve activiteiten voor kinderen aan over natuur en milieu. Het
natuurplan beperkt zich daarom tot maatregelen die educatieve
maatregelen in fysieke zin ondersteunen.
Strategie natuurplan
De strategie om de opgaven van het natuurplan te realiseren bestaat
uit drie sporen; randvoorwaarden planvorming, concrete projecten en
beheer.
Randvoorwaarden planvorming
Door in planvorming rekening te houden met de nieuwe
biotopenindeling en de daarbij geformuleerde maatregelen, kunnen
de opgaven van het natuurplan meeliften in niet natuurgerelateerde
projecten. Bij toekomstige planvorming, herinrichting en groot
onderhoud dient rekening gehouden te worden met de onderstaande
voorwaarden:
• Bij planvorming dient in een natuurparagraaf te worden
opgenomen hoe is omgegaan met maatregelen van de
betreffende biotoop en de daarin voorkomende doelsoorten
• Voor alle nieuwbouw moet er voor elke woning een
nestgelegenheid voor vogels (huismussen) gerealiseerd
worden. Bij de ontwikkeling van grotere gebouwen of
gebouwen met een andere functie dient een nestgelegenheid
voor vleermuizen gerealiseerd te worden.
Door bewust te zijn van nestgelegenheden bij de ontwikkeling
van nieuwe woningen en gebouwen, kan op een eenvoudige
manier en tegen geringe kosten (50 a 75 euro per woning)
duizenden extra nestplaatsen worden gecreëerd.
Realisatie - Natuurplan 47

Projecten
Een belangrijke stap in het realiseren van de opgaven van het
natuurplan is het realiseren van en aantal concrete projecten. Het
natuurplan initieert geen nieuwe projecten. Alle genoemde projecten
zijn bestaande projecten of zijn al benoemd in het programma Groen
& Blauw. Het gaat om de volgende projecten:
Kaderrichtlijn water
In verband met de kaderrichtlijn water is besloten de stroomrichting
van de hemelwaterafvoer in Gaasperdam om te draaien. Dit heeft
tot doel dat er geen belast water meer de Gaasperplas instroomt
en dat daarmee de kwaliteit van het water op termijn zal voldoen
aan de nieuwe Europese norm. Voor de realisatie hiervan is het van
belang dat het belaste water rechtstreeks de maalkom bij het gemaal
kan bereiken. Hiertoe wordt een extra watergang gegraven vanaf de
noordoostpunt van Gein III via de oostkant van de Gaasperplas naar
de maalkom in het noordoosten van de plas.
Vanuit de kaderrichtlijn zullen ook natuurvriendelijke oevers rondom
de Gaasperplas worden gerealiseerd.
Diemerbos
De afgelopen vier jaar is gewerkt aan fase 1 van de uitbreiding en
kwaliteitsverbetering van het Diemerbos. Het werk voor fase 1 is in
het voorjaar van 2012 afgerond.
De maatregelen van fase 2 betreffen ook het grondgebied van
Zuidoost en zorgen ervoor dat de mogelijkheden voor recreatief
gebruik van het Diemerbos voor inwoners van het omliggende
stedelijk gebied verbeteren. De maatregelen dragen bij aan een
betere bereikbaarheid en beleefbaarheid van het bos. Ook de
bekendheid van het bos neemt toe en de ecologische waarden
worden versterkt. Een deel van de maatregelen staat al lange tijd
als wens op de kaart. Door de ingrijpende aanpassingen van de
rijksinfrastructuur is nu de kans ontstaan om deze maatregelen te
laten meeliften en/of gefinancierd te krijgen, zodat uitvoering in de
komende jaren mogelijk wordt.
Natuurzoom
Het project Natuurzoom bewaakt een integrale benadering door het
combineren van meerdere deelprojecten en verschillende belangen
van meerdere partijen in één project. Al deze projecten liggen in de
rand van Zuidoost.
Belangrijke doelen van het project zijn:
• Plaats bieden aan de waterbergingsopgave van RWS als
compenserende maatregel voor het verbreden van de
Gaasperdammerweg.
• Vergroten van de natuurwaarden in het projectgebied.
• Tot stand brengen van een volwaardige ecologische verbinding
tussen IJmeer en de Ronde Hoep.
Natuurvriendelijke oevers
Binnen het project natuurlijke oevers valt de realisering van alle
natuurvriendelijke oevers die niet kunnen worden meegenomen in
lopende en toekomstige andere projecten. Het zal hier met name
gaan om oevers in de biotoop bebouwing.
48 Natuurplan - Realisatie

