Aug. nr 69 - Oud Bennekom

{r
.'t,ll:

HEII{RICH WITTE (182e-1er7),
HORTULANUS
Een man die meehielp Bennekom op de toeristische kaart te zetten
Heinrich Witte is thans in Bennekom vrijwel alleen nog bekencl van de Heinrich Ll/'itteweg.
Door enkele publicaties uit eerdere jarenl weet men dctarnaost nog wel c{at hij hornlanus
te Leiden wqs en een belangriike rol speelde in de toeristische 'ontdekhng'van Bennekom
zo rond de laatste eeuwwisseling.
Door de vondst van enkele uitgebreide Lrantenberichten uii het eincle van de vorige en heí
begin van deze eeuw in de collecties van het Centraal Bureau voor (]enealogie in Den
Haag, die mij weer op het spoor brachten van andere publicaties en in/ormatiebronnen, rs
het nu mogeljk een min of meer complete schets van het leven van deze interessante man
[e geven.
íl'itte had in Bennekom vrienden v)onen bij wie hii logeerde en na zrjn pensionering in
1898 ging hij er wonen. Tot zijn dood in l9l7 zette hij vanuit Bennekom zijn - toen vooral
pub li ci tai re - activi tei te n voort.
Jeugd en gezin
Heinnch Witte u'erd op l0 mei 1829 om
half tien 's ochtends geboren te Rotterdam
als zoon van Carsten Witte en Dievertle
de Jong. Hij rverd genoemd nau zljn
gtootvader Witte2
Witte's vader, Carsten (1802-18S1), rverd
in Fiefharrie3 (thans gemeente Negenharrie)
in Holstein (D.) geboren. ln het begin
van de jaren twintig kwam h4 naar Nederland.
Hr1 was eerst rverkzaam in Haarlem.
In 1824 ging hr3 naar Rotterdam,
rvaar hr1 op I januari 1828 hortulanus
rverd van de net opgerichte Horfus Botanicus,
die gevestigd was aan de Boomgaardslaan.
Deze hortus behoorde bi1 de
Rotterdamse Klinische School die in datzelfde
jaar tot stand kwamo,
Een hortus. die de - r'aak lvereldw4d verzamelde
- plantencollectie van (meestal)
een academische opleidrng bevat. staat
h.'r,.
Heinrich Witte. (.ollectie Oud-Bennekom

#dà
,'f,ff r'iu2l-"'Í>-*:,;;;Zà ii.y*à*:: il '/
-)r"..r,*-4-...9c.,".1.
'.' 'U.;.,-á".
ínt.. -]2tÊ*, xrá'gt..?*.. 1 z4-V,
l"t*al*$*ee* a 27*

Rotterdam en C. Witte is dan de eerste en
laatste hortulanus geweest, daar hr.; die
betrekking bljna 42 jarcn heeft volbracht.'
De Rotterdamse hortulanus woonde op het
hortusterrein en daar werd Heinrich dan
ook geboren. Zijn vader was Luthers, z4n
moeder Nederlands Hen'ormd. Voor de
krnderen werd het zo geregeld, dat Heinrich
Hen'ormd werd opgevoed en zrjn
(dne) zusters Luthers,
Als opleiding genoot hij niet meer dan Lagere
School. Over wat hrl toen verder in
het leven wilde berelken schr4ft zljn zoon
Eduard Theodoor Witte na z4n overh;-
den6:
'Hoewel hr1 dus den ganschen dag als het
ware in den tuin was, gevoelde hij zich
aanvankehjk toch weinig tot het tuinbouwl'ak
aangetrokken, veel meer neiging
had hr1 voor de beoefening van de welsprekendheid
en had het toeval niet anders
gewrld, dan was hij zeker of tooneelspeler
of domrne geworden.'
Na de Lagere School lcwam hg evenwel
toch in dienst I'an de Hortus van zgn vader
als turnlongen. In deze tijd leerde hg veel
van de later befaamde, toen aan de Rotterdamse
Klinische School verbonden, professor
Oudemansr. Br1 Oudemans mocht
hij colleges volgen en ook laeeg hij wel
privé-ondemcht van hem. Voor het overige
ontr,r'rkkelde h4 zichzelf, zodat hry als
plantkundige en hortulanus als autodrdact
beschouwd kan uorden. Uiteindelijk zou
hr.; het in Rotterdam brengen tot onderhortulanus
onder zijn vader.
Heinrich Witte trouwde op l8 augustus
1852 met Henriette Marie Elisabeth van
der Woerd (ca. 1824-1891). Met haar
kreeg hr1 zes zonen. van wie er fv\ee op
jeugdrge en twee op wat latere leeftrld
overleden. Zrln vrouw overleed op 5 maart
1891. Een van z4n zoons, de al eerder vermelde
Eduard Theodoor (1865-1936), zou
Heinrich Witte in 1898 opvolgen als hortulanus
br1 de Leidse Universiteit.
Naar Leiden
In 1853 vertrok Heinrich Witte van Rotterdam
naar Leiden. Op aandrang van de
Leidse hoogleraar prof. dr W.H. de Vrieset,
toen directeur van de Hortus, nam hij
er de functie van eerste turntnecht brj de
Hortus van de Universiteit aan, met het
uitzicht er later hortulanus te kunnen wordene
Dat gebeurde al per I oktober 1855,
na het overlgden van de vorige hortulanus
Jacobus Schuurmans Stekhoven.
Een van de eerste drngen die Witte te doen
stond u'as het verbeteren van de onderlinge
relaties brnnen het personeel van de
Hortus en die tussen de hortulanus en de
directeur van de Hortus, hetgecn gelukte
De daarop volgende dertig jaren kenmerkten
zich door b4na voortdurende bourvactiviteiten.
Brjna alle kassen en hulpgebouwen
werden vernieur,vd en er klvam een
aantal nieurve gebouwen bij. Een brlzonder
nieurv gebouw was de Victorialias,
waarvan de bouw in 1870 begon. Het
werd een grote ronde kas met een doorsnede
van 15 meter, precies genoeg om een
'r,ffi,,*ffi
De Victoria regia-kas in 1898. Academisch
Historisch Museum Leiden.

Victoria regia in zrln grootste ontwikkeling
te kunnen bevatten. Om de koninkhlke
naam van de kas te benadrukken werd
op het hoogste gedeelte ervan een kroon
aangebracht. Toen de Victoria regia rn
1872 n Leiden voor het eerst bloeide, trok
dat maar liefst 30.000 bezoekers naar de
Hortus. De bouw van deze kas en het vele
bezoek dat deze - ook uit de regio - fiok,
kan als een exponent gezien worden van
een bewust beleid om de hortus ook een
bredere educatieve taak te geven. De Victoriakas
werd in 1938 vervangen door een
minder opvallende kas.
In de trjd van Witte werd overigens ook de
wetenschappehlke functie van de hortus
versterkt. Het aantal rn de hortus aanwezige
soorten werd sterk uitgebreid. Hierbrj
maakte Witte gebruik van zijn uitgebreide
netwerk aan (intemationale) contacten.
Natuurhjk had ook Witte zijn voorkeuren
ten aanzien van plantensoorten. Van hem
is bekend, dat zljn belangstelling in het
brjzonder uitging naar orchideeën en bromeliaceeën.
In de loop der jaren heeft hij
het aantal soorten en variëteiten hiervan
bijzonder weten uit te breiden.
Ve erti g jaar hortulanus
Een artikel tn Sempervirens uit 189510,
bericht uitvoerig van de feestelijkheden ter
gelegenheid van de herdenking van het
feit, dat Witte 40 jaar daarvoor hortulanus
te Leiden werd. Het werd geschreven door
dr L. Vuyck, iemand dre geregeld met Witte
samenwerkte. Het artikel geeft een beeld
van Witte's functioneren als hortulanus
en, in bredere zin, van de botanische wereld
van zrln tr1d. Tot op zekere hoogte
geeft het ook een terugblik op zrjn carrière,
die extra bewondering afdwingt bij de we-
tenschap, dat Witte al op 45-jarige leeftrjd
stokdoof was.
Het artikel geeft ook een mooi beeld van
hoe zo'n feest rn die trld gevierd werd.
Daarom hieronder uitvoerig 'verslag' van
deze voor Witte memorabele dag, waarvoor
het puikje van de Nederlandse planten
tuinbouwkundigen van dre trld was komen
opdraven.
Vuyck beschrijft hoe de dag voor Witte
begon: Witte zat rustig een drukAroef (hr;
schreef veel) te corrigeren, toen hem verzocht
werd naar zijn werkkamer te komen
waar het geheele personeel van den Hortus
vereenigd was, om hem hunne gelukwenschen
aan te bieden, Zij hadden het
gepaster gevonden hem op zijn eigen terrein
te begroeten, op de plaats waar zij
dagelijks somen werhen.
'Hortulanus', zoo ongeveer sprak de oudste
der knechts, Jong, hem aan, 'dat U
ons allen zoo in deze versierde kamer in
feestgewaad ziet, is voorzeker geen gewoon
verschijnsel; het komt omdat het
geldt een feestdag niet alleen voor U,
maar ook voor ons allen.' Na nog meer
hartelijke woorden vervolgde Jong met;
'Maar toch, woorden hoe welgemeend,
hoe hartelijk ook geuit, verliezen langzamerhand
hun indruk en daorom is het,
dat ik U uit naam van het geheele personeel
een meer blijvende herinnering mag
aanbieden.'
Dit geschenk bestond uit een wit marmeren
buste voorstellende lAmbitieuse op
een zwart houten voetstuk en een foto van
het personeel met een toepasselijk onderschrift
rn een eikenhouten litst.
4

