Natuurplan Zuidoost - Stadsdeel Zuidoost - Gemeente Amsterdam

Natuurplan Zuidoost
Natuurwaarden verhogen; Hoe doe je dat?
C o n c e p t

Natuurplan
Amsterdam Zuidoost
>> maart 2012

Inleiding
Stadsdeel Zuidoost is een van de groenste stadsdelen van
Amsterdam, met veel verschillende dier- en plantsoorten. Dat maakt
Amsterdam Zuidoost een bijzondere plek om te wonen, te werken
en te verblijven. We vinden het belangrijk om dat voor de toekomst
van onze bewoners, ondernemers en gasten te behouden. Natuurlijk
groen maakt de stad leefbaar voor mens en dier en biedt schone
lucht, ruimte voor ontspanning en natuurbeleving. Daarom hebben we
een plan geschreven, waarin we keuzes maken voor het verbeteren en
behouden van de kwaliteit van de leefomgeving van plant en dier in
de komende 20 jaar.
Aanleiding
In juni 2009 is het Programma Groen en Blauw door de raad
vastgesteld. Dit programma geeft richting aan de intensivering en
kwaliteitsverbetering van het groen in Zuidoost. Eén van de opgaven
die voortkomt uit het programma is de Ecologie Nota. Dit is het
beleidsdeel dat nodig is om de ecologische kwaliteit te verbeteren.
Deze ambities kent 3 opgaven:
1) Natuurwaarden verhogen in Bijlmerweide, oostrand Gaasperplas,
Gaasperzoom en Hoge dijk (conform ecologische verbinding
Ecologische HoofdStructuur (EHS).
2) Specifieke natuurwaarden verbeteren in het woon-, werk- en
parkgroen van Zuidoost.
3) Aanleggen van natuurvriendelijke oevers
Tijdens de totstandkoming van dit plan hebben wij geconcludeerd dat
de naam Ecologie Nota niet de lading dekt van de inhoud. Ecologie
bestudeert de dynamiek van de wisselwerking tussen organismen,
populaties of levensgemeenschappen en wordt gerelateerd aan
een beter milieu. De opgaven uit het programma Groen & Blauw
concentreren zich op de natuur en zijn waarden in zuidoost. Daarom is
ervoor gekozen het rapport de naam Natuurplan te geven.
Doel
Het doel van de uitkomst van dit rapport is om te komen tot zichtbaar
onderscheid tussen de verschillende typen natuur en binnen de
verschillende typen de specifieke natuurwaarden te verhogen.
Onderdeel van dit rapport beslaat een plan met opgaven om tot het
gewenste doel te komen.
Belang van natuur
Zuidoost is rijkelijk bedeelt met grotere groengebieden, die deels
onderdeel uitmaken van de EHS. Het stadsdeel heeft een plicht om
de natuurwaarden in stand te houden en waar mogelijk te versterken.
Naast de zorgplicht voor flora en fauna is de natuur van grote waarde
voor Zuidoost. De waarde van natuur is terug te vinden op het gebied
van: gezondheid, leefbaarheid, stad en land, economie en milieu.
Natuur biedt ontspanning en verlaagt stress. Slim ingerichte,
groene wijken zorgen ervoor dat bewoners meer bewegen. Vooral
kinderen spelen vaker buiten als er groen in hun omgeving is; dat
kan zorgen voor 15% minder overgewicht en het is goed voor hun
sociale ontwikkeling. Beplanting kan helpen fijn stof te filteren en de
luchtkwaliteit van de stedelijke omgeving te verbeteren, hetgeen
problemen aan de luchtwegen vermindert.
Parken en recreatiegebieden bieden ontmoetingsplekken voor
buurtbewoners, goed voor de sociale omgang. Ook het met
stadsbewoners werken aan openbaar groen in hun eigen omgeving
draagt bij aan onderling contact en de sociale cohesie in de buurt.
Daarnaast maakt natuur de leefomgeving mooier en prettiger om
in te verblijven en het biedt bovendien onderdak aan vogels en
andere dieren. Groen rondom huizen verbetert de kwaliteit van
de wijk en verhoogt de waarde van de woningen met circa 5%.
Het kan zorgen voor heldere structuren in en tussen de wijken,
waarmee verrommeling van het landschap kan worden tegengegaan.
Geconcludeerd kan worden dat groen zorgt voor een aantrekkelijk
vestigingsklimaat. Ten aanzien van het milieu dragen bomen en
planten hun steentje bij door de omzetting van het schadelijke CO2
(medeverantwoordelijk voor de klimaatverandering) in zuurstof. En op
warme dagen dempt groen de temperatuur in de stad, waarmee het
stadsklimaat wordt verbeterd. Niet minder belangrijk is de aanzienlijke
Inventarisatie - Natuurplan 5

waterbergingscapaciteit van groen, dit is van groot belang is in tijden
van overvloedige regenval.
Samenvattend kan gesteld worden dat natuur een bijzonder
belangrijke bijdrage levert aan het welzijn van de mens.
Kansen realiseren van de opgaven
Met het opstellen van dit plan zijn specifieke maatregelen en de
richting van natuurontwikkeling bepaald. Om de voorgestelde
maatregelen te kunnen realiseren is het van belang deze te
combineren met andere uitvoeringsprojecten. Belangrijke projecten
die een bijdrage kunnen leveren aan de verbetering van natuur in
Zuidoost zijn de verbreding van de A9 en de kader richtlijn water.
Om deze kansen te kunnen verzilveren zullen na vaststelling van
dit plan de financiën en fasering in een separaat op te stellen
uitvoeringsprogramma Natuurplan worden uitgewerkt.
1Leeswijzer
Dit rapport is een procesmatige weergave van de planvorming van
het natuurplan Zuidoost. Een plan dat uitlegt hoe de natuurwaarden
van hoofdzakelijk het meest natuurrijke groen in Zuidoost verhoogd
kan worden. Bij de inventarisatie wordt gekeken naar wettelijke
en bestuurlijke kaders, welke natuurwaarden reeds bekend zijn en
zaken als historie en bodem worden onder de loep genomen. In het
volgende hoofdstuk wordt een analyse gemaakt van de gegevens
uit de inventarisatie. Er wordt gekeken naar discrepanties tussen de
verschillende manieren van inventariseren onderling en ten opzichte
van het beheer buiten. Barrières worden in kaart gebracht die een
goede doorstroom van natuur verhinderen of bemoeilijken.
In het hoofdstuk plan wordt een beeld geschetst van de toekomstige
situatie in de vorm van een nieuwe biotopenindeling met beeld, uitleg
en geformuleerde opgaven die tot de realisatie van de geformuleerde
ambities leiden.
Inventarisatie - Natuurplan 7

Inhoud
Inleiding
Inventarisatie
Analyse
Plan
1 1
2 3
3 17
4 23
Bijlagen
Inventarisatie - Natuurplan 9

Inventarisatie
1
Inventarisatie - Natuurplan 1

Participatie
Het streven van het Stadsdeel is om een plan ter verhoging
van de natuurwaarden in het groen van Zuidoost te maken dat
aansluit bij de ideeën en wensen van de bewoners. Om te weten
te komen wat betrokken bewoners van de huidige status van
de natuur vinden, wat zij graag veranderd zouden zien en hoe
zij aankijken tegen de verschillende uitdagingen waarvoor het
Stadsdeel staat, is een participatietraject georganiseerd.
Dit traject bestaat uit 4 fasen:
1. Natuurschouwen
2. Brainstorm (ideeën verzamelen)
3. Klanksessie
4. Inspraak
Uit de bijeenkomsten van de eerste twee stappen van het
participatietraject is duidelijk naar voren gekomen dat de
meningen tussen bewoners over wat natuur is varieert.
De een zegt: “De boom voor mijn huis is natuur.” De ander is van
mening dat: “Alleen gebieden waar de mens geen inmenging in
heeft is natuur.”
1. Natuurschouwen
De natuurschouwen bestonden uit 5 wandelingen door en langs de
groengebieden van het stadsdeel. De wandelingen gingen door:
- De Hoge Dijk
- De Bijlmerweide
- Gaasperplas inclusief voormalig Floriadeterrein
- Centraalpark Gaasperdam
- De oude en nieuwe woonwijken
Na afloop van deze wandelingen werd met de bewoners geëvalueerd
wat zij de sterke en zwakke punten vinden van het bewandelde
gebied en wat zij als bedreigingen en kansen ervaren. Ook was er
voor iedereen een persoonlijk enquêteformulier met meer algemene
vragen over het groen in Zuidoost. Een voorbeeld hiervan treft men in
de bijlage.
De opkomst van de wandelingen lag tussen de 7 tot 10 personen
per wandeling. Om meer bewoners in de gelegenheid te stellen
hun mening te geven over het groen in Zuidoost, is de enquête ook
verspreidt onder de bezoekers tijdens de opening van het Bijlmerpark
op zondag 29 mei 2011. In totaal hebben 167 mensen de enquête
ingevuld in variërende leeftijdsgroepen.
2. De brainstorm
Op 30 mei 2011 is een brainstormavond in het informatiecentrum
van het stadsdeel georganiseerd. Aan de hand van kaarten en vragen
werden de bezoekers uitgedaagd tot creatieve oplossingen ter
verbetering van het groen in Zuidoost.
De uitkomst van de wandelingen, enquêtes en de brainstorm zijn
samengebracht in het rapport natuurplan Zuidoost. Zie ook www.
natuurplanzuidoost.nl
3. Klanksessie
Tijdens de klanksessie wordt het concept Natuurplan aan de bewoners
voorgelegd. Dit is het moment waarop zij in de gelegenheid worden
gesteld om te beoordelen of de opbrengst uit de voorgaande fase
2 Natuurplan - Inventarisatie