Beheer
Zuidoost kent binnen de beheerorganisatie een aparte en
enthousiaste ecologieploeg. Een dergelijke ploeg is noodzakelijk
om kennis over ecologisch beheer te ontwikkelen en te behouden,
zodat beheeringrepen rekening houden met natuurlijke processen
en de gedragscode. Natuurlijke processen vormen bij ecologisch
beheer een belangrijk uitgangspunt. Het beheer dient met de
natuurlijke processen rekening te houden en deze te stimuleren. De
natuurwaarden zullen hierdoor worden verhoogd en de biotopen
bereiken d.m.v. beheer het wensbeeld.
Belangrijke stappen hierin zijn:
• in plaats van te klepelen in natuurgebieden weer te gaan
maaien en afvoeren. Hierdoor zal de voedselrijkdom afnemen
en de biodiversiteit weer toenemen,
• beheer afstemmen op de biotopen en de behoeften van
doelsoorten,
o vaker inheemse en vruchtdragende beplanting
aanplanten, passend binnen de betreffende biotoop,
o het beheer in de parken meer richten op recreatie,
o met het beheer in de parken lintbeplanting bevorderen,
• ecologisch beheer vastleggen in beheerplannen,
• participeren in het beheer met verenigingen, werkgroepen en
boeren,
• in het beheer rekening houden met de wensen van educatie.
Financiering natuurplan
Om het natuurplan tot een succes te maken is er financiering nodig
voor de inrichting en het ecologisch beheer. Hieronder is aangegeven
hoe de financiering van beide geregeld kan worden.
Inrichting
De maatregelen die om een fysieke inrichting vragen worden in
planvorming d.m.v. van randvoorwaarden gerealiseerd of via de
projecten zoals hierboven omschreven. Wanneer een maatregel
wordt meegenomen in planvorming rusten de kosten daarvan op de
Grex of het betreffende project. Voor de beschreven projecten zijn
verschillende budgetdragers. Zuidoost is verantwoordelijk voor het
budget van het project natuurzoom en het project natuurvriendelijke
oevers. Binnen beide projecten zijn mogelijkheden in combinatie met
subsidies.
Een belangrijke financieringsbron is het project SAA (tracé Schiphol,
Amsterdam, Almere) van Rijkswaterstaat (RWS). Zuidoost kent de
volgende deelprojecten van RWS: Overkluizing Gaasperdammerweg,
Waterberging Bijlmerweide, Bijpass Gaasperplas, natuurcompensatie
Diemerbos en de boscompensatie in de vorm van bomen op het
dek. Door investeringen van RWS in te zetten als cofinanciering
van subsidies ontstaan mogelijkheden om nog niet gefinancierde
maatregelen voor het natuurplan te realiseren.
Ecologisch Beheer
De kosten van ecologisch beheer zijn iets hoger dan van extensief
beheer. Om de opgaven van het natuurplan te realiseren en de
natuurwaarden in Zuidoost te verhogen is het noodzakelijk om
deze kosten te dragen. Door de benodigde beheerkosten voor het
ecologisch beheer te oormerken binnen het groenbeheerbudget
wordt het ecologische beheer garandeert. Aanpassingen in het
beheerbudget die ten koste gaan van de ecologie vergen dan een
raadsbesluit.
Realisatie - Natuurplan 49

Colofon
Het natuurplan is opgesteld door stadsdeel Zuidoost, gemeente
Amsterdam.
Hans Straver, projectmanager
Olga Appelman, opsteller
Hans Kapiteijn, Willem Wegewijs, beheer
Auke Brouwer, ecoloog dRO
Opmaak;
Kaartbeeld, tenzij anders vermeld:
Olga Appelman
Beeldmateriaal, internet
(Door het veelvuldig zoeken naar informatie op internet is het
helaas niet gelukt om de bronnen van veel van het beeld te achterhalen.
Indien u van mening bent beeldrecht te hebben op in
dit Natuurplan gebruikt materiaal, verzoeken wij u zich te richten
tot onderstaande afdeling.)
Informatie:
Stadsdeel Zuidoost, directie Realisatie
afdeling Ruimtelijke Planvorming
Anton de Komplein 150
Amsterdam Zuidoost
020 - 14020
Inventarisatie - Natuurplan 51