Stadsgehoorzaal
Als sfeertekening is het leuk te lezen hoe
voor deze geliefde hortulanus op zr.ln
feestdag de Stadsgehoorzaalte Leiden was
versierd door de Leidse afdeling van de
Ivlaatschappr.l van Tuinbouw en plantkunde:
AIIes was netjes in orde; door de met
Laurieren versíerde vestibule, betreden
we de groote zaal, en inderdaad was daar
de indruk betooverend. Smaakvol ontworpen,
met kostbare planten ten uitvoer gebracht,
hebben de Leidsche kweekers. die
op eigen initiatief en voor eigen kosten
deze versiering aanbrachten, alle eer van
hun werk. In het mídden een gazon met
verschillende perken, langs de wanden
een golvend rabat, eveneens met bloemperken
en sierplanten aangenaam opgevrolijh;
de spiegels langs de wanden op
keurige wijze georneerd met bloemen en
plantenguirlandes, op den achtergrond
het toneel vol Palmen en andere sierplanten.
Daartusschen verscholen een groote
tafel bedeh met al de geschriften van den
hortulanus en a/beeldingen van planten
naar hem genoemd, terwijl nog een Vriesea
en een Kenfia rustig wachtten, om
naar W'itte gedoopt te mogen worden.
Behalve de Stadsgehoorzaal was ook de
nabijgelegen receptiekamer fraai met planten
versierd.
Nadat de jubilaris rond twee uur met zryn
beide zonen gearriveerd was, werd hr1
eerst toegesproken door de Leidse burgemeester,
tevens curator van de universiteit,
de heer F. Was. Deze gevoelde zich verheugd
de heer Witte 'de heugeh;ke tr.lding
te mogen brengen dat het Hare Majesteit
de Koningin-Weduwe-Regentes [Emma]
Heinrich Witte in de cactus-kas von de
Leidse Hortus Botanicus in 1898. Academisch
Historisch Museum Leiden.
had behaagd hem [ . ] te benoemen tot ridder
in de Orde van Oranje-Nassau'.
Vervolgens sprak de erevoorzitter van het
comite voor het aan den heer Witte aan te
bieden huldebh.lk, de heer J. D. Onderwater
uit Heemstederr. Deze bood hem een
portefeuille aan, waarvan de aanzienhlke
rnhoud bestemd was om Witte een 'souvenir
naar eigen keuze' te laten aanschaffen.
Daarbij \vas gevoegd een album met de
namen van diegenen dre aan het cadeau
hadden bggedragen. Ven'olgens sprak nog
prof. dr W.F.R. Sunngar, de drrecteur van
de Hortusr2. Vanwege Witte's dooÍheid
glng er veel langs hem heen. Vuyck vervolgt
rn Sempervirens dan ook met:

lVie dogelijks met den Jubilaris omgaaL
zooals ik het genoegen heb, was het duidelilk
dat bi1 de toespraken veel voor den
man verloren ging; de uitdrukking van
het gelaat duidde aan, dat hij wel begreep
wat er gebeurde, doch hetfijne van
de zaak niet snapte; hoe geheel anders
was dit toen Witte de sierlijke [GehoorJzaal
binnenstapte; de anders toch
reeds groote oogen werden nog grooter
en een glans van genoegen verspreidde
zich over zijne trekken. Want is het gehoor
slecht, zijn gezicht is uitstekend en
gaarne verlusfigen zijne blikken zich aan
de beschouwingen der planten, die hem
van jongs af lief geweest zijn....
ln deze zaal werd Witte weer toegesproken,
en wel door de heer A.D.D. Schretlenr3,
namens de 'afdeeling Leiden der Nederlandsche
Maatschappij voor Turnbouw
en Plantlnrnde', die deze expositie ingericht
had. Van deze afdeling was Witte een
van de opnchters geweest.
Terug ur de receptiekamer moest hij nog
een aantal redevoeringen over zich heen
laten komen. Allereerst sprak de heer Onderwater
weer, die met de secretaris-pennrngmeester,
de heer H.C. Zwart, het
hoofdbestuur der Maatschapprj vertegenwoordigde.
Vervolgurs nam de heer J.H.
Krelageta het woord namens de 'Vereeniging
voor Bloembollen-cultuur'; Witte was
lid van deze vereniging.
Vervolgens 'trad een schare jonge mannen
naaÍ voren, dre als oud-leerlingen van Witte
hem bU d1t feest wenschten ts vsrwelkomen'.
Als woordvoerder trad de heer K.
Drostrs op, die uit Engeland was overgekomen,
waar hr1 rn Rrchmond een kwekertj
had; deze bood Witte, namens vele
oud-leerlingen, esn prachtig album met
foto's van de belangnlkste kweken;en
waar die oud-leerlingen op dat moment
werkzaam warsn.
Hortulanus Plemper van Balentó sprak
namens zijn mede-redacteuren van het
Tuinbouwtijdschrift en de heer Groenewegen
als mede-redacteur van Sempervirens,
Om 5 uur die middag werd de jubilans ur
Hotel Lion d'Or een feestmaaltijd aangeboden,
waaraan 45 van Witte's wienden
deelnamen. Het werd een bijzonder genoeghjk
samenzijn, met als enige dissonant,
dat een der deelnemers wegens brand
naar huis geroepen werd. Na heel wat heildronken.
lsvam tenslotte Witte zelf aan
het woord. Vuyck beschrijft dat als volgt:
'Nu ben ik aan de beurt', zoo sprak hij
ongeveer. 'In verschillende kranten en
laatst in de Nieuwe Rotterdammer heb ik
al heel wat moois over mezelf gelezen en
wanneer het een ander was, zott ik gezegd
hebben: wat een man! Doch er gaat wel
wat afvan dat moois.
Toen ik de tafel met al die boekenlT zag,
moest ik erkennen: ik heb het geschreven.
Doch daar ligt rijp en groen bij elkaar en
veertig jaar is een langen tijd. Doch dit
kan ik getuigen, ik deed het nooit geleid
door materieel belang. Wel heb ik er
voordeel bij gehad, ik heb er bij geprofiteerd,
dat erken ik graag.
Wanneer ge ziet al die jaargangen van
Sempervirens, elke week een hoofdartikel,
maakt meer dan 1000 artikels in vierentwintig
jaar, benevens de kleinere opmerkingen.
Vraagt ge me echter of mijn stof
uitgeput is, dan moet ik zeggen: neenJ ik
ben nog niet uitgepraat. Doch bij al mijn
andere werkzaamheden, bleef mij het belang
van den Hortus boven alles gaan.
Daaraan heb ik mijn beste krachten met
6