op een juiste manier verwerkt is. Daarbij kunnen zij hun eigen mening
geven over het concept.
De klanksessie staat gepland voor eind maart 2012.
4. Inspraak
De afsluiting van het participatietraject bestaat uit de formele
inspraakprocedure.
Ideeën van bewoners
De opbrengst van de wandelingen en brainstorm laat zien
dat er veel kennis en grote betrokkenheid is onder bewoners
over het groen in hun woonomgeving. Er zijn uitdagingen
en oplossingen geformuleerd die zo goed mogelijk
zijn geïntegreerd in dit natuurplan. Bruikbare ideeën van
bewoners zijn meegenomen in de planvorming en terug te
vinden bij de maatregelen.
Uit de natuurschouw Bijlmermeer:
STERKE PUNTEN
diversiteit van planten / cultuur planten /
combinatie dorps- en stadsnatuur
combinatie water en groen /
betrokkenheid van bewoners en
bereikbaarheid bewoners / knotwilg
doorkijk
Uit de brainstormavond:
KUNSTZINNIGE OVERSTEEK VAN WEGEN
dieren helicopter / ontsluiting via groene
brug aan de bestaande brug hangen /
zwemmen en kruipdieren: kunsttunnel
/ onderdoorgang aangeven met aan
weerskanten een diermonument
/ mijnwerkers lampje uitdelen /
wildoversteekplaats met stoplichten
Inventarisatie - Natuurplan 3

Wetgeving en beleid
Ecologie is een ruim begrip en er wordt op alle bestuurslagen
over gesproken en nagedacht. Om de juiste beslissingen te
kunnen nemen ten aanzien van de natuur in ons stadsdeel is het
nodig om de huidige stand van zaken goed in beeld te brengen.
Pas daarna kan bekeken worden welke ingrepen nodig of
wenselijk zijn om de natuurwaarden te verbeteren.
Op Europees niveau zijn afspraken gemaakt ter bescherming van
onze flora en fauna. Voor de uitvoering van ruimtelijke projecten
zijn kaders en randvoorwaarden vastgelegd in wetgeving.
Twee wettelijke regelingen zijn van belang:
• de Natuurbeschermingswet 1998 (Nb-wet) voor de
gebiedsbescherming;
• de Flora- en faunawet (Ffw) voor de soortenbescherming.
Daarnaast zijn waardevolle gebieden beschermd op basis van
beleid, via de Nota Ruimte en het provinciale en het gemeentelijk
natuurbeleid.
In volgende paragrafen wordt een korte toelichting per wettelijk
kader en beleidskader gegeven en wat de relevantie met
Zuidoost is.
Wettelijke kaders voor natuurbeleid
Natuurbeschermingswet (1998) - Natura-2000 (gebiedsbescherming)
Gebiedsbescherming - Natuurbeschermingswet 1998: Natura 2000
Onder de Natuurbeschermingswet 1998 (Nb-wet) zijn gebieden
aangewezen die onderdeel uitmaken van de Europese ecologische
hoofdstructuur, de Natura 2000 gebieden genaamd. Indien een
ruimtelijke ontwikkeling plaatsvindt in of in de nabijheid van een
Natura 2000 gebied moet worden onderzocht of de ontwikkeling
de kwaliteit van het gebied kan verslechteren of verstoren. Indien
het bestemmingsplan de kwaliteit van een Natura 2000 gebied kan
verslechteren of verstoren dient er een vergunning op grond van de
Nb-wet te worden aangevraagd.
Natura 2000-gebieden in de omgeving van Stadsdeel Zuidoost zijn:
de Botshol bij Vinkeveen, het Naardermeer, de oostelijke Vechtplassen
(het plassengebied ten oosten van het Amsterdam-Rijnkanaal tussen
Nigtevegt en Maarssen en het Markermeer en IJmeer. Het Natura
2000-netwerk bestaat uit gebieden die zijn aangewezen onder de
Vogelrichtlijn en onder de Habitatrichtlijn. Het is niet waarschijnlijk dat
projecten in Zuidoost negatieve gevolgen zullen hebben voor deze
gebieden.
4 Natuurplan - Inventarisatie

Flora- en faunawet en gedragscode (soortbescherming)
In april 2002 is de Flora- en faunawet (Ffwet) van kracht geworden.
Op grond van deze wet zijn vrijwel alle in het wild en van nature
in Nederland voorkomende dieren, beschermd. De Ffwet bevat
verbodsbepalingen met betrekking tot het aantasten, verontrusten of
verstoren van beschermde dier- en plantensoorten, hun nesten, holen
en andere voortplantingsgebieden of vaste rust- en verblijfsplaatsen.
De Habitatrichtlijn, de Vogelrichtlijn en het CITES-verdrag maken
onderdeel uit van de Flora- en faunawet.
Rode lijsten
Rode lijsten geven een overzicht van diersoorten die uit Nederland
zijn verdwenen of dreigen te verdwijnen. Plaatsing op een van de
lijsten betekent niet automatisch dat de diersoort is beschermd.
Daarvoor is opname in de Flora- en faunawet nodig. Rode lijsten
hebben een belangrijke signaleringsfunctie, ze geven aan hoe goed of
slecht het met een diersoort gaat.
Tabellen
Bij de Flora- en fauna wet horen 3 tabellen waarin soorten zijn
opgenomen. Voor alle soorten geldt een algemene zorgplicht, echter
voor een aantal soorten geldt tevens een beschermplicht. Deze
soorten zijn opgenomen in tabel 3.
Zoogdieren
Alle genoemde zoogdiersoorten, met uitzondering van de bruine rat,
zijn beschermd volgens de Flora- en faunawet.
Vogels
Alle inheemse vogelsoorten genieten bescherming onder de Floraen
faunawet. Verstoring van broedsels en broedende vogels is niet
toegestaan. Voor een aantal vogelsoorten geldt dat het nest ook
buiten het broedseizoen als vast verblijfplaats beschouwd wordt en
beschermd is. Voorbeelden hiervan zijn huismus, sperwer en havik (lijst
augustus 2009).
Amfibieën en reptielen
De watergangen in de plangebieden zijn geschikt als
voortplantingsgebied voor algemeen voorkomende amfibiesoorten als
de groene en bruine kikker, gewone pad en kleine watersalamander.
Alle amfibieën zijn beschermd volgens de Flora- en faunawet.
Beschermde soorten kunnen een effect hebben op de plannen van
Zuidoost. Voorbeelden van streng beschermde soorten in Zuidoost
zijn de ringslang, de vleermuizen en de bittervoorn. Voor de minder
zwaar beschermde soorten is de zorgplicht en de gedragscode van
de Gemeente Amsterdam van toepassing.
Luchtvaartindelingsbesluit (LIB)
Voor natuurontwikkeling van gebieden met een oppervlakte groter
dan 3 hectare die binnen een straal van 6 km van Schiphol vallen,
moet een verklaring van geen bezwaar worden aangevraagd.
Getoetst wordt op het risico van aanvaringen van vogels met het
vliegverkeer. Vooral toename van ganzenpopulaties worden als
een risico gezien. Stadsdeel Zuidoost ligt buiten de reikwijdte van
het LIB en hoeft met de ontwikkeling van natuurgebied vooralsnog
geen rekening te houden met de LIB , maar momenteel wordt
gewerkt aan een nieuwe LIB waarin het volgende wordt voorgesteld:
vergroting van de straal tot 13 km (10 en 15 km staan als mogelijke
optie), bij natuurontwikkeling van gebieden met een oppervlakte
van 0,5 ha, ook voor bestaande natuur moet een Fauna-effectstudie
worden uitgevoerd. Het verloop van de ontwikkelingen worden door
Amsterdam gevolgd
Inventarisatie - Natuurplan 5