Bijlage
B
Inventarisatie - Natuurplan 53

Geraadpleegde literatuur
Bakker, T. & Goorden, A. (Staatsbosbeheer), Klepelen en opzuigen
succesvol bij dijbeheer, 2008
DRO Amsterdam, Amsterdamse biodiversiteit, Amsterdam, 2009
DRO Amsterdam, De toestand van de natuur, Amsterdam, 2002
DRO Amsterdam, Ecologische paragraaf Zuidoost, Amsterdam, 2011
DRO Amsterdam, Flora- en faunawet en ruimtelijke planvorming,
Amsterdam, 2004
DRO Amsterdam, Gedragscode Flora- en faunawet, Amsterdam, 2009
DRO Amsterdam, Holenbroeders, Amsterdam, 2004
DRO Amsterdam, Natuurbeleidsplan Diemen, Amsterdam, 2009
Groengebied Amstelland, DRO Amsterdam, Visie Groengebied
Amstelland, Recreatie Noord-Holland NV, 2009
Provincie Noord-Holland, Structuurvisie Noord-Holland 2040, 2009
Provincie Noord-Holland, Groengebied Amstelland, De Natuurboog
Provincie Noord-Holland, Ontwerp Natuurbeheerplan Noord-Holland
2013, Provincie Noord-Holland, Haarlem, 2012
Rijk en provincies, Spelregels EHS, 2006
Teunissen, A. Natuur en Recreatie in ecologische verbindingszones,
Utrecht, 2006
Voorma, M & Martine, A. (Arcadis), Licht in de tunnel!, 2011
Vossen, J. van, Verhagen, D., (Nelen & Schuurmans) Stowa handreiking
natuurvriendelijke oevers, Eindhoven: Van de Garde, 2009
Waterschap Hollandse Delta, Handboek Oevers en Waterberging,
2007
Prudon, B. & Creemers, R.C.M., Veilig naar de overkant, Stichting
RAVON, 2004
Geraadpleegde websites
Flora- en fauna wetgeving
www.flora-fauna.amsterdam.nl
Waterkwaliteit
http://www.agv.nl/plannen/waterkwaliteit
Bodemkwaliteitskaart
http://www.gisdro.nl/BODEMKWALITEIT/
Ophogingskaart en bodeminformatie
http://www.dmb.amsterdam.nl/wat_doet_dmb/advies_en_beleid/
bodemadvies/bodeminformatie
Compendium voor de leefomgeving
http://www.compendiumvoordeleefomgeving.nl/onderwerpen/nl0004-
Ecosystemen.html?i=4
Moerassen voors en tegens
http://www.compendiumvoordeleefomgeving.nl/indicatoren/nl1147-
Beschrijving-van-moerassen.html?i=4-31
Ravon; Reptielen amfibieën vissen onderzoek Nederland
http://www.google.nl/imgres?imgurl=http://www.ravon.nl/Portals/0/
Levende%2520atlas/ringslang%2520habitat.jpg&imgrefurl=http://www.
ravon.nl/Default.aspx%3Ftabid%3D549&usg=__lWTgSR_dewKuX3CZjFy1q
XAOQ4s=&h=450&w=300&sz=101&hl=en&start=1&um=1&itbs=1&tbnid=
b0RbLOBjx4ASiM:&tbnh=127&tbnw=85&prev=/images%3Fq%3Dhabitat
%2Bringslang%26um%3D1%26hl%3Den%26tbs%3Disch:1
Habitat ringslang DRO
http://www.google.nl/imgres?imgurl=http://www.dro.amsterdam.
nl/contents/pages/123907/ringslang.jpg&imgrefurl=http://www.dro.
amsterdam.nl/over_dro/dro_werkt_aan/groen_recreatie/flora_en_
fauna/fauna/reptielen/ringslang&usg=__OmdN1ivx9fjjwndZC9i9MyEy5T
A=&h=274&w=450&sz=36&hl=en&start=2&um=1&itbs=1&tbnid=B7BTMW
Kiuv6N3M:&tbnh=77&tbnw=127&prev=/images%3Fq%3Dhabitat%2Bring
slang%26um%3D1%26hl%3Den%26tbs%3Disch:1
Hoogtes
http://www.ahn.nl/viewer
54 Natuurplan - Bijlage

Viewer structuurvisie-kaarten
http://geo.noord-holland.nl/structuurvisie/start_structuurvisie.html
Viewer verordenings-kaarten
http://geo.noord-holland.nl/Verordening/start_verordening.html
http://www.dro.amsterdam.nl/over_dro/dro_werkt_aan/groen_
recreatie/biodiversiteit
plasberm definitie
http://www.natuurlexicon.be/Plasberm.htm
Structuurvisie Noord Holland
http://gis.noord-holland.nl/structuurvisie2040/
Alles over groen in Amsterdam voor de burger
http://www.groeninamsterdam.nl/
http://www.waterwerkmagazine.nl/nummer1/content9.htm
http://www.waterwereld.nu/berm.php
http://www.dro.amsterdam.nl/over_dro/dro_werkt_aan/groen_recreatie/flora_
en_fauna/doelsoortenlijst/
Lijnvormige beplanting
http://www.ikl-limburg.nl/dossier-kleine-landschapselementen/
ecologische-betekenis-van-lijnvormige-beplantingen.html
Licht in de tunnel; Artikel van ARCADIS
http://www.mjpo.nl/actueel/?page=laatste_
nieuws&type=detail&id=183
Fauna tunnels, boombruggen en ecoduikers
http://www.mjpo.nl/faunapassages/?page=faunatunnels
Bittervoorn
http://www.ravon.nl/Soorten/Vissen/Bittervoorn/tabid/172/Default.aspx
Laatvlieger
http://www.google.nl/imgres?imgurl=http://www.
meldpuntvleermuizenenmarters.nl/upload/images/
library/Image/soorten/Laatvlieger.gif&imgrefurl=http://
www.meldpuntvleermuizenenmarters.nl/index.
php%3Fpage%3DLaatvlieger&usg=__dC7YkQLAOa9pPKw3HunwJmhJU
ak=&h=256&w=875&sz=66&hl=nl&start=20&zoom=1&itbs=1&tbnid=Umk
wmw-LJuVKnM:&tbnh=43&tbnw=146&prev=/search%3Fq%3Dlaatvliege
r%26hl%3Dnl%26biw%3D1580%26bih%3D1048%26tbm%3Disch&ei=amg2T
pbAJcSCOrfx8N8L
Bijlage - Natuurplan 55