de meeste liefde gewijd Wanneer ik mij
nog herinner hoe de inrichting van den
Hortus was bij mijn komst, door de ziehe
von mijn voorganger enigermote verwaarloosd,
en ik beschouw den tegenwoordigen
toestand, dan verbaas ik mij
zelf over dezen vooruitgang. Doch die
ontwikkeling is voor een niet gering gedeelte
te danken aan Prof, Suringar, die
als directeur mij steeds ter wille was. Hoe
geheel anders zou het geweest zijn, indien
de directeur mij niet dat vertrouwen had
verleend, die macht had geschonken,
wanneer hij mij niet ter wille was geweest,
ik zou dan mijn werk met tegenzin
hebben verricht. Doch waar Prof Suringar
zich nooit voorop heeft willen zetten
en steeds mij op de meest vriendschappelijke
wtjze heeft behandeld, komt aan hem
zeer zeker % von den roem toe mij gebracht.
Ik dank hem de gezellige omgang,
waardoor het bewijs geleverd werd dat
de wetenschap met de praktijk zeer goed
kan samenwerken.
De dag werd afgesloten met een concert
(Witte zal er door zrln dooftreid niets van
gehoord hebben) in de Stadsgehoorzaal,
dat 's avonds om half acht begon. Muziek
werd afgewrsseld met zang. De zangnummers
werdfll ten gehore gebracht door de
zangverenigrng Kmst na arbeid, waarvan
het overgÍote deel der leden overdag het
turnbouwvak beoefende.
Vuyck meldt nog dat 'ieder geinviteerde
twee dames mocht medebrengen, zoodat
de aanwezigheid van het schoone geslacht
den glans van deze feestehlkheid ten zeerste
verhoogde.'De avond eindrgde met een
'wandelende soirée'.
Witte had tegen de dag opgezien. Daags
tevoren had hr1 tegen Vuyck gezegd..
'Weet jrj wat voor gekheid zal uitgehaald
worden, ik geloof dat ze me mooi in het
zonnetje willen zetten ik wilde wel om
een tientje dat dre dag reeds voorbrl is'. We
kunnen er wel van uitgaan, dat hr1 desondanks
van deze daggenoten heeft.
Sch rijve r ove r plantkunde
Heinrich Witte heeft veel geschreven op
het gebied van de plantkunde en de turnbouw.
Met het schnjven begon hr1 al -
vroeg. In 1852 - hr1 werd toen 23 - verscheen
zrjn eerste artrkel, een verslag van
een planten-tentoonstelling. Hf schreef
voor een breed publiek en werd veel gelezen.
Een bencht - van de hand van A. van
der Tuin - dat op de dag van zijn begrafenis
rn 1917 in een lcrant verschrjnt, geeft
van zijn schrijversactiviteiten een beeld:
Vandaag is de 'oude heer Witte'begroven
en in hem is heengegaan onze meest populaire
schrijver over plantkunde. Geen
enkele Hollandsche botanicus heeft zóóveel
geschreven als hij, en niemand was
zoo duidelijk als de heer Witte. I)uizenden
en duizenden hebben van zijn arbeid
genoten en vooral ook veel geleerd. Bovendien,
en dat is van niet geringe beteekenis,
hij wist belangstelling voor de
planten te wekken en gaande te houden.
tl
Witte heeft tal van groote en kleine geschri/ten
voor de pers gereed gemaakt,
waarvcrn verschillende herhaaldelijk zijn
herdrukt. Zeer bekend zijn o.a.; Handboek
voor den Bloementuur. waarvan
reeds in 1877 een 2e druk verscheen: De
Plant, proeve eener populare botanie;
Schetsen uit't PlantenÍijk.

Onder den titel Floralia verschenen van
zijn hand een serie in 18 deelties, elk
deeltie de historie, cultuur en systemathiek
bevattend van een der meest bekende
tuinbloemengroepen [...J.
Veel heeft hij bilgedragen tot verspreiding
van vakkennis onder de bloemisten
en boomkweekers; vele jaren is hij de
eenige geweest, die dë vaklui van geestelijk
voedsel voorzag.
Zijn zoon E.Th, Witte schrijftl8:
Zijn grootsten invloed echter heeft Wtte
uitgeoefend als Redacteur van tuinbouworganen.
In 1857 trad hij op als vast medewerker
van de Flore des Jardins du
Royaume des Pays Bas, dat in 1863 in de
Turnbouw Flora overging, doch eenige
jaren later werd opgeheven. In 1872 trad
hij op als redacteur van Sempervirens,
hieraan bleef hij tot einde 1875 verbonden,
toen hij overging naar het nieuwe
weekblad Sieboldia/1 dat tot lB84 onder
zijn leiding verscheen. In dat jaar had
een fusie plaats tusschen de beide genoemde
weekbladen, de naam Sempervirens
bleef behouden, waarvan hij weder
de hoofdredacteur werd. Intusschen
richtte de Nederlandsche Maatschappij
voor Tuinbouw en Plantkunde een eigen
orgoan op: Het Nederlandsch Tuinbouwblad,
en toen dit in 1903 rzer Sempervirens
verbonden werd, was hij [dre toen
reeds vijf jaar rn Bennekom woonde] áet
weer, die de hoofdredactie ervan aanvaardde.
Juist in de redactie van deze
bladen heeft zijn kracht gelegen; dikwijls,
zeer dilcwijls oefende hij kritiek, die was
lang niet altiid malsch, doch steeds opbouwend.
Letterlatndige
Ook op het gebied van de Nederlandse
letterkunde was Hernnch Witte actief. Nog
in zrln Rotterdamse periode nam hr1 het
initiatief tot de oprichtrng van de Redenjkerskamer
Thessus aldaar. In 1871 werd
hij benoemd tot lid van de Maatschappij
der Nederlandsche Letterkrurde te Leiden.
Van zijn hand verschsnen esn aantal novellen
en een drietal romans.
Zijn eerste echte novelle, Het driekleurige
Viooltje, ('Met dit boekje verzoek ik een
bescheiden plaatsje in de rrj der belletristen')
verscheen in 1875 b{ Brill te Leiden.
Uit een combinatie van gegevens in het
boek blijkt, dat hU het in de zomer van
1874 te Bennekom schreef. Zljn,voor zover
ik nu weet, laatste roman De Terpenberg.
Oorspronkelijke Roman (2 delen,
samen 469 pagina's) verscheen in 1913 -
Witte was toen reeds 84 jaar oud en woonde
toen al lang en breed in Bennekom. ln
De Terpenberg speelt een geh.lknamig
herenhuis een belangrgke rol. Dit huis
staat ergens op de Veluwe aan een weg die
richting Arnhem voert. Het huis ontleent
zijn naam aan'de'Terpenberg', aldus genoemd
omdat er zích verscheidene bh;kbaar
opgeworpen heuvels op bevonden, uit
welke voorwerpen van alouden oorsprong
opgedolven waren...'. Het kost geen moeite
om ur deze beschnjvlrg de Hullenberg te
herkennen, als men die vergehlkt met de
beschrijving die Witte daarvan in 1902 in
zijn bekende wandelboekje (dat verderop
in dit artikel nog aan de orde zal komen)
van de op deze berg aangetroffen heuveltjes
geeft: 'Het zijn namelgk terpen, vermoedelijk
deels begraa$laatsur, van de
eerste bewoners dezer sfreek, gelijk gebleken
is uit daamit opgegraven urnen...'.

He t driekleuri ge Viooltje
Hierboven gaf ik al aan, dat Het driekleurige
Viooltje Witte's eerste novelle was.
Daarvóór schreef hg ook rvel verhalen,
maar die hadden altrld een sterke kruidkundige
inslag.
Uit Het driekleurige Viooltje wrl tk een
flink gedeelte van het eerste hoofdstuk
'Op de hei' overnemen. Niet alleen geeft
wisse lend uitzicht heeJt.
Ik had er reeds, onmiddellijk nadat hii
zich er metterwoon had gevestigd, eenige
dagen doorgebracht, en was dus vrii
goed met de landstreek bekend.
het een beeld van Bennekom in die trld en
van Witte zelf maar ook van de stille wereld
waar hrj als stokdove in leefde:
Nadat ik, door een hevige rhumatische
ongesteldheid, in 't voorjaar van IB7l,
gedurende een paar maanden aan mijn
stoel als geboeid was geweest, en, deels
door hevige en aanltoudende pryn, deels
door schier onafgebroken inspanning,
zeer was afgemat, werd mij ernstig aangeraden
zoo spoedig mogeliik eenige
lichomeliike en geestelijke afleiding te
zoeken.
HU kreeg verschillende aanbiedingen,
maar ik besloot naar Bennekom te gaan;
een echt landelyk dorp, tusschen het
spoorwegstotion Ede en de stad Wageningen
gelegen. Het buitengoed van een
mijner beste vrienden bevindt zich bovendien
niet ín, maar terzijde van het dorp,
en dáár, waar thans een net heerenhuis
staat, omgeven von groen en bloemen,
had ik, een drietal.iaren geleden, met hem
op de naahe hei, slechts hier en daar
doo r ro ggeve ld afge wi s s eld, gew an de ld.
Hij had deze plek gekozen voor den aanleg
van een buitenpleats, niet alleen omdat
hij in die streek reeds als knd veel
had rondgeloopen, maar ook omdat men
vandaar, in verschillende richringen,
over en tegen de meestal dicht begroeide
Veluwsche bergen, een fraai en zeer afl
Omslag van Het driekleurige L'iooltle.
Koninklijke Bibliotheek Den Haag.
Vervolgens geeft Witte aan waarheen hU
toen 'rvandeltoeren' gemaakt heeft. HU
vervolgt met:
I)e inodeming van de zuivere lucht op de
hei, hier en daar vermengd met de balsemieke
en versterkende geuren van het
gekapte dennenhouí, zou mij goed doen,
zoo meende ik; en ik had .iuist geraden,
wan1 was ook bij mijn thuiskomst de rhumatische
pijn nog niet geheel geweken, ik