Beleidskaders voor natuurbeleid
Ecologische Hoofdstructuur
Heel Nederland is op Rijksniveau op een plankaart ingedeeld in
natuurgebieden met verbindingszones daartussen. Dit noemen we de
Ecologische Hoofdstructuur (EHS). De EHS is een belangrijk middel
om de hoofddoelstelling van het natuurbeleid te bereiken: natuur
en landschap behouden, versterken en ontwikkelen, als essentiële
bijdrage aan een leefbaar Nederland en een duurzame samenleving.
De EHS moet er onder meer toe bijdragen dat afspraken over
het behoud en het herstel van biodiversiteit worden nagekomen.
Na realisatie is de structuur uiteindelijk grensoverschrijdend,
zodat diersoorten zich vrij kunnen bewegen en vermengen over
Europa. Bij kwantitatieve of kwalitatieve aantasting van de EHS
dient gecompenseerd te worden volgens de in de Nota Ruimte
vastgelegde regels.
Provinciale Ecologische Hoofdstructuur en Natuurboog
De natuurboog is een verdere uitwerking van de EHS binnen de
provinciale grenzen. In de Nota Ruimte staat dat de EHS versterkt
moet worden met Robuuste Verbindingen, die schetsmatig op
een kaart van Nederland zijn aangegeven. Voor de planning en
uitvoering van deze Robuuste
Natuurboog
Verbindingen zijn de provincies
verantwoordelijk, evenals voor
de aanleg van de provinciale
verbindingszones.
De Natuurboog is een
vochtige tot natte ecologische
verbindingszone die de
Diemer Vijfhoek in het IJmeer
verbindt met de polder de
Rondehoep in Amstelland. De
verbinding is vooral gericht op
soorten die veelal aan oevers
gebonden zijn. Het deel van
de Natuurboog dat binnen
stadsdeelgrenzen van Zuidoost
Bron: provincie Noord-Holland
valt noemen we Natuurzoom. Sinds het besluit van gedeputeerde
staten van Noord-Holland dd 15 november 2011, maakt de
Bijlmerweide onderdeel uit van de EHS.
Hoofdgroenstructuur (Structuurvisie instrumentarium)
Amsterdam heeft zichzelf in de structuurvisie onder meer voor de
opgave gesteld te verdichten en tegelijk het omliggende landschap
open te houden. Dat leidt tot belangrijke uitgangspunten: het groen
in en rond de stad vraagt om stevige bescherming, terwijl andere
delen van de stad optimaal worden benut. Verdichting leidt ook tot
(geleidelijke) transformatie en toenemende menging. Dat vergt veel
van de bestaande infrastructuur en openbare ruimte. Respect voor
de rijkdom aan cultuurhistorische schatten van Amsterdam is hierbij
een belangrijke voorwaarde. Open houden van het groen in en om
de stad draagt in hoge mate bij aan de kwaliteit van de Amsterdamse
woon- en werkomgeving. Het is één van de redenen waarom onze
stad populair is als vestigingsplaats. De benodigde hoeveelheid
groen die Amsterdam minimaal wil borgen, is vastgelegd in de
Hoofdgroenstructuur (HGS). In overleg met de stadsdelen is opnieuw
6 Natuurplan - Inventarisatie

epaald welke gebieden onderdeel van de HGS zijn en hoe deze
getypeerd worden. Groen dat behoort tot de hoofdgroenstructuur
verwerft een zekere status. De ambitie is om in de komende jaren
extra in deze gebieden te investeren. Daar staat tegenover dat het
bouwen of verharden in de HGS aan strikte regels is gebonden.
Biodiversiteit en ecologische verbindingen (Structuurvisie
visiegedeelte). In het visiegedeelte van de structuurvisie is
opgenomen dat om biodiversiteit en ecologische verbindingen
goed te laten functioneren, barrières in de ecologische structuur,
zoals kruisingen met wegen, spoorlijnen en kanalen moeten worden
overwonnen. Taluds van spoorbanen en wegen kunnen daarvoor beter
worden ingericht. Het netwerk in de stad kan dan de Ecologische
Hoofdstructuur ondersteunen.
Doelsoorten Amsterdam
Eens per tien jaar worden er Rode lijsten opgesteld. Hierop komen
soorten die om verschillende redenen sterk achteruit gaan. Voor het
Ministerie van LNV zijn de rode lijsten mede richtinggevend voor het
te voeren natuurbeleid. Het Ministerie stimuleert dat bij bescherming
en beheer van gebieden rekening wordt gehouden met de Rode-lijstsoorten,
en dat zo nodig en zo mogelijk aanvullende soortgerichte
maatregelen zullen worden genomen. Op de Nederlandse Rode
Lijsten staan alleen soorten die zich in Nederland voortplanten,
dus geen trekvissen (zoals zalm en paling), noch overwinterende
vogels. Plaatsing op de Rode Lijst betekent niet automatisch dat
de soort beschermd is. Daarvoor is
opname van de soort in de Flora- en
faunawet nodig. De Rode Lijsten
hebben daarvoor wel een belangrijke
signaalfunctie. Een vermelding op een
Rode Lijst geeft een indicatie over
hoe het een soort vergaat.
Amsterdam heeft op basis van de
landelijke rode lijst en voornamelijk
eigen waarnemingen tussen 1998
en 2008 een eigen doelsoortenlijst
opgesteld voor zeldzame en
kwetsbare diersoorten binnen
de stadsgrenzen. Hier komen soorten op voor die specifiek voor
Amsterdam zijn maar ook op de landelijke rode lijst staan.
De kwetsbaarheid van een soort speelt een rol bij de beoordeling van
een ontheffingsaanvraag Flora- en faunawet. Voor een beschermde
soort is de afweging diepgaander en afhankelijk van:
- gebiedsontwikkeling, hiervoor geldt een ontheffingsplicht;
- beheer, er moet gewerkt worden volgens de gedragscode. Er kan
ook sprake zijn van ontheffingsplicht indien in het gebied soorten van
tabel 3 aanwezig zijn.
Huismussen en ringslangen zijn voorbeelden van soorten in Zuidoost,
die op de Rode lijst staan.
Programma Groen en Blauw
Het Natuurplan richt zich in essentie op de ambitie en opgaven voor
de ecologische kwaliteit zoals verwoord in het Programma Groen en
Blauw.
De ambities zijn:
Ontwikkelen van een samenhangende groentructuur met herkenbaar
groen en het vergroten van de esthetische, ecologische en de
gebruikskwaliteit
Inventarisatie - Natuurplan 7

Natuur binnen het stadsdeel
Theoretisch gezien zijn er de wettelijke en beleidsmatige stand
van zaken ten aanzien van de ecologie. Praktisch gezien bestaat
de stand van zaken zoals die buiten te zien en beleven is. In
deze paragraaf wordt de situatie buiten bekeken. De gemeente
Amsterdam heeft veel onderzoek verricht naar de flora en fauna
binnen de stadsgrenzen en in de regio. Relevante zaken ten
aanzien van stadsdeel Zuidoost zullen daarvan belicht worden,
zoals de bodem, historie, biotopen, natuurwaarden, doelsoorten
en dergelijke meer.
Historie
Stadsdeel Zuidoost bestaat uit verschillende woongebieden:
Bijlmermeer, Gaasperdam, buitengebied Driemond en kantoorgebied
Amstel 3. De Bijlmermeer is meerdere malen drooggemalen,
maar sinds 1826 definitief en daarna in gebruik genomen als
landbouwgebied. Het stedelijk deel is begin jaren zestig opgespoten
met zand om geschikt te maken voor bebouwing. De voormalige
polderstructuur bepaalt nog deels de ecologische mogelijkheden.
Door de verschillende peilvakken zijn er barrières voor water- en
oevergebonden soorten. De waterkwaliteit van de verschillende peilen
varieert.
Op de kaart is te zien welke landschapstructuren nog behouden
zijn gebleven. Voor Zuidoost ligt het grootste gedeelte in de
Gemeenschapspolder. Verder liggen aan de randen van de stedelijke
bebouwing ook nog enkele oude landschapselementen. Hier treft
men eveneens nog soorten die vroeger ook al in het gebied zaten,
zoals de ringslang bij de Bijlmerweide en de rugstreeppad bij
Driemond.
8 Natuurplan - Inventarisatie

Bodem
De opbouw van de bodem van Zuidoost bestond in 1965 voornamelijk
uit veengrond en klei op veen en aan de rand langs de Gaasp
plaatselijk diepe klei. In het midden daarvan lag de polder de Bijlmer.
Ten behoeve van de woningbouw in de jaren 60, 70 en 80 van de
vorige eeuw werden grote delen opgehoogd met zand.
Van de huidige natuurgebieden zijn niet opgehoogd:
De Hoge Dijk, delen van de Bijlmerweide, het gebied naast
Langerlust, delen van centraal park Gaasperdam, Driemond en de
volkstuincomplexen Linnaeus en Frankendael.
De gebieden
Stadsdeel Zuidoost beschikt over veel groengebieden, die vaak naar
stadse maten van aanzienlijke omvang zijn. Het betreft groenstroken
van hoge natuurwaarden aan de oost- en zuidrand van het stadsdeel,
parken, natuurvriendelijke oevers of ecologische verbindingen,
natuurvriendelijke bermen en doelsoorten in de wijk. Op verschillende
plaatsen zijn beschermde soorten aangetroffen, zoals de huismus en
de ringslang.
De aan de rand van het stadsdeel gelegen grote groengebieden zijn:
Bijlmerweide, Oostoever Gaasperplas, Gaasperzoom, en De Hoge
Dijk. Gezamenlijk vormen zij een groene schil, die onderdeel uitmaakt
van de zogenoemde Natuurboog. Deze Natuurboog maakt onderdeel
uit van de Ecologische Hoofdstructuur en heeft landschappelijke,
natuurlijke en recreatieve waarden.
Het ommeland rond Stadsdeel Zuidoost bestaat uit aantrekkelijke
landschappen van regionale betekenis. Ten oosten ligt het Diemerbos,
wat voor Zuidoost het belangrijkste bosgebied is. Ten zuiden
ligt het open veenweidegebied met de karakteristieke parallelle
slotenverkaveling langs het Gein. Ten westen ligt de Amstelscheg, een
uitgespaard stuk landschap met agrarisch polderlandschap langs de
veenrivier de Amstel.
Inventarisatie - Natuurplan 9

Biotopen
Een biotoop is een specifiek woon- of groeigebied van een dier of
plant. Het is een plaats waar dier of plant geheel in zijn omgeving
ingepast is. De soort heeft deze specifieke omgeving ook nodig om
te kunnen bestaan. Uiteraard zijn er ook soorten die kunnen bestaan
in meerdere biotopen. Amsterdam onderscheidt een 7-tal biotopen
binnen haar stadsgrenzen, waarvan we er er 5 terugvinden binnen de
grenzen van Zuidoost. In deze inventarisatie is de weergave van hoe
de Amsterdamse indeling geprojecteerd is op Zuidoost eruit gelicht.
Biotoop bebouwing
In de naoorlogse stadsuitbreidingen, zoals we die ook in Zuidoost
vinden, is de bebouwing doorgaans te “netjes” afgewerkt. Het biedt,
zonder kunstmatige ingrepen, weinig vestigingsmogelijkheden voor
dieren en planten. Maar er is door de open stedenbouwkundige
opzet van deze delen van de stad wel meer ruimte voor conventionele
natuur. Ze vormen een geleidelijke overgang van de stedelijke
omgeving naar het buitengebied.
Biotoop infrastructuur
Het biotooptype “infrastructuur” wordt gekenmerkt door de taluds
van sporen, snelwegen, dreven, waterwegen en de bijbehorende
oksels en overhoekjes in knooppunten. Voor dieren hebben de taluds,
bermen en oevers een functie als corridor en verbinding tussen
groengebieden binnen en buiten de stad. Voor een aantal dieren
zijn de oksels zelfs geschikt broed- en leefgebied. De snelwegen,
spoorlijnen en kanalen vormen echter ook barrières die voor sommige
dieren moeilijk of niet te passeren zijn.
Planten kenmerken zich in hun voorkomen door de herkomst van
het gebruikte zand voor zandlichamen. De afwijkende grondsoort
op de taluds is ook de verklaring voor de afwijkende flora met de
omliggende gebieden. Verder heeft het gebruik van strooizout
invloed op de soorten die in de wegberm gevonden worden. De
al dan niet zongerichte taluds zijn doorgaans zeer droog, terwijl de
oksels nat kunnen zijn.
Biotoop beheerd Groen
Veel van het groen in de stad wordt intensief gebruikt en beheerd.
Niet alleen parken en plantsoenen maar ook volkstuinen en
sportparken leveren een belangrijk aandeel aan de groenbeleving
in de stad. Hoewel grote delen van deze gebieden bestaan uit
regelmatig gemaaid gazon, bieden de bosjes, sloten en struiken
net die variatie die de natuur nodig heeft. De bossen en bosparken
worden minder intensief beheerd en hebben door hun ligging en
omvang ook minder recreatiedruk dan de stadsparken.
De grondsoort van (bos-)parken (veen/klei/zand) en de
grondwaterstand hebben invloed op de vochttoestand en de
voedselrijkdom van de bodem en daarmee op het voorkomen van
plantensoorten.
Biotoop water en oevers
Amsterdam is een waterrijke stad. Door de talrijke dijkjes, dammen,
sluizen en polders in en rond Amsterdam bestaat het water in de
stad uit veel verschillende peilvakken. Dit maakt het voor vissen en
amfibieën moeilijk zich door de stad te verplaatsen. Ook is in veel
peilvakken ’s zomers en ’s winters een constant peil. Dit is ongunstig
voor de dynamiek langs de oevers. Door de bemaling van de polders,
wordt in de diepst gelegen gedeelten zoute kwel naar boven
10 Natuurplan - Inventarisatie

gepompt. Hierdoor ontstaat in sommige sloten een licht brak milieu,
zoals in Amstel III. Daarbij bestaan veel van de oevers uit beschoeiing
en op een aantal plekken uit riet. Op sommige plaatsen zijn de oevers
glooiend, bestaande uit steen of groen wat in- en uittreden voor
diersoorten wel mogelijk maakt.
Biotoop agrarisch
Van oudsher is Amsterdam omgeven door weilanden. De
oorspronkelijke weidegebieden liggen op veengrond. Door de
ontwatering van het veengebied klinkt het veen in en komt het land
steeds lager te liggen, tot net boven het grondwaterniveau. Door
de drassigheid is het meeste weiland rond Amsterdam voornamelijk
nog geschikt voor melkveehouderij. Hierdoor zijn echter wel zeer
waardevolle vogelgebieden ontstaan. De agrarische gebieden
vormen een groot deel van het ‘groen’ in de scheggen en rondom
Amsterdam. Er is weinig betredings- en recreatiedruk en afhankelijk
van het seizoen ook weinig beheer of bedrijvigheid. Hoewel deze
gebieden door hun functie niet soortenrijk zijn (weidevogels
uitgezonderd) hebben ze een belangrijke functie in de verbinding van
tussen- en omliggende natuurlijkere gebieden.
Natuurwaarden
Gemeente Amsterdam heeft de stad geïnventariseerd op
biodiversiteit, natuurlijkheid, vervangbaarheid en de bijdrage die het
gebied zou kunnen leveren aan de ecologische structuur. Deze zijn
samengevat in ‘De toestand van de natuur’ en worden bijgehouden
op de website.
De natuurwaarden zijn het grootst in de stadsrand en nemen af
stadinwaarts.
Gemeten naar totale natuurwaarde zijn toplocaties van stadsdeel
Zuidoost:
De stadsrand van Zuidoost en de Gemeenschapspolder. Waarbij de
noordelijke Bijlmerweide de maximaalscore van 5 behaald.
Hieronder worden de verschillende onderdelen die samen de
natuurwaarden vormen apart besproken en vergezeld van een kaart
die de situatie in stadsdeel Zuidoost weergeeft.
Inventarisatie - Natuurplan 11

Biodiversiteit
Amsterdam heeft tussen 1998 en 2008 een eigen doelsoortenlijst
opgesteld voor zeldzame en kwetsbare diersoorten binnen de
stadsgrenzen. Uitgangspunten voor deze lijst zijn de nationale lijsten
voor beschermde en Rode lijstsoorten. Toegevoegd zijn de soorten
die afhankelijk zijn van een stedelijk milieu, zoals gierzwaluwen
en zwarte roodstaart. Biodiversiteit zoals in deze paragraaf wordt
besproken, wordt gemeten naar het aantal waargenomen soorten
van deze Amsterdamse doelsoortenlijst. Duidelijk is te zien dat de
meest soortenrijke gebieden in de stadsrand liggen, met een afname
zowel naar binnen als naar buiten toe. Ook omvang en beheer
spelen een rol. Van de gebieden om de stad hebben uitgestrekte
open weide- en akkergebieden relatief lage soortenaantallen. De
delen van Amstelland en de Diemerscheg met een open, homogeen
landschap scoren bijvoorbeeld relatief laag. Gebieden die een
combinatie van landschapstypen vormen, zoals weidegebieden die
deels met bos beplant zijn, springen er qua soortenrijkdom gunstiger
uit. Voorbeelden hiervan in Zuidoost zijn De Hoge Dijk, rond de
Gaasperplas en delen van de Gemeenschapspolder.
In ‘De toestand van de natuur’ is geïnventariseerd op aantal soorten
(broedvogels, amfibieën en reptielen, dagvlinders, libellen en
waterjuffers, hogere planten en groentypen. Ondertaand kaartje is
echter een weergave van alleen dieren.
Natuurlijkheid
Natuurlijkheid is hier gedefinieerd als de mate waarin een
gebied architectonisch dan wel natuurlijk is ingericht en daarmee
samenhangend de mate van beheerintensiteit. De kaart laat zien dat
de gebieden met de hoogste natuurlijkheidsgraad in de stadsrand
en het ommeland liggen. Het gaat enerzijds om ‘toevallige’
12 Natuurplan - Inventarisatie