had toch nieuwe veerkracht, nieuwen lust
gekregen, en mijn natuurlijke opgewektheid
had weer haar gewone peil bereikt.
Wat hrl vanaf zijn zitplaats ziet stemt hem
tot rust. Hij gaat verder met:
Ik onderbreek hier Witte even omdat rk
denk te weten waar Witte in Bennekom
logeerde. Cruciaal daarvoor waÍen aantekeningen
achterop portretten van Heinrich
Witte in de collectie van Oud-Bennekom.
Hierop staat namelijk dat deze geschonken
waren door de heer H.W.A. Dros te Wekerom.
En de naam Dros kwam me weer
bekend voor uit het onderzoek naar de begÍavenen
op het oudste deel van het Bennekomse
kerkhofo. Hier liggen namelijk
begraven Hendrik Willem Dros (1835-
1906) en zijn echtgenote Adriana de Koning
KnUff (1840-1907). Hendrik Willem
Adnaan (1873-1957) was hun jongste
zoon. Hendnk sr. kwam met zrln gezin in
1872 (dat klopt met het bovenstaande) in
Bennekom wonen. Ze woonden in het huis
'Calluna' (later Bovenweg 7), dat niet ver
voorbij Neder-Veluwe op een groot terrein
stond. Het huis, waarin laatstelijk de
Stichting voor Bodemkartering (Stiboka)
gevestigd was, werd in 1968 afgebroken.
Het terrein werd verkaveld en er werd een
groot aantal huizen op gebouwd. De Callunalaan
herurnert er nog aan21.
Uit het vervolg van Witte's verhaal, zal
duidehjk worden, dat het inderdaad heel
goed mogehjk is, dat hrj daar br1 de familie
Dros logeerde.
Verdergaand met het verhaal van Witte
vertelt hij eerst, dat hr1 zrjn verhaal begtnt
op een avond van een prachtige julidag,
waarop hij alleen onder de veranda van het
huis buiten het dorp Bennekom zat. Het is
heet geweest en hrj bekljk wat hr.; om zich
heen ziet. Het gras, de geurende rozen e.d.
Heinrich l(itte in de Bennekomse bossen.
C o llecti e Oud-B ennekom.
De golvende ligging van het terrein geeft
aan het vóór mij uitgestrekte landschap
een, inzonderheid voor den bewoner van
het vlakke Holland, eigenaardige bekoorlijkheid.
Aan de andere zijde van den
zondweg, dicht bij mij, teekenen de grenzen
van het akkermaalshout zich scherp
af tegen een reeds rijp roggeveld. Onmiddellijk
daarachter ligt een akkermaalsboschie,
uit hetwelk, op tamelijken afstand
van elkander verwijderd, twee arbeiderswoningen
fde nvee huisjes onderaan
de Hullenberg?1, de ééne met riet, de
andere met pannen gedeh, zich even met
de daken boven het donkere eikengroen
verhffin. Met de kijker kan ik voór de
ééne woning een open plaatsje onder-
t0

scheiden, waar een paar kinderen elkaor
in een kruiwagen rijden. Verder op stttit
de blik tegen het groen van den Hullenberg,
die zijdelings den achtergrond van
dit landelijk tafereel vormt, maar op zichzelf
weer een rijke verscheidenheid oplevert.
Terwijl toch de top met een dicht
bosch van Pijnboomen bezet is, ontneemt
de nette villa Zuíder-Eng daaraan het
ietwat somber eentonige, anders aan deze
boomen eigen. Wat verder, rechts, wisse-
Ien de waarlijk prachtige, hier blauw en
dáar wit bloeiende aardoppelvelden af
met nog groene ofreeds geheel rijpe, gele
rogge-akkers, lïlat een rijkdom en verscheidenheid
op zulk een schralen bodem.
-*"'t Is maar zand", zegt men, en ,t
vonnis is geveld. Men ga echter, en zie
wat de Natuur ook op 't zand weet voort
te brengen, en hoe ze ook dáar de noeste
vlijt rijk beloonr.
Witte mijmert vervolgens over hoe prettig
het is op zo'n moment alleen te zijn, hoezeer
je je dan verwant voelt aan datgene
wat er om je heen leeft. Hrl vervolgt dan
met:
Een tweewielige, met heiplaggen volgeladen
en met een paard bespannen kar
komt langzaam den zandweg af, De voerman,
die naast het paard loopt, jaagt met
een berketolqe nu en dan de vliegen weg,
die zijn rosinant plagen. 't Is als loopt het
dier te peinzen; trouwens 't heeft ook
waarschijnlijk betere dagen gekend, dagen
zooals zij nu beleven, die hier dichtbij
in den stol staan, en welker weeldrig
gehinnik dezen ouden tobber wellicht tergend
in de ooren klinkt. De boer, of wat
hij wezen mag, heeft letterlijk niets dat
aantreh, en, als men hem zoo onverschil-
Iig naast zijn paard ziet loopen, zou men
zeggen dat er wel niets kan zijn dat hem
aantreh. 't Is de type van een zeker slag
van menschen, voor welke sommigen,
naar 't schijnt in ernst en met goede bedoelingen,
een lans breken, die ze ons
smakelijk willen maken, ja die ze even
onmisbaar noemen als God zelf, moar die
met dat al toch lomp en terugstootend
blijven.
Er komen een paar mussen aangevlogen,
die tot aan Witte's stoel rondscharrelen.
Maar zie! plotseling is de goede harmonie
verstoord. ÍV'ie van beiden, manlief of
vrouwlief,, 't eerst den twist begon, weet ik
evenmin als wat er aanleiding toe gaf,
maar ze vliegen strijdlustig op elkaar
aan, zetten elkander achterna, eerst in
het lage Kastanjeboompje voor mij, dan
over den grond en vervolgens nrsschen de
bosschige Rhododendrons, waar ik ze uit
't oog verlies, omdat de hemel weet
waar
-
ze zo spoedig vandaan komen
- nu
een oantal andere musschen zich deels
als toeschouwers erbij voegen, deels als
partijgenooten aan den striid deelnemen.
Een standle schijnt ook voor de dieren
iets aantrekkelilks te hebben. De geheele
bende vliegt onrustig heen en weer; vele
bekjes gaan open en toe ... ze schi.fnen te
tjilpen of te schreeuwen...
O! Die 't hooren magl .,.. Wie weet wat er
om mij heen thans tjilpt en kweelt en
zingt! We weet oJ'in gindsche lepen de
lijster geen helder avondlied laat hooren;
of in 't akkermaalshout geen nachtegaal
slaat; of't geen concert is in die schoone,
lieve natuur; of de vogels niet jubelen
van blijdschap, omdat het koren rijp
wordt, omdat de avondstond zoo schoon.

geluid zijn niet meer voor mij. Die zachte,
liefelijke tonen stuiten op mijn oor af,
zonder dat zich iets van de trilling tot in
mijn ziel kan voortplanten...., VoortJ nu
niet.
-
Onopgemerkt weet ik achter 't httis om te
sluipen, een zijpad af, om het koetshuis
't ach-
heen en
- precies ols een dief -
terdeurtje uit.
Ochl dat is mij zoo vreemd niet meer, en
de gewoonte verzacht veel leed; maar
toch doet 't mij zeer, die lieve kleinen te
moeten ontloopen, hen teleur te stellen,
terwijl ik ze zoo gaarne, o zoo gaarne!
met open armen zou hebben afgewacht.
Na een cigaar te hebben aangestoken,
wandel ik een eindweegs den achterweg,
die langs 't kerkhof loopt, a/. Terloops
kijk ik even over 't hekje van een mij welbekenden
tuin, De familie zit aan de theetafel,,,
Voortl.. een der dames zag dezen
weg uit. Zou ik ontdeh zijn? Ik hoop
neen. Toch zou ik daar, waar ik zeker
weet, dat een hartelijke ontvangst mij
verbeidt, zoo gaorne een poosje het genot
van den gezelligen kring smaken. Maar
gezellig onderhoud is voor mij een
Tantalus-vrucht. Ik snak ernaar; mijn
goede vrienden en niet minder mijn lieve
vriendinnen doen al wat ze kunnen om dit
binnen mijn bereik te brengen .... te vergeefs
Ik zit er smachtend bij en moet
zwijgen. Voort .,. spoedig voor1 eer men
mij achterhaalt... Het gemeenschappelijk
gesprek is iets, dst ik alleen bij herinnering
ken; 't is niet meer voor mijl
Ik wijk een weinig verder van den weg af,
door een smal pad tusschen de hooge
rogge in te slaan, en weldra ben ik op de
hei.
Hoewel alles behalve voor de maatschappij
afgestorven, ben ik hier toch eigenlijk
hun leven thans zoo rijk aan genot is!
O.l die 't hooren magt..,. Met welk een genot
kon ik, kind zijnde, luisteren naar de
krachtige tonen van de lijster; met wat
een wellust dronk ik als 't ware de muziek
van het basterdnachtegaaltie op, en hoe
liefelijk klonk mij het gemengde zangkoor
van allerlei klein gevogelte in de ooren,
als ik, hier of daar tusschen de heesters
verschoolen, in hoedanigheid van hdnjongen,
bezig was met het aanbinden van
planten of iets dergelijks, waardoor dit
werk nu vlugger van de hand ging, dan
weer -- zonderlinge tegenstrijdigheid
-
eenige oogenblikken gestaah werd.
Vogelengezong!.... Laat eens zien, in hoeveel
jaren ik den klank daarvan niet gehoord,
volstrekt niet geh
o o r d h e b, -
Kan ik mij nog wel
goed voorstellen wat het is? Ja toch!
Ik geloof zelfs daL hoorde ik het weder, ik
de verschillende stemmetjes zou herkennen;
en toch is het zeker reeds...,,
Maar daarginds komen de lieve kleinen
van mijn vriend aan. Ze zijn veel van mij
gaan houden, al kan ik niet met hen keuvelen;
ze doen onophoudelijk hun best om
zich voor mij verstaanbaar te maken, als
ze mij toch zoo goarne iets willen zeggen
en vragen ... maor 't lukt niet. Ik raad er
dan naar, en road gewoonlijk mis, zoodat
ikweleensjo zegals't neen moet
wezen of andersom, wat somfijds zonderling
verkeerd uitkomt Ze schijnen mij nu
te zoeken om mij goeden nacht te wenschen.....
Voort! Nu niet.,., Ik ben wel niet droefgeestig
of wrevelig gestemd, maar toch ...
nu niet.
Juist nil zou ik zoo gaarne met hen keuvelen,
mij vermeien met den klank hunner
stemmetjes; maar vogelenzang en kindert2