uigteterreinen, anderzijds om ‘beheerde’ natuur, zoals natuurparken
(heemtuinachtig, extensief beheerd) en natuurgebieden. Het meest
gecultiveerde groen wordt in Zuidoost gevormd door de sportparken.
Sinds het nieuwe Bijlmerpark zelfs met kunstgras.
Vervangbaarheid
De vervangbaarheid van een gebied is gedefinieerd als de
hoeveelheid tijd die benodigd is voor het vervangen daarvan.
De vervangbaarheid hangt in de praktijk vooral samen met de
aanwezigheid van oude bomen en het voorkomen van oude,
uitgerijpte bodems.
Gebieden met een lage vervangbaarheid liggen zowel in als om
de stad. In de stad gaat het om gebieden met oude beplanting,
zoals historische parken en begraafplaatsen. Om de stad zijn het
vooral oude landschapselementen, zoals veenweidegebieden en
oeverlanden, alsmede gebieden met oudere beplanting die moeilijk
te vervangen zijn.
Bijdrage aan de ecologische structuur
Deze kaart toont het belang van groengebieden als onderdeel van
de ecologische structuur. Deze kaart dient daarom in het grotere
geheel van de hele stad en haar directe omgeving bezien te worden.
Voor Zuidoost valt uit het kaarbeeld te concluderen dat er geen
ecologische oost-west verbindingen zijn. Doelsoorten dienen zich te
verplaatsen van oost naar west en visa versa langs de zuidkant van het
stadsdeel. Om migratie te bevorderen is ingezet op het ontwikkelen
van de Natuurboog. Met uitzondering van een barrière tussen de
Bijlmerweide en de Diem en het knelpunt van de Abcouderstraatweg,
is deze Natuurboog gerealiseerd.
Inventarisatie - Natuurplan 13

Huidig beheer
Binnen het stadsdeel zijn verschillende typen beheer waar te nemen.
Op de kaart is te zien welk type groen op welke manier beheerd
wordt. In de bijlage treft u een uitleg over het verschil van intensief,
extensief en ecologisch beheer.
Het beheer van het groenareaal is verdeeld over meerdere partijen.
Zo is het beheer van het wijkgroen uitbesteed aan een aannemer.
Het betreft hier intensief beheer met een hoge kwaliteitsnorm.
Parken en natuurvriendelijke oevers worden beheerd door de eigen
beheerafdeling van stadsdeel Zuidoost, waarbij onder toeziend oog
van het stadsdeel stukken van de parken worden beheerd door
natuurverenigingen, zoals De Ruige Hof. In de parken wordt een
combinatie toegepast van de typen beheer. Delen die intensief
gebruikt worden, worden ook intensief beheerd. Dit zijn met name
de speelweides. De Ruige Hof streeft ecologisch beheer na. Dit
geeft een grote variatie aan groenbeleving in de parken. De grotere
groengebieden, zoals gelegen in Gaasperdam, met uitzondering
van centraal park Gaasperdam, worden beheerd door Groengebied
Amstelland. Zij maken gebruik van een combinatie van extensief en
ecologisch beheer. De grootte van de parkdelen zorgen ervoor dat
men met dit type beheer ook echt een natuurbeleving kan ervaren.
Het deel van de Gemeenschapspolder dat grenst aan het Diemerbos
wordt door Staatsbosbeheer onderhouden. De doorgaande
watergangen worden beheerd door Waternet.
Grote delen worden om diverse redenen extensief beheerd. Dit biedt
vaak kansen voor de natuur. Zo hebben zeldzame planten als de
Orchis en de Zwanenbloem zich hierdoor weten te vestigen langs de
slootkanten. Extensief beheer kan echter ook bedreigend zijn voor de
ontwikkeling van de natuur als het maaibeleid neerkomt op klepelen.
De vegetatie wordt dan kapotgeslagen met kettingen in plaats
van gemaaid met messen. Hierbij blijft het maaisel liggen en kapot
geslagen kruiden sterven af. De bodem wordt verrijkt met stikstof,
wat uiteindelijk noch een hoge soortenrijkdom, noch een fraai beeld
oplevert, maar juist brandnetelgroei.
Landschapsbouw
De landschapsbouw kaart geeft een indruk van de verdeling van
de verschillende typen groen en de daarmee samenhangende
14 Natuurplan - Inventarisatie

uimtelijke opbouw. Wat opvalt is dat de bossige parken eveneens
nog doorspekt zijn van open stukken. Dit kunnen (speel)weides zijn of
waterpartijen.
Maaien met een vingerbalk
Extensief en intensief beheer
Bij extensief beheer is kostenbesparing de belangrijkste drijfveer.
Extensief beheer staat tegenover intensief beheer. Hierbij is intensief
beheer vooral bedoeld om een net beeld van de openbare ruimte te
verkrijgen. Extensief beheer levert een natuurlijker beeld op. Toegepast
in bosplantsoen en op oevers kan het hoge natuurwaarden opleveren
tegen lagere kosten. Extensieve beweiding met lage begrazingsdruk
kan ook gerealiseerd worden door Schotse Hooglanders,
Konikspaarden, Heckrunderen en dergelijke in natuurgebieden rond te
laten lopen. Door de begrazingsdruk blijft het landschap open en komt
er variatie in de vegetatie.
Als extensief maaibeheer neerkomt op 1 of 2x per jaar klepelen,
dan levert dat noch hoge natuurwaarden noch een fraai beeld op. Bij
klepelen worden de grassen en kruiden kapot-geslagen, waardoor het
maaisel ongeschikt is als diervoer. De voedingsstoffen vloeien terug de
bodem in. Dit zorgt voor bodemverrijking en dus brandnetelgroei.
Bijlmerweide noord
Bron: www.ceesberkhof.nl
Ecologisch of natuurvriendelijk beheer
Met ecologisch beheer wordt bedoeld dat de ontwikkeling gestuurd
wordt. Afhankelijk van de kansen wordt op een bepaalde plek
een bepaald beheer toegepast om soorten een kans te geven op
voortplanting en beschutting tegen roofdieren. Verschralen door
maaien (maaien met de vingerbalk en niet klepelen) en afvoeren is
een methode. Soms kan ecologisch beheer samengaan met extensief
beheer, maar vaak, zoals in het maaivoorbeeld, is ecologisch beheer
arbeidsintensief.
Een zandlichaam met kwel aan de onderzijde biedt goede ecologische
kansen. In potentie is dit een goede groeiplaats voor orchideeën, mits
een aantal specifieke beheer-maatregelen worden toegepast. Gebieden
met afwisseling van droge/schrale en natte plekken zijn bij uitstek
geschikt voor een grote variatie in vegetatie. Met deze variatie aan
vegetatie biedt het voor veel diersoorten een geschikte habitat.
Een andere doelstelling kan zijn om de biodiversiteit te laten toenemen.
Dit kan door gefaseerd te beheren. Niet alles in één keer maaien,
inclusief het leeghalen van sloten, maar delen laten staan en pas bij
een volgende maaibeurt meenemen. Hier profiteren amfibieën, vissen,
libellen en insecten, zoals bijen en vlinders van. De insecten dienen
weer als voedsel voor vleermuizen en vogels.
Inventarisatie - Natuurplan 15

Analyse
2
Inventarisatie - Natuurplan 17

Analyse
Zoals in het vorige hoofdstuk duidelijk is geworden is al veel
in kaart gebracht over de groengebieden van Zuidoost.
In verschillende visies, wetgeving en beleidstukken is op
verschillende manieren naar het groen en de (recreatie)
mogelijkheden gekeken.
In het programma groen en blauw is een indeling gemaakt
van het groenareaal in de vorm van verschillende typologieën.
Het varieert van het behouden van cultuurhistorische
veenweidelandschappen en het benadrukken van natte natuur,
tot het vergroten van de seizoensbeleving met gevarieerde
beplanting. Bij de hoofdgroenstructuur is de indeling meer
gebaseerd op de functies per gebied. Dit levert een wat
meer versnipperd kaartbeeld op. In de biotopenindeling
van Amsterdam wordt nagenoeg al het groen getypeerd als
beheerd groen. Er wordt geen onderscheid gemaakt tussen de
stadsparken en de groene schil aan de rand van Zuidoost. De
kaart van de provincie Noord-Holland met de Natuurboog en de
EHS gebieden erop gaat er vanuit dat de Natuurboog door een
gebied van natte natuur loopt.
In deze analyse worden de
inventarisatie kaarten over elkaar heen
gelegd om de verschillen per gebied
in beeld te krijgen. Hieruit ontstaat een
kaart met gebieden waar verschillen van
inzicht over zijn of die anders beheerd
worden dan uit de visies geconcludeerd
mag worden. Per gebied worden de
verschillen belicht en aan het einde
van het hoofdstuk wordt daarover een
conclusie gegeven.
Historie en bodem
De historie en de bodemgesteldheid zijn vaste gegevens. De
analyse uit de verschillende groentype indelingen, de wettelijke
en bestuurlijke kaders en de ambities zullen uiteindelijk bepalen in
hoeverre de nog overgebleven zichtbare delen in tact zullen blijven.
Onderstaande kaart geeft weer waar de historie nog beleefd kan
worden.
Groenindelingen; analyse van de kaarten
Wat opvalt als de kaarten over elkaar heen gelegd worden is dat vWat
opvalt als de kaarten over elkaar heen gelegd worden is dat voor veel
van de gebieden het huidige beheer niet overeenkomt met één of
meer van de andere kaarten, dat de visiekaarten onderling op punten
met elkaar verschillen en dat de indeling op de kaarten soms niet
overeenkomen met het belang van de Natuurboog.
De natuurwaardenkaart moet goed geinterpreteerd worden omdat
hoge tot zeer hoge natuurwaarde niet per definitie betekent dat
18 Natuurplan - Analyse

het gebied hoge ecologische waarden heeft of een belangrijke
bijdrage levert aan de ecologische structuur. Cultuurhistorie speelt
eveneens een belangrijke rol in deze waardering. Over het algemeen
kan gesteld worden dat natuurlijk uitziend groen verkregen wordt
door ecologisch en/of extensief beheer. Over het algemeen kan ook
gesteld worden dat toename van de recreatiedruk de ontwikkeling
van de natuur verminderd. Op basis van deze uitgangspunten is de
kaart met conflicterende gebieden tot stand gekomen.
Hoge Dijk
De Hoge Dijk heeft een gemiddelde natuurwaarde, wordt gezien
als natuurgroen, als sportpark en als biotoop beheerd groen. De
Natuurboog is ingetekend langs het zuidelijk deel. Dit zou dus een
natte ecologische zone moeten zijn, ten gunste van de ringslang.
Het beheer is er intensief. Uit deze analyse blijkt de natuurlijke,
ecologische behoefte enerzijds en de behoefte aan sportpark met
intensief beheer anderzijds.
Analyse - Natuurplan 19

AMC
Het AMC gebied wordt hoog gewaardeerd met betrekking tot
natuurwaarden. Aangezien het eigen terrein is, heeft het stadsdeel
hier geen zeggenschap over. Het valt daarmee buiten de reikwijdte
van dit plan.
Centraal park Gaasperdam
De visiekaarten zijn het wel met elkaar eens; stadspark, parkgroen,
beheerd groen en een gemiddelde natuurwaarde. Alleen het beheer
sluit hierbij niet (geheel) aan. Grote delen worden extensief beheerd,
het deel van de Ruige Hof wordt beheerd met een combinatie van
extensief en ecologisch beheer. Dit levert daardoor een heel natuurlijk
beeld op, wat past bij struinnatuur. Dit is een type groen wat we graag
aan de rand van de stad willen zien.
Eco verbinding Gaasperplas – Gein
Deze natte ecologische verbinding is in nog geen van de kaarten
opgenomen. De verbindingszone is ca 10 jaar geleden aangelegd met
als doel het ontwikkelen van een ecologische verbindingszone tussen
de Gaasperplas en het Geingebied, zodat diersoorten zich kunnen
huisvesten of via de zone kunnen migreren. Een eerste evaluatie
van de natuurontwikkeling heeft goede resultaten opgeleverd en
het ligt nu in de bedoeling om het gebied op te laten nemen in de
natuurwaardenkaart. Hiermee wordt het belang onderstreept dat de
zuidoever van de Gaasperplas een rol speelt bij de mogelijke migratie
van soorten.
Gaasperplas zuid en Gaasperplaspark
De natuurwaarden worden hoog beoordeeld voor dit zuidelijke en
noordelijke deel van de Gaasperplas en zitten hem voornamelijk
in de natuurlijkheid van het gebied en de bijdrage dat het levert
aan de ecologische structuur. Op de visiekaarten wordt dit gebied
aangemerkt als stadspark of parkgroen en bij de biotopen indeling
valt dit gebied ook onder beheerd groen. Het gebied wordt beheerd
met een combinatie van extensief en ecologisch beheer. Indien
het gebied conform de visies omgevormd wordt tot stadspark,
waarmee de recreatie en het beheer geïntensiveerd worden, zal de
natuurwaarde zeer waarschijnlijk afnemen.
Gaasperplas oost en Veenweide
Deze gebieden worden volgens de natuurwaardenkaart eveneens
hoog gewaardeerd. Deze waardering komt grotendeels voort uit
de cultuurhistorische waarde van het oude veenweide landschap.
Op de kaart van de Natuurboog is te zien dat de natte ecologische
verbinding hier doorheen loopt. Het gebied is deels agrarisch
ingericht en het beheer is er intensief. Hier ligt tevens één van de
knelpunten in de ecologische verbindingszone die opgelost moet
worden. Functies, wensen en belangen komen hier op een zeer smalle
strook samen.
Gemeenschapspolder
Ook dit gebied wordt hoog gewaardeerd op de natuurwaardenkaart.
Dit heeft eveneens te maken met de cultuur historische waarde
van het gebied, waarvan de verkavelingstructuur dateert van voor
1849. Volgens de structuurvisie ligt het in de bedoeling hier een
ruigte gebied/struinnatuur van te maken. Als deze omvorming
betekent dat het gebied bebost wordt, waarmee de historische
verkavelingstructuur niet meer zichtbaar is, kan dit gebied op termijn
een lagere natuurwaardering krijgen. Behoud van historische
verkavelingstructuur wordt als bijzonder belangrijk beschouwd.
Bijlmerweide west
20 Natuurplan - Analyse

Een gebied met gemiddelde natuurwaarde, volgens de visiekaarten
woongroen ofwel stadspark. Het huidige beheer is er echter extensief
en deels ecologisch. Het beeld buiten geeft je niet het gevoel in een
stadspark te zijn.
Landschapsopbouw
Om tot een eenduidige indeling te komen van het landschap is het
belangrijk om te weten welke elementen zich op dit moment buiten
bevinden. Hiertoe is de landschapsbouw kaart vervaardigd. Op de
kaart is te zien dat het groen aan de rand van Zuidoost veelvuldig een
combinatie is van bomen, weides en water, waarbij de weides over het
algemeen intensief beheerd worden en het overige groen extensief.
Ook is goed te zien waar het natuurlijke groen aan de rand niet
doorloopt. Op deze punten is de EHS verbinding, de natuurboog niet
optimaal of bevinden zich nog barrières.
Knelpunten ten aanzien van Natuurontwikkeling
De natuurboog is een natte verbinding die door Amsterdam Zuidoost
loopt en is opgenomen in de Ecologische Hoofdstructuur (EHS). De
natuurboog is grotendeels gereed. Er zijn echter nog een aantal
aandachtspunten. Tussen de Diem en de Bijlmerweide zit een flink
verschil in waterpeil. Het water stroomt vanuit de Weespertrekvaart
via een inlaat en een buis de Bijlmerring in. Door het verval is het
water zuurstofrijk en vormt het een barrière voor vissen en amfibieën.
De route over land vormt eveneens een barrière. De oevers van de
Weespertrekvaart en Gaasp, zijn niet natuurvriendelijk. De zogeheten
faunauittreedplaatsen die vorig jaar zijn aangelegd door Waternet
functioneren niet naar behoren. Daarnaast ligt de drukke provinciale
weg. Trage soorten zoals amfibieën zijn vaak niet in staat de overkant
ongeschonden te bereiken. Ivm de uitwisseling van groepen
bedreigde diersoorten, zoals de ringslang, is het van belang dat hier
de barrières worden opgelost. Dit kan door de faunauittreedplaatsen
aan te passen zodat ze wel geschikt zijn en door ter hoogte van deze
uittreedplaatsen een faunapassage onder de weg aan te leggen.
Daarnaast zorgt de aanleg van een vistrap ter hoogte van het gemaal
voor een uitwisselingsmogelijkheid van vissen.
Knelpuntenkaart
Analyse - Natuurplan 21

Plan
3
Inventarisatie - Natuurplan 23

Concept ‘Leesbaar landschap’
De voorgaande inventarisatie en analyse hebben veel
inzicht gegeven in de wensen en mogelijkheden van de
groengebieden in Zuidoost. Met alle verzamelde informatie
is het mogelijk om tot een conceptindeling te komen voor
de landschapsbouw van Zuidoost. Op bijgaande kaart is een
indeling te zien die in beginsel uitgaat van nog resterende
cultuur historische landschappelijke elementen. Dit betreft de
historische verkaveling van de Gemeenschapspolder, boezem
de Weespertrekvaart en Gaasp die de rand van de Bijlmerpolder
weergeven en het historische bebouwingslint aan beide zijden
van het water. Er is buiten de grenzen van Zuidoost getekend
om het totaalbeeld te verduidelijken. Achter het bebouwingslint
wordt een strook weiland vrijgehouden waarmee de historische
opbouw beleefd kan worden. Aan de oostzijde is
dit reeds het geval en verder zuidelijk eenvoudig
te realiseren. Aan de westzijde (Bijlmerweide)
zullen hiervoor nog enkele ingrepen ten aanzien
van bestaande begroeiing en misschien het
terugbrengen van de historische waterlopen,
moeten plaatsvinden. De indeling geeft ook
een goede basis voor het toe te passen beheer,
waarmee de leesbaarheid van het landschap
verder bevorderd wordt.
24 Natuurplan - Analyse