echt op mijn plaats. Hier ben ik a I -
leen, hierspreekiktot mij zelv
e n , en hier versta ik mijzelven zoo
goed; hier spreek ik tot de mij omgevende
Natuur, en zij, de altijd lieflijke, ze geeft
mij antwoord, ze vertelt mij van velerlei,
en ik versta haar zonder inspanning.
Trldens de verdere wandeling ontdekt Wif
te een driekleurig viooltje. En dat brengt
hem op een verhaal dat de rest van deze
novelle uitmaakt en dat voor een deel in
dorp A. op de Veluwe en voor een deel rn
Wenen speelt.
Omdat voor mrjn gevoel voor dorp A net
zo goed dorp B(ennekom) gelezen kan
worden volgt hieronder nog de dorpsbeschrijving
anno 1874 zoals dre aan het
begin van het tweede hoofdshrk van het
boek te vnden is:
Het dorp A. behoort zonder eenigen rwij-
Jël tot de netste der Veluwe, hoewel het
zich, zooals gewoonlijk, slechts tot ééne
hoofdstraat bepaalt, met een pactr achterwegen,
aan welke men mede enkele huizen
aantreJi, die echter alle door een gedeelte
bouwland van elkander gescheiden
zijn. Eenige smallere en breedere zijwegen
loopen in de ééne richting naar de
hei, in de andere, tusschen bouwlanden
door, naar verspreid staande boerenhofsteden.
De huizen in de eigenlijke dorpstraot
zien er alle goed onderhouden ttit
en spreken van welvaart, maar niet van
weelde; won1 behalve de predikant, de
notaris en een paar renteniers, bestaat de
geheele bevolking uit den gewonen burgerstand
en voorts uit arbeiders, welke
laatsten echter meestctl aan de achterwegen
wonen. Vier of vijJ' aristocrafische
families toch kunnen. al hebben deze ook
haar vaste plaatsen in de kerk, en al ziet
men ze wel eens door het dorp wandelen
of rijden, niet tot de eigenlijke dorpsbewoners
worden gerekend, daar ze hier
slechts tijdelijk verblijven, en dan nog op
hare landgoederen, een eindweegs buiten
de kom der gemeente, wonen.
Spreker
Behalve een goed en veelgelezen schrr;ver,
was Witte ook een graag gehoord spreker.
Zoon E.Th. Witte schrijft er over22'.
Toen hij in zijn kracht was, bloeiden de
z.g.n. lezingen en voordrachtavonden en
zeker is er geen enkele oudere tuinbouwvereeniging
in ons land, waar hij niet
meermalen als spreker optrad. Een goed
spreker was hij, en een boeiend spreker.
omdat hij zijn onderwerpen steeds beheerschte
en het in een aangenamen vorm
wist voor te dragen, Een bezielend spreker
wos hij, wanneer het gold de belangen
van den tuinbouw te bevorderen, of
voor zijn rechten op íe komen. Menigkeer
mocht ik het op vergaderingen bijwonen,
dat een voorstel, dat als verloren werd
beschouwd, met groote meerderheid werd
aongenomen, nadat hij het tenslotte had
verdedigd. Een eigenaardigheid was
hierbij, dat hij stokdoof zijnde, de gevoerde
discussie's slechts uit korte aanteekeningen
van iemand, die naast hem
zat, kon volgen en toch, hoe dikwijls
sloeg hij den spijker op den kop en wist
hij tot de kern van de zaak door te dringen.
l3

ouw-vereenigtrng, enz. Van de oprichting
af was hij - zoals gez.egd - bestuurslid van
de Afdeehng Leiden van de Nederlandsche
Maatschapprj voor Tuinbouw en Plantkunde.
Na zijn aftreden als bestuurslid,
werd hij tot erelid van dit bestuur benoemd.
Naar Bennekom
Na zrln pensionering op I april 1898 vestigde
Heinrich Witte zich (hr; was inmiddels
ruim 7 jaar weduwnaar) in okÍober
van dat jaar te Bennekom, dat hem kennelryk
bU zijn eerdere bezoeken heel goed
bevallen was. Hij grng er wonen in het
huis dat nu 'De Hulst'heet (Edeseweg 46;
gebouwd in 1887). Het staat er nog steeds,
nu op de hoek van de Edeseweg en de later
aangelegde Acacialaan23. Rond 1905 verhuisde
hij naar het m 1902 gebouwde huis
dat nu 'Uijteneng' heet, maar toen 'Villa
Linnea' heette. Het staat er ook nog
steeds, op de hoek van de Molenstraat en
de Edeseweg. De laatste jaren woonde hij
daar met (zijn huishoudster?) mej. J.W.
van Wr.;k.
Zíjn publicistische en organisatorische
activiteiten zette hij vanuit Bennekom onverdroten
voort. Het schrijversbloed deed
hem geregeld over zrjn nieuwe woonomgeving
schrijven. Zn schreef hij in l90l een
drietal uitvoerige populaire verhalen over
Bennekom en omgeving voor het eertrjds
bekende blad Eigen Haard. Deze artrkelen
vestigden in sterke mate de aandacht op de
toeristische aantrekkelijkheden van Bennekom
en omgeving.
Het succes van de artikelen rnspireerde
Witte tot het schnjven van een wandelgids
voor Bennekom en omgevrng. Uit het
'Voorwoord' hier de volgende passages:
Nevenactiviteiten en waardering voor
zijn werk
Naast zijn hoofdfi,rnctie als hortulanus
ondernam Hemnch Witte ook activiteiten,
die hem tot in het buitenland roem opleverden.
Zn werd hr1 rn 1873 benoernd tot
lid van de Nederlandse 'Commissie voor
de Weener-Wereld-Tentoonstelling'. Zijn
verdiensten waren van dien aard, dat de
Oostennjkse regenng hern benoemde tot
ridder rn de Keizerhjk-Oostenrijkse Franz-
Joseph-Orde. Een Spaanse onderscheiding
ontving hij voor een, op verzoek van de
Spaanse regenng opgesteld, rapport over
de Nederlandse duinbeplanting. Hij werd
ervoor benoemd tot ridder in de orde van
Isabella la Catholica.
Ook zrjn tuinbouwkundige kennis vond
allerwegen erkennrng. Dit bleek bijvoorbeeld
uit zijn benoemingen tot erelid of
corresponderend lid van vele buitenlandse
Tuinbouw Maatschappijen, o.a. van de
Russische Maatschapprj voor Tuinbouw
(1864), de Keizerlijk-Koninkhjke Turnbouw
Maatschapprj te Weenen (1873, het
jaar van de Wereld-tentoonstelling aldaar),
de Sociéte Régronale d' Horticulture du
Nord de la France (1880), de Royal Horticultural
Society te Londen (1889), en van
het Verein zur Beforderung des Gartenbaues
in den Preusischen Staaten te Berlun
(1892).
In Nederland werden zijn bekwaamheden
in het bijzonder gehuldigd door het Bataafsch
Genootschap van Proefondervrndelijke
Wijsbegeerte te Rotterdam, waarvan
hrj tot lid benoemd werd, en door verscheidene
andere verenigingur, die hem
het erelidmaatschap aanboden, zoals de
Rotterdamsche Diergaarde, het Koninklijk
Zoólogrsch Botanisch Genootschap te 's-
Gravenhage, de's-Gravurhaagsche Turnl4

De Grintweg te Bennekom met linla het huis van Heinrich Witte (nu De Hulst, Edeseweg
16 op de hoekvan de Acacialaan, De ksart is te Bennekom afgestempeld op I7 januarr
1902, dus in de tijd dat Heinrich Witte het huis bewoonde. Collectie D. Poot. Bennekom
No de verschijning, in mei des vorigen
jaars, in "Eigen Haard", van een drietal
artikelen over Bennekom's omstreken, die
aanleiding goven tot een zeer merkbaar
toenemende belangstelling in dit schoone
gedeelte van Gelderland, werd niet alleen
door tijdelijke bezoekers, maar ook door
hier wonenden de opmerking gemaalrt,
dat die als gids voor wandelingen k-walijk
bruikbaar waren. Trouwens dit bedoelde
ik er ook niet mede; mijn doel was geen
ander. dan om de attentie van velen in
ons land, die hier onbekend zijn, te wijzen
op een streek, welke hoe langer zoo meer
als luchtbuuroord in aanmerking komt,
en die, om de talrijke schoone en veel
afwisseling biedende wandelingen, voor
een korter of langer verblijJ'zeker zeer is
aan te bevelen. Een Gids, dacht ik, zal
wel later komen. De zorg hiervoor meende
ik aan de Vereeniging tot bevordering
van het Vreemdelingenverkeer te mogen
en te moeten overlaten, te meer daar ik
wist dat de uitgave van zoodanig boekje
ook door haar zeer gewenscht werd.
Toen mij echíer bleek dat dit voorloopig
wel bij wenschen zou blijven, terwijl ik er
lust, tijd en de noodige gegevens voor
had, I J zag ik niet in woarom ik mij gedurende
een poar wintermaanden daarmede
niet zou bezighouden. [...J
Geen ander doel, geen nevengedachte
leidde mij daarbij dan I J de belangsrelling
te bevorderen in de plaots, waar ik
mij, sedert ik mij uit mijn ambtelijke leven
terugtrok voor goed vestigde, en waar ik
van alle zijden zooveel warme genegenheid
ondervond; voorts om den bezoekers
een middel aan de hand te doen om deze
streken in alle richtingen te doorwandelen
en te leeren kennen. wat anders zonder
gids zoo goed als onmogelijk is.
t5

De voorzitter van de eerder genoemde Vereeniging,
de bekende notaris Van Daalen,
toonde zich ingenomen met Witte's initiatief.
En zo verscheen in 1902 Bennekom's
omstreken. lltandelgids bij Boekhandel en
Drukkerij v/h E.J. Brill te Leiden.
Met deze gids, waarin in een twintigtal
hoofdstukken diverse delen van Bennekom
en omgeving belicht worden, en de
daaraan voorafgaande artikelen ín Eigen
Haard heeft Witte flrnk brjgedragen aan
hetop&toeristischekaatzeuen var Bennekon.
Villa Linnaea aan de Grinnteg, nu Uijteneng aan de Edeseweg 51. Heinrich yl/itte staat
voor het raam. De kaart is op I augustus 1923 verzonden. Hij moet dus zeker zes jaar oud
geweest zijn. Collectie D. Poot, Bennekom.
Tachtigste veryaardag
bouw aan het begin van de Bovenweg). Er
Zljn tachtigste verjaardag (10 mei 1909) werd een commissie gevormd onder leivierde
Heinrich Witte de dag ervoor ur ding van G.J.A. de Senarclens baron de
Bennekom in een van de zalen van het Gtat cyto die de jarige trjdens de feestehlke
hotel 'Neder-Veluwe' (eertijds op de plek bijeenkomst huldigde. Baron de Grancy
van het gehjknamige appartementen-ge- was onder meer voorzitter van de Maat-
16

schappu voor Tuinbouw en Plantkunde.
De regering gaf bhlk van waardering door
hem in dre t4d te bevorderen tot officier in
de orde van Oranje-Nassau.
Heinrich Witte op latere leeftiid. Collectie
Oud-Bennekom.
Goed voorbeeld doet goed volgen
Heinrich Witte was niet de enige van zijn
familie, die in Bennekom woonde. Twee
andere familieleden zouden zich - zij het
na zijn dood - ook te Bennekom vestigen,
De ene was zrjn zoon Hendrilr Willem
(1861-1938), dre zich met zryn tweede
echtgenote - en tevens nicht, zie hierna -
Maria Cathanna van Wyck Jurriaanse
(1871-1962) vanuit Bussum te Bennekom
vestigde. Zlj gSngen in 1924 wonen rn het
huis aan de Grintweg 15 (nu Edeseweg
68)
Een jaar later kwamen Maria Cathanna's
ouders, Nicolaas van Wyck Jurriaanse
(l 842- 1928), oud-gezagvoerder ter koopvaardrj,
en Adriana Cornelia Witte (1842-
1927), een zuster van Heinrich Witte. vanuit
Utrecht ook in Bennekom wonen. Zij
gingen wonen op de Grintweg 2c (nu Edeseweg
109; een van de huizen die in 1944
door de Duitsers opgeblazen werden),
schurn tegenover hun dochter.
Overlijden Heinrich Witte
Heinrich Witte overleed op drnsdag 9 januarr
l9l7 te Bennekom,ST jaar oud. Hrj
werd de daaropvolgende zaterdag vanuit
de Leidse Hortus begraven op de eveneens
Leidse begraafplaats Cnoenesteeg in een
graf waarin zrln echtgenote Henriette Maria
Elisabeth van der Woerd in l89l ook
al begraven was. Enkele andere familieleden,
waaronder Witte's zoon Eduard Theodoor
werden ook in dit graf begraven2s.
Deze zoon was na zrjn pensionenng als
Leids hortulanus, in 1930, in Wassenaar
gaan wonen, en noemde zljn buitenhuis
daar 'Lrnnea'26, net als het huis van z4n
vader in Bennekom.
llrdé sÍ*Nêêd, tót onÊ die$c
dffi$qi.L uitt àil tnkd. iÊ dÈtr
dd{rddrd rs . ruim BT isrr, Èffi
lrÊdld V&dcr, &churd- eo GrotvadEr
d. II*t
, H€.fiÉró$ ïtrTE,
oÉd-Ho*ul6fa
*s dan l*ídtb$ Ësrt!."
lVrdu*lg rrs
VsGê l{s5ElqrTs XtalÀ
lu.Ànffir vÀ! EËP. lte#r,'
UÍiclsinde Dr*a r*q OrunJe-fiq*rr,
&kldu io de ItlddqÈ
in dÊ Ordá se '.aw.lotet{'}dc, Isbtils Ir Orlholicr
var Ëp*rj*
?umqêatli
n. w. wr|TE'
J. €. trVlrfg-Gu*.
Iaidm:
$ lln, \Blrïtl
À* f, i$ÍlTÉ-Xelrt,
ê$ |{biokldár{e
Baanc&om. Vills ..IÀraH",
JaB lttï,
I9rg*faair ' z{',e!drs u- t* Iéldca
64{ d, Gft&ttn!3 } trsr YN (tt
dd trfururd.
S*riga aa elgens4s hen*;tEètin,s'
Overlijdensadve rtentie van Heinrich Witte.
Collectie Centraal Bureau voor Genealogie,
Den Haag,
l7