Nieuwe biotopenindeling
Op basis van de analyse en het concept is er een biotopenindeling
ontstaan waarbinnen het mogelijk is om vrijwel alle wensen en eisen
ten aanzien van de gebieden te realiseren.
Het groen in zuidoost is grotendeels benoemd tot biotoop oevers en
water, waarbij de nadruk komt te liggen op natuurvriendelijke oevers.
Om de verkavelingstructuur zichtbaar en beleefbaar te houden zal
in de Gemeenschapspolder het maken van natuur gebeuren in de
vorm van rietlanden. Met de nieuwe biotopenindeling wordt natte
natuur benadrukt. Natte natuur is gebiedseigen en derhalve bijzonder
geschikt voor het westelijk veenlandschap van deze regio.
Het streven is om het groen naast de oevers en het water in de
gebieden van natuurlijk groen meer ecologisch te beheren met een
ecologische opbouw van het landschap mantel – zoom – bos. Het
groen naast de oevers in de parkdelen wordt dan intensiever beheerd,
waardoor dit een optimale omgeving blijft voor velerlei activiteiten.
Bij de biotoop agrarisch zal over grote delen geen verandering
plaatsvinden. Alleen in de Bijmerweide zal gekeken worden hoe het
landschap meer open en meer herkenbaar gemaakt kan worden.
In deze uitwerking van het plan wordt een beeld geschetst van het
wenselijk te behalen beeld en de natuurwaarde. Met de nieuwe
biotopenindeling kunnen we hierop dieper inzoomen per gebied en
daarbij de mogelijkheden belichten per doelsoorten, het gewenste
beheer de functies en wensen en de benodigde opgave om het te
realiseren. In de bijlage is een overzicht te vinden van de opgaven in
de vorm van een maatregelenkaart.
Opbouw mantel - zoom - bos
Analyse - Natuurplan 25

26 Natuurplan - Plan

Biotoop bebouwing
Woongebied
De bebouwing in Zuidoost vertegenwoordigt een grote diversiteit. De
woningbouw varieert van oude hoogbouw omzoomd door weides met
bomen, tuindorpachtige bebouwing in o.a. Gaasperdam, nieuwbouw
met omsloten tuinen en aanzienlijk minder openbaar groen en
een centrum met vooral kijkgroen. Het beheer van het openbaar
groen is hoofdzakelijk gericht op de menselijke gebruiker ervan,
wat inhoudt dat er overwegend intensief beheerd wordt. Toch is er
ruimte voor natuur. Diverse oevers van sloten en oude knotwilgrijen
bieden broedgelegenheden voor gangbare soorten, maar ook voor
beschermde soorten zoals een aantal vleermuissoorten. In de oudere
laagbouw waar nog relatief veel en dichter groen is en de huizen
nestmogelijkheden bevatten, vindt de doelsoort huismus nog leef- en
broedgelegenheid.
Werkgebied (o.a. Amstel III)
Het gebied met kantoren en bedrijvigheid biedt geen geschikte plaats
aan de eerder genoemde doelsoorten. De hoeveelheid groen is er
uitermate beperkt. Het gebied blijkt wel geschikt te zijn voor diverse
dakbroeders, die gebruikmaken van de platte daken om te nestelen.
Het beheer is ook hier intensief. De bermen worden gemaaid als
gazon.
Opgave:
In beide bebouwde gebieden zijn mogelijkheden om de natuurwaarde
te vergroten. Voor de woongebieden wordt dan de aandacht vooral
gericht op het verbeteren van leefmilieu voor de doelsoorten (huismus
en vleermuis). In het werkgebied kan de aandacht meer liggen op het
bloemrijk maken van de schrale bermen.
Woongebied:
Bouw en renovatie - bij nieuwbouw en renovatie van woningen
de aandacht erop richten dat nest- en verblijfgelegenheden voor
vleermuizen en huismussen eenvoudig en betaalbaar ingebouwd
kunnen worden.
Plan - Natuurplan 27

Openbare ruimte - natuurvriendelijke oevers in lange stroken zijn
van belang voor de vleermuizen om te kunnen foerageren. Dichte
beplanting, bestaand en nieuw, inheems en eventueel wintergroen
zijn van belang voor de beschutting van huismussen en andere kleine
vogelsoorten. De gemeente kan maatregelen treffen ten behoeve
van investeringen in nestgelegenheden, omdat de broedplaatsen
voor huismussen onder druk staan. Ook kan de natuurwaarde
verhoogd worden door vaker een gevarieerd aanbod van inheemse,
vruchtdragende beplanting toe te passen en bomen de kans te geven
uit te groeien tot hun volledige wasdom.
Bewoners
Bewoners bewust maken van de noodzaak van het behoud van
soorten en hen daarbij leren hoe ze zelf hun steentje kunnen
bijdragen aan het versterken en behouden van de natuurwaarde
en biodiversiteit in hun buurt. De tuinen in de laagbouw kunnen
bijdragen aan het beschikbare leefgebied voor soorten. Meer
bewoners er bewust van maken dat zij iets kunnen doen door
nestgelegenheid te bieden, vaker te kiezen voor inheemse
beplanting, al dan niet besdragend en de tuin toegankelijk maken
vanaf de openbare ruimte. Zo kan de tuin meedoen in het aanbod
ecologisch areaal.
Werkgebied:
Gebouwen - Voor de dakbroeders kan samenwerking gezocht worden
met de bedrijven. Zij kunnen de platte daken geschikt maken om te
nestelen door gebruikmaking van grind, kiezel of schelp. Bedrijven -
De randen van de eigen terreinen zouden zij natuurvriendelijk kunnen
inrichten en daarmee aansluiten op verbindingsstroken. Zo kan een
netwerk van ecologische verbindingen ontstaan.
Openbare ruimte – Bermen en watergangen natuurvriendelijk
beheren. De bermen die nu gazons zijn
worden zo omgevormd tot bloemrijke
bermen. Bij de watergangen betekent dit
dat steeds de helft van de oevervegetatie
blijft staan. Ook het plaatsen van fauna
uittreedplaatsen kan de uitwisseling van
soorten stimuleren.
28 Natuurplan - Plan

Biotopen oevers en water en rietlanden
Grote delen van het groen in Zuidoost worden gedomineerd door
oevers en water. In de biotopen oevers en water en rietlanden
wordt een grote variatie aangetroffen van overwegend inheemse
vegetatie. Het landschap is er afwisselend open en dicht, toegankelijk
en ontoegankelijk en het biedt plaats aan de meer bijzondere
diersoorten. De nadruk ligt op natuurvriendelijke oevers en kwalitatief
schoon water, geschikt voor vele gebiedseigen soorten en een grote
soortenrijkdom. Natuurvriendelijke oevers met oever- en waterplanten
dragen bij aan een schoon watermilieu.
Qua doelsoorten ligt de nadruk op de ringslang en de rugstreeppad,
maar ook vrije doorgang voor bittervoorn, kleine modderkruiper en
andere vissoorten en amfibieën wordt nagestreefd. Amsterdam kent
veel verschillende peilvakken. De barrières die ontstaan door deze
peilverschillen zullen daarom overbrugd moeten worden. Binnen de
Natuurboog is het de bedoeling om alle resterende onoverbrugbare
barrières voor de ringslang, rugstreeppad en andere oevergebonden
diersoorten op te lossen.
Het beheer binnen deze doelgroepen is overwegend ecologisch en
extensief, gericht op soortenrijkdom en een goed leefmilieu voor de
doelsoorten. Uiteraard is het daarnaast belangrijk dat de recreant kan
genieten van dit interessante natuurtype, door te beschikken over
uitnodigende, goed onderhouden routes en faciliteiten en diverse
mogelijkheden van waterrecreatie op de plas.
Opgave
Waterberging - Binnen deze biotopen past ook de opgave van
waterberging waarvoor het stadsdeel staat met de inpassing van de
overkluizing Gaasperdammerweg. Door waterberging te combineren
met de aanleg van meer natte natuur, natuurvriendelijke oevers en
rietlanden, ontstaat een optimale situatie voor beide belangen.
Barrières opheffen - Om de Natuurboog volledig te kunnen laten
functioneren zoals bedoeld in de EHS is het nodig om alle nog
bestaande barrières op te lossen. De Weespertrekvaart en de
daarnaast gelegen provinciale weg vormen de grootste barrière in de
verbinding van de De Diem naar de ringdijk in de Bijlmerweide. Het
Plan - Natuurplan 29

is voor doelsoort de ringslang nagenoeg ondoenlijk deze barrières
te overbruggen. Dit overbruggen is echter wel essentieel voor het
voortbestaan van de populatie in de Bijlmerweide. Op de luchtfoto
zijn locaties aangegeven die geschikt zijn voor faunapassages. Een
andere barrière is de Abcouderstraatweg. Dit is eveneens een drukke
weg die men graag verder wil uitbreiden naar stadsstraat met de
daarbij horende functies. Een brede strook struweel in combinatie
met water en natuurvriendelijke oevers bieden uitkomst tot aan de
weg. Ook hier zal een faunapassage uitkomst kunnen bieden.
Openbare ruimte –Een hoge ecologische en hoge natuurwaarde
vraagt om een gevarieerd aanbod van inheemse vegetatie, zoals
kruiden, heesters en bomen in de hele Natuurzoom. Op grote
delen gaat dit al goed, maar met name in de Bijlmerweide kan
meer variatie worden aangebracht. Een gelijkmatige overgang in
de vorm van natuurvriendelijke oevers, zoom van kruiden, mantel
van heesters en bos en de aanplant van een gevarieerd aanbod van
inheemse beplanting zal hieraan bijdragen. Langs de provinciale weg
is het mogelijk gebruik te maken van abiotische omstandigheden.
Onderaan het zandige talud kan een kwelzone gecreëerd worden.
Een zogeheten paddenpoel die tevens een groeiplaats biedt aan
bijzondere soorten, zoals de rietorchis.
Ook is het van belang het maaibeleid af te stemmen op de natuur. Dit
houdt in niet klepelen maar maaien en afvoeren, 1 of 2 keer per jaar.
Recreatie - Goede verdeling maken van functie en natuur en daarover
afspraken maken met belanghebbenden, zodat voldoende ruimte
voor zowel de recreant als de natuur ontstaat. Dit kan bijvoorbeeld
door een beperkt aantal natte gebieden knuppelpaden aan te
leggen of door het aanleggen van eilanden, rietkragen en natte
gedeelten in de vorm van in breedte variërende natuurvriendelijke
oevers. De knuppelpaden leveren een mooie toevoeging op het
aanbod van wandelroutes op en meer rustgebieden voor
soorten die dat nodig hebben om te kunnen broeden en
foerageren. Daarbij is het belangrijk dat de paden
goed onderhouden worden. Achterstallig
onderhoud op paden en bruggen verdient
de aandacht.
30 Natuurplan - Plan

Biotoop beheerd Groen
In de biotoop beheerd groen ligt de nadruk vooral op visueel
aantrekkelijk, educatief gebruiksgroen voor de bewoners. Er is ruimte
voor een grote variatie in beplanting van alle soorten. Cultuurlijk,
natuurlijk, open en toegankelijk. Er zijn veel goed gefaciliteerde
recreatiemogelijkheden. Qua doelsoorten biedt het plaats aan
gedomesticeerde soorten en aaibare soorten zoals: eekhoorn,
aardmuis, bittervoorn, kleine modderkruiper, rietorchis, zwanenbloem,
grote bonte specht, ransuil, nachtegaal, kuifeend, blauwe reiger,
oeverzwaluw en de ijsvogel. Het is aangenaam om er te verblijven en
een uitstekende plaats om mensen te ontmoeten, iets te leren over
plant- of diersoorten, te sporten of gewoon te chillen. Het beheer van
het groen is er grotendeels intensief. Dit kan zijn gazons die geregeld
gemaaid worden, ecologisch beheer gericht op een zo groot
mogelijke biodiversiteit of het intensief onderhouden van bruggen en
paden.
Opgave
Openbare ruimte – stadsparken met meer park en minder ruigte.
Onderling beheersbeeld tussen de stadsparken beter op elkaar laten
aansluiten. Aanleg of handhaven van lintbeplanting in de vorm van
heesters bijv. een meidoorn- of mispelhaag, eventueel aangevuld
met een enkele boom die tot volledige wasdom kan uitgroeien.
Veel soorten zijn gebaat bij deze gevarieerde en doorgaande
strook beplanting. Grondgebonden soorten kunnen zich erlangs
verschuilen en verplaatsen. Ook hier geldt dat een grotere variatie
van inheemse beplanting de natuurwaarde kan verhogen. Bij
renovatie en inrichtingsprojecten dient hiermee rekening gehouden
te worden. Waar mogelijk natuurvriendelijke oevers of anders fauna
uittreedplaatsen realiseren.
Recreatie mogelijkheden - De gebieden waar de biotoop beheerd
groen zich bevindt zijn voornamelijk gericht op de mens. Het is een
plek om je doorheen te verplaatsen van A naar B, om in te sporten,
te ontspannen en om in verblijven. Een voldoende ruim en gevarieerd
aanbod van groen is goed voor de gezondheid van de mens die
daarvan gebruik kan maken. De flora werkt pas goed als de fauna
mee doet, dus is het van groot belang dat binnen de biotoop beheerd
groen een balans gevonden wordt tussen de functies voor de mens
en de behoeften van doelsoorten. Op grotere schaal moet bewaakt
worden dat ecologische zones niet noemenswaardig onderbroken
worden. Daartussenin kan een mozaïek ontstaan van functies voor
mensen.
Plan - Natuurplan 31

Biotoop Agrarisch
De biotoop agrarisch draagt in Zuidoost een hoge cultuurhistorische
waarde. Met de nieuwe biotopenindeling wordt het visuele karakter
versterkt door de combinatie vaart, lintbebouwing en achterliggende
weides te versterken. In de Gemeenschapspolder wordt extra
natuur gemaakt in de vorm van veenlandjes. Hierbij wordt de
verkavelingstructuur in acht gehouden. Aan de ander zijde van de
vaart, in de Bijlmerweide, zal waar mogelijk de historische verkaveling
teruggebracht worden. In elk geval wordt ingezet op meer openheid
in het agrarische deel. Daarnaast is de indeling, zoals die met de
nieuwe biotopenindeling wordt voorgesteld, ook interessant voor de
doelsoort vleermuis. De lange watergang en geleiding van opgaand
groen aan weerszijden zijn voor verschillende soorten vleermuizen
zeer geschikt terrein om te foerageren, zeker als langs het water een
strook kruiden kan blijven staan.
Opgave
In de Gemeenschapspolder zal natuurontwikkeling inhouden het
terugbrengen van petgaten en veenlandjes, waarbij het van bijzonder
belang is dat de historische
verkavelingstructuur overeind blijft.
Terugbrengen van openheid en
historische verkavelingstructuur in
de Bijlmerweide.
32 Natuurplan - Plan

Biotoop Infrastructuur
In Zuidoost wordt deze biotoop goed vertegenwoordigd. Door de
hoge dreven, de snelwegen en de spoorbanen zijn er veel taluds
met zandige ondergrond. Het is een milieu op zichzelf, totaal anders
dan de overige biotopen. Het is een schraal milieu met beplanting
afkomstig van de gebieden waar het zand vandaan komt. In het kader
van biodiversiteit en natuurwaarden verhogen, kan dit een belangrijke
toevoeging zijn.
Deze infrastructuur is er primair voor de mens en met een groot
aanbod aan groen in Zuidoost heeft natuurontwikkeling langs
infrastructuur in dit plan niet de focus. Het valt tevens buiten de
geformuleerde ambities van dit plan. Voor deze biotoop zijn geen
opgave geformuleerd.
Plan - Natuurplan 33

Bijlage
A
Maatregelen
Inventarisatie - Natuurplan 35

Bebouwing
Locatie nader te bepalen
1. struiknatuur in lange stroken (hagen, wintergroen) tgv huismus
2. bloemrijke weides in doorgaande stroken
3. nestgelegenheden voor dakbroeders stimuleren
Algemeen
nestgelegenheden voor mussen en vleermuizen inbouwen
mussenvides stimuleren
waar mogelijk de oevers natuurvriendelijk maken cq. maaien
Oevers en water
Beheerd groen
Locatie nader te bepalen
1. aanleg natuurvriendelijke oevers (icm wateropgave A9) en drassige cq moerassige gebieden
3. vergroten van biodiversiteit dmv mantel-zoom-bos opbouw
4. aanleg paddenpoelen
5. aanleg broeihopen
6. aanleg knuppelpad, door natte delen
7. laten ontstaan van verruigde natuur
8. knotwilgen langs waterkant (grienden)
Algemeen
ecologisch beheren
deponeren dood hout
goed onderhoud voor paden en bruggen
behouden/versterken historische landschapsstructuren
schoon water dmv waterplanten en andere maatregelen conform Waterplan
Algemeen
aanleg natuurvriendelijke oevers waar mogelijk
vruchtdragende beplanting
lintbeplanting van dichte heesters met een enkele boom
goed onderhoud voor paden en bruggen
gevarieerd aanbod van beplanting nastreven
36 Natuurplan - Beheer

Agrarisch
Locatie nader te bepalen
optimaliseren ecologische verbinding onder A9
aanleg paddenpoelen
oude dijk en polder beter zichtbaar maken (historische landschapstructuur)
Algemeen
goede verdeling functie/natuur en daarover afspraken maken met belanghebbenden
strook weidegebied behouden achter de lintbebouwing langs de vaart
fauna uittreedplaatsen aanpassen zodat deze aan hun doel voldoen
strook kruiden langs het water om en om laten staan.
Bewoners
s
Algemeen
bewoners bewust maken van het belang van de natuur en wat ze zelf kunnen doen
organisatie van natuurwandelingen, informatieavonden, workshops stimuleren
website met tips voor bewoners
beschikbaar stellen van nestkasten
Beheer - Natuurplan 37

38 Natuurplan - Beheer

Beheer - Natuurplan 39