En zo was er een einde gekomen aan het
leven van een man, dre van grote betekenis
is geweest voor de ontwikkeling van de
turnbouw en plantkunde en de verspreidrng
van de kennis daarover in Nederland,
maar die zeker ook aan de ontwikkeling
van Bennekom zijn steentje heeft bijgedragen.
Terecht werd Hernrich Witte rn Bennekom
dan ook geëerd met een naar hem genoemde
weg en met een aan dre weg staande
bank, die inmiddels echter is verdwenen en
waarvan alleen de fundamenten nog resteren21
.
A.J. Lever
Noten
rGrysbertsen 1974. Woudsma 1986.
2 Overigens stond Heinrich br1 de Burgerhjke
Stand ingeschreven als Hennch (zonder
'i'). Verder wordt hij evenwel altrld
Heinrich genoemd en daarom doe ik dat
hier ook.
3
Wiersum 1932 spelt ten offechte Tiefhanie.
a Zie voor de geschiedenis van de Klinische
School te Rotterdam: Simon Thomas
1913.
5 Het logboek van Carsten Witte vermeldt
alleen de belangrijkste gebeurtenissen rn
de geschiedenis van de hortus. Het werd
als bglage bij Wiersum 1932 gepubliceerd.
In dit artlkel staan overigens meer
gegevens over het Rotterdamse gezin Witte.
6
witre 1918.
lCorneille Antoine Jean Abram Oudemans
(1825-1906) was van 1848 tot 1859 lector
in de botanie, materia medica en historia
naturalis te Rotterdam. Het lector-salaris
was zo gering, dat hr; daarnaast nog een
medische praktrlk had. In 1859 werd hij
hoogleraar aan het Atheneum Illustre te
Amsterdam. Brl de totstandkoming van de
Gemeente-universiteit n 1877 werd hij er
de eerste Rector Magnificus. Van 1859-
1862 schreef hr1 zrln klassiek geworden
Flora van Nederland (drie delen). Zie over
hernNNBW l.
8Prof. dr Willem Hendlk de Vriese í1806-
1862) was qua opleiding medicine doctor.
Hij werd in 1834 hoogleraar te Amsterdam
en in 1845 te Leiden. Zijn terrein was de
plantkunde. ZieNP 9 (1918) enNNBW l0
brl Sunngar.
e
Een belangrijk deel van de gegevens over
Witte's loopbaan in Leiden is ontleend aan
een folder die gemaakt werd bij de ten
toonstellrng Heinrich ÍYitte en de Hortus
Botanicus 1855-1898, die in 1976 gehouden
werd in het Academisch Historisch
Museum Leiden.
roVuyck 1895,474-478.
llJan Daniel Onderwater (1843-1904) was
kapitein br1 de artillerie en voorzitter van
de Maatschappij voor Tuinbouw en Plantkunde.
ZieNP 63 (1977).
t2Willem Frederik Reinier Sururgar (1832-
1898) werd in 1857 op 24-jarige leeftryd
hoogleraar te Leiden als (bedoeld was tijdelijk,
maar het zou bhjvend bhlken) opvolger
van de naar Nederlandsch-Indrë
vertrokken prof. W.H. de Vnese (zie noot
8) Sunngar was een befaamd botanicus,
publiceerde veel en was onder meer 'buiten
benvaar van 's Lands schatlast' drecteuÍ
van het Rijksherbanum. Sunngar verving
De Vriese - en volgde hem in 1862
ook op - als directeur van de Hortus. In die
l8

functie zou hr1 vrr.ywel diens gehele loopbaan
samen met Witte 'optrekken'. Zie
over hemNNBZ 10.
13
Antonius Dominicus Daniel Schretlen
(1847-1914). Collectie familieadvertenties
Centraal Bureau voor Genealogie.
ra Jacob Heinrich Krelage (1824-1901)
was een beroemd tuinbouwkundige en
bevorderaar van de bloembollencultuur.
Hrj stichtte in Haarlem een handelsfirma.
De faam van dit handelshuis was van dien
aard, dat zelfs buitenlandse vorsten zijn
'Bloemhof bezochten. Krelage werd wel
aangeduid als 'le roi du pays des Tulipes'.
Zie overhemNNBII/ 2. Over deze Krelage
zou Witte na de dood van deze vnend een
'Levensbericht' schrijven voor de Maatschapprj
der Nederlansche Letterkunde
(r90r/2,77),
rs Klaas Drost (1860-1922) was bloemkweker
te Rrchmond (Suney) en Oldebroek.
ZieNP 75 (1991).
'6 B.A. Plemper van Balen was in 1918
lector rn de Bloementeelt aan de
Landbouwhogeschool te Wageningen. Zie',
Haar, van der 1993.
1?
In het weekblad Onze Tuinen van 20
lanuari l9l7 wordt volgens opgave van
Ájn zoon Eduard Theodoor (zie noot 6)
een lrjst met 47 titels van door Heinrich
Witte geschreven boeken en boekjes opgenomen.
t8
Zie noot 6.
re Genoemd naar Jhr dr Philipp Franz Balthasar
von Siebold (1796-1866). Zie over
deze interessante man, dre zich onder meer
rnspande voor de Nederlands-Japanse relaties,
maar ook zrln verdiensten had op het
terrein van de plantkunde: NNBW 5. Von
Siebold leverde de Leidse hortus vanuit
Japan (waar hij voor langere trld woonde)
ook de nodige aanwinsten op de collectie.
20
Zie bijvoorbeeld Lever 1997.
2t Zie voor een afbeelding De Kostersteen
67,februari 1999, 13.
22
Zienoot6.
23
Zie'adressen'in de overzichten van de
gemeentelijke inkomstenbelastingen van
de Gemeente Ede.
2a
Guillaume Jules Antorne de Senarclans,
baron de Grancy (1856-1926) woonde op
het Huis Haanwijk te Sint Michielsgestel.
Hij was onder meer tien jaar voorzifter van
de Maatschappij voor Tuinbouw en Plantkunde,
voorzitter en mede-oprichter van de
Vereeniging voor Brjenteelt, presidentcommrssaris
van de Zeeuwsche Fruitteelt-
Maatschappij en van de Algemene Nederlandsche
Onderlinge Hagelschadeverzekerings-Maatschappr.y.
Zie over hem Dossier
De Senarclans de Grancy (Centraal Bureau
voor Genealogie) enNA 44 (1951)
2s Zie'. Moerman & Van Maanen (red.)
1994.
26 Krantenbericht d.d. 26 oktober 1935,
Dossier Witte, CBG.
21
Zie foto rn De Kostersteen 68, april
1999, r3
Literatuur
Gijsbertsen 1974
Grjsbertsen, H.,'Heinrich Witte', Mededelingen
()ud-Bennekom 13 (1974), z.p.
Haar, van der 1993
Haar, J. van der, De geschiedenis van de
Landbouwuniversiteit lV'ageningen. l'an
school tot Hogeschool, I 87 3-l 945, 1993.

Lever 1997
Lever, 4.J., 'Het oudste deel van de Bennekomse
begraafplaats beschermd monument:
hoe nu verder?' De Kosfersteen 62
(november 1997),9-10.
Moerman & Van Maanen (red.) 1994
Moerman, Ingnd W.L. &. R.C.J. van
Maanen (red.), Groenesteeg. Geschiedenis
van een Leidse begraafplaars. Leidse
Historische Reeks. Utrecht 1994.
NNBW
Ni euw Ne de rlands Bi ografi sch lV'oordenboek.
NA
Nederland's Adelsboek
NP
Ne de r land's P at ri ci aa t
Simon Thomas 1913
Simon Thomas, P.H., 'De Rotterdamsche
Geneeskundrge School 1 828 - 1866',R o tte r -
damsch Jaarboekje 1913, 44-73.
Vuyck 1895
Vuyck, L, 'De feesfv'iering ter gelegenheid
van de 4O-jarige ambtsvenulling van den
Hortulanus Witte', Sempervirens 4, October
1895. 474-478.
Wiersum 1932
Wiersum 8., in Rotterdamsch Jaarboekie
1932, l8-30.
Witte l9l8
Witte, E.Th., 'Hernrich Witte t', Jaarboekje
voor geschiedenis en oudheidbunde
van Leiden en Rijnland l5 (1918), 49-
54.
Woudsma 1986
Woudsma, G., 'Heinrich Witte, de bewonderaar'.
In'. Van Bero tot Bello, 2de dntk,
1986.
OPEN MONUMENTENDAG 1999
De jaarlrykse Open Monumentendag wordt dit jaar gehouden op zaterdag 1 I september. Het
thema is 'Monumentaal Groen'. In Bsnnekom is naast de wat meer gebruikelijke zaken ook
een aantal brjzonderheden te zien. Hieronder volgt de lryst van opengestelde panden en
terrernen. De opengestelde panden zrln toegankehjk van 10.00 tot 17.00.
Een speciaal voor deze Open Monumentendag gemaakt boekje is enige dagen tevoren
(gratis) verknjgbaar br1 de Bennekomse Bibliotheek en in het Krlk- en Luistermuseum.
Nederlands Hervormde Kerli, Dorpsstraat
45. Er zijn deskundige rondleiders.
Oude Begraafplaats Bennekom, Kerkhoflaan.
Rondleidingen door de Werkgroep
Be houd Be graafp loats Benne kom.
'Rust- en Vakantiehuis De Born, opleidingscentrum
voor arbeidersvrouwen
uit 1932' (nu Conferentiecentrum De
Born), Bomweg 12, Rondleidingen door
het pand, de kruidentuin, de beukenlaan
e.d. door de bosbeheerders van De Born.
20

Celtic Fields en graÍheuvels. lYande lingen
vanuit Tute Natura, Bosbeekweg I7-19
om I1.00, 13.00 en 15.00 uur.
Negentiende eeuwse boerderij Soetendaal,
Halderbrinkweg 25. Erf en interieur.
Rondleiding door IW
Buitenplaats Hoekelum, Edeseweg 124.
Rondleidrngen van ca lYz uur door 't Gilde
om I1.00. 13.00 en 15.00 uur.
Kijk- en Luistermuseum, Kerkstraat 1.
Gratis openstelling van 14.00 - 17.00.
Ook alle overige gebouwen zrln gratis toegankelijk
en aan de wandelingen zijn
evenmin kosten verbonden. Open Monumentendag
is de uitgelezen gelegenheid
nog onbekende historische plekjes in en
om het eigen dorp te leren kennen.
E. Mantel - van Staaveren
lid lYerkgroep Open Monumentendag
EXCURSIE NAAR AMEROI{GEN
Februari 1673 was een slechte maand voor
het kasteel te Amerongen. Zijn eigenaar,
Godart Adriaan van Rede, weigerde pertinent
een eed van trouw aan Lodewijk XIV
af te leggen. Lodewijk had, samen met zrjn
bondgenoten, de bisschoppen van Munster
en Keulen. de Nederlanden tot even voorbij
Utrecht veroverd, waaronder dus Amerongen.
Boos over de halsstarrige houdrng
van Van Reede liet Lodewijk XMet kasteel
vol takkenbossen stouwen, dre vervolgens
rn brand werden gestoken. Alleen de
gÍote middeleeuwse toren overleefde
enigszrns de \uuÍzee.
Lodewrjk's verbhjf in de Nederlanden
duurde echter niet lang. Nog in 1673 begon
de energieke echtgenote van Godart
Adriaan, Margaretha Turnor, aan de
wederopbouw van het kasteel, dat in 1685
gereed was. Dit laat l7e-eeuwse huis is
wjwel intact bewaard gebleven. Aan de
buitenzijde zijn het vooral de ramen, die er
srnds het midden van de l8e eeuw anders
uitzien. In het intenew kreeg een aantal
kamers een andere functie en werden sommige
daarvan onderverdeeld. Een aantal
verhekken, waaronder de galenj, werden
aan het ernde van de 19e eeuw opnieuw
ingericht door de grote promotor van de
neo-gotiek, P.J.H. Cuypers.
Om het kasteel ligt een prachtige tuin, dre
ook kenmerken uit de l7e, l8e en l9e
eeuw heeft. Het dorp Amerongen zelf is
rijk van tumen en fraaie bomen voorzien.
Boven het geboomte njst de indrukrvekkende
kerk van St Andries uit. Opvallend
is zijn toren, die een sterke verwantschap
vertoont met de Domtoren te Utrecht.
Al dit schoons is voor de deelnemers aan
de najaarsexcursie van Oud-Bennekom op
zaterdagmiddag 25 september te bewonderen.
Ook al zijn de dag van de week
en de tijd een 'nouveauté' voor Oud-Bennekom,
de manier van reizen met eigen
voertuigen is hetzelfde gebleven. Daarom
wordt een ieder die met de excursie meegaat
vnendelijk verzocht het bijgesloten
formulier in te vullen en vóór zaterdag
19 september bij de voorzitter, P. Aalbers,
Algemeer 49, in te leveren.
Het programma van de middag ziet er als
volgt uit:
13.30 vertrek br1 het Kijk- en Luistermuseum,
Kerkstraat I
14.00 aankomst Amerongen, bezoek aan
de kerk en wandelen naar het kasteel. Daar
2l

kan op eigen kosten thee gedronken en/of
door de tuin gewandeld worden.
15.30 - 16.45 rondleidrng door het kasteel
c. 17.00 terug in Bennekom.
De kosten voor deze excursie bedragen /
10,- voor enfrees e.d. U gelieve drt bedrag,
liefst gepast, br; aankomst in de kerk aan
een van bestuursleden te voldoen.
Als extra attractie kan nog vermeld worden
dat er die zaterdag een Antiekbeurs bij
het kasteel plaats vindt en dat de tentoonstelling
'De adel in beweging. Sport en
spel op een adellijk huis'er te zien is.
Het bestuur
MEDEDELINGEN VAN HET BESTUUR
Overlijden mevrouw ir M. Post - Bakker
Op 28 april 1999 overleed mewouw ir M. Post - Bakker Zlj was een markant lid van de
Oud-Bennekom, die de Vereniging in verschillende functies in het bestuur gedrend heeft.
Van 1969 - 1972 was zry pennurgmeester, daarna tot l98l secretaris en tenslotte tot 1983
gewoon bestuurslid. In de Mededehngen van Oud-Bennekom. de voorloper van De Kostersteen,
publiceerde zlj onder andere over een tehuis voor jonge blinde kinderen in Bennekom,
over de vlag en het wapen van de gemeente Ede.
Nieuwe leden
Het bestuur heet de volgende personen
van harte welkom als nieuw lid van de
Vereniging Oud-Bennekom:
Familie R. en T. Brinkman
Melrouw A. de Gooijer - Boerwrnkel
Mevrouw F.B. Kramer
De heer J. Ph. Mulder
Mewouw H. Roseboom - van Amerongen
Mevrouw M.Th. Ruygrok - Schoon
De heer A. Slooter
De heer ir L.M.C. Touw
Ondanks deze verheugend lange hlst van
nieuwe leden, vindt het bestuur dat de
Verenigrng Oud-Bennekom nog verder in
ledental kan groeien. Daarom is van deze
Kostersteen een honderdtal extra exemplaren
gedruk1, dre ter propaganda in de stand
van de Verenigrng op de Vlegeldag zullen
hggen, Daarnaast kunnen zij ook door de
leden gebrurkt worden om er - eventueel
nog aarzelende - menden of kennissen
mee over de streep te trekken. U kunt exemplaren
krijgen b5 de secretaris, mevrouw
R. Hoogkamer - Werlman, Emmalaan
33, 6721 ET Bennekom. telefoon
0318 - 416180
Mutaties
Mutaties verzoeken \.ij u lriendehlk
schriftelgk te willen doorgeven aan de
ledenadmrnistratie: mevrouw E. Mantel -
van Staaveren, Hogeweg 4672L VE Bennekom.
Cursussen Gelders Oudheidkundig
Contact
Ieder jaar geeft het Gelders Oudheidkundig
Contact een handige brochure uit,
waarin een groot aantal cursussen met betrekking
tot de Gelderse geschiedenis en
geschiedbeoefening is opgenomen. Interessant
zgn onder andere de cursus 'Speuren
naar sporen in het verleden' voor 'diegenen
die onderzoek willen gaan verrichten
naaÍ de geschiedenis van hun dorp of
22

stad', 'Oud schrift voor beginners' voor
diegenen die zich rn de bronnen uit de periode
1600-1800 willen verdiepen. In totaal
worden dertien cursussen aangeboden.
Wie het boekje hebben wil of meer wil
weten, kan contact opnemen met Gelders
Oudheidkundig Contact, Postbus 4040,
7200 BA Zutphen, telefoon 0575--
5l 1826, fax 0575-543223, e-mail
stggoc@wxs.nl
Agenda van activiteiten van Oud-Bennekom
totlT november 1999
Woensdag 25 augustus Vlegeldag
Zaterdag 11 september Open Monumentendag
Zaterdag 25 september Najaarsexcursie
naar Amerongen
Woensdag 17 november Najaarslezing
door de heer J. Buisman over Het Weer
door de eeuwen heen (exacte titel zal rn de
volgende Kostersteen vermeld worden).
Het Bestuur
Bestuur van Oud-Bennekom
Voorzitter:
P. Aalbers, Algemeer 49,6721GA Bennekom
Vice-Voorzitter:
T.J. Hoekstra, Van Hoffenlaan 44,6721XE Bennekom
Secretaris:
Mewouw G.M. Hoogkamer - Weijman, Emmalaan 33,672L ET, Bennekom, tel. 416180
Penningmeester:
A. van de Weerdhof, Molensffaat 122,6721WP Bennekom
Leden:
A. Dirksen, Pr. Bernhardl aan 22, 672 I DR Bennekom
A.J. Lever. Prursenlaan 2.6721EC Bennekom
Mevrouw E. Mantel - van Staaveren, Hogeweg 4,6721VE Bennekom
Ledenadministratie
Mewouw E. Mantel - van Staaveren, Hogeweg 4.6721VE Bennekom
Conservator Collectie Oud-Bennekom
G. van de Born, Selterskampweg2í,6T2l ARBennekom
Beheer foto- en diacollectie
H. Gijsbertsen Gasthuisbouwrng 9a, 6721 XH Bennekom
Redactie Kostersteen
T.J. Hoekstra, Van Hoffenlaan 44,6721XE Bennekom, eindredacteur
C.A. Heitink, Bnnkerpad 29,6721WJ Bennekom
A.J. Lever, Prinsenlaan 2,672I EC Bennekom
H.J. van den Oever, Edeseweg 1I7,6721JT Bennekom
23